8. Tikaṇṇasuttavaṇṇanā
59. Aṭṭhame
V2.142 tikaṇṇoti tassa nāmaṃ .Upasaṅkamīti ‘‘ samaṇo kira gotamo paṇḍito , gacchissāmi tassa santikan ’’ ti cintetvā bhuttapātarāso mahājanaparivuto upasaṅkami .
Bhagavato sammukhāti dasabalassa purato nisīditvā .
Vaṇṇaṃ bhāsatīti kasmā bhāsati ?
So kira ito pubbe tathāgatassa santikaṃ agatapubbo .
Athassa etadahosi –
‘‘ buddhā nāma durāsadā , mayi paṭhamataraṃ akathente katheyya vā na vā .
Sace na kathessati , atha maṃ samāgamaṭṭhāne kathentaṃ
P2.260 evaṃ vakkhanti ‘ tvaṃ idha kasmā kathesi , yena te samaṇassa gotamassa santikaṃ gantvā vacanamattampi na laddhan ’ ti .Tasmā ‘ evaṃ me ayaṃ garahā muccissatī ’’’ ti maññamāno bhāsati .
Kiñcāpi brāhmaṇānaṃ vaṇṇaṃ bhāsati , tathāgatassa pana ñāṇaṃ ghaṭṭessāmīti adhippāyeneva bhāsati .
Evampi tevijjā brāhmaṇāti tevijjakabrāhmaṇā evaṃpaṇḍitā evaṃdhīrā evaṃbyattā evaṃbahussutā evaṃvādino , evaṃsammatāti attho .
Itipīti iminā tesaṃ paṇḍitādiākāraparicchedaṃ dasseti .
Ettakena kāraṇena paṇḍitā … pe … ettakena kāraṇena sammatāti ayañhi ettha attho .
Yathā kathaṃ pana brāhmaṇāti ettha yathāti kāraṇavacanaṃ , kathaṃ panāti pucchāvacanaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti – kathaṃ pana , brāhmaṇa , brāhmaṇā tevijjaṃ
M2.145 paññāpenti .Yathā evaṃ sakkā hoti jānituṃ , taṃ kāraṇaṃ vadehīti .
Taṃ sutvā brāhmaṇo ‘‘ jānanaṭṭhāneyeva maṃ sammāsambuddho pucchi , no ajānanaṭṭhāne ’’ ti attamano hutvā idha , bho gotamātiādimāha .
Tattha ubhatoti dvīhipi pakkhehi .
Mātito ca pitito cāti yassa mātā brāhmaṇī , mātu mātā brāhmaṇī , tassāpi mātā brāhmaṇī .
Pitā brāhmaṇo , pitu pitā brāhmaṇo , tassāpi pitā brāhmaṇo , so ubhato sujāto mātito ca pitito ca .
Saṃsuddhagahaṇikoti yassa saṃsuddhā mātu gahaṇī , kucchīti attho .
‘‘ Samavepākiniyā gahaṇiyā ’’ ti pana ettha kammajatejodhātu gahaṇīti vuccati .
Yāva sattamā pitāmahayugāti ettha pitu pitā pitāmaho , pitāmahassa yugaṃ pitāmahayugaṃ .
Yugan ti āyuppamāṇaṃ vuccati .
Abhilāpamattameva cetaṃ , atthato pana pitāmahoyeva pitāmahayugaṃ .
Tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahaggahaṇeneva gahitā .
Evaṃ yāva sattamo puriso , tāva saṃsuddhagahaṇiko , atha
P2.261 vā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādenātiV2.143 dasseti .Akkhittoti ‘‘ apanetha etaṃ , kiṃ iminā ’’ ti evaṃ akkhitto anavakkhitto .
Anupakkuṭṭhoti na upakkuṭṭho , na akkosaṃ vā nindaṃ vā pattapubbo .
Kena kāraṇenāti ?
Jātivādena .
‘‘ Itipi hīnajātiko eso ’’ ti evarūpena vacanenāti attho .
Ajjhāyakoti idaṃ ‘‘ na dānime jhāyanti , na dānime jhāyantīti kho , vāseṭṭha , ajjhāyakā ajjhāyakāteva tatiyaṃ akkharaṃ upanibbattan ’’ ti ( dī . ni .3.132) evaṃ paṭhamakappikakāle jhānavirahitānaṃ brāhmaṇānaṃ garahavacanaṃ uppannaṃ .
Idāni pana taṃ ajjhāyatīti ajjhāyako , mante parivattetīti iminā atthena pasaṃsāvacanaṃ katvā voharanti .
Mante dhāretīti mantadharo .
Tiṇṇaṃ vedānan ti irubbedayajubbedasāmabbedānaṃ .
Oṭṭhapahatakaraṇavasena pāraṃ gatoti pāragū .
Saha nighaṇḍunā ca keṭubhena ca sanighaṇḍukeṭubhānaṃ .
Nighaṇḍūti nāmanighaṇḍurukkhādīnaṃ vevacanapakāsakasatthaṃ .
Keṭubhan ti kiriyākappavikappo kavīnaṃ upakārāya satthaṃ .
Saha akkharappabhedena
M2.146 sākkharappabhedānaṃ .Akkharappabhedoti sikkhā ca nirutti ca .
Itihāsapañcamānan ti āthabbaṇavedaṃ catutthaṃ katvā itiha āsa , itiha āsāti īdisavacanapaṭisaṃyutto purāṇakathāsaṅkhāto khattavijjāsaṅkhāto vā itihāso pañcamo etesanti itihāsapañcamā .
Tesaṃ itihāsapañcamānaṃ vedānaṃ .
Padaṃ tadavasesañca byākaraṇaṃ adhīyati vedeti cāti padako veyyākaraṇo .
Lokāyataṃ vuccati vitaṇḍavādasatthaṃ .
Mahāpurisalakkhaṇan ti mahāpurisānaṃ buddhādīnaṃ lakkhaṇadīpakaṃ dvādasasahassaganthapamāṇaṃ satthaṃ , yattha soḷasasahassagāthāpadaparimāṇā buddhamantā nāma ahesuṃ , yesaṃ vasena ‘‘ iminā lakkhaṇena samannāgatā buddhā nāma honti
P2.262 , iminā paccekabuddhā , dve aggasāvakā , asīti mahāsāvakā , buddhamātā , buddhapitā , aggupaṭṭhākā , aggupaṭṭhāyikā , rājā cakkavattī ’’ ti ayaṃ viseso ñāyati .Anavayoti imesu lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anūno paripūrakārī , avayo na hotīti vuttaṃ hoti .
Avayo nāma yo tāni atthato ca ganthato ca sandhāretuṃ na sakkoti .
Atha vā anavayoti anu avayo , sandhivasena ukāralopo .
Anu avayo paripuṇṇasippoti attho .
Tena
V2.144 hīti idaṃ bhagavā naṃ āyācantaṃ disvā ‘‘ idānissa pañhaṃ kathetuṃ kālo ’’ ti ñatvā āha .Tassattho – yasmā maṃ āyācasi , tasmā suṇāhīti .
Vivicceva kāmehītiādi visuddhimagge ( visuddhi .1.70) vitthāritameva .
Idha panetaṃ tissannaṃ vijjānaṃ pubbabhāgapaṭipattidassanatthaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Tattha dvinnaṃ vijjānaṃ anupadavaṇṇanā ceva bhāvanānayo ca visuddhimagge ( visuddhi .2.402 ādayo ) vitthāritova .
Paṭhamā vijjāti paṭhamaṃ uppannāti paṭhamā , viditakaraṇaṭṭhena vijjā .
Kiṃ viditaṃ karoti ?
Pubbenivāsaṃ .
Avijjāti tasseva pubbenivāsassa aviditakaraṇaṭṭhena tappaṭicchādako moho vuccati .
Tamoti sveva moho paṭicchādakaṭṭhena tamoti vuccati .
Ālokoti sāyeva vijjā obhāsakaraṇaṭṭhena ālokoti vuccati .
Ettha ca vijjā adhigatāti ayaṃ attho
M2.147 .Sesaṃ pasaṃsāvacanaṃ .
Yojanā panettha ayamassa vijjā adhigatā , athassa adhigatavijjassa avijjā vihatā vinaṭṭhāti attho .
Kasmā ?
Yasmā vijjā uppannā .
Itarasmimpi padadvaye eseva nayo .
Yathā tan ti ettha yathāti opammaṃ , tan ti nipātamattaṃ .
Satiyā avippavāsena appamattassa .
Vīriyātāpena ātāpino .
Kāye ca jīvite ca anapekkhatāya pahitattassa .
Pesitattassāti attho .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avijjā vihaññeyya , vijjā uppajjeyya .
Tamo vihaññeyya , āloko uppajjeyya , evameva tassa avijjā vihatā
P2.263 , vijjā uppannā .Tamo vihato , āloko uppanno .
Etassa tena padhānānuyogassa anurūpameva phalaṃ laddhanti .
Cutūpapātakathāyaṃ vijjāti dibbacakkhuñāṇavijjā .
Avijjāti sattānaṃ cutipaṭisandhippaṭicchādikā avijjā .
Sesaṃ vuttanayameva .
Tatiyavijjāya so evaṃ samāhite citteti vipassanāpādakaṃ catutthajjhānacittaṃ veditabbaṃ .
Āsavānaṃ khayañāṇāyāti arahattamaggañāṇatthāya .
Arahattamaggo hi āsavavināsanato āsavānaṃ khayoti vuccati , tatra cetaṃ ñāṇaṃ tattha pariyāpannattāti .
Cittaṃ abhininnāmetīti vipassanācittaṃ abhinīharati .
So idaṃ dukkhan ti evamādīsu ettakaṃ dukkhaṃ , na ito bhiyyoti sabbampi dukkhasaccaṃ sarasalakkhaṇappaṭivedhena yathābhūtaṃ pajānāti paṭivijjhati , tassa ca dukkhassa nibbattikaṃ taṇhaṃ ‘‘ ayaṃ dukkhasamudayo ’’ ti , tadubhayampi yaṃ ṭhānaṃ patvā nirujjhati
V2.145 , taṃ tesaṃ apavattiṃ nibbānaṃ ‘‘ ayaṃ dukkhanirodho ’’ ti .Tassa ca sampāpakaṃ ariyamaggaṃ ‘‘ ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ’’ ti sarasalakkhaṇappaṭivedhena yathābhūtaṃ pajānāti paṭivijjhatīti evamattho veditabbo .
Evaṃ sarūpato saccāni dassetvā idāni kilesavasena pariyāyato dassento ime āsavātiādimāha .
Tassa evaṃ jānato evaṃ passatoti tassa bhikkhuno evaṃ jānantassa evaṃ passantassa .
Saha vipassanāya koṭippattaṃ maggaṃ kathesi .
Kāmāsavāti kāmāsavato .
Vimuccatīti iminā maggakkhaṇaṃ dasseti .
Maggakkhaṇe hi cittaṃ vimuccati , phalakkhaṇe
M2.148 vimuttaṃ hoti .Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇan ti iminā paccavekkhaṇañāṇaṃ dasseti .
Khīṇā jātītiādīhi tassa bhūmiṃ .
Tena hi ñāṇena so paccavekkhanto khīṇā jātītiādīni pajānāti .
Katamā panassa
P2.264 jāti khīṇā , kathañca naṃ pajānātīti ?Na tāvassa atītā jāti khīṇā pubbeva khīṇattā , na anāgatā , anāgate vāyāmābhāvato , na paccuppannā , vijjamānattā .
Yā pana maggassa abhāvitattā uppajjeyya ekacatupañcavokārabhavesu ekacatupañcakkhandhappabhedā jāti , sā maggassa bhāvitattā anuppādadhammataṃ āpajjanena khīṇā .
Taṃ so maggabhāvanāya pahīnakilese paccavekkhitvā kilesābhāve vijjamānampi kammaṃ āyatiappaṭisandhikaṃ hotīti jānanto pajānāti .
Vusitan ti vutthaṃ parivutthaṃ , kataṃ caritaṃ niṭṭhitanti attho .
Brahmacariyan ti maggabrahmacariyaṃ .
Puthujjanakalyāṇakena hi saddhiṃ satta sekkhā brahmacariyavāsaṃ vasanti nāma , khīṇāsavo vutthavāso .
Tasmā so attano brahmacariyavāsaṃ paccavekkhanto ‘‘ vusitaṃ brahmacariyan ’’ ti pajānāti .
Kataṃ karaṇīyan ti catūsu saccesu catūhi maggehi pariññāpahānasacchikiriyābhāvanābhisamayavasena soḷasavidhampi kiccaṃ niṭṭhāpitanti attho .
Puthujjanakalyāṇakādayo hi taṃ kiccaṃ karonti , khīṇāsavo katakaraṇīyo .
Tasmā so attano karaṇīyaṃ paccavekkhanto ‘‘ kataṃ karaṇīyan ’’ ti pajānāti .
Nāparaṃ itthattāyāti puna itthabhāvāya , evaṃ soḷasavidhakiccabhāvāya kilesakkhayāya vā maggabhāvanākiccaṃ me natthīti pajānāti .
Atha vā itthattāyāti itthabhāvato , imasmā evaṃ pakārā idāni vattamānakkhandhasantānā aparaṃ khandhasantānaṃ mayhaṃ natthi , ime pana pañcakkhandhā pariññātā tiṭṭhanti chinnamūlakā rukkhā viya .
Te carimakaviññāṇanirodhena anupādāno viya jātavedo nibbāyissantīti pajānāti .
Idha
V2.146 vijjāti arahattamaggañāṇavijjā .Avijjāti catusaccappaṭicchādikā avijjā .
Sesaṃ vuttanayameva .
Anuccāvacasīlassāti yassa sīlaṃ kālena hāyati , kālena vaḍḍhati , so uccāvacasīlo nāma hoti .
Khīṇāsavassa pana sīlaṃ
P2.265 ekantavaḍḍhitameva .Tasmā so anuccāvacasīlo nāma hoti .
Vasībhūtan ti
M2.149 vasippattaṃ .Susamāhitan ti suṭṭhu samāhitaṃ , ārammaṇamhi suṭṭhapitaṃ .
Dhīran ti dhitisampannaṃ .
Maccuhāyinan ti maccuṃ jahitvā ṭhitaṃ .
Sabbappahāyinan ti sabbe pāpadhamme pajahitvā ṭhitaṃ .
Buddhan ti catusaccabuddhaṃ .
Antimadehinan ti sabbapacchimasarīradhārinaṃ .
Taṃ namassanti gotaman ti taṃ gotamagottaṃ buddhasāvakā namassanti .
Atha vā gotamabuddhassa sāvakopi gotamo , taṃ gotamaṃ devamanussā namassantīti attho .
Pubbenivāsan ti pubbenivutthakkhandhaparamparaṃ .
Yovetīti yo aveti avagacchati .
Yovedītipi pāṭho .
Yo avedi , viditaṃ pākaṭaṃ katvā ṭhitoti attho .
Saggāpāyañca passatīti cha kāmāvacare nava brahmaloke cattāro ca apāye passati .
Jātikkhayaṃ pattoti arahattaṃ patto .
Abhiññāvositoti jānitvā kiccavosānena vosito .
Munīti moneyyena samannāgato khīṇāsavamuni .
Etāhīti heṭṭhā niddiṭṭhāhi pubbenivāsañāṇādīhi .
Nāññaṃ lapitalāpanan ti yo panañño tevijjoti aññehi lapitavacanamattameva lapati , tamahaṃ tevijjoti na vadāmi , attapaccakkhato ñatvā parassapi tisso vijjā kathentamevāhaṃ tevijjoti vadāmīti attho .
Kalan ti koṭṭhāsaṃ .
Nāgghatīti na pāpuṇāti .
Idāni brāhmaṇo bhagavato kathāya pasanno pasannākāraṃ karonto abhikkantan tiādimāha .