Issues
Select Version
Pañcakanipāta-aṭṭhakathā
Pañcakanipāta-aṭṭhakathā

1-2.

Author: _System_commentary_ @ Administrator

1-2.

Paṭhamaagāravasuttādivaṇṇanā

21-22. TatiyassaV3.7M3.7 paṭhame ābhisamācārikan ti abhisamācāre uttamasamācāre bhavaṃ . Kiṃ pana tanti āha ‘‘ vattavasena paññattasīlan ’’ ti . Sesaṃ suviññeyyameva .
Dutiye natthi vattabbaṃ .
Paṭhamaagāravasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā . 3-4. Upakkilesasuttādivaṇṇanā
21-22. TatiyassaV3.7M3.7 paṭhame ābhisamācārikan ti abhisamācāre uttamasamācāre bhavaṃ . Kiṃ pana tanti āha ‘‘ vattavasena paññattasīlan ’’ ti . Sesaṃ suviññeyyameva . Dutiye natthi vattabbaṃ . Paṭhamaagāravasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
3-4. Upakkilesasuttādivaṇṇanā
23-24. Tatiye na ca pabhāvantan ti na ca pabhāsampannaṃ .
Pabhijjanasabhāvan ti tāpetvā tāḷakajjanapabhaṅguraṃ .
Avasesaṃ lohan ti vuttāvasesaṃ sajātilohaṃ , vijātilohaṃ , pisācalohaṃ , kittimalohanti evaṃpabhedaṃ sabbampi lohaṃ .
Uppajjituṃ appadānenāti ettha nanu lokiyakusalacittassapi suvisuddhassapi uppajjituṃ appadāneneva upakkilesatāti ? Saccametaṃ , yasmiṃ pana santāne nīvaraṇāni laddhappatiṭṭhāni , tattha mahaggatakusalassapi asambhavo , pageva lokuttarakusalassa . Parittakusalaṃ pana yathāpaccayaṃ uppajjamānaṃ nīvaraṇehi upahate santāne uppattiyā aparisuddhaṃ hontaṃ upakkiliṭṭhaṃ nāma hoti aparisuddhadīpakapallikavaṭṭitelādisannissayo padīpo viya . Apica nippariyāyato uppajjituṃ appadāneneva tesaṃ upakkilesatāti dassento ‘‘ yadaggena hī ’’ tiādimāha .
Ārammaṇe vikkhittappavattivasena cuṇṇavicuṇṇatā veditabbā .

Catutthe natthi vattabbaṃ . Upakkilesasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā . 5. Anuggahitasuttavaṇṇanā

23-24. Tatiye na ca pabhāvantan ti na ca pabhāsampannaṃ . Pabhijjanasabhāvan ti tāpetvā tāḷakajjanapabhaṅguraṃ . Avasesaṃ lohan ti vuttāvasesaṃ sajātilohaṃ , vijātilohaṃ , pisācalohaṃ , kittimalohanti evaṃpabhedaṃ sabbampi lohaṃ . Uppajjituṃ appadānenāti ettha nanu lokiyakusalacittassapi suvisuddhassapi uppajjituṃ appadāneneva upakkilesatāti ? Saccametaṃ , yasmiṃ pana santāne nīvaraṇāni laddhappatiṭṭhāni , tattha mahaggatakusalassapi asambhavo , pageva lokuttarakusalassa . Parittakusalaṃ pana yathāpaccayaṃ uppajjamānaṃ nīvaraṇehi upahate santāne uppattiyā aparisuddhaṃ hontaṃ upakkiliṭṭhaṃ nāma hoti aparisuddhadīpakapallikavaṭṭitelādisannissayo padīpo viya . Apica nippariyāyato uppajjituṃ appadāneneva tesaṃ upakkilesatāti dassento ‘‘ yadaggena hī ’’ tiādimāha . Ārammaṇe vikkhittappavattivasena cuṇṇavicuṇṇatā veditabbā . Catutthe natthi vattabbaṃ . Upakkilesasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .

5. Anuggahitasuttavaṇṇanā

25. Pañcame sammādiṭṭhīti vipassanāsammādiṭṭhītiādinā aṅguttarabhāṇakānaṃ matena ayaṃ atthavaṇṇanā āraddhā , majjhimabhāṇakā panettha aññathā atthaṃ vadanti . Vuttañhetaṃ majjhimaṭṭhakathāyaṃ ( ma . ni . aṭṭha .1.452)– ‘‘ Anuggahitā ’’ tiV3.8M3.8 laddhūpakārā . Sammādiṭṭhīti arahattamaggasammādiṭṭhi .
Phalakkhaṇe nibbattā cetovimutti phalaṃ assāti cetovimuttiphalā . Tadeva cetovimuttisaṅkhātaṃ phalaṃ ānisaṃso assāti cetovimuttiphalānisaṃsā . Dutiyapadepi eseva nayo . Ettha catutthaphalapaññā paññāvimutti nāma , avasesā dhammā cetovimuttīti veditabbā .
‘‘ Sīlānuggahitā ’’ tiādīsu sīlan ti catupārisuddhisīlaṃ . Sutan ti sappāyadhammassavanaṃ . Sākacchāti kammaṭṭhāne khalanapakkhalanacchedanakathā . Samathoti vipassanāpādikā aṭṭha samāpattiyo . Vipassanāti sattavidhā anupassanā . Catupārisuddhisīlañhi pūrentassa , sappāyadhammassavanaṃ suṇantassa , kammaṭṭhāne khalanapakkhalanaṃ chindantassa vipassanāpādikāsu aṭṭhasu samāpattīsu kammaṃ karontassa , sattavidhaṃ anupassanaṃ bhāventassa arahattamaggo uppajjitvā phalaṃ deti .
‘‘ Yathā hi madhuraṃ ambapakkaṃ paribhuñjitukāmo ambapotakassa samantā udakakoṭṭhakaṃ thiraṃ katvā bandhati , ghaṭaṃ gahetvā kālena kālaṃ udakaṃ āsiñcati , udakassa anikkhamanatthaṃ mariyādaṃ thiraṃ karoti . Yā hoti samīpe valli vā sukkhadaṇḍako vā kipillikapuṭo vā makkaṭakajālaṃ vā , taṃ apaneti , khaṇittiṃ gahetvā kālena kālaṃ mūlāni parikhaṇati , evamassa appamattassa imāni pañca kāraṇāni karoto so ambo vaḍḍhitvā phalaṃ deti , evaṃ sampadamidaṃ veditabbaṃ . Rukkhassa samantato koṭṭhakabandhanaṃ viya hi sīlaṃ daṭṭhabbaṃ , kālena kālaṃ udakasiñcanaṃ viya dhammassavanaṃ , mariyādāya thirabhāvakaraṇaṃ viya samatho , samīpe valliādīnaṃ haraṇaṃ viya kammaṭṭhāne khalanapakkhalanacchedanaṃ , kālena kālaṃ khaṇittiṃ gahetvā mūlakhaṇanaṃ viya sattannaṃ anupassanānaṃ bhāvanā , tehi pañcahi kāraṇehi anuggahitassa ambarukkhassa madhuraphaladānakālo viya imassa bhikkhuno imehi pañcahi dhammehi anuggahitāya sammādiṭṭhiyā arahattaphaladānaṃ veditabban ’’ ti . Ettha ca laddhūpakārāti yathārahaṃ nissayādivasena laddhapaccayā .
Vipassanāsammādiṭṭhiyā anuggahitabhāvena gahitattā maggasammādiṭṭhīsu ca arahattamaggasammādiṭṭhiM3.9 . Anantarassa hi vidhi paṭisedho vā , aggaphalasamādhimhi tapparikkhāradhammesuyeva ca kevalo cetopariyāyo niruḷhoti sammādiṭṭhīti arahattamaggasammādiṭṭhi .
Phalakkhaṇeti anantaraṃ kālantare cāti duvidhepi phalakkhaṇe . Paṭippassaddhivasena sabbasaṃkilesehi cetovimuccati etāyāti cetovimutti , aggaphalapaññaṃ ṭhapetvā avasesā phaladhammā . Tenāha ‘‘ cetovimutti phalaṃ assāti , cetovimuttisaṅkhātaṃV3.9 phalaṃ ānisaṃso ’’ ti . Sabbakilesehi cetaso vimuccanasaṅkhātaṃ paṭippassambhanasaññitaṃ pahānaṃ phalaṃ ānisaṃso cāti yojanā . Idha cetovimuttisaddena pahānamattaṃ gahitaṃ , pubbe pahāyakadhammā . Aññathā phaladhammā eva ānisaṃsoti gayhamāne punavacanaṃ niratthakaṃ siyā . Paññāvimuttiphalānisaṃsāti etthāpi evameva attho veditabbo .
Sammāvācākammantājīvā sīlasabhāvattā visesato samādhissa upakārā , tathā sammāsaṅkappo jhānasabhāvattā . Tathā hi so ‘‘ appanā ’’ ti niddiṭṭho . Sammāsatisammāvāyāmā pana samādhipakkhiyā evāti āha ‘‘ avasesā dhammā cetovimuttīti veditabbā ’’ ti .
Catupārisuddhisīlan ti ariyamaggādhigamassa padaṭṭhānabhūtaṃ catupārisuddhisīlaṃ . Sutā dīsupi eseva nayo . Attano cittappavattiārocanavasena saha kathanaṃ saṃkathā , saṃkathāva sākacchā . Idha pana kammaṭṭhānappaṭibaddhāti āha ‘‘ kammaṭṭhāne … pe … kathā ’’ ti . Tassa kammaṭṭhānassa ekavāraṃ vidhiyā appaṭipajjanaṃ khalanaṃ , anekavāraṃ pakkhalanaṃ , tadubhayassa vicchedanī apanayanī kathā khalanapakkhalanacchedanakathā .
Pūrentassāti vivaṭṭasannissitaṃ katvā pālentassa brūhentassa ca . Suṇantassāti ‘‘ yathāuggahitakammaṭṭhānaṃ phātiṃ gamissatī ’’ ti evaṃ suṇantassa . Teneva hi ‘‘ sappāyadhammassavanan ’’ ti vuttaṃ . Kammaṃ karontassāti bhāvanānuyogakammaṃ karontassa . Pañcasupi ṭhānesu anta-saddo hetuatthajotano daṭṭhabbo . Evañhi ‘‘ yathā hī ’’ tiādinā vuccamānā ambūpamā yujjeyya . Udakakoṭṭhakan ti jalāvāṭaṃ . Thiraṃ katvā bandhatīti asithilaṃ daḷhaṃ nātimahantaṃ nātikhuddakaṃ katvā yojeti . Thiraṃ karotīti udakasiñcanakāle tato tato pavattitvā udakassa anikkhamanatthaṃ jalāvāṭapāḷiṃ thirataraṃ karoti . Sukkhadaṇḍakoti tasseva ambagacchassa sukkhako sākhāsīsakoM3.10 . Kipillikapuṭoti tambakipillikapuṭo . Khaṇittin ti kudālaṃ . Koṭṭhakabandhanaṃ viya sīlaṃ sammādiṭṭhiyā vaḍḍhanūpāyassa mūlabhāvato . Udakasiñcanaṃ viya dhammassavanaṃ bhāvanāya paribrūhanato . Mariyādāya thirabhāvakaraṇaṃ viya samatho yathāvuttāya bhāvanādhiṭṭhānāya sīlamariyādāya daḷhībhāvāpādanato . Samāhitassa hi sīlaṃ thirataraṃ hoti . Samīpe valliādīnaṃ haraṇaṃ viya kammaṭṭhāne khalanapakkhalanacchedanaṃ icchitabbabhāvanāya vibandhanāpanayanato . Mūlakhaṇanaṃ viya sattannaṃ anupassanānaṃ bhāvanā tassā vibandhassa mūlabhūtānaṃ taṇhāmānadiṭṭhīnaṃ palikhaṇanato . Ettha ca yasmā suparisuddhasīlassa kammaṭṭhānaṃ anuyuñjantassa sappāyadhammassavanaṃ icchitabbaṃ , tato yathāsute atthe sākacchāsamāpajjanaṃ , tato kammaṭṭhānavisodhanena samathanibbatti , tato samāhitassa āraddhavipassakassa vipassanāpāripūri , paripuṇṇāV3.10 vipassanā maggasammādiṭṭhiṃ brūhetīti evametesaṃ aṅgānaṃ paramparāya sammukhā anuggaṇhanato ayamānupubbī kathitāti veditabbaṃ . Anuggahitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

6. Vimuttāyatanasuttavaṇṇanā

26. Chaṭṭhe vimuttiyā vaṭṭadukkhato vimuccanassa āyatanāni kāraṇāni vimuttāyatanānīti āha – ‘‘ vimuccanakāraṇānī ’’ ti .
Pāḷiatthaṃ jānantassāti ‘‘ idha sīlaṃ āgataṃ , idha samādhi , idha paññā ’’ tiādinā taṃtaṃpāḷiatthaṃ yāthāvato jānantassa .
Pāḷiṃ jānantassāti tadatthabodhiniṃ pāḷiṃ yāthāvato upadhārentassa .
Taruṇapītīti sañjātamattā mudukā pīti jāyati . Kathaṃ jāyati ? Yathādesitaṃ dhammaṃ upadhārentassa tadanucchavikameva attano kāyavācāmanosamācāraṃ pariggaṇhantassa somanassaṃ pattassa pamodalakkhaṇaṃ pāmojjaṃ jāyati .
Tuṭṭhākārabhūtā balavapītīti purimuppannāya pītiyā vasena laddhāsevanattā ativiya tuṭṭhākārabhūtā kāyacittadarathassa passambhanasamatthatāya passaddhiyā paccayo bhavituṃ samatthā balappattā pīti jāyati .
Yasmā nāmakāye passaddhe rūpakāyopi passaddho eva hoti , tasmā ‘‘ nāmakāyo passambhati ’’ cceva vuttaṃ .
SukhaṃM3.11 paṭilabhatīti vakkhamānassa cittasamādhānassa paccayo bhavituṃ samatthaṃ cetasikaṃ nirāmisasukhaṃ paṭilabhati vindati .
Samādhiyatīti ettha pana na yo koci samādhi adhippeto , atha kho anuttarasamādhīti dassento ‘‘ arahatta … pe … samādhiyatī ’’ ti āha .
‘‘ Ayaṃ hī ’’ tiādi tassaṃ desanāyaṃ tādisassa puggalassa yathāvuttasamādhipaṭilābhassa kāraṇabhāvavibhāvanaṃ , yaṃ tathā vimuttāyatanabhāvo .
Osakkitun ti dassituṃ .
Samādhiyeva samādhinimittan ti kammaṭṭhānapāḷiyā āruḷho samādhi eva parato uppajjanakabhāvanāsamādhissa kāraṇabhāvato samādhinimittaṃ . Tenāha ‘‘ ācariyassa santike ’’ tiādi .
Vimuttāyatanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

7. Samādhisuttavaṇṇanā

27. SattameV3.11 sabbaso kilesadukkhadarathapariḷāhānaṃ vigatattā sātisayamettha sukhanti vuttaṃ ‘‘ appitappitakkhaṇe sukhattā paccuppannasukho ’’ ti . Purimassa purimassa vasena pacchimaṃ pacchimaṃ laddhāsevanatāya santapaṇītatarabhāvappattaṃ hotīti āha ‘‘ purimo … pe … sukhavipāko ’’ ti .
Kilesappaṭippassaddhiyāti kilesānaṃ paṭippassambhanena laddhattā . ‘‘ Kilesappaṭippassaddhibhāvan ti kilesānaṃ paṭippassambhanabhāvaṃ . Laddhattā pattattā tabbhāvaṃ upagatattā .
Lokiyasamādhissa paccanīkāni nīvaraṇapaṭhamajjhānanikantiādīni niggahetabbāni , aññe kilesā vāretabbā . Imassa pana arahattasamādhissa paṭippassaddhasabbakilesattā na niggahetabbaṃ vāretabbañca atthīti maggānantaraṃ samāpattikkhaṇe ca appayogena adhigatattā appitattā ca aparihānivasena vā appitattā na sasaṅkhāraniggayhavāritagato .
Sativepullappattattāti etena appavattamānāyapi satiyā satibahulatāya sato eva nāmāti dasseti . Yathāparicchinnakālavasenāti etena paricchinnassatiyā satoti dasseti .
Sesesūti ñāṇesu .

Samādhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā . 8-9. Pañcaṅgikasuttādivaṇṇanā

28-29. AṭṭhameM3.12 karo vuccati pupphasambhavaṃ ‘‘ gabbhāsaye kirīyatī ’’ ti katvā . Karato jāto kāyo karajakāyo , tadupanissayo catusantatirūpasamudāyo . Kāmaṃ nāmakāyopi vivekajena pītisukhena tathāladdhūpakāro ,‘‘ abhisandetī ’’ tiādivacanato pana rūpakāyo idha adhippetoti āha ‘‘ imaṃ karajakāyan ’’ ti .
Abhisandetīti abhisandanaṃ karoti . Taṃ pana abhisandanaṃ jhānamayena pītisukhena karajakāyassa tintabhāvāpādanaṃ sabbatthakameva lūkhabhāvāpanayananti āha ‘‘ temetī ’’ tiādi . Tayidaṃ abhisandanaṃ atthato yathāvuttapītisukhasamuṭṭhānehi paṇītarūpehi kāyassa parippharaṇaṃ daṭṭhabbaṃ . Parisandetītiādīsupi eseva nayo .
Sabbaṃ etassa atthīti sabbāvā , tassa sabbāvato . Avayavāvayavisambandhe avayavini sāmivacananti avayavavisayo sabba -saddo , tasmā vuttaṃ ‘‘ sabbakoṭṭhāsavato ’’ ti . Aphuṭaṃ nāma na hoti yattha yattha kammajarūpaṃ , tattha tattha cittajarūpassa abhibyāpanato . Tenāha ‘‘ upādinnakasantatī ’’ tiādi .
ChekotiV3.12 kusalo . Taṃ panassa kosallaṃ nahānīyacuṇṇānaṃ karaṇe piṇḍikaraṇe ca samatthatāvasena veditabbanti āha ‘‘ paṭibalo ’’ tiādi .
Kaṃsa -saddo ‘‘ mahatiyā kaṃsapātiyā ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.61) suvaṇṇe āgato . ‘‘ Kaṃso upahato yathā ’’ tiādīsu ( dha . pa .134) kittimalohe . Katthaci paṇṇattimatte ‘‘ upakaṃso nāma rājāsi , mahākaṃsassa atrajo ’’ tiādi ( jā . aṭṭha .4.10.164 ghaṭapaṇḍitajātakavaṇṇanā ). Idha pana yattha katthaci loheti āha ‘‘ yena kenaci lohena katabhājane ’’ ti .
Snehānugatāti udakasinehena anuppavisanavasena gatā upagatā . Snehaparetāti udakasinehena parito gatā samantato phuṭā . Tato eva santarabāhirā phuṭā snehena . Etena sabbaso udakena temitabhāvamāha .
Na ca pagghariṇīti etena tintassapi tassa ghanathaddhabhāvaṃ vadati . Tenāha ‘‘ na bindubindū ’’ tiādi .
Tāhi tāhi udakasirāhi ubbhijjatīti ubbhidaṃ , ubbhidaṃ udakaṃ etassāti ubbhidodako . Ubbhinnaudakoti nadītīre khatakūpako viya ubbhijjanakaudako . Uggacchanaudakoti dhārāvasena uṭṭhahanaudako . Kasmā panettha ubbhidodakovaM3.13 rahado gahito , na itaroti āha ‘‘ heṭṭhā uggacchanaudakañhī ’’ tiādi . Dhārānipātabubbuḷakehīti dhārānipātehi ca udakabubbuḷehi ca . ‘‘ Pheṇapaṭalehi cā ’’ ti vattabbaṃ , sannisinnameva aparikkhobhatāya niccalameva , suppasannamevāti adhippāyo .
Sesan ti ‘‘ abhisandetī ’’ tiādikaṃ . Uppalānīti uppalagacchāni . Setarattanīlesūti uppalesu , setuppalarattuppalanīluppalesūti attho . Yaṃ kiñci uppalaṃ uppalameva sāmaññaggahaṇato . Satapattan ti ettha sata -saddo bahupariyāyo ‘‘ satagghī ’’ tiādīsu viya . Tena anekasatapattassapi saṅgaho siddho hoti . Loke pana rattaṃ padumaṃ , setaṃ puṇḍarīkanti vuccati . Yāva aggā yāva ca mūlā udakena abhisandanādisambhavadassanatthaṃ udakānuggata ggahaṇaṃ . Idha uppalādīni viya karajakāyo , udakaṃ viya tatiyajjhānasukhaṃ .
Yasmā parisuddhena cetasāti catutthajjhānacittamāha , tañca rāgādiupakkilesamalāpagamato nirupakkilesaṃ nimmalaṃ , tasmā āha ‘‘ nirupakkilesaṭṭhena parisuddhan ’’ ti . Yasmā pana pārisuddhiyā eva paccayavisesena pavattiviseso pariyodātatā sudhantasuvaṇṇassa nighaṃsanena pabhassaratā viya , tasmā āha ‘‘ pabhassaraṭṭhena pariyodātaṃ veditabban ’’ ti .
Idan ti odātavacanaṃ . Utupharaṇatthan ti utuno pharaṇadassanatthaṃ . Utupharaṇaṃ na hoti sesanti adhippāyo . Tenāha ‘‘ taṅkhaṇaV3.13 … pe … balavaṃ hotī ’’ ti .
Vatthaṃ viya karajakāyoti yogino karajakāyo vatthaṃ viya daṭṭhabbo utupharaṇasadisena catutthajjhānasukhena pharitabbattā . Purisassa sarīraṃ viya catutthajjhānaṃ daṭṭhabbaṃ utupharaṇaṭṭhāniyassa sukhassa nissayabhāvato . Tenāha ‘‘ tasmā ’’ tiādi .
Tattha ca ‘‘ parisuddhena cetasā ’’ ti cetogahaṇena jhānasukhaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ . Tenāha ‘‘ utupharaṇaṃ viya catutthajjhānasukhan ’’ ti .
Nanu ca catutthajjhāne sukhameva natthīti ? Saccaṃ natthi , sātalakkhaṇasantasabhāvattā panettha upekkhā ‘‘ sukhan ’’ ti adhippetā . Tena vuttaṃ sammohavinodaniyaṃ ( vibha . aṭṭha .232)‘‘ upekkhā pana santattā , sukhamicceva bhāsitā ’’ ti . TassaM3.14 tassa samādhissa sarūpadassanassa paccayattā paccavekkhaṇañāṇaṃ paccavekkhaṇanimittaṃ .
Samabharitoti samapuṇṇo . Maṇḍabhūmīti papāvaṇṇabhūmi . Yattha salilasiñcanena vināva sassāni ṭhitāni sampajjanti . Yuge yojetabbāni yoggāni , tesaṃ ācariyo yoggācariyo . Tesaṃ sikkhāpanato hatthiādayopi ‘‘ yoggā ’’ ti vuccantīti āha pāḷiyaṃ ‘‘ assadammasārathī ’’ ti . Yena yenāti catūsu maggesu yena yena maggena . Yaṃ yaṃ gatin ti javasamajavādibhedāsu gatīsu yaṃ yaṃ gatiṃ .
Navame natthi vattabbaṃ .
Pañcaṅgikasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Nāgitasuttavaṇṇanā
28-29. AṭṭhameM3.12 karo vuccati pupphasambhavaṃ ‘‘ gabbhāsaye kirīyatī ’’ ti katvā . Karato jāto kāyo karajakāyo , tadupanissayo catusantatirūpasamudāyo . Kāmaṃ nāmakāyopi vivekajena pītisukhena tathāladdhūpakāro ,‘‘ abhisandetī ’’ tiādivacanato pana rūpakāyo idha adhippetoti āha ‘‘ imaṃ karajakāyan ’’ ti . Abhisandetīti abhisandanaṃ karoti . Taṃ pana abhisandanaṃ jhānamayena pītisukhena karajakāyassa tintabhāvāpādanaṃ sabbatthakameva lūkhabhāvāpanayananti āha ‘‘ temetī ’’ tiādi . Tayidaṃ abhisandanaṃ atthato yathāvuttapītisukhasamuṭṭhānehi paṇītarūpehi kāyassa parippharaṇaṃ daṭṭhabbaṃ . Parisandetītiādīsupi eseva nayo . Sabbaṃ etassa atthīti sabbāvā , tassa sabbāvato . Avayavāvayavisambandhe avayavini sāmivacananti avayavavisayo sabba -saddo , tasmā vuttaṃ ‘‘ sabbakoṭṭhāsavato ’’ ti . Aphuṭaṃ nāma na hoti yattha yattha kammajarūpaṃ , tattha tattha cittajarūpassa abhibyāpanato . Tenāha ‘‘ upādinnakasantatī ’’ tiādi . ChekotiV3.12 kusalo . Taṃ panassa kosallaṃ nahānīyacuṇṇānaṃ karaṇe piṇḍikaraṇe ca samatthatāvasena veditabbanti āha ‘‘ paṭibalo ’’ tiādi . Kaṃsa -saddo ‘‘ mahatiyā kaṃsapātiyā ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.61) suvaṇṇe āgato . ‘‘ Kaṃso upahato yathā ’’ tiādīsu ( dha . pa .134) kittimalohe . Katthaci paṇṇattimatte ‘‘ upakaṃso nāma rājāsi , mahākaṃsassa atrajo ’’ tiādi ( jā . aṭṭha .4.10.164 ghaṭapaṇḍitajātakavaṇṇanā ). Idha pana yattha katthaci loheti āha ‘‘ yena kenaci lohena katabhājane ’’ ti . Snehānugatāti udakasinehena anuppavisanavasena gatā upagatā . Snehaparetāti udakasinehena parito gatā samantato phuṭā . Tato eva santarabāhirā phuṭā snehena . Etena sabbaso udakena temitabhāvamāha . Na ca pagghariṇīti etena tintassapi tassa ghanathaddhabhāvaṃ vadati . Tenāha ‘‘ na bindubindū ’’ tiādi . Tāhi tāhi udakasirāhi ubbhijjatīti ubbhidaṃ , ubbhidaṃ udakaṃ etassāti ubbhidodako . Ubbhinnaudakoti nadītīre khatakūpako viya ubbhijjanakaudako . Uggacchanaudakoti dhārāvasena uṭṭhahanaudako . Kasmā panettha ubbhidodakovaM3.13 rahado gahito , na itaroti āha ‘‘ heṭṭhā uggacchanaudakañhī ’’ tiādi . Dhārānipātabubbuḷakehīti dhārānipātehi ca udakabubbuḷehi ca . ‘‘ Pheṇapaṭalehi cā ’’ ti vattabbaṃ , sannisinnameva aparikkhobhatāya niccalameva , suppasannamevāti adhippāyo . Sesan ti ‘‘ abhisandetī ’’ tiādikaṃ . Uppalānīti uppalagacchāni . Setarattanīlesūti uppalesu , setuppalarattuppalanīluppalesūti attho . Yaṃ kiñci uppalaṃ uppalameva sāmaññaggahaṇato . Satapattan ti ettha sata -saddo bahupariyāyo ‘‘ satagghī ’’ tiādīsu viya . Tena anekasatapattassapi saṅgaho siddho hoti . Loke pana rattaṃ padumaṃ , setaṃ puṇḍarīkanti vuccati . Yāva aggā yāva ca mūlā udakena abhisandanādisambhavadassanatthaṃ udakānuggata ggahaṇaṃ . Idha uppalādīni viya karajakāyo , udakaṃ viya tatiyajjhānasukhaṃ . Yasmā parisuddhena cetasāti catutthajjhānacittamāha , tañca rāgādiupakkilesamalāpagamato nirupakkilesaṃ nimmalaṃ , tasmā āha ‘‘ nirupakkilesaṭṭhena parisuddhan ’’ ti . Yasmā pana pārisuddhiyā eva paccayavisesena pavattiviseso pariyodātatā sudhantasuvaṇṇassa nighaṃsanena pabhassaratā viya , tasmā āha ‘‘ pabhassaraṭṭhena pariyodātaṃ veditabban ’’ ti . Idan ti odātavacanaṃ . Utupharaṇatthan ti utuno pharaṇadassanatthaṃ . Utupharaṇaṃ na hoti sesanti adhippāyo . Tenāha ‘‘ taṅkhaṇaV3.13 … pe … balavaṃ hotī ’’ ti . Vatthaṃ viya karajakāyoti yogino karajakāyo vatthaṃ viya daṭṭhabbo utupharaṇasadisena catutthajjhānasukhena pharitabbattā . Purisassa sarīraṃ viya catutthajjhānaṃ daṭṭhabbaṃ utupharaṇaṭṭhāniyassa sukhassa nissayabhāvato . Tenāha ‘‘ tasmā ’’ tiādi . Tattha ca ‘‘ parisuddhena cetasā ’’ ti cetogahaṇena jhānasukhaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ . Tenāha ‘‘ utupharaṇaṃ viya catutthajjhānasukhan ’’ ti . Nanu ca catutthajjhāne sukhameva natthīti ? Saccaṃ natthi , sātalakkhaṇasantasabhāvattā panettha upekkhā ‘‘ sukhan ’’ ti adhippetā . Tena vuttaṃ sammohavinodaniyaṃ ( vibha . aṭṭha .232)‘‘ upekkhā pana santattā , sukhamicceva bhāsitā ’’ ti . TassaM3.14 tassa samādhissa sarūpadassanassa paccayattā paccavekkhaṇañāṇaṃ paccavekkhaṇanimittaṃ . Samabharitoti samapuṇṇo . Maṇḍabhūmīti papāvaṇṇabhūmi . Yattha salilasiñcanena vināva sassāni ṭhitāni sampajjanti . Yuge yojetabbāni yoggāni , tesaṃ ācariyo yoggācariyo . Tesaṃ sikkhāpanato hatthiādayopi ‘‘ yoggā ’’ ti vuccantīti āha pāḷiyaṃ ‘‘ assadammasārathī ’’ ti . Yena yenāti catūsu maggesu yena yena maggena . Yaṃ yaṃ gatin ti javasamajavādibhedāsu gatīsu yaṃ yaṃ gatiṃ . Navame natthi vattabbaṃ . Pañcaṅgikasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā . 10. Nāgitasuttavaṇṇanā
30. Dasame uccāsaddamahāsaddāti uddhaṃ uggatattā ucco patthaṭo mahanto vinibbhijjitvā gahetuṃ asakkuṇeyyo saddo etesanti uccāsaddamahāsaddā . Vacīghosopi hi bahūhi ekajjhaṃ pavattito atthato saddato ca duravabodho kevalaṃ mahānigghoso eva hutvā sotapathamāgacchati .
Macchavilopeti macchānaṃ vilumpitvā viya gahaṇe , macchānaṃ vā vilumpane . Kevaṭṭānañhi macchapacchiṭhapitaṭṭhāne mahājano sannipatitvā ‘‘ idha aññaṃ ekaṃ macchaṃ dehi , ekaṃ macchaphālaṃ dehī ’’ ti ,‘‘ etassa te mahā dinno , mayhaṃ khuddako ’’ ti evaṃ uccāsaddaṃ mahāsaddaṃ karonti . Macchaggahaṇatthaṃ jāle pakkhittepi tasmiṃ ṭhāne kevaṭṭā ceva aññe ca ‘‘ paviṭṭho gahito ’’ ti mahāsaddaṃ karonti . Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .
Asucisukhan ti kāyāsucisannissitattā kilesāsucisannissitattāV3.14 ca asucisannissitasukhaṃ . Nekkhammasukhassāti kāmato nikkhamantassa sukhassa . Pavivekasukhassāti gaṇasaṅgaṇikato kilesasaṅgaṇikato ca vigatassa sukhassa . Upasamasukhassāti rāgādivūpasamāvahassa sukhassa . Sambodhasukhan ti maggasaṅkhātassa sambodhassa niṭṭhappattatthāya sukhaṃ .
Sesaṃ suviññeyyameva .
Nāgitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Pañcaṅgikavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Sumanavaggo
1. Sumanasuttavaṇṇanā