1. Idāni ‘‘ evamiccādipāṭhassa , atthaṃ nānappakārato ’’ ti evamādimātikāya saṅgahitatthappakāsanatthaṃ vuccate – evan ti
P0.100 ayaṃ saddo upamūpadesasampahaṃsanagarahaṇavacanasampaṭiggahākāranidassanāvadhāraṇādīsu atthesu daṭṭhabbo .
Tathā hesa ‘‘ evaṃ jātena maccena , kattabbaṃ kusalaṃ bahun ’’ ti evamādīsu ( dha . pa .53) upamāyaṃ dissati .
‘‘ Evaṃ te abhikkamitabbaṃ , evaṃ te paṭikkamitabban ’’ tiādīsu ( a . ni .4.122) upadese .
‘‘ Evametaṃ bhagavā , evametaṃ sugatā ’’ ti evamādīsu ( a . ni .3.66) sampahaṃsane .
‘‘ Evamevaṃ panāyaṃ vasalī yasmiṃ vā tasmiṃ vā tassa muṇḍakassa samaṇakassa vaṇṇaṃ bhāsatī ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .1.187) garahaṇe .
‘‘ Evaṃ , bhanteti kho te bhikkhū bhagavato paccassosun ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.1) vacanasampaṭiggahe .
‘‘ Evaṃ byā kho ahaṃ , bhante , bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmī ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.398) ākāre .
‘‘ Ehi tvaṃ , māṇavaka , yena samaṇo ānando tenupasaṅkama , upasaṅkamitvā mama vacanena samaṇaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha .
‘ Subho māṇavo todeyyaputto bhavantaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī ’ ti , evañca vadehi sādhu kira bhavaṃ ānando yena subhassa māṇavassa todeyyaputtassa nivesanaṃ , tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā ’’ ti evamādīsu ( dī . ni .1.445) nidassane .
‘‘ Taṃ kiṃ maññatha kālāmā , ime dhammā kusalā vā akusalā vāti ?
Akusalā , bhante .
Sāvajjā vā anavajjā vāti ?
Sāvajjā , bhante .
Viññugarahitā vā viññuppasatthāM0.86 vāti ?
Viññugarahitā , bhante .
Samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti no vā , kathaṃ vo ettha hotīti ?
Samattā , bhante , samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti , evaṃ no ettha hotī ’’ ti evamādīsu ( a . ni .3.66) avadhāraṇe .
Idha pana ākāranidassanāvadhāraṇesu daṭṭhabbo .
TatthaV0.82 ākāratthena evaṃ -saddenaP0.101 etamatthaṃ dīpeti – nānānayanipuṇamanekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ atthabyañjanasampannaṃ vividhapāṭihāriyaṃ dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīraṃ sabbasattānaṃ sakasakabhāsānurūpato sotapathamāgacchantaṃ tassa bhagavato vacanaṃ sabbappakārena ko samattho viññātuṃ , sabbathāmena pana sotukāmataṃ janetvāpi evaṃ me sutaṃ , mayāpi ekenākārena sutanti .
Nidassanatthena ‘‘ nāhaṃ sayambhū , na mayā idaṃ sacchikatan ’’ ti attānaṃ parimocento ‘‘ evaṃ me sutaṃ , mayāpi evaṃ sutan ’’ ti idāni vattabbaṃ sakalasuttaṃ nidasseti .
Avadhāraṇatthena ‘‘ etadaggaṃ , bhikkhave , mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ bahussutānaṃ yadidaṃ ānando , gatimantānaṃ , satimantānaṃ , dhitimantānaṃ , upaṭṭhākānaṃ yadidaṃ ānando ’’ ti ( a . ni .1.219-223) evaṃ bhagavatā pasatthabhāvānurūpaṃ attano dhāraṇabalaṃ dassento sattānaṃ sotukamyataṃ janeti ‘‘ evaṃ me sutaṃ , tañca kho atthato vā byañjanato vā anūnamanadhikaṃ , evameva , na aññathā daṭṭhabban ’’ ti .
Me -saddo tīsu atthesu dissati .
Tathā hissa ‘‘ gāthābhigītaṃ me abhojaneyyan ’’ ti evamādīsu ( su . ni .81) mayāti attho .
‘‘ Sādhu me , bhante , bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetū ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .4.88) mayhanti attho .
‘‘ Dhammadāyādā me , bhikkhave , bhavathā ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.29) mamāti attho .
Idha pana ‘‘ mayā sutan ’’ ti ca ‘‘ mama sutan ’’ ti ca atthadvaye yujjati .
Sutan ti ayaṃ sutasaddo saupasaggo anupasaggo ca gamanakhyātarāgābhibhūtūpacitānuyogasotaviññeyyasotadvāraviññātādianekatthappabhedo .
Tathā hissa ‘‘ senāya pasuto ’’ ti evamādīsu gacchantotiM0.87 attho .
‘‘ Sutadhammassa passato ’’ ti evamādīsu khyātadhammassāti attho .
‘‘ Avassutā avassutassā ’’ ti evamādīsu ( pāci .657) rāgābhibhūtā rāgābhibhūtassāti attho .
‘‘ Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakan ’’ ti evamādīsu ( khu . pā .7.12) upacitanti attho .
‘‘ Ye jhānappasutāP0.102 dhīrā ’’ ti evamādīsu ( dha . pa .181) jhānānuyuttāti attho .
‘‘ Diṭṭhaṃ sutaṃ mutan ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.241) sotaviññeyyanti attho .
‘‘ Sutadharo sutasannicayo ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.339) sotadvārānusāraviññātadharoti attho .
Idha pana sutan ti sotaviññāṇapubbaṅgamāya viññāṇavīthiyāV0.83 upadhāritanti vā upadhāraṇanti vāti attho .
Tattha yadā me-saddassa mayāti attho , tadā ‘‘ evaṃ mayā sutaṃ , sotaviññāṇapubbaṅgamāya viññāṇavīthiyā upadhāritan ’’ ti yujjati .
Yadā me-saddassa mamāti attho , tadā ‘‘ evaṃ mama sutaṃ sotaviññāṇapubbaṅgamāya viññāṇavīthiyā upadhāraṇan ’’ ti yujjati .
Evametesu tīsu padesu evan ti sotaviññāṇakiccanidassanaṃ .
Meti vuttaviññāṇasamaṅgīpuggalanidassanaṃ .
Sutan ti assavanabhāvappaṭikkhepato anūnānadhikāviparītaggahaṇanidassanaṃ .
Tathā evan ti savanādicittānaṃ nānappakārena ārammaṇe pavattabhāvanidassanaṃ .
Meti attanidassanaṃ .
Sutan ti dhammanidassanaṃ .
Tathā evan ti niddisitabbadhammanidassanaṃ .
Meti puggalanidassanaṃ .
Sutan ti puggalakiccanidassanaṃ .
Tathā evan ti vīthicittānaṃ ākārapaññattivasena nānappakāraniddeso .
Meti kattāraniddeso .
Sutan ti visayaniddeso .
Tathā evan ti puggalakiccaniddeso .
Sutan ti viññāṇakiccaniddeso .
Meti ubhayakiccayuttapuggalaniddeso .
Tathā evan ti bhāvaniddeso .
Meti puggalaniddeso .
Sutan ti tassa kiccaniddeso .
Tattha evan ti ca meti ca sacchikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññatti .
Sutan ti vijjamānapaññatti .
Tathā evan ti ca meti ca taṃ taṃ upādāya vattabbatoM0.88 upādāpaññatti .
Sutan ti diṭṭhādīni upanidhāya vattabbato upanidhāpaññattiP0.103 .
Ettha ca evan ti vacanena asammohaṃ dīpeti , sutan ti vacanena sutassa asammosaṃ .
Tathā evan ti vacanena yonisomanasikāraṃ dīpeti ayoniso manasikaroto nānappakārappaṭivedhābhāvato .
Sutan ti vacanena avikkhepaṃ dīpeti vikkhittacittassa savanābhāvato .
Tathā hi vikkhittacitto puggalo sabbasampattiyā vuccamānopi ‘‘ na mayā sutaṃ , puna bhaṇathā ’’ ti bhaṇati .
Yonisomanasikārena cettha attasammāpaṇidhiṃ pubbe katapuññatañcaV0.84 sādheti , avikkhepena saddhammassavanaṃ sappurisūpanissayañca .
Evan ti ca iminā bhaddakena ākārena pacchimacakkadvayasampattiṃ attano dīpeti , sutan ti savanayogena purimacakkadvayasampattiṃ .
Tathā āsayasuddhiṃ payogasuddhiñca , tāya ca āsayasuddhiyā adhigamabyattiṃ , payogasuddhiyā āgamabyattiṃ .
Evan ti ca iminā nānappakārapaṭivedhadīpakena vacanena attano atthapaṭibhānapaṭisambhidāsampadaṃ dīpeti .
Sutan ti iminā sotabbabhedapaṭivedhadīpakena dhammaniruttipaṭisambhidāsampadaṃ dīpeti .
Evan ti ca idaṃ yonisomanasikāradīpakaṃ vacanaṃ bhaṇanto ‘‘ ete mayā dhammā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā ’’ ti ñāpeti .
Sutan ti idaṃ savanayogadīpakavacanaṃ bhaṇanto ‘‘ bahū mayā dhammā sutā dhātā vacasā paricitā ’’ ti ñāpeti .
Tadubhayenapi atthabyañjanapāripūriṃ dīpento savane ādaraṃ janeti .
Evaṃ me sutan ti iminā pana sakalenapi vacanena āyasmā ānando tathāgatappaveditaṃ dhammaṃ attano adahanto asappurisabhūmiṃ , atikkamati , sāvakattaṃ paṭijānanto sappurisabhūmiṃ okkamati .
Tathā asaddhammā cittaṃ vuṭṭhāpeti , saddhamme cittaṃ patiṭṭhāpeti .
‘‘ Kevalaṃ sutamevetaṃ mayā , tasseva tu bhagavato vacanaṃP0.104 arahato sammāsambuddhassā ’’ ti ca dīpento attānaṃ parimoceti , satthāraṃ apadisati , jinavacanaṃ appeti , dhammanettiṃ patiṭṭhāpeti .
Apica ‘‘ evaṃ me sutan ’’ ti attanā uppāditabhāvaṃ appaṭijānanto purimassavanaṃ vivaranto ‘‘ sammukhā paṭiggahitamidaṃ mayā tassa bhagavato catuvesārajjavisāradassaM0.89 dasabaladharassa āsabhaṭṭhānaṭṭhāyino sīhanādanādino sabbasattuttamassa dhammissarassa dhammarājassa dhammādhipatino dhammadīpassa dhammappaṭisaraṇassa saddhammavaracakkavattino sammāsambuddhassa .
Na ettha atthe vā dhamme vā pade vā byañjane vā kaṅkhā vā vimati vā kātabbā ’’ ti sabbadevamanussānaṃ imasmiṃ dhamme assaddhiyaṃ vināseti , saddhāsampadaṃ uppādetīti veditabbo .
Hoti cettha –
‘‘ Vināsayati assaddhaṃ , saddhaṃ vaḍḍheti sāsane ;
Evaṃ me sutamiccevaṃ , vadaṃ gotamasāvako ’’ ti . 2. Idāni gāthāpadānaṃ atthavaṇṇanā hoti .
Ekan ti
V0.85 gaṇanaparicchedaniddeso .
Samayan ti paricchinnaniddeso .
Ekaṃ samayan ti aniyamitaparidīpanaṃ .
Tattha samaya saddo –
Samavāye khaṇe kāle , samūhe hetudiṭṭhisu ;
Paṭilābhe pahāne ca , paṭivedhe ca dissati .
Tathā hissa ‘‘ appeva nāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyā ’’ ti evamādīsu ( dī . ni .1.447) samavāyo attho .
‘‘ Ekova kho , bhikkhave , khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā ’’ ti evamādīsu ( a . ni .8.29) khaṇo .
‘‘ Uṇhasamayo pariḷāhasamayo ’’ ti evamādīsu ( pāci .358) kālo .
‘‘ Mahāsamayo pavanasmin ’’ ti evamādīsu samūho .
‘‘ Samayopi kho te , bhaddāli , appaṭividdho ahosi , bhagavā kho sāvatthiyaṃ viharati , sopi maṃ jānissati ,‘ bhaddāli , nāma bhikkhu satthusāsaneP0.105 sikkhāya aparipūrakārī ’ ti , ayampi kho te bhaddāli samayo appaṭividdho ahosī ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .2.135) hetu .
‘‘ Tena kho pana samayena uggāhamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme paṭivasatī ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .2.260) diṭṭhi .
‘‘ Diṭṭhe dhamme ca yo attho , yo cattho samparāyiko ;
Atthābhisamayā dhīro , paṇḍitoti pavuccatī ’’ ti .( saṃ . ni .1.129)–
Evamādīsu paṭilābho .
‘‘ Sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.28) pahānaṃ .
‘‘ Dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭhoM0.90 vipariṇāmaṭṭho abhisamayaṭṭho ’’ ti evamādīsu ( paṭi . ma .2.8) paṭivedho .
Idha panassa kālo attho .
Tena ekaṃ samayanti saṃvaccharautumāsaaḍḍhamāsarattidivapubbaṇhamajjhanhikasāyanhapaṭhamamajjhima- pacchimayāmamuhuttādīsu kālakhyesu samayesu ekaṃ samayanti dīpeti .
Ye vā ime gabbhokkantisamayo jātisamayo saṃvegasamayo abhinikkhamanasamayo dukkarakārikasamayo māravijayasamayo abhisambodhisamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo desanāsamayo parinibbānasamayoti evamādayo bhagavato devamanussesu ativiya pakāsā anekakālakhyā eva samayā .
Tesu samayesu desanāsamayasaṅkhātaṃ ekaṃ samayanti vuttaṃ hoti .
YoV0.86 cāyaṃ ñāṇakaruṇākiccasamayesu karuṇākiccasamayo , attahitaparahitappaṭipattisamayesu parahitappaṭipattisamayo , sannipatitānaṃ karaṇīyadvayasamayesu dhammīkathāsamayo , desanāpaṭipattisamayesu desanāsamayo , tesupi samayesu yaṃ kiñci sandhāya ‘‘ ekaṃ samayan ’’ ti vuttaṃ hoti .
Etthāha – atha kasmā yathā abhidhammeP0.106 ‘‘ yasmiṃ samaye kāmāvacaran ’’ ti ca ito aññesu suttapadesu ‘‘ yasmiṃ samaye , bhikkhave , bhikkhu vivicceva kāmehī ’’ ti ca bhummavacanena niddeso kato , vinaye ca ‘‘ tena samayena buddho bhagavā ’’ ti karaṇavacanena , tathā akatvā idha ‘‘ ekaṃ samayan ’’ ti upayogavacananiddeso katoti .
Tattha tathā , idha ca aññathā atthasambhavato .
Tattha hi abhidhamme ito aññesu suttapadesu ca adhikaraṇattho bhāvenabhāvalakkhaṇattho ca sambhavati .
Adhikaraṇañhi kālattho samūhattho ca samayo , tattha vuttānaṃ phassādidhammānaṃ khaṇasamavāyahetusaṅkhātassa ca samayassa bhāvena tesaṃ bhāvo lakkhīyati , tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha bhummavacananiddeso kato .
Vinaye ca hetvattho karaṇattho ca sambhavati .
Yo hi so sikkhāpadapaññattisamayo sāriputtādīhipi dubbiññeyyo , tena samayena hetubhūtena karaṇabhūtena ca sikkhāpadāni paññapento sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno bhagavā tattha tattha vihāsi , tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha karaṇavacananiddeso kato .
IdhaM0.91 pana aññasmiñca evaṃjātike suttantapāṭhe accantasaṃyogattho sambhavati .
Yañhi samayaṃ bhagavā imaṃ aññaṃ vā suttantaṃ desesi , accantameva taṃ samayaṃ karuṇāvihārena vihāsi .
Tasmā tadatthajotanatthaṃ idha upayogavacananiddeso katoti viññeyyo .
Hoti cettha –
‘‘ Taṃ taṃ atthamapekkhitvā , bhummena karaṇena ca ;
Aññatra samayo vutto , upayogena so idhā ’’ ti .Bhagavāti guṇavisiṭṭhasattuttamagarugāravādhivacanametaṃ .
Yathāha –
‘‘ Bhagavāti
P0.107 vacanaṃ seṭṭhaṃ , bhagavāti vacanamuttamaṃ ;
Garu gāravayutto so , bhagavā tena vuccatī ’’ ti .
CatubbidhañhiV0.87 nāmaṃ āvatthikaṃ , liṅgikaṃ , nemittakaṃ , adhiccasamuppannanti .
Adhiccasamuppannaṃ nāma ‘‘ yadicchakan ’’ ti vuttaṃ hoti .
Tattha vaccho dammo balibaddhoti evamādi āvatthikaṃ , daṇḍī chattī sikhī karīti evamādi liṅgikaṃ , tevijjo chaḷabhiññoti evamādi nemittakaṃ , sirivaḍḍhako dhanavaḍḍhakoti evamādi vacanatthamanapekkhitvā pavattaṃ adhiccasamuppannaṃ .
Idaṃ pana bhagavāti nāmaṃ guṇanemittakaṃ , na mahāmāyāya , na suddhodanamahārājena , na asītiyā ñātisahassehi kataṃ , na sakkasantusitādīhi devatāvisesehi kataṃ .
Yathāha āyasmā sāriputtatthero ‘‘ bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ … pe … sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavā ’’ ti ( mahāni .84).
Yaṃ guṇanemittakañcetaṃ nāmaṃ , tesaṃ guṇānaṃ pakāsanatthaṃ imaṃ gāthaṃ vadanti –
‘‘ Bhagī bhajī bhāgī vibhattavā iti ,
Akāsi bhagganti garūti bhāgyavā ;
Bahūhi ñāyehi subhāvitattano ,
Bhavantago so bhagavāti vuccatī ’’ ti .
Niddesādīsu ( mahāni .84; cūḷani . ajitamāṇavapucchāniddesa 2) vuttanayeneva cassa attho daṭṭhabbo .
Ayaṃ pana aparo pariyāyo –
‘‘ Bhāgyavā bhaggavā yutto , bhagehi ca vibhattavā ;
Bhattavā vantagamano , bhavesu bhagavā tato ’’ ti .
TatthaM0.92 ‘‘ vaṇṇāgamo vaṇṇavipariyāyo ’’ ti evaṃ niruttilakkhaṇaṃ gahetvā saddanayena vā pisodarādipakkhepalakkhaṇaṃ gahetvā yasmā lokiyalokuttarasukhābhinibbattakaṃP0.108 dānasīlādipārappattaṃ bhāgyamassa atthi , tasmā bhāgyavāti vattabbe bhagavāti vuccatīti ñātabbaṃ .
Yasmā pana lobhadosamohaviparītamanasikāraahirikānottappakodhūpanāhamakkhapalā- issāmacchariyamāyāsāṭheyyathambhasārambhamānātimānamadapamādataṇhāvijjātividhākusalamūladuccarita- saṃkilesamalavisamasaññāvitakkapapañcacatubbidhavipariyesaāsavaganthaoghayogaagatitaṇhupādāna- pañcacetokhilavinibandhanīvaraṇābhinandanachavivādamūlataṇhākāyasattānusaya- aṭṭhamicchattanavataṇhāmūlakadasākusalakammapathadvāsaṭṭhidiṭṭhigata- aṭṭhasatataṇhāvicaritappabhedasabbadarathapariḷāhakilesasatasahassāniV0.88 , saṅkhepato vā pañca kilesakkhandhaabhisaṅkhāramaccudevaputtamāre abhañji , tasmā bhaggattā etesaṃ parissayānaṃ bhaggavāti vattabbe bhagavāti vuccati .
Āha cettha –
‘‘ Bhaggarāgo bhaggadoso , bhaggamoho anāsavo ;
Bhaggāssa pāpakā dhammā , bhagavā tena vuccatī ’’ ti .
Bhāgyavatāya cassa satapuññalakkhaṇadharassa rūpakāyasampatti dīpitā hoti , bhaggadosatāya dhammakāyasampatti .
Tathā lokiyasarikkhakānaṃ bahumānabhāvo , gahaṭṭhapabbajitehi abhigamanīyatā .
Tathā abhigatānañca nesaṃ kāyacittadukkhāpanayane paṭibalabhāvo , āmisadānadhammadānehi upakāritā .
Lokiyalokuttarasukhehi ca saṃyojanasamatthatā dīpitā hoti .
Yasmā ca loke issariyadhammayasasirikāmapayattesu chasu dhammesu bhagasaddo vattati , paramañcassa sakacitte issariyaṃ , aṇimālaghimādikaṃ vā lokiyasammataṃ sabbākāraparipūraṃP0.109 atthi , tathā lokuttaro dhammo , lokattayabyāpako yathābhuccaguṇādhigato ativiya parisuddho yaso , rūpakāyadassanabyāvaṭajananayanamanappasādajananasamatthā sabbākāraparipūrā sabbaṅgapaccaṅgasirī , yaṃ yaṃ anena icchitaṃ patthitaṃ attahitaṃ parahitaṃ vā , tassa tassa tatheva abhinipphannattā icchitatthanipphattisaññito kāmo , sabbalokagarubhāvappattihetubhūto sammāvāyāmasaṅkhāto payatto ca atthi , tasmā imehi bhagehi yuttattāpi bhagā assa santīti iminā atthena ‘‘ bhagavā ’’ ti vuccati .
YasmāM0.93 pana kusalādibhedehi sabbadhamme , khandhāyatanadhātusaccaindriyapaṭiccasamuppādādīhi vā kusalādidhamme , pīḷanasaṅkhatasantāpavipariṇāmaṭṭhena vā dukkhamariyasaccaṃ , āyūhananidānasaṃyogapalibodhaṭṭhena samudayaṃ , nissaraṇavivekāsaṅkhataamataṭṭhena nirodhaṃ , niyyānikahetudassanādhipateyyaṭṭhena maggaṃ vibhattavā , vibhajitvā vivaritvā desitavāti vuttaṃ hoti , tasmā vibhattavāti vattabbe ‘‘ bhagavā ’’ ti vuccati .
Yasmā ca esa dibbabrahmaariyavihāre kāyacittaupadhiviveke suññatāppaṇihitānimittavimokkheV0.89 aññe ca lokiyalokuttare uttarimanussadhamme bhaji sevi bahulamakāsi , tasmā bhattavāti vattabbe ‘‘ bhagavā ’’ ti vuccati .
Yasmā pana tīsu bhavesu taṇhāsaṅkhātaṃ gamanaṃ anena vantaṃ , tasmā bhavesu vantagamanoti vattabbe bhavasaddato bhakāraṃ gamanasaddato gakāraṃ vantasaddato vakārañca dīghaṃ katvā ādāya ‘‘ bhagavā ’’ ti vuccati , yathā loke ‘‘ mehanassa khassa mālā ’’ ti vattabbe ‘‘ mekhalā ’’ ti .Ettāvatā
P0.110 cettha evaṃ me sutan ti vacanena yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ desento paccakkhaṃ katvā bhagavato dhammasarīraṃ pakāseti , tena ‘‘ nayidaṃ atītasatthukaṃ pāvacanaṃ , ayaṃ vo satthā ’’ ti bhagavato adassanena ukkaṇṭhitajanaṃ samassāseti .
Ekaṃ samayaṃ bhagavāti vacanena tasmiṃ samaye bhagavato avijjamānabhāvaṃ dassento rūpakāyaparinibbānaṃ dasseti .
Tena ‘‘ evaṃvidhassa imassa ariyadhammassa desetā dasabaladharo vajirasaṅghātakāyo sopi bhagavā parinibbuto , tattha kenaññena jīvite āsā janetabbā ’’ ti jīvitamadamattaṃ janaṃ saṃvejeti , saddhamme cassa ussāhaṃ janeti .
Evan ti ca bhaṇanto desanāsampattiṃ niddisati , me sutan ti sāvakasampattiṃ , ekaṃ samayan ti kālasampattiṃ , bhagavāti desakasampattiṃ .
Sāvatthiyaṃ viharatīti ettha sāvatthīti savatthassa isino nivāsaṭṭhānabhūtaṃ nagaraṃ , yathā kākandī mākandīti , evaṃ itthiliṅgavasena sāvatthīti vuccati , evaṃ akkharacintakā .
Aṭṭhakathācariyā pana bhaṇanti ‘‘ yaṃkiñciM0.94 manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ sabbamettha atthī ’’ ti sāvatthī .
Satthasamāyoge ca ‘‘ kiṃ bhaṇḍamatthī ’’ ti pucchite ‘‘ sabbamatthī ’’ ti vacanamupādāya sāvatthī .
‘‘ Sabbadā sabbūpakaraṇaṃ , sāvatthiyaṃ samohitaṃ ;
Tasmā sabbamupādāya , sāvatthīti pavuccati .
‘‘ Kosalānaṃ puraṃ rammaṃ , dassaneyyaṃ manoramaṃ ;
Dasahi saddehi avivittaṃ , annapānasamāyutaṃ .
‘‘ VuḍḍhiṃV0.90P0.111 vepullataṃ pattaṃ , iddhaṃ phītaṃ manoramaṃ ;
Āḷakamandāva devānaṃ , sāvatthipuramuttaman ’’ ti .( ma . ni . aṭṭha .1.14);
Tassaṃ sāvatthiyaṃ .
Samīpatthe bhummavacanaṃ .
Viharatīti avisesena iriyāpathadibbabrahmaariyavihāresu aññataravihārasamaṅgiparidīpanametaṃ .
Idha pana ṭhānagamanāsanasayanappabhedesu iriyāpathesu aññatarairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ , tena ṭhitopi gacchantopi nisinnopi sayānopi bhagavā viharaticceva veditabbo .
So hi ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ aparena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantaṃ attabhāvaṃ harati pavatteti .
Tasmā viharatīti vuccati .
Jetavaneti ettha attano paccatthikajanaṃ jinātīti jeto , raññā vā attano paccatthikajane jite jātoti jeto , maṅgalakamyatāya vā tassa evaṃ nāmameva katantipi jeto .
Vanayatīti vanaṃ , attasampadāya sattānaṃ bhattiṃ kāreti , attani sinehaṃ uppādetīti attho .
Vanute iti vā vanaṃ , nānāvidhakusumagandhasammodamattakokilādivihaṅgavirutehi mandamālutacalitarukkhasākhāviṭapapupphaphalapallavapalāsehi ca ‘‘ etha maṃ paribhuñjathā ’’ ti pāṇino yācati viyāti attho .
Jetassa vanaṃ jetavanaṃ .
Tañhi jetena rājakumārena ropitaṃ saṃvaḍḍhitaṃ paripālitaṃ , so ca tassa sāmī ahosi , tasmā jetavananti vuccati .
Tasmiṃ jetavane .
Anāthapiṇḍikassa ārāmeti ettha sudatto nāma so gahapati mātāpitūhi katanāmavasena , sabbakāmasamiddhitāya tu vigatamalamaccheratāya karuṇādiguṇasamaṅgitāya ca niccakālaṃ anāthānaṃ piṇḍaṃM0.95 adāsi , tena anāthapiṇḍikotiP0.112 saṅkhyaṃ gato .
Āramanti ettha pāṇino , visesena vā pabbajitāti ārāmo , tassa pupphaphalapallavādisobhanatāya nātidūranāccāsannatādipañcavidhasenāsanaṅgasampattiyā ca tato tato āgamma ramanti abhiramanti anukkaṇṭhitā hutvā nivasantīti attho .
Vuttappakārāya vā sampattiyā tattha tattha gatepi attano abbhantaraṃyeva ānetvā rametīti ārāmo .
So hi anāthapiṇḍikena gahapatinā jetassa rājakumārassa hatthato aṭṭhārasahiraññakoṭisanthārena kiṇitvā aṭṭhārasahiraññakoṭīhi senāsanaṃ kārāpetvā aṭṭhārasahiraññakoṭīhi vihāramahaṃ niṭṭhāpetvā evaṃ catupaññāsāya hiraññakoṭipariccāgenaV0.91 buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niyyātito , tasmā ‘‘ anāthapiṇḍikassa ārāmo ’’ ti vuccati .
Tasmiṃ anāthapiṇḍikassa ārāme .
Ettha ca ‘‘ jetavane ’’ ti vacanaṃ purimasāmiparikittanaṃ ,‘‘ anāthapiṇḍikassa ārāme ’’ ti pacchimasāmiparikittanaṃ .
Kimetesaṃ parikittane payojananti ?
Vuccate – adhikārato tāva ‘‘ kattha bhāsitan ’’ ti pucchāniyāmakaraṇaṃ aññesaṃ puññakāmānaṃ diṭṭhānugatiāpajjane niyojanañca .
Tattha hi dvārakoṭṭhakapāsādamāpane bhūmivikkayaladdhā aṭṭhārasa hiraññakoṭiyo anekakoṭiagghanakā rukkhā ca jetassa pariccāgo , catupaññāsa koṭiyo anāthapiṇḍikassa .
Yato tesaṃ parikittanena ‘‘ evaṃ puññakāmā puññāni karontī ’’ ti dassento āyasmā ānando aññepi puññakāme tesaṃ diṭṭhānugatiāpajjane niyojeti .
Evamettha puññakāmānaṃ diṭṭhānugatiāpajjane niyojanaṃ payojananti veditabbaṃ .
Etthāha –
‘‘ yadi tāva bhagavā sāvatthiyaṃ viharati ,‘ jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme ’ ti na vattabbaṃ .
Atha tattha viharati ,‘ sāvatthiyan ’ ti na vattabbaṃ .
Na hi sakkā ubhayattha ekaṃP0.113 samayaṃ viharitun ’’ ti .
Vuccate – nanu vuttametaṃ ‘‘ samīpatthe bhummavacanan ’’ ti , yato yathā gaṅgāyamunādīnaṃ samīpe goyūthāni carantāni ‘‘ gaṅgāya caranti , yamunāya carantī ’’ ti vuccanti , evamidhāpi yadidaṃ sāvatthiyā samīpe jetavanaṃ anāthapiṇḍikassa ārāmo , tattha viharanto vuccati ‘‘ sāvatthiyaṃ viharati jetavaneM0.96 anāthapiṇḍikassa ārāme ’’ ti veditabbo .
Gocaragāmanidassanatthaṃ hissa sāvatthivacanaṃ , pabbajitānurūpanivāsaṭṭhānanidassanatthaṃ sesavacanaṃ .
Tattha sāvatthikittanena bhagavato gahaṭṭhānuggahakaraṇaṃ dasseti , jetavanādikittanena pabbajitānuggahakaraṇaṃ .
Tathā purimena paccayaggahaṇato attakilamathānuyogavivajjanaṃ , pacchimena vatthukāmappahānato kāmasukhallikānuyogavajjanūpāyadassanaṃ .
Purimena ca dhammadesanābhiyogaṃ , pacchimena vivekādhimuttiṃ .
Purimena karuṇāya upagamanaṃ , pacchimena ca paññāya apagamanaṃ .
Purimena sattānaṃ hitasukhanipphādanādhimuttitaṃ , pacchimena parahitasukhakaraṇe nirupalepataṃ .
Purimena dhammikasukhāpariccāganimittaṃ phāsuvihāraṃ , pacchimena uttarimanussadhammānuyoganimittaṃ .
Purimena manussānaṃ upakārabahulataṃ , pacchimena devānaṃ .
Purimena loke jātassa loke saṃvaḍḍhabhāvaṃ , pacchimena lokena anupalittatanti evamādi .Athāti avicchedatthe , khoti adhikārantaranidassanatthe nipāto .
Tena avicchinneyeva tattha
V0.92 bhagavato vihāre idamadhikārantaraṃ udapādīti dasseti .
Kiṃ tanti ?
Aññatarā devatātiādi .
Tattha aññatarāti aniyamitaniddeso .
Sā hi nāmagottato apākaṭā , tasmā ‘‘ aññatarā ’’ ti vuttā .
Devo eva devatā , itthipurisasādhāraṇametaṃ .
Idha pana purisoP0.114 eva , so devaputto kintu , sādhāraṇanāmavasena devatāti vutto .
Abhikkantāya rattiyāti ettha abhikkantasaddo khayasundarābhirūpaabbhanumodanādīsu dissati .
Tattha ‘‘ abhikkantā , bhante , ratti , nikkhanto paṭhamo yāmo , ciranisinno bhikkhusaṅgho , uddisatu , bhante , bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkhan ’’ ti evamādīsu ( cūḷava .383; a . ni .8.20) khaye dissati .
‘‘ Ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā ’’ ti evamādīsu ( a . ni .4.100) sundare .
‘‘ Ko me vandati pādāni , iddhiyā yasasā jalaṃ ;
Abhikkantena vaṇṇena , sabbā obhāsayaṃ disā ’’ ti .( vi . va .857);
–
EvamādīsuM0.97 abhirūpe .
‘‘ Abhikkantaṃ , bho gotama , abhikkantaṃ , bho gotamā ’’ ti evamādīsu ( a . ni .2.16; pārā .15) abbhanumodane .
Idha pana khaye .
Tena abhikkantāya rattiyāti parikkhīṇāya rattiyāti vuttaṃ hoti .
Abhikkantavaṇṇāti ettha abhikkantasaddo abhirūpe , vaṇṇasaddo pana chavithutikulavaggakāraṇasaṇṭhānapamāṇarūpāyatanādīsu dissati .
Tattha ‘‘ suvaṇṇavaṇṇosi bhagavā ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .2.399; su . ni .553) chaviyaṃ .
‘‘ Kadā saññūḷhā pana te gahapati ime samaṇassa gotamassa vaṇṇā ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .2.77) thutiyaṃ .
‘‘ Cattārome , bho gotama , vaṇṇā ’’ ti evamādīsu ( dī . ni .3.115) kulavagge .
‘‘ Atha kena nu vaṇṇena , gandhathenotiP0.115 vuccatī ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .1.234) kāraṇe .
‘‘ Mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .1.138) saṇṭhāne .
‘‘ Tayo pattassa vaṇṇā ’’ ti evamādīsu pamāṇe .
‘‘ Vaṇṇo gandho raso ojā ’’ ti evamādīsu rūpāyatane .
So idha chaviyaṃ daṭṭhabbo .
Tena abhikkantavaṇṇāti abhirūpacchavīti vuttaṃ hoti .
Kevalakappan ti ettha kevala saddo anavasesayebhuyyaabyāmissānatirekadaḷhatthavisaṃyogādianekatthoV0.93 .
Tathā hissa ‘‘ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyan ’’ ti evamādīsu ( pārā .1) anavasesatā attho .
‘‘ Kevalakappā ca aṅgamāgadhā pahūtaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ ādāya upasaṅkamissantī ’’ ti evamādīsu ( mahāva .43) yebhuyyatā .
‘‘ Kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī ’’ ti evamādīsu ( vibha .225) abyāmissatā .
‘‘ Kevalaṃ saddhāmattakaṃ nūna ayamāyasmā ’’ ti evamādīsu ( mahāva .244) anatirekatā .
‘‘ Āyasmato , bhante , anuruddhassa bāhiyo nāma saddhivihāriko kevalakappaṃ saṅghabhedāya ṭhito ’’ ti evamādīsu ( a . ni .4.243) daḷhatthatā .
‘‘ Kevalī vusitavā uttamapurisoti vuccatī ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .3.57) visaṃyogo .
Idha panassa anavasesattamattho adhippeto .
Kappa saddo panāyaṃ abhisaddahanavohārakālapaññattichedanavikappalesasamantabhāvādianekattho .
Tathā hissa ‘‘ okappanīyametaṃM0.98 bhoto gotamassa , yathā taṃ arahato sammāsambuddhassā ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.387) abhisaddahanamattho .
‘‘ Anujānāmi , bhikkhave , pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitun ’’ ti evamādīsu ( cūḷava .250)P0.116 vohāro .
‘‘ Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.387) kālo .
‘‘ Iccāyasmā kappo ’’ ti evamādīsu ( su . ni .1098; cūḷani . kappamāṇavapucchā 117, kappamāṇavapucchāniddesa 61) paññatti .
‘‘ Alaṅkato kappitakesamassū ’’ ti evamādīsu ( jā .2.22.1368) chedanaṃ .
‘‘ Kappati dvaṅgulakappo ’’ ti evamādīsu ( cūḷava .446) vikappo .
‘‘ Atthi kappo nipajjitun ’’ ti evamādīsu ( a . ni .8.80) leso .
‘‘ Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .1.94) samantabhāvo .
Idha panassa samantabhāvo attho adhippeto .
Yato kevalakappaṃ jetavanan ti ettha anavasesaṃ samantato jetavananti evamattho daṭṭhabbo .
Obhāsetvāti ābhāya pharitvā , candimā viya sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekapajjotaṃ karitvāti attho .
Yena bhagavā tenupasaṅkamīti bhummatthe karaṇavacanaṃ .
Yato yattha bhagavā , tattha upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo .
Yena vā kāraṇena bhagavā devamanussehi upasaṅkamitabbo , teneva kāraṇena upasaṅkamīti evampettha attho daṭṭhabbo .
Kena ca kāraṇena bhagavā upasaṅkamitabbo ?
Nānappakāraguṇavisesādhigamādhippāyena , sādurasaphalūpabhogādhippāyena dijagaṇehi niccaphalitamahārukkho viya .
Upasaṅkamīti ca gatāti vuttaṃ hoti .
Upasaṅkamitvāti upasaṅkamanapariyosānadīpanaṃV0.94 .
Atha vā evaṃ gatā tato āsannataraṃ ṭhānaṃ bhagavato samīpasaṅkhātaṃ gantvāti vuttaṃ hoti .
Bhagavantaṃ abhivādetvāti bhagavantaṃ vanditvā paṇamitvā namassitvā .
Ekamantan ti bhāvanapuṃsakaniddeso ekokāsaṃ ekapassanti vuttaṃ hoti .
Bhummatthe vā upayogavacanaṃ .
AṭṭhāsītiP0.117 nisajjādipaṭikkhepo , ṭhānaṃ kappesi , ṭhitā ahosīti attho .
KathaṃM0.99 ṭhitā pana sā ekamantaṃ ṭhitā ahūti ?
‘‘ Na pacchato na purato , nāpi āsannadūrato ;
Na kacche nopi paṭivāte , na cāpi oṇatuṇṇate ;
Ime dose vivajjetvā , ekamantaṃ ṭhitā ahū ’’ ti .
Kasmā panāyaṃ aṭṭhāsi eva , na nisīdīti ?
Lahuṃ nivattitukāmatāya .
Devatāyo hi kañcideva atthavasaṃ paṭicca sucipuriso viya vaccaṭṭhānaṃ manussalokaṃ āgacchanti .
Pakatiyā pana tāsaṃ yojanasatato pabhuti manussaloko duggandhatāya paṭikūlo hoti , na ettha abhiramanti , tena sā āgatakiccaṃ katvā lahuṃ nivattitukāmatāya na nisīdi .
Yassa ca gamanādiiriyāpathaparissamassa vinodanatthaṃ nisīdanti , so devānaṃ parissamo natthi , tasmāpi na nisīdi .
Ye ca mahāsāvakā bhagavantaṃ parivāretvā ṭhitā , te patimāneti , tasmāpi na nisīdi .
Apica bhagavati gāraveneva na nisīdi .
Devatānañhi nisīditukāmānaṃ āsanaṃ nibbattati , taṃ anicchamānā nisajjāya cittampi akatvā ekamantaṃ aṭṭhāsi .
Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatāti evaṃ imehi kāraṇehi ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā .
Bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsīti bhagavantaṃ akkharapadaniyamitaganthitena vacanena abhāsīti attho .
Kathaṃ ?
Bahū devā manussā ca … pe … brūhi maṅgalamuttaman ti .
Maṅgalapañhasamuṭṭhānakathā
Tattha yasmā ‘‘ evamiccādipāṭhassa , atthaṃ nānappakārato .
Vaṇṇayanto samuṭṭhānaṃ , vatvā ’’ ti mātikā ṭhapitā , tassa ca samuṭṭhānassa ayaṃ vattabbatāya okāso , tasmā maṅgalapañhasamuṭṭhānaṃ tāva vatvā pacchā imesaṃ gāthāpadānamatthaṃP0.118 vaṇṇayissāmi .
Kiñca maṅgalapañhasamuṭṭhānaṃ ?
JambudīpeV0.95 kira tattha tattha nagaradvārasanthāgārasabhādīsu mahājano sannipatitvā hiraññasuvaṇṇaṃ datvā nānappakāraṃ sītāharaṇādikathaṃ kathāpeti , ekekā kathā catumāsaccayena niṭṭhāti .
Tattha ekadivasaṃ maṅgalakathā samuṭṭhāsi ‘‘ kiṃ nu kho maṅgalaṃ , kiṃ diṭṭhaṃ maṅgalaṃ , sutaṃ maṅgalaṃ , mutaṃ maṅgalaṃ , ko maṅgalaṃ jānātī ’’ ti .
AthaM0.100 diṭṭhamaṅgaliko nāmeko puriso āha ‘‘ ahaṃ maṅgalaṃ jānāmi , diṭṭhaṃ loke maṅgalaṃ diṭṭhaṃ nāma abhimaṅgalasammataṃ rūpaṃ .
Seyyathidaṃ – idhekacco kālasseva vuṭṭhāya cātakasakuṇaṃ vā passati , beluvalaṭṭhiṃ vā gabbhiniṃ vā kumārake vā alaṅkatapaṭiyatte puṇṇaghaṭe vā allarohitamacchaṃ vā ājaññaṃ vā ājaññarathaṃ vā usabhaṃ vā gāviṃ vā kapilaṃ vā , yaṃ vā panaññampi kiñci evarūpaṃ abhimaṅgalasammataṃ rūpaṃ passati , idaṃ vuccati diṭṭhamaṅgalan ’’ ti .
Tassa vacanaṃ ekacce aggahesuṃ , ekacce na aggahesuṃ .
Ye na aggahesuṃ , te tena saha vivadiṃsu .
Atha sutamaṅgaliko nāma eko puriso āha –
‘‘ cakkhunāmetaṃ , bho , sucimpi passati asucimpi , tathā sundarampi , asundarampi , manāpampi , amanāpampi .
Yadi tena diṭṭhaṃ maṅgalaṃ siyā , sabbampi maṅgalaṃ siyā .
Tasmā na diṭṭhaṃ maṅgalaṃ , apicaP0.119 kho pana sutaṃ maṅgalaṃ .
Sutaṃ nāma abhimaṅgalasammato saddo .
Seyyathidaṃ ?
Idhekacco kālasseva vuṭṭhāya vaḍḍhāti vā vaḍḍhamānāti vā puṇṇāti vā phussāti vā sumanāti vā sirīti vā sirivaḍḍhāti vā ajja sunakkhattaṃ sumuhuttaṃ sudivasaṃ sumaṅgalanti evarūpaṃ vā yaṃkiñci abhimaṅgalasammataṃ saddaṃ suṇāti , idaṃ vuccati sutamaṅgalan ’’ ti .
Tassāpi vacanaṃ ekacce aggahesuṃ , ekacce na aggahesuṃ .
Ye na aggahesuṃ , te tena saha vivadiṃsu .
Atha mutamaṅgaliko nāmeko puriso āha ‘‘ sotampi hi nāmetaṃ , bho , sādhumpi asādhumpi manāpampi amanāpampi saddaṃ suṇāti .
Yadi tena sutaṃ maṅgalaṃ siyā , sabbampi maṅgalaṃ siyā .
Tasmā na sutaṃ maṅgalaṃ , apica kho pana mutaṃ maṅgalaṃ .
Mutaṃ nāma abhimaṅgalasammataṃ gandharasaphoṭṭhabbaṃ .
Seyyathidaṃ – idhekacco kālasseva vuṭṭhāya padumagandhādipupphagandhaṃ vā ghāyati , phussadantakaṭṭhaṃ vā khādati , pathaviṃ vā āmasati , haritasassaṃ vā allagomayaṃ vā kacchapaṃ vā tilaṃ vā pupphaṃ vā phalaṃ vā āmasati , phussamattikāya vā sammā limpati , phussasāṭakaṃ vā nivāseti , phussaveṭhanaṃ vā dhāreti .
Yaṃ vā panaññampi kiñci evarūpaṃ abhimaṅgalasammataṃ gandhaṃ vā ghāyati , rasaṃ vā sāyati , phoṭṭhabbaṃV0.96 vā phusati , idaṃ vuccati mutamaṅgalan ’’ ti .
Tassāpi vacanaṃ ekacce aggahesuṃ , ekacce na aggahesuṃ .
TatthaM0.101 na diṭṭhamaṅgaliko sutamutamaṅgalike asakkhi ñāpetuṃ , na tesaṃ aññataro itare dve .
Tesu ca manussesu ye diṭṭhamaṅgalikassa vacanaṃ gaṇhiṃsu , te ‘‘ diṭṭhaṃyeva maṅgalan ’’ ti gatā .
Ye sutamutamaṅgalikānaṃ , te ‘‘ sutaṃyeva mutaṃyeva maṅgalan ’’ ti gatā .
Evamayaṃ maṅgalakathā sakalajambudīpe pākaṭā jātā .
Atha sakalajambudīpe manussā gumbagumbāP0.120 hutvā ‘‘ kiṃ nu kho maṅgalan ’’ ti maṅgalāni cintayiṃsu .
Tesaṃ manussānaṃ ārakkhadevatā taṃ kathaṃ sutvā tatheva maṅgalāni cintayiṃsu .
Tāsaṃ devatānaṃ bhummadevatā mittā honti , atha tato sutvā bhummadevatāpi tatheva maṅgalāni cintayiṃsu , tāsaṃ devatānaṃ ākāsaṭṭhadevatā mittā honti , ākāsaṭṭhadevatānaṃ catumahārājikā devatā mittā honti , etenupāyena yāva sudassīdevatānaṃ akaniṭṭhadevatā mittā honti , atha tato sutvā akaniṭṭhadevatāpi tatheva gumbagumbā hutvā maṅgalāni cintayiṃsu .
Evaṃ yāva dasasahassacakkavāḷesu sabbattha maṅgalacintā udapādi .
Uppannā ca ‘‘ idaṃ maṅgalaṃ idaṃ maṅgalan ’’ ti vinicchayamānāpi appattā eva vinicchayaṃ dvādasa vassāni aṭṭhāsi .
Sabbe manussā ca devā ca brahmāno ca ṭhapetvā ariyasāvake diṭṭhasutamutavasena tidhā bhinnā .
Ekopi ‘‘ idameva maṅgalan ’’ ti yathābhuccato niṭṭhaṅgato nāhosi , maṅgalakolāhalaṃ loke uppajji .
Kolāhalaṃ nāma pañcavidhaṃ kappakolāhalaṃ , cakkavattikolāhalaṃ , buddhakolāhalaṃ , maṅgalakolāhalaṃ , moneyyakolāhalanti .
Tattha kāmāvacaradevā muttasirā vikiṇṇakesā rudammukhā assūni hatthehi puñchamānā rattavatthanivatthā ativiya virūpavesadhārino hutvā ‘‘ vassasatasahassaccayena kappuṭṭhānaṃ hohiti , ayaṃ loko vinassissati , mahāsamuddo sussissati , ayañca mahāpathavī sineru ca pabbatarājāP0.121 uḍḍhayhissati vinassissati , yāva brahmalokā lokavināso bhavissati , mettaṃ mārisā bhāvetha , karuṇaṃ muditaṃ upekkhaṃ mārisā bhāvetha , mātaraṃ upaṭṭhahatha , pitaraṃ upaṭṭhahatha , kule jeṭṭhāpacāyino hotha , jāgaratha mā pamādatthā ’’ ti manussapathe vicaritvā ārocenti .
Idaṃ kappakolāhalaṃ nāma .
Kāmāvacaradevāyeva ‘‘ vassasatassaccayena cakkavattirājā loke uppajjissatī ’’ ti manussapatheV0.97 vicaritvā ārocenti .
Idaṃ cakkavattikolāhalaṃ nāma .
Suddhāvāsā pana devā brahmābharaṇena alaṅkaritvā brahmaveṭhanaṃM0.102 sīse katvā pītisomanassajātā buddhaguṇavādino ‘‘ vassasahassaccayena buddho loke uppajjissatī ’’ ti manussapathe vicaritvā ārocenti .
Idaṃ buddhakolāhalaṃ nāma .
Suddhāvāsā eva devā devamanussānaṃ cittaṃ ñatvā ‘‘ dvādasannaṃ vassānaṃ accayena sammāsambuddho maṅgalaṃ kathessatī ’’ ti manussapathe vicaritvā ārocenti .
Idaṃ maṅgalakolāhalaṃ nāma .
Suddhāvāsā eva devā ‘‘ sattannaṃ vassānaṃ accayena aññataro bhikkhu bhagavatā saddhiṃ samāgamma moneyyappaṭipadaṃ pucchissatī ’’ ti manussapathe vicaritvā ārocenti .
Idaṃ moneyyakolāhalaṃ nāma .
Imesu pañcasu kolāhalesu devamanussānaṃ idaṃ maṅgalakolāhalaṃ loke uppajji .
Atha devesu ca manussesu ca vicinitvā vicinitvā maṅgalāni alabhamānesu dvādasannaṃ vassānaṃ accayena tāvatiṃsakāyikā devatā saṅgamma samāgamma evaṃ samacintesuṃ ‘‘ seyyathāpi nāma gharasāmiko antogharajanānaṃ , gāmasāmiko gāmavāsīnaṃP0.122 , rājā sabbamanussānaṃ , evameva ayaṃ sakko devānamindo amhākaṃ aggo ca seṭṭho ca yadidaṃ puññena tejena issariyena paññāya dvinnaṃ devalokānaṃ adhipati , yaṃnūna mayaṃ sakkaṃ devānamindaṃ etamatthaṃ puccheyyāmā ’’ ti .
Tā sakkassa santikaṃ gantvā sakkaṃ devānamindaṃ taṅkhaṇānurūpanivāsanābharaṇasassirikasarīraṃ aḍḍhateyyakoṭiaccharāgaṇaparivutaṃ pāricchattakamūle paṇḍukambalavarāsane nisinnaṃ abhivādetvā ekamantaṃ ṭhatvā etadavocuṃ ‘‘ yagghe , mārisa , jāneyyāsi , etarahi maṅgalapañhā samuṭṭhitā , eke ‘ diṭṭhaṃ maṅgalan ’ ti vadanti , eke ‘ sutaṃ maṅgalan ’ ti , eke ‘ mutaṃ maṅgalan ’ ti , tattha mayañca aññe ca aniṭṭhaṅgatā , sādhu vata no tvaṃ yāthāvato byākarohī ’’ ti .
Devarājā pakatiyāpi paññavā ‘‘ ayaṃ maṅgalakathā kattha paṭhamaṃ samuṭṭhitā ’’ ti āha .
‘‘ Mayaṃ , deva , cātumahārājikānaṃ assumhā ’’ ti āhaṃsu .
Tato cātumahārājikā ākāsaṭṭhadevatānaṃ , ākāsaṭṭhadevatā bhummadevatānaṃ , bhummadevatā manussārakkhadevatānaṃ , manussārakkhadevatā ‘‘ manussaloke samuṭṭhitā ’’ ti āhaṃsu .
Atha devānamindo ‘‘ sammāsambuddho kattha vasatī ’’ ti pucchi .
‘‘ Manussaloke devā ’’ ti āhaṃsu .
Taṃ bhagavantaṃ koci pucchīti , na koci devātiM0.103 .
Kinnu nāma tumhe mārisā aggiṃ chaḍḍetvā khajjopanakaṃ ujjāletha , yena tumhe anavasesamaṅgaladesakaṃ taṃ bhagavantaṃ atikkamitvā maṃ pucchitabbaṃ maññatha , āgacchatha mārisā , taṃ bhagavantaṃ pucchāma , addhā sassirikaṃ pañhaveyyākaraṇaṃ labhissāmāti ekaṃ devaputtaṃ āṇāpesi ‘‘ taṃ bhagavantaṃ pucchā ’’ ti .
SoP0.123 devaputtoV0.98 taṅkhaṇānurūpena alaṅkārena attānaṃ alaṅkaritvā vijjuriva vijjotamāno devagaṇaparivuto jetavanamahāvihāraṃ gantvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ ṭhatvā maṅgalapañhaṃ pucchanto gāthāya ajjhabhāsi ‘‘ bahū devā manussā cā ’’ ti .
Idaṃ maṅgalapañhasamuṭṭhānaṃ .
Bahūdevātigāthāvaṇṇanā
1. IdāniM0.139 ‘‘ etassa karissāmatthavaṇṇanan ’’ ti vuttattā atthavaṇṇanā ārabbhate .
Apare pana vadanti ‘‘ ādito pañceva gāthā bhagavatā vuttā , sesā parittakaraṇasamaye ānandattherenā ’’ ti .
Yathā vā tathā vā hotu , kiṃ no imāya parikkhāya , sabbathāpi etassa ratanasuttassa karissāmatthavaṇṇanaṃ .Bahūti aniyamitasaṅkhyāniddeso , tena anekasatā anekasahassā anekasatasahassāti vuttaṃ hoti .
Dibbantīti devā , pañcahi kāmaguṇehi kīḷanti , attano vā siriyā jotentīti attho .
Apica devāti tividhā devā sammutiupapattivisuddhivasena .
Yathāha –
‘‘ Devāti tayo devā – sammutidevā , upapattidevā , visuddhidevā .
Tattha sammutidevā nāma rājāno deviyo rājakumārā .
Upapattidevā nāma cātumahārājike deve upādāya taduttaridevā .
Visuddhidevā nāma arahanto vuccantī ’’ ti ( cūḷani . dhotakamāṇavapucchāniddesa 32, pārāyanānugītigāthāniddesa 119).
Tesu idha upapattidevā adhippetā .
Manuno apaccāti manussā .
Porāṇā pana bhaṇanti – manaso ussannatāya manussā .
Te jambudīpakā , aparagoyānakā , uttarakurukā , pubbavidehakāti catubbidhā , idha jambudīpakā adhippetā .
Maṅgalanti mahanti imehi sattāti maṅgalāni , iddhiṃ vuddhiñca pāpuṇantīti attho .
Acintayun ti cintesuṃ ākaṅkhamānāti icchamānā patthayamānā pihayamānā .
Sotthānan ti sotthibhāvaṃ , sabbesaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikānaṃ sobhanānaṃ sundarānaṃ kalyāṇānaṃ dhammānamatthitanti vuttaṃ hoti .
Brūhīti desehi pakāsehi , ācikkha vivara
M0.104 vibhajaP0.124 uttānīkarohi .
Maṅgalan ti iddhikāraṇaṃ vuddhikāraṇaṃ sabbasampattikāraṇaṃ .
Uttaman ti visiṭṭhaṃ pavaraṃ sabbalokahitasukhāvahanti ayaṃ gāthāya anupubbapadavaṇṇanā .
Ayaṃ pana piṇḍattho – so devaputto dasasahassacakkavāḷesu devatā maṅgalapañhaṃ sotukāmatāya imasmiṃ cakkavāḷe sannipatitvā ekavālaggakoṭiokāsamatte dasapi vīsampi tiṃsampiV0.99 cattālīsampi paññāsampi saṭṭhipi sattatipi asītipi sukhumattabhāve nimminitvā sabbadevamārabrahmāno siriyā ca tejasā ca adhiggayha virocamānaṃ paññattavarabuddhāsane nisinnaṃ bhagavantaṃ parivāretvā ṭhitā disvā tasmiñca samaye anāgatānampi sakalajambudīpakānaṃ manussānaṃ cetasā cetoparivitakkamaññāya sabbadevamanussānaṃ vicikicchāsallasamuddharaṇatthaṃ āha –
‘‘ Bahū devā manussā ca , maṅgalāni acintayuṃ ;
Ākaṅkhamānā sotthānaṃ , brūhi maṅgalamuttaman ’’ ti .
Tāsaṃ devatānaṃ anumatiyā manussānañca anuggahena mayā puṭṭho samāno yaṃ sabbesameva amhākaṃ ekantahitasukhāvahato uttamaṃ maṅgalaṃ , taṃ no anukampaṃ upādāya brūhi bhagavāti .Asevanācātigāthāvaṇṇanā
3. Evametaṃ devaputtassa vacanaṃ sutvā bhagavā ‘‘ asevanā ca bālānan ’’ ti gāthamāha .
Tattha asevanāti abhajanā apayirupāsanā .
Bālānan ti balanti assasantīti bālā , assasitapassasitamattena jīvanti , na paññājīvitenāti adhippāyo .
Tesaṃ bālānaṃ .
Paṇḍitānan ti paṇḍantīti paṇḍitā , sandiṭṭhikasamparāyikesu atthesu ñāṇagatiyā gacchantīti
P0.125 adhippāyo .
Tesaṃ paṇḍitānaṃ .
Sevanāti bhajanā payirupāsanā taṃsahāyatā taṃsampavaṅkatā taṃsamaṅgitā pūjāti sakkāragarukāramānanavandanā .
Pūjaneyyānan ti pūjārahānaṃ .
Etaṃ maṅgalamuttaman ti yā ca bālānaṃ asevanā , yā ca paṇḍitānaṃ sevanā , yā ca pūjaneyyānaṃ pūjā , taṃ sabbaṃ sampiṇḍetvā āha ‘‘ etaṃ maṅgalamuttaman ’’ ti .
Yaṃ tayā puṭṭhaṃ ‘‘ brūhi maṅgalamuttaman ’’ ti , ettha tāva etaṃ maṅgalamuttamanti gaṇhāhīti vuttaṃ hoti .
Ayametissā gāthāya padavaṇṇanā .
AtthavaṇṇanāM0.105 panassā evaṃ veditabbā – evametaṃ devaputtassa vacanaṃ sutvā bhagavā ‘‘ asevanā ca bālānan ’’ ti imaṃ gāthamāha .
Tattha yasmā catubbidhā gāthā pucchitagāthā , apucchitagāthā , sānusandhikagāthā , ananusandhikagāthāti .
Tattha ‘‘ pucchāmi taṃ , gotama , bhūripañña , kathaṅkaro sāvako sādhu hotī ’’ ti ( su . ni .378) ca ‘‘ kathaṃ nu tvaṃ , mārisa , oghamatarī ’’ tiV0.100 ( saṃ . ni .1.1) ca evamādīsu pucchitena kathitā pucchitagāthā .
‘‘ Yaṃ pare sukhato āhu , tadariyā āhu dukkhato ’’ ti evamādīsu ( su . ni .767) apucchitena attajjhāsayavasena kathitā apucchitagāthā .
Sabbāpi buddhānaṃ gāthā ‘‘ sanidānāhaṃ , bhikkhave , dhammaṃ desessāmī ’’ ti ( a . ni .3.126; kathā .806) vacanato sānusandhikagāthā .
Ananusandhikagāthā imasmiṃ sāsane natthi .
Evametāsu gāthāsu ayaṃ devaputtena pucchitena bhagavatā kathitattā pucchitagāthā .
Ayañca yathā cheko puriso kusalo maggassa kusalo amaggassa maggaṃ puṭṭho paṭhamaṃ vijahitabbaṃ ācikkhitvā pacchā gahetabbaṃ ācikkhati ‘‘ asukasmiṃ nāma ṭhāne dvedhāpatho hoti , tattha vāmaṃ muñcitvā dakkhiṇaṃ gaṇhathā ’’ ti , evaṃ sevitabbāsevitabbesu asevitabbaṃ ācikkhitvā sevitabbaṃ ācikkhatiP0.126 .
Bhagavā ca maggakusalapurisasadiso .
Yathāha –
‘‘ Puriso maggakusaloti kho , tissa , tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassa .
So hi kusalo imassa lokassa , kusalo parassa lokassa , kusalo maccudheyyassa , kusalo amaccudheyyassa , kusalo māradheyyassa , kusalo amāradheyyassā ’’ ti .
Tasmā paṭhamaṃ asevitabbaṃ ācikkhanto āha –
‘‘ asevanā ca bālānaṃ , paṇḍitānañca sevanā ’’ ti .
Vijahitabbamaggo viya hi paṭhamaṃ bālā na sevitabbā na payirupāsitabbā , tato gahetabbamaggo viya paṇḍitā sevitabbā payirupāsitabbāti .
Kasmā pana bhagavatā maṅgalaṃ kathentena paṭhamaṃ bālānamasevanā paṇḍitānañca sevanā kathitāti ?
Vuccate – yasmā imaṃ diṭṭhādīsu maṅgaladiṭṭhiṃ bālasevanāya devamanussā gaṇhiṃsu , sā ca amaṅgalaṃ , tasmā tesaṃ taṃ idhalokaparalokatthabhañjakaṃ akalyāṇamittasaṃsaggaṃ garahantena ubhayalokatthasādhakañca kalyāṇamittasaṃsaggaṃM0.106 pasaṃsantena bhagavatā paṭhamaṃ bālānamasevanā paṇḍitānañca sevanā kathitāti .
Tattha bālā nāma ye keci pāṇātipātādiakusalakammapathasamannāgatā sattā , te tīhākārehi jānitabbā .
Yathāha ‘‘ tīṇimāni , bhikkhave , bālassa bālalakkhaṇānī ’’ ti suttaṃ ( a . ni .3.3; ma . ni .3.246).
Apica pūraṇakassapādayo cha satthāro , devadattakokālikakaṭamodakatissakhaṇḍadeviyāputtasamuddadattaciñcamāṇavikādayo atītakāle ca dīghavidassa bhātāti ime aññeP0.127 ca evarūpā sattā bālāti veditabbā .
TeV0.101 aggipadittamiva agāraṃ attanā duggahitena attānañceva attano vacanakārake ca vināsenti .
Yathā dīghavidassa bhātā catubuddhantaraṃ saṭṭhiyojanamattena attabhāvena uttāno patito mahāniraye paccati , yathā ca tassa diṭṭhiṃ abhirucanakāni pañca kulasatāni tasseva sahabyataṃ upapannāni mahāniraye paccanti .
Vuttañcetaṃ bhagavatā –
‘‘ Seyyathāpi , bhikkhave , naḷāgārā vā tiṇāgārā vā aggi mutto kūṭāgārānipi ḍahati ullittāvalittāni nivātāni phusitaggaḷāni pihitavātapānāni , evameva kho , bhikkhave , yāni kānici bhayāni uppajjanti , sabbāni tāni bālato uppajjanti , no paṇḍitato .
Ye keci upaddavā uppajjanti … pe … ye keci upasaggā … pe … no paṇḍitato .
Iti kho , bhikkhave , sappaṭibhayo bālo , appaṭibhayo paṇḍito .
Saupaddavo bālo , anupaddavo paṇḍito , saupasaggo bālo , anupasaggo paṇḍito ’’ ti ( a . ni .3.1).
Apica pūtimacchasadiso bālo , pūtimacchabandhapattapuṭasadiso hoti tadupasevī , chaḍḍanīyataṃ jigucchanīyatañca pāpuṇāti viññūnaṃ .
Vuttañcetaṃ –
‘‘ Pūtimacchaṃ kusaggena , yo naro upanayhati ;
Kusāpi pūtī vāyanti , evaṃ bālūpasevanā ’’ ti .( jā .1.15.183;2.22.1257);
Akittipaṇḍito cāpi sakkena devānamindena vare diyyamāne evamāha –
‘‘ BālaṃM0.107 na passe na suṇe , na ca bālena saṃvase ;
Bālenallāpasallāpaṃ , na kare na ca rocaye .
‘‘ Kinnu te akaraṃ bālo , vada kassapa kāraṇaṃ ;
Kena kassapa bālassa , dassanaṃ nābhikaṅkhasi .
‘‘ Anayaṃ nayati dummedho , adhurāyaṃ niyuñjati ;
Dunnayo seyyaso hoti , sammā vutto pakuppati ;
Vinayaṃ so na jānāti , sādhu tassa adassanan ’’ ti .( jā .1.13.90-92);
EvaṃV0.102P0.128 bhagavā sabbākārena bālūpasevanaṃ garahanto ‘‘ bālānamasevanā maṅgalan ’’ ti vatvā idāni paṇḍitasevanaṃ pasaṃsanto ‘‘ paṇḍitānañca sevanā maṅgalan ’’ ti āha .
Tattha paṇḍitā nāma ye keci pāṇātipātāveramaṇiādidasakusalakammapathasamannāgatā sattā , te tīhākārehi jānitabbā .
Yathāha ‘‘ tīṇimāni , bhikkhave , paṇḍitassa paṇḍitalakkhaṇānī ’’ ti ( a . ni .3.3; ma . ni .3.253) suttaṃ .
Apica buddhapaccekabuddhaasītimahāsāvakā aññe ca tathāgatassa sāvakā sunettamahāgovindavidhurasarabhaṅgamahosadhasutasomanimirāja- ayogharakumāraakittipaṇḍitādayo ca paṇḍitāti veditabbā .
Te bhaye viya rakkhā andhakāre viya padīpo khuppipāsādidukkhābhibhave viya annapānādippaṭilābho attano vacanakarānaṃ sabbabhayupaddavūpasaggaviddhaṃsanasamatthā honti .
Tathā hi tathāgataṃ āgamma asaṅkhyeyyā aparimāṇā devamanussā āsavakkhayaṃ pattā , brahmaloke patiṭṭhitā , devaloke patiṭṭhitā , sugatiloke uppannā , sāriputtatthere cittaṃ pasādetvā catūhi ca paccayehi theraṃ upaṭṭhahitvā asīti kulasahassāni sagge nibbattāni .
Tathā mahāmoggallānamahākassapappabhutīsu sabbamahāsāvakesu , sunettassa satthuno sāvakā appekacce brahmaloke uppajjiṃsu , appekacce paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ … pe … appekacce gahapatimahāsālānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ Natthi , bhikkhave , paṇḍitato bhayaṃ , natthi paṇḍitato upaddavo , natthi paṇḍitato upasaggo ’’ ti ( a . ni .3.1).
ApicaM0.108 tagaramālādigandhasadiso paṇḍito , tagaramālādigandhabandhapaliveṭhanapattasadiso hoti tadupasevī , bhāvanīyataṃ manuññatañca āpajjati viññūnaṃ .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ TagarañcaP0.129 palāsena , yo naro upanayhati ;
Pattāpi surabhī vāyanti , evaṃ dhīrūpasevanā ’’ ti .( itivu .76; jā .1.15.184;2.22.1258);
Akittipaṇḍito cāpi sakkena devānamindena vare diyyamāne evamāha –
‘‘ DhīraṃV0.103 passe suṇe dhīraṃ , dhīrena saha saṃvase ;
Dhīrenallāpasallāpaṃ , taṃ kare tañca rocaye .
‘‘ Kinnu te akaraṃ dhīro , vada kassapa kāraṇaṃ ;
Kena kassapa dhīrassa , dassanaṃ abhikaṅkhasi .
‘‘ Nayaṃ nayati medhāvī , adhurāyaṃ na yuñjati ;
Sunayo seyyaso hoti , sammā vutto na kuppati ;
Vinayaṃ so pajānāti , sādhu tena samāgamo ’’ ti .( jā .1.13.94-96);
Evaṃ bhagavā sabbākārena paṇḍitasevanaṃ pasaṃsanto ‘‘ paṇḍitānaṃ sevanā maṅgalan ’’ ti vatvā idāni tāya bālānaṃ asevanāya paṇḍitānaṃ sevanāya ca anupubbena pūjaneyyabhāvaṃ upagatānaṃ pūjaṃ pasaṃsanto ‘‘ pūjā ca pūjaneyyānaṃ maṅgalan ’’ ti āha .
Tattha pūjaneyyā nāma sabbadosavirahitattā sabbaguṇasamannāgatattā ca buddhā bhagavanto , tato pacchā paccekabuddhā , ariyasāvakā ca .
Tesañhi pūjā appakāpi dīgharattaṃ hitāya sukhāya hoti , sumanamālākāramallikādayo cettha nidassanaṃ .
Tatthekaṃ nidassanamattaṃ bhaṇāma – bhagavā hi ekadivasaṃ pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya rājagahaṃ piṇḍāya pāvisi .
Atha kho sumanamālākāro rañño māgadhassa seniyassa bimbisārassa pupphāni gahetvā gacchanto addasa bhagavantaṃ nagaradvāramanuppattaṃ pāsādikaṃ pasādanīyaṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāsītānubyañjanappaṭimaṇḍitaṃ buddhasiriyā jalantaṃ , disvānassaP0.130 etadahosi ‘‘ rājā pupphāni gahetvā sataṃ vā sahassaṃ vā dadeyyaM0.109 , tañca idhalokamattameva sukhaṃ bhaveyya , bhagavato pana pūjā appameyyaasaṅkhyeyyaphalā dīgharattaṃ hitasukhāvahā hoti , handāhaṃ imehi pupphehi bhagavantaṃ pūjemī ’’ ti pasannacitto ekaṃ pupphamuṭṭhiṃ gahetvā bhagavato paṭimukhaṃ khipi , pupphāni ākāsena gantvā bhagavato upari mālāvitānaṃ hutvā aṭṭhaṃsu .
Mālākāro tamānubhāvaṃ disvā pasannataracitto puna ekaṃ pupphamuṭṭhiṃ khipi , tānipi gantvā mālākañcuko hutvā aṭṭhaṃsu .
Evaṃ aṭṭha pupphamuṭṭhiyo khipi , tāni gantvā pupphakūṭāgāraṃ hutvā aṭṭhaṃsu .
Bhagavā antokūṭāgāre ahosi , mahājanakāyo sannipati .
Bhagavā mālākāraṃ passanto sitaṃV0.104 pātvākāsi .
Ānandatthero ‘‘ na buddhā ahetū apaccayā sitaṃ pātukarontī ’’ ti sitakāraṇaṃ pucchi .
Bhagavā āha ‘‘ eso , ānanda , mālākāro imissā pūjāya ānubhāvena satasahassakappe devesu ca manussesu ca saṃsaritvā pariyosāne sumanissaro nāma paccekabuddho bhavissatī ’’ ti .
Vacanapariyosāne dhammadesanatthaṃ imaṃ gāthaṃ abhāsi –
‘‘ Tañca kammaṃ kataṃ sādhu , yaṃ katvā nānutappati ;
Yassa patīto sumano , vipākaṃ paṭisevatī ’’ ti .( dha . pa .68);
Gāthāvasāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi .
Evaṃ appakāpi tesaṃ pūjā dīgharattaṃ hitāya sukhāya hotīti veditabbā .
Sā ca āmisapūjāva , ko pana vādo paṭipattipūjāya ?
Yato ye kulaputtā saraṇagamanasikkhāpadappaṭiggahaṇena uposathaṅgasamādānena catupārisuddhisīlādīhi ca attano guṇehi bhagavantaṃ pūjenti , ko tesaṃ pūjāphalaṃ vaṇṇayissati ?
Te hi tathāgataṃ paramāya pūjāya pūjentīti vuttā .
Yathāha –
‘‘ Yo kho , ānanda , bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā vā dhammānudhammappaṭipanno viharati sāmīcippaṭipanno anudhammacārī , so tathāgataṃ sakkaroti garuṃ karoti mānetiP0.131 pūjeti apaciyati paramāya pūjāyā ’’ ti ( dī . ni .2.199).
Etenānusārena paccekabuddhaariyasāvakānampi pūjāya hitasukhāvahatā veditabbā .
ApicaM0.110 gahaṭṭhānaṃ kaniṭṭhassa jeṭṭho bhātāpi bhaginīpi pūjaneyyā , puttassa mātāpitaro , kulavadhūnaṃ sāmikasassusasurāti evamettha pūjaneyyā veditabbā .
Etesampi hi pūjā kusaladhammasaṅkhātattā āyuādivuḍḍhihetuttā ca maṅgalameva .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Te matteyyā bhavissanti petteyyā sāmaññā brahmaññā kule jeṭṭhāpacāyino , idaṃ kusalaṃ dhammaṃ samādāya vattissanti , te tesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ samādānahetu āyunāpi vaḍḍhissanti , vaṇṇenapi vaḍḍhissantī ’’ tiādi ( dī . ni .3.105).
Idāni yasmā ‘‘ yaṃ yattha maṅgalaṃ .
Vavatthapetvā taṃ tassa , maṅgalattaṃ vibhāvaye ’’ ti iti mātikāV0.105 nikkhittā , tasmā idaṃ vuccati – evametissā gāthāya bālānaṃ asevanā , paṇḍitānaṃ sevanā , pūjaneyyānañca pūjāti tīṇi maṅgalāni vuttāni .
Tattha bālānaṃ asevanā bālasevanapaccayabhayādiparittāṇena ubhayalokatthahetuttā , paṇḍitānaṃ sevanā pūjaneyyānaṃ pūjā ca tāsaṃ phalavibhūtivaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva nibbānasugatihetuttā maṅgalanti veditabbā .
Ito paraṃ tu mātikaṃ adassetvā eva yaṃ yattha maṅgalaṃ , taṃ vavatthapetvā tassa maṅgalattaṃ vibhāvayissāmāti .
Niṭṭhitā asevanā ca bālānanti imissā gāthāya atthavaṇṇanā .Patirūpadesavāsocātigāthāvaṇṇanā
4. Evaṃ bhagavā ‘‘ brūhi maṅgalamuttaman ’’ ti ekaṃ ajjhesitopi appaṃ yācito bahudāyako uḷārapuriso viya ekāya
P0.132 gāthāya tīṇi maṅgalāni vatvā tato uttaripi devatānaṃ sotukāmatāya maṅgalānamatthitāya yesaṃ yesaṃ yaṃ yaṃ anukulaṃ , te te satte tattha tattha maṅgale niyojetukāmatāya ca ‘‘ patirūpadesavāso cā ’’ tiādīhi gāthāhi punapi anekāni maṅgalāni vattumāraddho .
Tattha paṭhamagāthāya tāva patirūpoti anucchaviko .
Desoti gāmopi nigamopi nagarampi janapadopi yo koci sattānaṃ nivāso okāso .
Vāsoti tatthaM0.111 nivāso .
Pubbeti purā atītāsu jātīsu .
Katapuññatāti upacitakusalatā .
Attāti cittaṃ vuccati sakalo vā attabhāvo , sammāpaṇidhīti tassa attano sammā paṇidhānaṃ niyuñjanaṃ , ṭhapananti vuttaṃ hoti .
Sesaṃ vuttanayamevāti .
Ayamettha padavaṇṇanā .
Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – patirūpadesavāso nāma yattha catasso parisā vicaranti , dānādīni puññakiriyavatthūni vattanti , navaṅgaṃ satthu sāsanaṃ dibbati , tattha nivāso sattānaṃ puññakiriyāya paccayattā maṅgalanti vuccati .
Sīhaḷadīpapaviṭṭhakevaṭṭādayo cettha nidassanaṃ .
Aparo nayo – patirūpadesavāso nāma bhagavato bodhimaṇḍappadeso dhammacakkavattitappadeso dvādasayojanāya parisāya majjhe sabbatitthiyamataṃ bhinditvā yamakapāṭihāriyadassitakaṇḍamba rukkhamūlappadeso devorohaṇappadeso , yo vā panaññopi sāvatthirājagahādiV0.106 buddhādhivāsappadeso , tattha nivāso sattānaṃ chaanuttariyappaṭilābhapaccayato maṅgalanti vuccati .
Aparo nayo ( mahāva .259)– puratthimāya disāya gajaṅgalaṃ nāma nigamo , tassa parena mahāsālā , tato paraṃ paccantimā janapadā , orato majjhe .
Dakkhiṇapuratthimāya disāya sallavatī nāma nadī , tato paraṃ paccantimā janapadā , orato majjhe .
Dakkhiṇāya disāyaP0.133 setakaṇṇikaṃ nāma nigamo , tato paraṃ paccantimā janapadā , orato majjhe .
Pacchimāya disāya thūṇaṃ nāma brāhmaṇagāmo , tato paraṃ paccantimā janapadā , orato majjhe .
Uttarāya disāya usīraddhajo nāma pabbato , tato paraṃ paccantimā janapadā , orato majjhe .
Ayaṃ majjhimadeso āyāmena tīṇi yojanasatāni , vitthārena aḍḍhateyyāni , parikkhepena nava yojanasatāni honti .
Eso patirūpadeso nāma .
Ettha catunnaṃ mahādīpānaṃ dvisahassānaṃ parittadīpānañca issariyādhipaccakārakā cakkavattī uppajjanti , ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā sāriputtamoggallānādayo mahāsāvakā uppajjanti , dve asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā paccekabuddhā , cattāri aṭṭha soḷasa vā asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca pāramiyo pūretvāM0.112 sammāsambuddhā uppajjanti .
Tattha sattā cakkavattirañño ovādaṃ gahetvā pañcasu sīlesu patiṭṭhāya saggaparāyaṇā honti .
Tathā paccekabuddhānaṃ ovāde patiṭṭhāya , sammāsambuddhānaṃ pana buddhasāvakānaṃ ovāde patiṭṭhāya saggaparāyaṇā nibbānaparāyaṇā ca honti .
Tasmā tattha vāso imāsaṃ sampattīnaṃ paccayato maṅgalanti vuccati .
Pubbe katapuññatā nāma atītajātiyaṃ buddhapaccekabuddhakhīṇāsave ārabbha upacitakusalatā , sāpi maṅgalaṃ .
Kasmā ?
Buddhapaccekabuddhasammukhato dassetvā buddhānaṃ buddhasāvakānaṃ vā sammukhā sutāya catuppadikāyapi gāthāya pariyosāne arahattaṃ pāpetīti katvā .
Yo ca manusso pubbe katādhikāro ussannakusalamūlo hoti , so teneva kusalamūlena vipassanaṃ uppādetvā āsavakkhayaṃ pāpuṇāti yathā rājā mahākappino aggamahesī ca .
Tena vuttaṃ ‘‘ pubbe ca katapuññatā maṅgalan ’’ ti .
AttasammāpaṇidhiP0.134 nāma idhekacco attānaṃ dussīlaṃ sīle patiṭṭhāpeti , assaddhaṃ saddhāsampadāya patiṭṭhāpeti , macchariṃ cāgasampadāya patiṭṭhāpeti .
Ayaṃ vuccati ‘‘ attasammāpaṇidhī ’’ tiV0.107 , eso ca maṅgalaṃ .
Kasmā ?
Diṭṭhadhammikasamparāyikaverappahānavividhānisaṃsādhigamahetutoti .
Evaṃ imissāpi gāthāya patirūpadesavāso ca , pubbe ca katapuññatā , attasammāpaṇidhī cāti tīṇiyeva maṅgalāni vuttāni .
Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti .
Niṭṭhitā patirūpadesavāso cāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā .
Bāhusaccañcātigāthāvaṇṇanā 4. Evaṃ bhagavā ‘‘ brūhi maṅgalamuttaman ’’ ti ekaṃ ajjhesitopi appaṃ yācito bahudāyako uḷārapuriso viya ekāya
P0.132 gāthāya tīṇi maṅgalāni vatvā tato uttaripi devatānaṃ sotukāmatāya maṅgalānamatthitāya yesaṃ yesaṃ yaṃ yaṃ anukulaṃ , te te satte tattha tattha maṅgale niyojetukāmatāya ca ‘‘ patirūpadesavāso cā ’’ tiādīhi gāthāhi punapi anekāni maṅgalāni vattumāraddho .
Tattha paṭhamagāthāya tāva patirūpoti anucchaviko .
Desoti gāmopi nigamopi nagarampi janapadopi yo koci sattānaṃ nivāso okāso .
Vāsoti tatthaM0.111 nivāso .
Pubbeti purā atītāsu jātīsu .
Katapuññatāti upacitakusalatā .
Attāti cittaṃ vuccati sakalo vā attabhāvo , sammāpaṇidhīti tassa attano sammā paṇidhānaṃ niyuñjanaṃ , ṭhapananti vuttaṃ hoti .
Sesaṃ vuttanayamevāti .
Ayamettha padavaṇṇanā .
Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – patirūpadesavāso nāma yattha catasso parisā vicaranti , dānādīni puññakiriyavatthūni vattanti , navaṅgaṃ satthu sāsanaṃ dibbati , tattha nivāso sattānaṃ puññakiriyāya paccayattā maṅgalanti vuccati .
Sīhaḷadīpapaviṭṭhakevaṭṭādayo cettha nidassanaṃ .
Aparo nayo – patirūpadesavāso nāma bhagavato bodhimaṇḍappadeso dhammacakkavattitappadeso dvādasayojanāya parisāya majjhe sabbatitthiyamataṃ bhinditvā yamakapāṭihāriyadassitakaṇḍamba rukkhamūlappadeso devorohaṇappadeso , yo vā panaññopi sāvatthirājagahādiV0.106 buddhādhivāsappadeso , tattha nivāso sattānaṃ chaanuttariyappaṭilābhapaccayato maṅgalanti vuccati .
Aparo nayo ( mahāva .259)– puratthimāya disāya gajaṅgalaṃ nāma nigamo , tassa parena mahāsālā , tato paraṃ paccantimā janapadā , orato majjhe .
Dakkhiṇapuratthimāya disāya sallavatī nāma nadī , tato paraṃ paccantimā janapadā , orato majjhe .
Dakkhiṇāya disāyaP0.133 setakaṇṇikaṃ nāma nigamo , tato paraṃ paccantimā janapadā , orato majjhe .
Pacchimāya disāya thūṇaṃ nāma brāhmaṇagāmo , tato paraṃ paccantimā janapadā , orato majjhe .
Uttarāya disāya usīraddhajo nāma pabbato , tato paraṃ paccantimā janapadā , orato majjhe .
Ayaṃ majjhimadeso āyāmena tīṇi yojanasatāni , vitthārena aḍḍhateyyāni , parikkhepena nava yojanasatāni honti .
Eso patirūpadeso nāma .
Ettha catunnaṃ mahādīpānaṃ dvisahassānaṃ parittadīpānañca issariyādhipaccakārakā cakkavattī uppajjanti , ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā sāriputtamoggallānādayo mahāsāvakā uppajjanti , dve asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca pāramiyo pūretvā paccekabuddhā , cattāri aṭṭha soḷasa vā asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca pāramiyo pūretvāM0.112 sammāsambuddhā uppajjanti .
Tattha sattā cakkavattirañño ovādaṃ gahetvā pañcasu sīlesu patiṭṭhāya saggaparāyaṇā honti .
Tathā paccekabuddhānaṃ ovāde patiṭṭhāya , sammāsambuddhānaṃ pana buddhasāvakānaṃ ovāde patiṭṭhāya saggaparāyaṇā nibbānaparāyaṇā ca honti .
Tasmā tattha vāso imāsaṃ sampattīnaṃ paccayato maṅgalanti vuccati .
Pubbe katapuññatā nāma atītajātiyaṃ buddhapaccekabuddhakhīṇāsave ārabbha upacitakusalatā , sāpi maṅgalaṃ .
Kasmā ?
Buddhapaccekabuddhasammukhato dassetvā buddhānaṃ buddhasāvakānaṃ vā sammukhā sutāya catuppadikāyapi gāthāya pariyosāne arahattaṃ pāpetīti katvā .
Yo ca manusso pubbe katādhikāro ussannakusalamūlo hoti , so teneva kusalamūlena vipassanaṃ uppādetvā āsavakkhayaṃ pāpuṇāti yathā rājā mahākappino aggamahesī ca .
Tena vuttaṃ ‘‘ pubbe ca katapuññatā maṅgalan ’’ ti .
AttasammāpaṇidhiP0.134 nāma idhekacco attānaṃ dussīlaṃ sīle patiṭṭhāpeti , assaddhaṃ saddhāsampadāya patiṭṭhāpeti , macchariṃ cāgasampadāya patiṭṭhāpeti .
Ayaṃ vuccati ‘‘ attasammāpaṇidhī ’’ tiV0.107 , eso ca maṅgalaṃ .
Kasmā ?
Diṭṭhadhammikasamparāyikaverappahānavividhānisaṃsādhigamahetutoti .
Evaṃ imissāpi gāthāya patirūpadesavāso ca , pubbe ca katapuññatā , attasammāpaṇidhī cāti tīṇiyeva maṅgalāni vuttāni .
Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti .
Niṭṭhitā patirūpadesavāso cāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā .
Bāhusaccañcātigāthāvaṇṇanā 5. Idāni bāhusaccañcāti ettha bāhusaccan ti bahussutabhāvo .
Sippan ti yaṃ kiñci hatthakosallaṃ .
Vinayoti kāyavācācittavinayanaṃ .
Susikkhitoti suṭṭhu sikkhito .
Subhāsitāti suṭṭhu bhāsitā .
Yāti aniyataniddeso .
Vācāti girā byappatho .
Sesaṃ vuttanayamevāti .
Ayamettha padavaṇṇanā .
Atthavaṇṇanā
M0.113 pana evaṃ veditabbā – bāhusaccaṃ nāma yaṃ taṃ ‘‘ sutadharo hoti sutasannicayo ’’ ti ( ma . ni .1.339; a . ni .4.22) ca ‘‘ idhekaccassa bahukaṃ sutaṃ hoti , suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇan ’’ ti ca ( a . ni .4.6) evamādinā nayena satthusāsanadharattaṃ vaṇṇitaṃ , taṃ akusalappahānakusalādhigamahetuto anupubbena paramatthasaccasacchikiriyāhetuto ca maṅgalanti vuccati .
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ Sutavā ca kho , bhikkhave , ariyasāvako akusalaṃ pajahati , kusalaṃ bhāveti , sāvajjaṃ pajahati , anavajjaṃ bhāveti , suddhamattānaṃ pariharatī ’’ ti ( a . ni .7.67).
Aparampi vuttaṃ –
‘‘ Dhatānaṃ dhammānaṃ atthamupaparikkhati , atthaṃ upaparikkhato dhammā nijjhānaṃ khamanti , dhammanijjhānakkhantiyā sati chando jāyati , chandajāto ussahati , ussahanto tulayatiV0.108 , tulayanto padahati padahanto kāyena ceva paramatthasaccaṃ sacchikaroti , paññāya ca ativijjhaP0.135 passatī ’’ ti ( ma . ni .2.432).
Apica agārikabāhusaccampi yaṃ anavajjaṃ , taṃ ubhayalokahitasukhāvahanato maṅgalanti veditabbaṃ .
Sippaṃ nāma agārikasippañca anagārikasippañca .
Tattha agārikasippaṃ nāma yaṃ parūparodhavirahitaṃ akusalavivajjitaṃ maṇikārasuvaṇṇakārakammādikaṃ , taṃ idhalokatthāvahanato maṅgalaṃ .
Anagārikasippaṃ nāma cīvaravicāraṇasibbanādisamaṇaparikkhārābhisaṅkharaṇaṃ , yaṃ taṃ ‘‘ idha , bhikkhave , bhikkhu yāni tāni sabrahmacārīnaṃ uccāvacāni kiṃ karaṇīyāni , tattha dakkho hotī ’’ tiādinā ( dī . ni .3.345;360; a . ni .10.17) nayena tattha tattha saṃvaṇṇitaṃ , yaṃ ‘‘ nāthakaro dhammo ’’ ti ca vuttaṃ , taṃ attano ca paresañca ubhayalokahitasukhāvahanato maṅgalanti veditabbaṃ .
Vinayo nāma agārikavinayo ca anagārikavinayo ca .
Tattha agārikavinayo nāma dasaakusalakammapathaviramaṇaṃ , so tattha susikkhito asaṃkilesāpajjanena ācāraguṇavavatthānena ca ubhayalokahitasukhāvahanatoM0.114 maṅgalaṃ .
Anagārikavinayo nāma sattāpattikkhandhaanāpajjanaṃ , sopi vuttanayeneva susikkhito , catupārisuddhisīlaṃ vā anagārikavinayo , so yathā tattha patiṭṭhāya arahattaṃ pāpuṇāti , evaṃ sikkhanena susikkhito lokiyalokuttarasukhādhigamahetuto maṅgalanti veditabbo .
Subhāsitā vācā nāma musāvādādidosavirahitā .
Yathāha ‘‘ catūhi , bhikkhave , aṅgehi samannāgato vācā subhāsitā hotī ’’ ti ( su . ni . subhāsitasuttaṃ ).
Asamphappalāpā vācā eva vā subhāsitā .
Yathāha –
‘‘ Subhāsitaṃ uttamamāhu santo ,
Dhammaṃ bhaṇe nādhammaṃ taṃ dutiyaṃ ;
Piyaṃ bhaṇe nāppiyaṃ taṃ tatiyaṃ ,
Saccaṃ bhaṇe nālikaṃ taṃ catutthan ’’ ti .( su . ni .452);
AyampiV0.109P0.136 ubhayalokahitasukhāvahanato maṅgalanti veditabbā .
Yasmā ca ayaṃ vinayapariyāpannā eva , tasmā vinayaggahaṇena etaṃ asaṅgaṇhitvā vinayo saṅgahetabbo .
Atha vā kiṃ iminā parissamena paresaṃ dhammadesanādivācā idha subhāsitā vācāti veditabbā .
Sā hi yathā patirūpadesavāso , evaṃ sattānaṃ ubhayalokahitasukhanibbānādhigamapaccayato maṅgalanti vuccati .
Āha ca –
‘‘ Yaṃ buddho bhāsati vācaṃ , khemaṃ nibbānapattiyā ;
Dukkhassantakiriyāya , sā ve vācānamuttamā ’’ ti .( su . ni .456);
Evaṃ imissā gāthāya bāhusaccaṃ , sippaṃ , vinayo susikkhito , subhāsitā vācāti cattāri maṅgalāni vuttāni .
Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti .
Niṭṭhitā bāhusaccañcāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā .
Mātāpituupaṭṭhānantigāthāvaṇṇanā 6. Idāni
M0.115 mātāpituupaṭṭhānan ti ettha mātu ca pitu cāti mātāpitu .
Upaṭṭhānan ti upaṭṭhahanaṃ .
Puttānañca dārānañcāti puttadārassa saṅgaṇhanaṃ saṅgaho .
Na ākulā anākulā .
Kammāni eva kammantā .
Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā .
Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – mātā nāma janikā vuccati , tathā pitā .
Upaṭṭhānaṃ nāma pādadhovanasambāhanucchādananhāpanehi catupaccayasampadānena ca upakārakaraṇaṃ .
Tattha yasmā mātāpitaro bahūpakārā puttānaṃ atthakāmā anukampakā , ye puttake bahi kīḷitvā paṃsumakkhitasarīrake āgate disvā paṃsuṃ puñchitvā matthakaṃ upasiṅghāyantā paricumbantā ca sinehaṃ uppādenti , vassasatampi mātāpitaro sīsena pariharantā puttā tesaṃ patikāraṃ kātuṃ asamatthā .
Yasmā ca te āpādakā posakā imassa lokassa dassetāro , brahmasammatā pubbācariyasammatā , tasmā tesaṃP0.137 upaṭṭhānaṃ idha pasaṃsaṃ , pecca saggasukhañca āvahati .
Tena maṅgalanti vuccati .
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ BrahmātiV0.110 mātāpitaro , pubbācariyāti vuccare ;
Āhuneyyā ca puttānaṃ , pajāya anukampakā .
‘‘ Tasmā hi ne namasseyya , sakkareyya ca paṇḍito ;
Annena atha pānena , vatthena sayanena ca ;
Ucchādanena nhāpanena , pādānaṃ dhovanena ca .
‘‘ Tāya naṃ pāricariyāya , mātāpitūsu paṇḍitā ;
Idheva naṃ pasaṃsanti , pecca sagge pamodatī ’’ ti .( itivu .106; jā .2.20.181-183);
Aparo nayo – upaṭṭhānaṃ nāma bharaṇakiccakaraṇakulavaṃsaṭṭhapanādipañcavidhaṃ , taṃ pāpanivāraṇādipañcavidhadiṭṭhadhammikahitasukhahetuto maṅgalanti veditabbaṃ .
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘‘ Pañcahi kho , gahapatiputta , ṭhānehi puttena puratthimā disā mātāpitaro paccupaṭṭhātabbā bhato ne bharissāmi , kiccaṃ nesaṃ karissāmiM0.116 , kulavaṃsaṃ ṭhapessāmi , dāyajjaṃ paṭipajjissāmi , atha vā pana petānaṃ kālakatānaṃ dakkhiṇaṃ anuppadassāmī ’ ti .
Imehi kho , gahapatiputta , pañcahi ṭhānehi puttena puratthimā disā mātāpitaro paccupaṭṭhitā pañcahi ṭhānehi puttaṃ anukampanti , pāpā nivārenti , kalyāṇe nivesenti , sippaṃ sikkhāpenti , patirūpena dārena saṃyojenti , samaye dāyajjaṃ niyyādentī ’’ ti ( dī . ni .3.267).
Apica yo mātāpitaro tīsu vatthūsuP0.138 pasāduppādanena , sīlasamādāpanena , pabbajjāya vā upaṭṭhahati , ayaṃ mātāpituupaṭṭhākānaṃ aggo .
Tassa taṃ mātāpituupaṭṭhānaṃ mātāpitūhi katassa upakārassa paccupakārabhūtaṃ anekesaṃ diṭṭhadhammikānaṃ samparāyikānañca atthānaṃ padaṭṭhānato maṅgalanti vuccati .
Puttadārassāti ettha attato jātā puttāpi dhītaropi puttā icceva saṅkhyaṃ gacchanti .
Dārāti vīsatiyā bhariyānaṃ yā kāci bhariyā .
Puttā ca dārā ca puttadāraṃ , tassa puttadārassa .
Saṅgahoti sammānanādīhi upakārakaraṇaṃ .
Taṃ susaṃvihitakammantatādidiṭṭhadhammikahitasukhahetutoV0.111 maṅgalanti veditabbaṃ .
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ pacchimā disā puttadārā veditabbā ’’ ti ettha uddiṭṭhaṃ puttadāraṃ bhariyāsaddena saṅgaṇhitvā ‘‘ pañcahi kho , gahapatiputta , ṭhānehi sāmikena pacchimā disā bhariyā paccupaṭṭhātabbā sammānanāya , anavamānanāya , anati cariyāya , issariyavossaggena , alaṅkārānuppadānena .
Imehi kho , gahapatiputta , pañcahi ṭhānehi sāmikena pacchimā disā bhariyā paccupaṭṭhitā pañcahi ṭhānehi sāmikaṃ anukampati , susaṃvihitakammantā ca hoti , saṅgahitaparijanā ca , anaticārinī ca , sambhatañca anurakkhati dakkhā ca hoti analasā sabbakiccesū ’’ ti ( dī . ni .3.269).
Ayaṃ vā aparo nayo – saṅgahoti dhammikāhi dānapiyavācātthacariyāhi saṅgaṇhanaṃ .
Seyyathidaṃ – uposathadivasesu paribbayadānaṃ , nakkhattadivasesu nakkhattadassāpanaṃ , maṅgaladivasesu maṅgalakaraṇaṃ , diṭṭhadhammikasamparāyikesu atthesu ovādānusāsananti .
Taṃ vuttanayeneva diṭṭhadhammikahitahetutoP0.139 samparāyikahitahetuto devatāhipi namassanīyabhāvahetuto ca maṅgalanti veditabbaṃ .
Yathāha sakko devānamindo –
‘‘ YeM0.117 gahaṭṭhā puññakarā , sīlavanto upāsakā ;
Dhammena dāraṃ posenti , te namassāmi mātalī ’’ ti .( saṃ . ni .1.1.264);
Anākulā kammantā nāma kālaññutāya patirūpakāritāya analasatāya uṭṭhānavīriyasampadāya , abyasanīyatāya ca kālātikkamanaappatirūpakaraṇasithilakaraṇādiākulabhāvavirahitā kasigorakkhavāṇijjādayo kammantā .
Ete attano vā puttadārassa vā dāsakammakarānaṃ vā byattatāya evaṃ payojitā diṭṭheva dhamme dhanadhaññavuddhipaṭilābhahetuto maṅgalanti vuccanti .
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ Patirūpakārī dhuravā , uṭṭhātā vindate dhanan ’’ ti ca ( su . ni .185; saṃ . ni .1.246).
‘‘ Na divā soppasīlena , rattimuṭṭhānadessinā ;
Niccaṃ mattena soṇḍena , sakkā āvasituṃ gharaṃ .
‘‘ AtisītaṃV0.112 atiuṇhaṃ , atisāyamidaṃ ahu ;
Iti vissaṭṭhakammante , atthā accenti māṇave .
‘‘ Yodha sītañca uṇhañca , tiṇā bhiyyo na maññati ;
Karaṃ purisakiccāni , so sukhaṃ na vihāyatī ’’ ti .( dī . ni .3.253);
‘‘ Bhoge saṃharamānassa , bhamarasseva irīyato ;
Bhogā sannicayaṃ yanti , vammikovūpacīyatī ’’ ti .
ca evamādi ( dī . ni .3.265);
EvaṃP0.140 imissā gāthāya mātuupaṭṭhānaṃ , pituupaṭṭhānaṃ , puttadārassa saṅgaho , anākulā ca kammantāti cattāri maṅgalāni vuttāni , puttadārassa saṅgahaṃ vā dvidhā katvā pañca , mātāpituupaṭṭhānaṃ vā ekameva katvā tīṇi .
Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti .
Niṭṭhitā mātāpituupaṭṭhānanti imissā gāthāya atthavaṇṇanā .Dānañcātigāthāvaṇṇanā
7. Idāni dānañcāti ettha dīyate imināti dānaṃ , attano santakaṃ parassa paṭipādīyatīti vuttaṃ hoti .
Dhammassa cariyā , dhammā vā anapetā cariyā
M0.118 dhammacariyā .
Ñāyante ‘‘ amhākaṃ ime ’’ ti ñātakā .
Na avajjāni anavajjāni , aninditāni agarahitānīti vuttaṃ hoti .
Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā .
Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – dānaṃ nāma paraṃ uddissa subuddhipubbikā annādidasadānavatthupariccāgacetanā , taṃsampayutto vā alobho .
Alobhena hi taṃ vatthuṃ parassa paṭipādeti , tena vuttaṃ ‘‘ dīyate imināti dānan ’’ ti .
Taṃ bahujanapiyamanāpatādīnaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikānaṃ phalavisesānaṃ adhigamahetuto maṅgalanti vuccati .
‘‘ Dāyako , sīha dānapati , bahuno janassa piyo hoti manāpo ’’ ti evamādīni ( a . ni .5.34) cettha suttāni anussaritabbāni .
AparoV0.113 nayo – dānaṃ nāma duvidhaṃ āmisadānaṃ , dhammadānañca , tattha āmisadānaṃ vuttappakārameva .
Idhalokaparalokadukkhakkhayasukhāvahassa pana sammāsambuddhappaveditassa dhammassa paresaṃ hitakāmatāya desanā dhammadānaṃP0.141 , imesañca dvinnaṃ dānānaṃ etadeva aggaṃ .
Yathāha –
‘‘ Sabbadānaṃ dhammadānaṃ jināti ,
Sabbarasaṃ dhammaraso jināti ;
Sabbaratiṃ dhammarati jināti ,
Taṇhakkhayo sabbadukkhaṃ jinātī ’’ ti .( dha . pa .354);
Tattha āmisadānassa maṅgalattaṃ vuttameva .
Dhammadānaṃ pana yasmā atthapaṭisaṃveditādīnaṃ guṇānaṃ padaṭṭhānaṃ , tasmā maṅgalanti vuccati .
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ Yathā yathā , bhikkhave , bhikkhu yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti , tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthapaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī cā ’’ ti evamādi ( a . ni .5.26).
Dhammacariyā nāma dasakusalakammapathacariyā .
Yathāha –
‘‘ tividhā kho gahapatayo kāyena dhammacariyā samacariyā hotī ’’ ti evamādi .
Sā panesā dhammacariyā saggalokūpapattihetuto maṅgalanti veditabbā .
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ dhammacariyāsamacariyāhetu kho gahapatayo evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjantī ’’ ti ( ma . ni .1.439).
ÑātakāM0.119 nāma mātito vā pitito vā yāva sattamā pitāmahayugā sambandhā .
Tesaṃ bhogapārijuññena vā byādhipārijuññena vā abhihatānaṃ attano samīpaṃ āgatānaṃ yathābalaṃ ghāsacchādanadhanadhaññādīhi saṅgaho pasaṃsādīnaṃ diṭṭhadhammikānaṃ sugatigamanādīnañca samparāyikānaṃ visesādhigamānaṃ hetuto maṅgalanti vuccati .
Anavajjāni kammāni nāma uposathaṅgasamādānaveyyāvaccakaraṇaārāmavanaropanasetukaraṇādīni kāyavacīmanosucaritakammāni .
Tāni hi nānappakārahitasukhādhigamahetuto maṅgalanti vuccanti .
‘‘ ṬhānaṃP0.142 kho panetaṃ , visākhe , vijjati yaṃ idhekacco itthī vā puriso vāV0.114 aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyyā ’’ ti evamādīni cettha suttāni ( a . ni .8.43) anussaritabbāni .
Evaṃ imissā gāthāya dānañca , dhammacariyā ca , ñātakānañca saṅgaho , anavajjāni kammānīti cattāri maṅgalāni vuttāni .
Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti .
Niṭṭhitā dānañcāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā .
Āratītigāthāvaṇṇanā 8. Idāni āratī viratīti ettha āratīti āramaṇaṃ , viratīti viramaṇaṃ , viramanti vā etāya sattāti virati .
Pāpāti akusalā .
Madanīyaṭṭhena majjaṃ , majjassa pānaṃ majjapānaṃ , tato majjapānā .
Saṃyamanaṃ saṃyamo appamajjanaṃ appamādo .
Dhammesūti kusalesu .
Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā .
Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – ārati nāma pāpe ādīnavadassāvino manasā eva anabhirati .
Virati nāma kammadvāravasena kāyavācāhi viramaṇaṃ , sā cesā virati nāma sampattavirati , samādānavirati , samucchedaviratīti tividhā hoti , tattha yā kulaputtassa attano jātiṃ vā kulaṃ vā gottaṃ vā paṭicca ‘‘ na me etaṃ patirūpaṃ , yvāhaṃ
M0.120 imaṃ pāṇaṃ haneyyaṃ , adinnaṃ ādiyeyyan ’’ tiādinā nayena sampattavatthuto virati , ayaṃ sampattavirati nāma .
Sikkhāpadasamādānavasena pavattā samādānavirati nāma , yassā pavattito pabhuti kulaputto pāṇātipātādīni na karoti .
Ariyamaggasampayuttā samucchedavirati nāma , yassā pavattito pabhuti ariyasāvakassa pañca bhayāni verāni vūpasantāni honti .
Pāpaṃ nāma yaṃ taṃ ‘‘ pāṇātipāto kho , gahapatiputta , kammakileso , adinnādānaṃ … pe … kāmesumicchācāro … pe … musāvādo ’’ ti evaṃ vitthāretvā –
‘‘ PāṇātipātoP0.143 adinnādānaṃ , musāvādo ca vuccati ;
Paradāragamanañceva , nappasaṃsanti paṇḍitā ’’ ti .( dī . ni .3.245)–
EvaṃV0.115 gāthāya saṅgahitaṃ kammakilesasaṅkhātaṃ catubbidhaṃ akusalaṃ , tato pāpā .
Sabbāpesā ārati ca virati ca diṭṭhadhammikasamparāyikabhayaverappahānādinānappakāravisesādhigamahetuto maṅgalanti vuccati .
‘‘ Pāṇātipātā paṭivirato kho , gahapatiputta , ariyasāvako ’’ tiādīni cettha suttāni anussaritabbāni .
Majjapānā saṃyamo nāma pubbe vuttasurāmerayamajjappamādaṭṭhānā veramaṇiyā evetaṃ adhivacanaṃ .
Yasmā pana majjapāyī atthaṃ na jānāti , dhammaṃ na jānāti , mātu antarāyaṃ karoti , pitu buddhapaccekabuddhatathāgatasāvakānampi antarāyaṃ karoti , diṭṭheva dhamme garahaṃ samparāye duggatiṃ aparāpariye ummādañca pāpuṇāti .
Majjapānā pana saṃyamo tesaṃ dosānaṃ vūpasamaṃ tabbiparītaguṇasampadañca pāpuṇāti .
Tasmā ayaṃ majjapānā saṃyamo maṅgalanti veditabbo .
Kusalesu dhammesu appamādo nāma ‘‘ kusalānaṃ vā dhammānaṃ bhāvanāya asakkaccakiriyatā , asātaccakiriyatā , anaṭṭhitakiriyatā , olīnavuttitā , nikkhittachandatā , nikkhittadhuratā , anāsevanā , abhāvanā , abahulīkammaṃ , anadhiṭṭhānaṃ , ananuyogo , pamādo .
Yo evarūpo pamādo pamajjanā pamajjitattaṃ , ayaṃ vuccati pamādo ’’ ti ( vibha .846).
Ettha vuttassa pamādassa paṭipakkhavasena atthato kusalesu dhammesu satiyā avippavāso veditabbo .
So nānappakārakusalādhigamahetuto amatādhigamahetuto ca maṅgalanti vuccatiM0.121 .
TatthaP0.144 ‘‘ appamattassa ātāpino ’’ ti ca ( ma . ni .2.18; a . ni .5.26),‘‘ appamādo amataṃ padan ’’ ti ca , evamādi ( dha . pa .21) satthu sāsanaṃ anussaritabbaṃ .
Evaṃ imissā gāthāya pāpā virati , majjapānā saṃyamo , kusalesu dhammesu appamādoti tīṇi maṅgalāni vuttāni .
Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti .
Niṭṭhitā āratīti imissā gāthāya atthavaṇṇanā . 9. Idāni gāravo cāti ettha gāravoti garubhāvo .
Nivātoti nīcavuttitā .
Santuṭṭhīti santoso
V0.116 .
Katassa jānanatā kataññutā .
Kālenāti khaṇena samayena .
Dhammassa savanaṃ dhammassavanaṃ .
Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā .
Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – gāravo nāma garukārappayogārahesu buddhapaccekabuddhatathāgatasāvakaācariyupajjhāyamātāpitujeṭṭhakabhātikabhaginīādīsu yathānurūpaṃ garukāro garukaraṇaṃ sagāravatā .
Sa cāyaṃ gāravo yasmā sugatigamanādīnaṃ hetu .
Yathāha –
‘‘ Garukātabbaṃ garuṃ karoti , mānetabbaṃ māneti , pūjetabbaṃ pūjeti .
So tena kammena evaṃ samattena evaṃ samādinnena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati .
No ce kāyassa … pe … upapajjati , sace manussattaṃ āgacchati , yattha yattha paccājāyati , uccākulīno hotī ’’ ti ( ma . ni .3.295).
Yathā cāha –
‘‘ sattime , bhikkhave , aparihāniyā dhammā .
Katame satta ?
Satthugāravatā ’’ tiādi ( a . ni .7.33), tasmā maṅgalanti vuccati .
Nivāto nāma nīcamanatā nivātavuttitā , yāya samannāgato puggalo nihatamāno nihatadappo pādapuñchanakacoḷasadiso chinnavisāṇausabhasamo uddhaṭadāṭhasappasamo ca hutvā saṇho sakhilo sukhasambhāsoM0.122 hoti , ayaṃ nivāto .
SvāyaṃP0.145 yasādiguṇappaṭilābhahetuto maṅgalanti vuccati .
Āha ca ‘‘ nivātavutti atthaddho , tādiso labhate yasan ’’ ti evamādi ( dī . ni .3.273).
Santuṭṭhi nāma itarītarapaccayasantoso , so dvādasavidho hoti .
Seyyathidaṃ – cīvare yathālābhasantoso , yathābalasantoso , yathāsāruppasantosoti tividho .
Evaṃ piṇḍapātādīsu .
Tassāyaṃ pabhedavaṇṇanā – idha bhikkhu cīvaraṃ labhati sundaraṃ vā asundaraṃ vā .
So teneva yāpeti , aññaṃ na pattheti , labhantopi na gaṇhāti , ayamassa cīvare yathālābhasantoso .
Atha pana bhikkhu ābādhiko hoti , garuṃ cīvaraṃ pārupanto oṇamati vā kilamati vā , so sabhāgena bhikkhunā saddhiṃ taṃ parivattetvā lahukena yāpentopi santuṭṭhova hoti , ayamassa cīvare yathābalasantoso .
Aparo bhikkhu paṇītapaccayalābhī hoti , so paṭṭacīvarādīnaṃ aññataraṃ mahagghaṃ cīvaraṃ labhitvā ‘‘ idaṃ therānaṃ cirapabbajitānaṃ bahussutānañca anurūpan ’’ tiV0.117 tesaṃ datvā attanā saṅkārakūṭā vā aññato vā kutoci nantakāni uccinitvā saṅghāṭiṃ karitvā dhārentopi santuṭṭhova hoti , ayamassa cīvare yathāsāruppasantoso .
Idha pana bhikkhu piṇḍapātaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā , so teneva yāpeti , aññaṃ na pattheti , labhantopi na gaṇhāti , ayamassa piṇḍapāte yathālābhasantoso .
Atha pana bhikkhu ābādhiko hoti , lūkhaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjitvā gāḷhaṃ rogātaṅkaṃ pāpuṇāti , so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato sappimadhukhīrādīni bhuñjitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti , ayamassa piṇḍapāteP0.146 yathābalasantoso .
Aparo bhikkhu paṇītaṃ piṇḍapātaṃ labhati , so ‘‘ ayaṃ piṇḍapāto therānaṃ cirapabbajitānaṃ aññesañca paṇītapiṇḍapātaṃ vinā ayāpentānaṃ sabrahmacārīnaṃ anurūpo ’’ ti tesaṃ datvā attanā piṇḍāya caritvā missakāhāraṃ bhuñjantopi santuṭṭhova hoti , ayamassa piṇḍapāte yathāsāruppasantoso .
IdhaM0.123 pana bhikkhuno senāsanaṃ pāpuṇāti .
So teneva santussati , puna aññaṃ sundaratarampi pāpuṇantaṃ na gaṇhāti , ayamassa senāsane yathālābhasantoso .
Atha pana bhikkhu ābādhiko hoti , nivātasenāsane vasanto ativiya pittarogādīhi āturīyati .
So taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa pāpuṇane savāte sītalasenāsane vasitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti , ayamassa senāsane yathābalasantoso .
Aparo bhikkhu sundaraṃ senāsanaṃ pattampi na sampaṭicchati ‘‘ sundarasenāsanaṃ pamādaṭṭhānaṃ , tatra nisinnassa thinamiddhaṃ okkamati , niddābhibhūtassa ca puna paṭibujjhato kāmavitakko samudācaratī ’’ ti .
So taṃ paṭikkhipitvā ajjhokāsarukkhamūlapaṇṇakuṭīsu yattha katthaci nivasantopi santuṭṭhova hoti , ayamassa senāsane yathāsāruppasantoso .
Idha pana bhikkhu bhesajjaṃ labhati harītakaṃ vā āmalakaṃ vā .
So teneva yāpeti , aññehi laddhasappimadhuphāṇitādimpi na pattheti , labhantopi na gaṇhāti , ayamassa gilānapaccaye yathālābhasantoso .
Atha pana bhikkhu ābādhiko hoti , telenatthiko phāṇitaṃ labhati , so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato telena bhesajjaṃ katvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti , ayamassa gilānapaccaye yathābalasantoso .
Aparo bhikkhu ekasmiṃP0.147 bhājane pūtimuttaharītakaṃ ṭhapetvā ekasmiṃ catumadhuraṃ ‘‘ gaṇhatha , bhante , yadicchasī ’’ ti vuccamāno sacassa tesaṃ dvinnamaññatarenapi byādhi vūpasammati , atha ‘‘ pūtimuttaharītakaṃ nāma buddhādīhiV0.118 vaṇṇitan ’’ ti ca ‘‘ pūtimuttabhesajjaṃ nissāya pabbajjā , tattha te yāvajīvaṃ ussāho karaṇīyoti vuttan ’’ ti ( mahāva .128) ca cintento catumadhurabhesajjaṃ paṭikkhipitvā pūtimuttaharītakena bhesajjaṃ karontopi paramasantuṭṭhova hoti .
Ayamassa gilānapaccaye yathāsāruppasantoso .
Evaṃpabhedo sabbopeso santoso santuṭṭhīti vuccati .
Sā atricchatāmahicchatāpāpicchatādīnaṃ pāpadhammānaṃ pahānādhigamahetuto , sugatihetuto , ariyamaggasambhārabhāvato , cātuddisādibhāvahetuto ca maṅgalanti veditabbā .
Āha ca –
‘‘ CātuddisoM0.124 appaṭigho ca hoti ,
Santussamāno itarītarenā ’’ ti .
evamādi ( su . ni .42);
Kataññutā nāma appassa vā bahussa vā yena kenaci katassa upakārassa punappunaṃ anussaraṇabhāvena jānanatā .
Apica nerayikādidukkhaparittāṇato puññāni eva pāṇīnaṃ bahūpakārāni , tato tesampi upakārānussaraṇatā kataññutāti veditabbā .
Sā sappurisehi pasaṃsanīyādinānappakāravisesādhigamahetuto maṅgalanti vuccati .
Āha ca ‘‘ dveme , bhikkhave , puggalā dullabhā lokasmiṃ .
Katame dve ?
Yo ca pubbakārī yo ca kataññū katavedī ’’ ti ( a . ni .2.120).
Kālena dhammassavanaṃ nāma yasmiṃ kāle uddhaccasahagataṃ cittaṃ hoti , kāmavitakkādīnaṃ vā aññatarena abhibhūtaṃ , tasmiṃ kāle tesaṃ vinodanatthaṃ dhammassavanaṃ .
Apare āhu ‘‘ pañcame pañcame divase dhammassavanaṃ kālena dhammassavanaṃ nāma .
Yathāha āyasmāP0.148 anuruddho ‘ pañcāhikaṃ kho pana mayaṃ , bhante , sabbarattiṃ dhammiyā kathāya sannisīdāmā ’’’ ti ( ma . ni .1.327; mahāva .466).
Apica yasmiṃ kāle kalyāṇamitte upasaṅkamitvā sakkā hoti attano kaṅkhāvinodakaṃ dhammaṃ sotuṃ , tasmiṃ kālepi dhammassavanaṃ kālena dhammassavananti veditabbaṃ .
Yathāha ‘‘ te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā paripucchati paripañhatī ’’ tiādi ( dī . ni .3.358).
Tadetaṃ kālena dhammassavanaṃ nīvaraṇappahānacaturānisaṃsaāsavakkhayādinānappakāravisesādhigamahetuto maṅgalanti veditabbaṃ .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ YasmiṃV0.119 , bhikkhave , samaye ariyasāvako aṭṭhiṃ katvā manasi katvā sabbaṃ cetasā samannāharitvā ohitasoto dhammaṃ suṇāti , pañcassa nīvaraṇā tasmiṃ samaye na hontī ’’ ti ca ( saṃ . ni .5.219).
‘‘ Sotānugatānaṃ , bhikkhave , dhammānaṃ … pe … suppaṭividdhānaṃ cattāro ānisaṃsā pāṭikaṅkhā ’’ ti ca ( a . ni .4.191).
‘‘ Cattārome , bhikkhave , dhammā kālena kālaṃ sammā bhāviyamānā sammā anuparivattiyamānā anupubbena āsavānaṃ khayaṃ pāpenti .
Katame cattāro ?
Kālena dhammassavanan ’’ ti ca evamādi ( a . ni .4.147).
EvaṃM0.125 imissā gāthāya gāravo , nivāto , santuṭṭhi , kataññutā , kālena dhammassavananti pañca maṅgalāni vuttāni .
Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti .
Niṭṭhitā gāravo cāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā .
Khantīcātigāthāvaṇṇanā 10. Idāni khantī cāti ettha khamanaṃ khanti .
Padakkhiṇaggāhitāya sukhaṃ vaco asminti suvaco , suvacassa kammaṃ sovacassaṃ , sovacassassa bhāvo sovacassatā .
Kilesānaṃ samitattā samaṇā .
Dassanan ti pekkhanaṃ .
Dhammassa sākacchā dhammasākacchā .
Sesaṃ vuttanayamevāti .
Ayaṃ padavaṇṇanā .
Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā
P0.149 – khanti nāma adhivāsanakkhanti , tāya samannāgato bhikkhu dasahi akkosavatthūhi akkosante vadhabandhādīhi vā vihesante puggale asuṇanto viya apassanto viya ca nibbikāro hoti khantivādī viya .
Yathāha –
‘‘ Ahu atītamaddhānaṃ , samaṇo khantidīpano ;
Taṃ khantiyāyeva ṭhitaṃ , kāsirājā achedayī ’’ ti .( jā .1.4.51);
BhadrakatoV0.120 vā manasi karoti tato uttari aparādhābhāvena āyasmā puṇṇatthero viya .
Yathāha so –
‘‘ Sace maṃ , bhante , sunāparantakā manussā akkosissanti paribhāsissanti , tattha me evaṃ bhavissati ‘ bhaddakā vatime sunāparantakā manussā , subhaddakā vatime sunāparantakā manussā , yaṃ me nayime pāṇinā pahāraṃ dentī ’’’ tiādi ( ma . ni .3.396; saṃ . ni .4.88).
Yāya ca samannāgato isīnampi pasaṃsanīyo hoti .
Yathāha sarabhaṅgo isi –
‘‘ KodhaṃM0.126 vadhitvā na kadāci socati ,
Makkhappahānaṃ isayo vaṇṇayanti ;
Sabbesaṃ vuttaṃ pharusaṃ khametha ,
Etaṃ khantiṃ uttamamāhu santo ’’ ti .( jā .2.17.64);
Devatānampi pasaṃsanīyo hoti .
Yathāha sakko devānamindo –
‘‘ Yo have balavā santo , dubbalassa titikkhati ;
Tamāhu paramaṃ khantiṃ , niccaṃ khamati dubbalo ’’ ti .( saṃ . ni .1.250-251);
Buddhānampi pasaṃsanīyo hoti .
Yathāha bhagavā –
‘‘ Akkosaṃ vadhabandhañca , aduṭṭho yo titikkhati ;
Khantībalaṃ balāṇīkaṃ , tamahaṃ brūmi brāhmaṇan ’’ ti .( dha . pa .399);
SāP0.150 panesā khanti etesañca idha vaṇṇitānaṃ aññesañca guṇānaṃ adhigamahetuto maṅgalanti veditabbā .
Sovacassatā nāma sahadhammikaṃ vuccamāne vikkhepaṃ vā tuṇhībhāvaṃ vā guṇadosacintanaṃ vāV0.121 anāpajjitvā ativiya ādarañca gāravañca nīcamanatañca purakkhatvā sādhūti vacanakaraṇatā .
Sā sabrahmacārīnaṃ santikā ovādānusāsanippaṭilābhahetuto dosappahānaguṇādhigamahetuto ca maṅgalanti vuccati .
Samaṇānaṃ dassanaṃ nāma upasamitakilesānaṃ bhāvitakāyavacīcittapaññānaṃ uttamadamathasamathasamannāgatānaṃ pabbajitānaṃ upasaṅkamanupaṭṭhānānussaraṇassavanadassanaṃ , sabbampi omakadesanāya dassananti vuttaṃ , taṃ maṅgalanti veditabbaṃ .
Kasmā ?
Bahūpakārattā .
Āha ca ‘‘ dassanampahaṃ , bhikkhave , tesaṃ bhikkhūnaṃ bahūpakāraṃ vadāmī ’’ tiādi ( itivu .104).
Yato hitakāmena kulaputtena sīlavante bhikkhū gharadvāraṃ sampatte disvā yadi deyyadhammo atthi , yathābalaṃ deyyadhammena patimānetabbā .
Yadi natthi , pañcapatiṭṭhitaṃ katvā vanditabbā .
Tasmimpi asampajjamāne añjaliṃ paggahetvā namassitabbā , tasmimpi asampajjamāne pasannacittena piyacakkhūhi sampassitabbā .
Evaṃ dassanamūlakenapi hi puññena anekāni jātisahassāni cakkhumhi rogo vā dāhoM0.127 vā ussadā vā piḷakā vā na honti , vippasannapañcavaṇṇasassirikāni honti cakkhūni ratanavimāne ugghāṭitamaṇikavāṭasadisāni , satasahassakappamattaṃ devesu ca manussesu ca sampattīnaṃ lābhī hoti .
Anacchariyañcetaṃ , yaṃ manussabhūto sappaññajātiko sammā pavattitena samaṇadassanamayena puññena evarūpaṃ vipākasampattiṃ anubhaveyya , yattha tiracchānagatānampi kevalaṃ saddhāmattakena katassa samaṇadassanassa evaṃ vipākasampattiṃ vaṇṇayanti .
‘‘ UlūkoP0.151 maṇḍalakkhiko , vediyake ciradīghavāsiko ;
Sukhito vata kosiyo ayaṃ , kāluṭṭhitaṃ passati buddhavaraṃ .
‘‘ Mayi cittaṃ pasādetvā , bhikkhusaṅghe anuttare ;
Kappānaṃ satasahassāni , duggateso na gacchati .
‘‘ Sa devalokā cavitvā , kusalakammena codito ;
Bhavissati anantañāṇo , somanassoti vissuto ’’ ti .( ma . ni . aṭṭha .1.144);
Kālena dhammasākacchā nāma padose vā paccūse vā dve suttantikā bhikkhū aññamaññaṃ suttantaṃV0.122 sākacchanti , vinayadharā vinayaṃ , ābhidhammikā abhidhammaṃ , jātakabhāṇakā jātakaṃ , aṭṭhakathikā aṭṭhakathaṃ , līnuddhatavicikicchāparetacittavisodhanatthaṃ vā tamhi tamhi kāle sākacchanti , ayaṃ kālena dhammasākacchā .
Sā āgamabyattiādīnaṃ guṇānaṃ hetuto maṅgalanti vuccatīti .
Evaṃ imissā gāthāya khanti , sovacassatā , samaṇadassanaṃ , kālena dhammasākacchāti cattāri maṅgalāni vuttāni .
Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti .
Niṭṭhitā khantī cāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā .
Tapocātigāthāvaṇṇanā 11. Idāni
M0.128 tapo cāti ettha pāpake dhamme tapatīti tapo .
Brahmaṃ cariyaṃ , brahmānaṃ vā cariyaṃ brahmacariyaṃ , seṭṭhacariyanti vuttaṃ hoti .
Ariyasaccānaṃ dassanaṃ ariyasaccānadassanaṃ , ariyasaccāni dassanantipi eke , taṃ na sundaraṃ .
Nikkhantaṃ vānatoti nibbānaṃ , sacchikaraṇaṃ sacchikiriyā , nibbānassa sacchikiriyā nibbānasacchikiriyā .
Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā .
Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – tapo nāma abhijjhādomanassādīnaṃ tapanato indriyasaṃvaroP0.152 , kosajjassa vā tapanato vīriyaṃ , tehi samannāgato puggalo ātāpīti vuccati .
Svāyaṃ abhijjhādippahānajhānādippaṭilābhahetuto maṅgalanti veditabbo .
Brahmacariyaṃ nāma methunaviratisamaṇadhammasāsanamaggānamadhivacanaṃ .
Tathā hi ‘‘ abrahmacariyaṃ pahāya brahmacārī hotī ’’ ti evamādīsu ( dī . ni .1.194; ma . ni .1.292) methunavirati brahmacariyanti vuccati .
‘‘ Bhagavati no , āvuso , brahmacariyaṃ vussatīti ?
Evamāvuso ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.257) samaṇadhammo .
‘‘ Na tāvāhaṃ , pāpima , parinibbāyissāmi , yāva me idaṃ brahmacariyaṃ na iddhañceva bhavissati phītañca vitthārikaṃ bāhujaññan ’’ ti evamādīsu ( dī . ni .2.168; saṃ . ni .5.822; udā .51) sāsanaṃ .
‘‘ Ayameva kho , bhikkhu , ariyo aṭṭhaṅgiko maggo brahmacariyaṃ .
Seyyathidaṃ , sammādiṭṭhī ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .5.6) maggo .
Idha pana ariyasaccadassanena parato maggassaV0.123 saṅgahitattā avasesaṃ sabbampi vaṭṭati .
Tañcetaṃ uparūpari nānappakāravisesādhigamahetuto maṅgalanti veditabbaṃ .
Ariyasaccāna dassanaṃ nāma kumārapañhe vuttānaṃ catunnaṃ ariyasaccānaṃ abhisamayavasena maggadassanaṃ , taṃ saṃsāradukkhavītikkamahetuto maṅgalanti vuccati .
Nibbānasacchikiriyā nāma idha arahattaphalaṃ nibbānanti adhippetaṃ .
Tampi hi pañcagativānanena vānasaññitāya taṇhāya nikkhantattā nibbānanti vuccati .
TassaM0.129 patti vā paccavekkhaṇā vā sacchikiriyāti vuccati .
Itarassa pana nibbānassa ariyasaccānaṃ dassaneneva sacchikiriyā siddhā , tenetaṃ idha nādhippetaṃ .
Evamesā nibbānasacchikiriyāP0.153 diṭṭhadhammikasukhavihārādihetuto maṅgalanti veditabbā .
Evaṃ imissā gāthāya tapo brahmacariyaṃ , ariyasaccānaṃ dassanaṃ , nibbānasacchikiriyāti cattāri maṅgalāni vuttāni .
Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti .
Niṭṭhitā tapo cāti imissā gāthāya atthavaṇṇanā .Phuṭṭhassalokadhammehītigāthāvaṇṇanā
12. Idāni phuṭṭhassa lokadhammehīti ettha phuṭṭhassāti phusitassa chupitassa sampattassa .
Loke dhammā lokadhammā , yāva lokappavatti , tāva anivattakā dhammāti vuttaṃ hoti .
Cittan ti mano mānasaṃ .
Yassāti navassa vā majjhimassa vā therassa vā .
Na kampatīti na calati na vedhati .
Asokan ti nissokaṃ abbūḷhasokasallaṃ .
Virajan ti vigatarajaṃ viddhaṃsitarajaṃ .
Kheman ti abhayaṃ nirupaddavaṃ .
Sesaṃ vuttanayamevāti ayaṃ padavaṇṇanā .
Atthavaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – phuṭṭhassa lokadhammehi cittaṃ yassa na kampati nāma yassa lābhālābhādīhi aṭṭhahi lokadhammehi phuṭṭhassa ajjhotthaṭassa cittaṃ na kampati na calati na vedhati , tassa taṃ cittaṃ kenaci akampanīyalokuttamabhāvāvahanato maṅgalanti veditabbaṃ .
Kassa
V0.124 ca etehi phuṭṭhassa cittaṃ na kampatīti ?
Arahato khīṇāsavassa , na aññassa kassaci .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Selo yathā ekagghano , vātena na samīrati ;
Evaṃ rūpā rasā saddā , gandhā phassā ca kevalā .
‘‘ Iṭṭhā dhammā aniṭṭhā ca , na pavedhenti tādino ;
Ṭhitaṃ cittaṃ vippamuttaṃ , vayañcassānupassatī ’’ ti .( mahāva .244);
AsokaṃM0.130P0.154 nāma khīṇāsavasseva cittaṃ .
Tañhi yvāyaṃ ‘‘ soko socanā socitattaṃ antosoko antoparisoko cetaso parinijjhāyitattan ’’ tiādinā ( vibha .237) nayena vuccati soko , tassa abhāvato asokaṃ .
Keci nibbānaṃ vadanti , taṃ purimapadena nānusandhiyati .
Yathā ca asokaṃ , evaṃ virajaṃ khemantipi khīṇāsavasseva cittaṃ .
Tañhi rāgadosamoharajānaṃ vigatattā virajaṃ , catūhi ca yogehi khemattā khemaṃ , yato etaṃ tena tenākārena tamhi tamhi pavattikkhaṇe gahetvā niddiṭṭhavasena tividhampi appavattakkhandhatādilokuttamabhāvāvahanato āhuneyyādibhāvāvahanato ca maṅgalanti veditabbaṃ .
Evaṃ imissā gāthāya aṭṭhalokadhammehi akampitacittaṃ , asokacittaṃ , virajacittaṃ , khemacittanti cattāri maṅgalāni vuttāni .
Maṅgalattañca nesaṃ tattha tattha vibhāvitamevāti .
Niṭṭhitā phuṭṭhassa lokadhammehīti imissā gāthāya atthavaṇṇanā .
Etādisānītigāthāvaṇṇanā 13. Evaṃ bhagavā asevanā ca bālānantiādīhi dasahi gāthāhi aṭṭhatiṃsa mahāmaṅgalāni kathetvā idāni etāneva attanā vuttamaṅgalāni thunanto ‘‘ etādisāni katvānā ’’ ti avasānagāthamabhāsi .
Tassāya matthavaṇṇanā – etādisānīti etāni īdisāni mayā vuttappakārāni bālānaṃ asevanādīni .
Katvānāti katvā .
Katvāna katvā karitvāti hi atthato anaññaṃ .
Sabbatthamaparājitāti
V0.125 sabbattha khandhakilesābhisaṅkhāradevaputtamārappabhedesuP0.155 catūsu paccatthikesu ekenāpi aparājitā hutvā , sayameva te cattāro māre parājetvāti vuttaṃ hoti .
Makāro cettha padasandhikaramattoti viññātabbo .
Sabbattha sotthiṃ gacchantīti etādisāni maṅgalāni katvā catūhi mārehi aparājitā hutvā sabbattha idhalokaparalokesu ṭhānacaṅkamanādīsu ca sotthiṃ gacchanti , bālasevanādīhi ye uppajjeyyuṃ āsavāM0.131 vighātapariḷāhā , tesaṃ abhāvā sotthiṃ gacchanti , anupaddutā anupasaṭṭhā khemino appaṭibhayā gacchantīti vuttaṃ hoti .
Anunāsiko cettha gāthābandhasukhatthaṃ vuttoti veditabbo .
Taṃ tesaṃ maṅgalamuttaman ti iminā gāthāpadena bhagavā desanaṃ niṭṭhāpesi .
Kathaṃ ?
Evaṃ , devaputta , ye etādisāni karonti , te yasmā sabbattha sotthiṃ gacchanti , tasmā taṃ bālānaṃ asevanādiaṭṭhatiṃsavidhampi tesaṃ etādisakārakānaṃ maṅgalamuttamaṃ seṭṭhaṃ pavaranti gaṇhāhīti .
Evañca bhagavatā niṭṭhāpitāya desanāya pariyosāne koṭisatasahassadevatāyo arahattaṃ pāpuṇiṃsu , sotāpattisakadāgāmianāgāmiphalasampattānaṃ gaṇanā asaṅkhyeyyā ahosi .
Atha bhagavā dutiyadivase ānandattheraṃ āmantesi –
‘‘ imaṃ pana , ānanda , rattiṃ aññatarā devatā maṃ upasaṅkamitvā maṅgalapañhaṃ pucchi , athassāhaṃ aṭṭhatiṃsa maṅgalāni abhāsiṃ , uggaṇhāhi , ānanda , imaṃ maṅgalapariyāyaṃ , uggahetvā bhikkhū vācehī ’’ ti .
Thero uggahetvā bhikkhū vācesi .
Tayidaṃ ācariyaparamparāya ābhataṃ yāvajjatanā pavattati ,‘‘ evamidaṃ brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃP0.156 yāva devamanussehi suppakāsitan ’’ ti veditabbaṃ .
Idāni etesveva maṅgalesu ñāṇaparicayapāṭavatthaṃ ayamādito pabhuti yojanā – evamime idhalokaparalokalokuttarasukhakāmā sattā bālajanasevanaṃ pahāya , paṇḍite nissāya , pūjaneyye pūjetvā , patirūpadesavāsena pubbe ca katapuññatāya kusalappavattiyaṃ codiyamānā attānaṃ sammā paṇidhāya , bāhusaccasippavinayehi alaṅkatattabhāvā , vinayānurūpaṃ subhāsitaṃ bhāsamānā , yāva gihibhāvaṃ na vijahanti , tāva mātāpitūpaṭṭhānena porāṇaṃ iṇamūlaṃ visodhayamānā , puttadārasaṅgahena navaṃ iṇamūlaṃ payojayamānā , anākulakammantatāya dhanadhaññādisamiddhiṃ pāpuṇantā , dānena bhogasāraṃ dhammacariyāya jīvitasārañca gahetvā , ñātisaṅgahena sakajanahitaṃ anavajjakammantatāyaV0.126 parajanahitañca karontā , pāpaviratiyā parūpaghātaṃ majjapānasaṃyamena attūpaghātañca vivajjetvā , dhammesu appamādena kusalapakkhaṃ vaḍḍhetvā , vaḍḍhitakusalatāya gihibyañjanaṃ ohāya pabbajitabhāve ṭhitāpi buddhabuddhasāvakūpajjhāyācariyādīsu gāravena nivātena ca vattasampadaṃ ārādhetvā , santuṭṭhiyāM0.132 paccayagedhaṃ pahāya , kataññutāya sappurisabhūmiyaṃ ṭhatvā , dhammassavanena cittalīnataṃ pahāya , khantiyā sabbaparissaye abhibhavitvā , sovacassatāya sanāthaṃ attānaṃ katvā , samaṇadassanena paṭipattipayogaṃ passantā , dhammasākacchāya kaṅkhāṭṭhāniyesu dhammesu kaṅkhaṃ vinodetvā , indriyasaṃvaratapena sīlavisuddhiṃ samaṇadhammabrahmacariyena cittavisuddhiṃ tato parā ca catasso visuddhiyo sampādentāP0.157 , imāya paṭipadāya ariyasaccadassanapariyāyaṃ ñāṇadassanavisuddhiṃ patvā arahattaphalasaṅkhyaṃ nibbānaṃ sacchikaronti , yaṃ sacchikaritvā sinerupabbato viya vātavuṭṭhīhi aṭṭhahi lokadhammehi avikampamānacittā asokā virajā khemino honti .
Ye ca khemino honti , te sabbattha ekenapi aparājitā honti , sabbattha sotthiṃ gacchanti .
Tenāha bhagavā –
‘‘ Etādisāni katvāna , sabbatthamaparājitā ;
Sabbattha sotthiṃ gacchanti , taṃ tesaṃ maṅgalamuttaman ’’ ti .
Paramatthajotikāya khuddakapāṭha-aṭṭhakathāya
Maṅgalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .6. Ratanasuttavaṇṇanā
Nikkhepappayojanaṃ
IdāniV0.127 yānīdha bhūtānī tievamādinā maṅgalasuttānantaraṃ nikkhittassa ratanasuttassa atthavaṇṇanākkamo anuppatto .
Tassa idha nikkhepappayojanaṃ vatvā tato paraṃ suparisuddhena titthena naditaḷākādīsu salilajjhogāhaṇamiva suparisuddhena nidānena imassa suttassa atthajjhogāhaṇaṃ dassetuṃ –
‘‘ Yena vuttaṃ yadā yattha , yasmā cetaṃ imaṃ nayaṃ ;
Pakāsetvāna etassa , karissāmatthavaṇṇanaṃ ’’.
TatthaM0.133 yasmā maṅgalasuttena attarakkhā akalyāṇakaraṇakalyāṇākaraṇapaccayānañca āsavānaṃ paṭighāto dassito , imañca suttaṃ parārakkhaṃ amanussādipaccayānañca āsavānaṃ paṭighātaṃ sādheti , tasmā tadanantaraṃ nikkhittaṃ siyāti .
Idaṃ tāvassa idha nikkhepappayojanaṃ .
Vesālivatthu
Idāni ‘‘ yena vuttaṃ yadā yattha , yasmā cetan ’’ ti etthāha ‘‘ kena panetaṃ suttaṃ vuttaṃ , kadā kattha , kasmā ca vuttan ’’ ti .
Vuccate – idañhi bhagavatā eva vuttaṃ , na sāvakādīhi .
Tañca yadāP0.158 dubbhikkhādīhi upaddavehi upaddutāya vesāliyā licchavīhi rājagahato yācitvā bhagavā vesāliṃ ānīto , tadā vesāliyaṃ tesaṃ upaddavānaṃ paṭighātatthāya vuttanti .
Ayaṃ tesaṃ pañhānaṃ saṅkhepavissajjanā .
Vitthārato pana vesālivatthuto pabhuti porāṇehi vaṇṇīyati .
Tatrāyaṃ vaṇṇanā – bārāṇasirañño kira aggamahesiyā kucchimhi gabbho saṇṭhāsi , sā taṃV0.128 ñatvā rañño nivedesi , rājā gabbhaparihāraṃ adāsi .
Sā sammā parihariyamānagabbhā gabbhaparipākakāle vijāyanagharaṃ pāvisi .
Puññavatīnaṃ paccūsasamaye gabbhavuṭṭhānaṃ hoti .
Sā ca tāsaṃ aññatarā , tena paccūsasamaye alattakapaṭalabandhujīvakapupphasadisaṃ maṃsapesiṃ vijāyi .
Tato ‘‘ aññā deviyo suvaṇṇabimbasadise putte vijāyanti , aggamahesī maṃsapesinti rañño purato mama avaṇṇo uppajjeyyā ’’ ti cintetvā tena avaṇṇabhayena taṃ maṃsapesiṃ ekasmiṃ bhājane pakkhipitvā aññatarena paṭikujjitvā rājamuddikāya lañchitvā gaṅgāya sote pakkhipāpesi .
Manussehi chaḍḍitamatte devatā ārakkhaṃ saṃvidahiṃsu .
Suvaṇṇapaṭṭakañcettha jātihiṅgulakena ‘‘ bārāṇasirañño aggamahesiyā pajā ’’ ti likhitvā bandhiṃsu .
Tato taṃ bhājanaṃ ūmibhayādīhi anupaddutaṃ gaṅgāsotena pāyāsi .
Tena ca samayena aññataro tāpaso gopālakulaṃ nissāya gaṅgātīre viharati .
So pātova gaṅgaṃ otaranto bhājanaṃ āgacchantaṃ disvāM0.134 paṃsukūlasaññāya aggahesi .
Tato tattha taṃ akkharapaṭṭakaṃ rājamuddikālañchanañca disvā muñcitvā taṃ maṃsapesiṃ addasaP0.159 , disvānassa etadahosi ‘‘ siyā gabbho , tathā hissa duggandhapūtibhāvo natthī ’’ ti .
Taṃ assamaṃ netvā suddhe okāse ṭhapesi .
Atha aḍḍhamāsaccayena dve maṃsapesiyo ahesuṃ .
Tāpaso disvā sādhutaraṃ ṭhapesi , tato puna aḍḍhamāsaccayena ekamekissā pesiyā hatthapādasīsānamatthāya pañca pañca piḷakā uṭṭhahiṃsu .
Tāpaso disvā puna sādhutaraṃ ṭhapesi .
Atha aḍḍhamāsaccayena ekā maṃsapesi suvaṇṇabimbasadiso dārako , ekā dārikā ahosi .
Tesu tāpasassa puttasineho uppajji .
Aṅguṭṭhakato cassa khīraṃ nibbatti .
Tato pabhuti ca khīrabhattaṃ labhati , so bhattaṃ bhuñjitvā khīraṃ dārakānaṃ mukhe āsiñcati .
Tesaṃ yaṃ yaṃ udaraṃ paviṭṭhaṃ , taṃ sabbaṃ maṇibhājanagataṃ viya dissati .
Evaṃ licchavī ahesuṃ .
Apare panāhu ‘‘ sibbetvā ṭhapitā viya nesaṃ aññamaññaṃ līnā chavi ahosī ’’ ti .
Evaṃ te nicchavitāya vā līnacchavitāya vā licchavīti paññāyiṃsu .
Tāpaso dārake posento ussūre gāmaṃ piṇḍāya pavisati , atidivā paṭikkamati .
Tassa taṃ byāpāraṃ ñatvā gopālakā āhaṃsu ,‘‘ bhante , pabbajitānaṃ dārakaposanaṃ palibodho , amhākaṃ dārake detha , mayaṃ posessāma , tumhe attano kammaṃ karothā ’’ ti .
Tāpaso ‘‘ sādhū ’’ ti paṭissuṇi .
Gopālakā dutiyadivase maggaṃ samaṃ katvā pupphehi okiritvā dhajapaṭākaṃ ussāpetvā tūriyehi vajjamānehi assamaṃ āgatā .
Tāpaso ‘‘ mahāpuññā dārakā , appamādena vaḍḍhetha , vaḍḍhetvā ca aññamaññaṃ āvāhavivāhaṃ karotha , pañcagorasena rājānaṃ tosetvā bhūmibhāgaṃ gahetvāV0.129 nagaraṃ māpetha , tattha kumāraṃ abhisiñcathā ’’ ti vatvā dārake adāsi .
Te ‘‘ sādhū ’’ tiP0.160 paṭissuṇitvā dārake netvā posesuṃ .
Dārakā vuḍḍhimanvāya kīḷantā vivādaṭṭhānesu aññe gopāladārake hatthenapi pādenapi paharanti , te rodanti .
‘‘ Kissa rodathā ’’ ti ca mātāpitūhi vuttā ‘‘ ime nimmātāpitikā tāpasapositā amhe atīva paharantī ’’ ti vadanti .
Tato tesaṃ mātāpitaro ‘‘ ime dārakā aññe dārake viheṭhenti dukkhāpenti , na ime saṅgahetabbā , vajjitabbā ime ’’ ti āhaṃsu .
Tato pabhuti kira so padeso ‘‘ vajjī ’’ tiM0.135 vuccati , tiyojanasataṃ parimāṇena .
Atha taṃ padesaṃ gopālakā rājānaṃ tosetvā aggahesuṃ .
Tattheva nagaraṃ māpetvā soḷasavassuddesikaṃ kumāraṃ abhisiñcitvā rājānaṃ akaṃsu .
Tāya cassa dārikāya saddhiṃ vāreyyaṃ katvā katikaṃ akaṃsu ‘‘ na bāhirato dārikā ānetabbā , ito dārikā na kassaci dātabbā ’’ ti .
Tesaṃ paṭhamasaṃvāsena dve dārakā jātā dhītā ca putto ca , evaṃ soḷasakkhattuṃ dve dve jātā .
Tato tesaṃ dārakānaṃ yathākkamaṃ vaḍḍhantānaṃ ārāmuyyānanivāsaṭṭhānaparivārasampattiṃ gahetuṃ appahontaṃ taṃ nagaraṃ tikkhattuṃ gāvutantarena gāvutantarena pākārena parikkhipiṃsu , tassa punappunaṃ visālīkatattā vesālī tveva nāmaṃ jātaṃ .
Idaṃ vesālivatthu .
Bhagavato nimantanaṃ
Ayaṃ pana vesālī bhagavato uppannakāle iddhā vepullappattā ahosi .
Tattha hi rājūnaṃyeva satta sahassāni satta satāni satta ca rājāno ahesuṃ .
Tathā yuvarājasenāpatibhaṇḍāgārikappabhutīnaṃP0.161 .
Yathāha –
‘‘ Tena kho pana samayena vesālī iddhā ceva hoti phītā ca bahujanā ākiṇṇamanussā subhikkhā ca , satta ca pāsādasahassāni satta ca pāsādasatāni satta ca pāsādā , satta ca kūṭāgārasahassāni satta ca kūṭāgārasatāni satta ca kūṭāgārāni , satta ca ārāmasahassāni satta ca ārāmasatāni satta ca ārāmā , satta ca pokkharaṇisahassāni satta ca pokkharaṇisatāni satta ca pokkharaṇiyo ’’ ti ( mahāva .326).
Sā aparena samayena dubbhikkhā ahosi dubbuṭṭhikā dussassā .
Paṭhamaṃ duggatamanussā marantiV0.130 , te bahiddhā chaḍḍenti .
Matamanussānaṃ kuṇapagandhena amanussā nagaraṃ pavisiṃsu , tato bahutarā maranti .
Tāya paṭikūlatāya sattānaṃ ahivātarogo uppajji .
Iti tīhi dubbhikkhaamanussarogabhayehi upaddutā vesālinagaravāsino upasaṅkamitvā rājānaṃ āhaṃsu ,‘‘ mahārāja , imasmiṃ nagare tividhaṃ bhayamuppannaṃ , ito pubbe yāva sattamā rājakulaparivaṭṭā evarūpaṃ anuppannapubbaṃ , tumhākaṃ maññe adhammikattenaM0.136 taṃ etarahi uppannan ’’ ti .
Rājā sabbe santhāgāre sannipātāpetvā ‘‘ mayhaṃ adhammikabhāvaṃ vicinathā ’’ ti āha .
Te sabbaṃ paveṇiṃ vicinantā na kiñci addasaṃsu .
Tato rañño dosamadisvā ‘‘ idaṃ bhayaṃ amhākaṃ kathaṃ vūpasameyyā ’’ ti cintesuṃ .
Tattha ekacce cha satthāre apadisiṃsu ‘‘ etehi okkantamatte vūpasamessatī ’’ ti .
Ekacce āhaṃsu –
‘‘ buddho kira loke uppanno , so bhagavā sabbasattahitāya dhammaṃ deseti mahiddhiko mahānubhāvo , tena okkantamatte sabbabhayāni vūpasameyyun ’’ ti .
Tena te attamanā hutvā ‘‘ kahaṃ pana so bhagavā etarahi viharati , amhehi pesitoP0.162 na āgaccheyyā ’’ ti āhaṃsu .
Athāpare āhaṃsu –
‘‘ buddhā nāma anukampakā , kissa nāgaccheyyuṃ , so pana bhagavā etarahi rājagahe viharati , rājā bimbisāro taṃ upaṭṭhahati , so āgantuṃ na dadeyyā ’’ ti .
‘‘ Tena hi rājānaṃ saññāpetvā āneyyāmā ’’ ti dve licchavirājāno mahatā balakāyena pahūtaṃ paṇṇākāraṃ datvā rañño santikaṃ pesiṃsu ‘‘ bimbisāraṃ saññāpetvā bhagavantaṃ ānethā ’’ ti .
Te gantvā rañño paṇṇākāraṃ datvā taṃ pavattiṃ nivedetvā ,‘‘ mahārāja , bhagavantaṃ amhākaṃ nagaraṃ pesehī ’’ ti āhaṃsu .
Rājā na sampaṭicchi ,‘‘ tumheyeva jānāthā ’’ ti āha .
Te bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā evamāhaṃsu –
‘‘ bhante , amhākaṃ nagare tīṇi bhayāni uppannāni , sace bhagavā āgaccheyya , sotthi no bhaveyyā ’’ ti .
Bhagavā āvajjetvā ‘‘ vesāliyaṃ ratanasutte vutte sā rakkhā koṭisatasahassaṃ cakkavāḷānaṃ pharissati , suttapariyosāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo bhavissatī ’’ ti adhivāsesi .
Atha rājā bimbisāro bhagavato adhivāsanaṃ sutvā ‘‘ bhagavatā vesāligamanaṃ adhivāsitan ’’ ti nagare ghosanaṃ kārāpetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā āha –
‘‘ kiṃ , bhante , sampaṭicchatha vesāligamanan ’’ ti ?
Āma , mahārājāti .
Tena hi , bhante , tāva āgametha , yāva maggaṃ paṭiyādemīti .
Atha kho rājā bimbisāro rājagahassa ca gaṅgāya ca antarā pañcayojanabhūmiṃ samaṃ katvā yojane yojane vihāraṃ māpetvā bhagavato gamanakālaṃ paṭivedesi .
Bhagavā pañcahi bhikkhusatehi parivutoM0.137 pāyāsi .
Rājā pañcayojanaṃ maggaṃ pañcavaṇṇehi pupphehi jāṇumattaṃ okirāpetvāV0.131 dhajapaṭākapuṇṇaghaṭakadaliādīni ussāpetvāP0.163 bhagavato dve setacchattāni ekamekassa ca bhikkhussa ekamekaṃ ukkhipāpetvā saddhiṃ attano parivārena pupphagandhādīhi pūjaṃ karonto ekekasmiṃ vihāre bhagavantaṃ vasāpetvā mahādānāni datvā pañcahi divasehi gaṅgātīraṃ nesi .
Tattha sabbālaṅkārehi nāvaṃ alaṅkaronto vesālikānaṃ sāsanaṃ pesesi ‘‘ āgato bhagavā , maggaṃ paṭiyādetvā sabbe bhagavato paccuggamanaṃ karothā ’’ ti .
Te ‘‘ diguṇaṃ pūjaṃ karissāmā ’’ ti vesāliyā ca gaṅgāya ca antarā tiyojanabhūmiṃ samaṃ katvā bhagavato cattāri ekamekassa ca bhikkhussa dve dve setacchattāni sajjetvā pūjaṃ kurumānā gaṅgātīraṃ āgantvā aṭṭhaṃsu .
Atha bimbisāro dve nāvāyo saṅghaṭetvā maṇḍapaṃ katvā pupphadāmādīhi alaṅkaritvā tattha sabbaratanamayaṃ buddhāsanaṃ paññapesi , bhagavā tattha nisīdi .
Pañca satā bhikkhūpi nāvaṃ āruhitvā yathānurūpaṃ nisīdiṃsu .
Rājā bhagavantaṃ anugacchanto galappamāṇaṃ udakaṃ ogāhetvā ‘‘ yāva , bhante , bhagavā āgacchati , tāvāhaṃ idheva gaṅgātīre vasissāmī ’’ ti vatvā nivatto .
Upari devatā yāva akaniṭṭhabhavanā pūjaṃ akaṃsu .
Heṭṭhāgaṅgānivāsino kambalassatarādayo nāgarājāno pūjaṃ akaṃsu .
Evaṃ mahatiyā pūjāya bhagavā yojanamattaṃ addhānaṃ gaṅgāya gantvā vesālikānaṃ sīmantaraṃ paviṭṭho .
Tato licchavirājāno bimbisārena katapūjāya diguṇaṃ karontā galappamāṇe udake bhagavantaṃ paccuggacchiṃsu .
Teneva khaṇena tena muhuttena vijjuppabhāvinaddhandhakāravisaṭakūṭo gaḷagaḷāyanto catūsu disāsu mahāmegho vuṭṭhāsi .
Atha bhagavatā paṭhamapādeP0.164 gaṅgātīre nikkhittamatte pokkharavassaṃ vassi .
Ye temetukāmā , te eva tementi , atemetukāmā na tementi .
Sabbattha jāṇumattaṃ ūrumattaṃ kaṭimattaṃ galappamāṇaṃ udakaṃ vahati , sabbakuṇapāni udakena gaṅgaṃ pavesitāni , parisuddho bhūmibhāgo ahosi .
Licchavirājāno bhagavantaṃ antarā yojane yojane vāsāpetvā mahādānāni datvā tīhi divasehi diguṇaṃ pūjaṃ karontā vesāliṃ nayiṃsuM0.138 .
Vesāliṃ sampatte bhagavati sakko devānamindo devasaṅghapurakkhato āgacchi .
Mahesakkhānaṃ devatānaṃ sannipātena amanussā yebhuyyena palāyiṃsu .
Bhagavā nagaradvāre ṭhatvā ānandattheraṃ āmantesi –
‘‘ imaṃ , ānanda , ratanasuttaṃ uggahetvā balikammūpakaraṇāni gahetvā licchavirājakumārehi saddhiṃ vesāliyā tipākārantare vicaranto parittaṃ karohī ’’ ti ratanasuttaṃ abhāsi .
‘‘ Evaṃ kena panetaṃ suttaṃ vuttaṃV0.132 , kadā , kattha , kasmā ca vuttan ’’ ti etesaṃ pañhānaṃ vissajjanā vitthārena vesālivatthuto pabhuti porāṇehi vaṇṇīyati .
Evaṃ bhagavato vesāliṃ anuppattadivaseyeva vesālinagaradvāre tesaṃ upaddavānaṃ paṭighātatthāya vuttamidaṃ ratanasuttaṃ uggahetvā āyasmā ānando parittatthāya bhāsamāno bhagavato pattena udakamādāya sabbanagaraṃ abbhukkiranto anuvicari .
Yaṃ kiñcīti vuttamatte eva therena ye pubbe apalātā saṅkārakūṭabhittippadesādinissitā amanussā , te catūhi dvārehi palāyiṃsu , dvārāni anokāsāni ahesuṃ .
Tato ekacce dvāresu okāsaṃ alabhamānā pākāraṃ bhinditvā palātā .
Amanussesu gatamattesu manussānaṃ gattesu rogo vūpasanto .
Te nikkhamitvā sabbapupphagandhādīhi theraṃ pūjesuṃ .
Mahājano nagaramajjheP0.165 santhāgāraṃ sabbagandhehi limpitvā vitānaṃ katvā sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā tattha buddhāsanaṃ paññapetvā bhagavantaṃ ānesi .
Bhagavā santhāgāraṃ pavisitvā paññatte āsane nisīdi .
Bhikkhusaṅghopi kho rājāno manussā ca patirūpe patirūpe āsane nisīdiṃsu .
Sakkopi devānamindo dvīsu devalokesu devaparisāya saddhiṃ upanisīdi aññe ca devā , ānandattheropi sabbaṃ vesāliṃ anuvicaranto rakkhaṃ katvā vesālinagaravāsīhi saddhiṃ āgantvā ekamantaṃ nisīdi .
Tattha bhagavā sabbesaṃ tadeva ratanasuttaṃ abhāsīti .
Ettāvatā ca yā ‘‘ yena vuttaṃ yadā yattha , yasmā cetaṃ imaṃ nayaṃ .
Pakāsetvānā ’’ ti mātikā nikkhittā , sā sabbappakārena vitthāritā hoti .
Yānīdhātigāthāvaṇṇanā
V0.127 yānīdha bhūtānī tievamādinā maṅgalasuttānantaraṃ nikkhittassa ratanasuttassa atthavaṇṇanākkamo anuppatto .
Tassa idha nikkhepappayojanaṃ vatvā tato paraṃ suparisuddhena titthena naditaḷākādīsu salilajjhogāhaṇamiva suparisuddhena nidānena imassa suttassa atthajjhogāhaṇaṃ dassetuṃ –
‘‘ Yena vuttaṃ yadā yattha , yasmā cetaṃ imaṃ nayaṃ ;
Pakāsetvāna etassa , karissāmatthavaṇṇanaṃ ’’.
TatthaM0.133 yasmā maṅgalasuttena attarakkhā akalyāṇakaraṇakalyāṇākaraṇapaccayānañca āsavānaṃ paṭighāto dassito , imañca suttaṃ parārakkhaṃ amanussādipaccayānañca āsavānaṃ paṭighātaṃ sādheti , tasmā tadanantaraṃ nikkhittaṃ siyāti .
Idaṃ tāvassa idha nikkhepappayojanaṃ .
Vesālivatthu
Idāni ‘‘ yena vuttaṃ yadā yattha , yasmā cetan ’’ ti etthāha ‘‘ kena panetaṃ suttaṃ vuttaṃ , kadā kattha , kasmā ca vuttan ’’ ti .
Vuccate – idañhi bhagavatā eva vuttaṃ , na sāvakādīhi .
Tañca yadāP0.158 dubbhikkhādīhi upaddavehi upaddutāya vesāliyā licchavīhi rājagahato yācitvā bhagavā vesāliṃ ānīto , tadā vesāliyaṃ tesaṃ upaddavānaṃ paṭighātatthāya vuttanti .
Ayaṃ tesaṃ pañhānaṃ saṅkhepavissajjanā .
Vitthārato pana vesālivatthuto pabhuti porāṇehi vaṇṇīyati .
Tatrāyaṃ vaṇṇanā – bārāṇasirañño kira aggamahesiyā kucchimhi gabbho saṇṭhāsi , sā taṃV0.128 ñatvā rañño nivedesi , rājā gabbhaparihāraṃ adāsi .
Sā sammā parihariyamānagabbhā gabbhaparipākakāle vijāyanagharaṃ pāvisi .
Puññavatīnaṃ paccūsasamaye gabbhavuṭṭhānaṃ hoti .
Sā ca tāsaṃ aññatarā , tena paccūsasamaye alattakapaṭalabandhujīvakapupphasadisaṃ maṃsapesiṃ vijāyi .
Tato ‘‘ aññā deviyo suvaṇṇabimbasadise putte vijāyanti , aggamahesī maṃsapesinti rañño purato mama avaṇṇo uppajjeyyā ’’ ti cintetvā tena avaṇṇabhayena taṃ maṃsapesiṃ ekasmiṃ bhājane pakkhipitvā aññatarena paṭikujjitvā rājamuddikāya lañchitvā gaṅgāya sote pakkhipāpesi .
Manussehi chaḍḍitamatte devatā ārakkhaṃ saṃvidahiṃsu .
Suvaṇṇapaṭṭakañcettha jātihiṅgulakena ‘‘ bārāṇasirañño aggamahesiyā pajā ’’ ti likhitvā bandhiṃsu .
Tato taṃ bhājanaṃ ūmibhayādīhi anupaddutaṃ gaṅgāsotena pāyāsi .
Tena ca samayena aññataro tāpaso gopālakulaṃ nissāya gaṅgātīre viharati .
So pātova gaṅgaṃ otaranto bhājanaṃ āgacchantaṃ disvāM0.134 paṃsukūlasaññāya aggahesi .
Tato tattha taṃ akkharapaṭṭakaṃ rājamuddikālañchanañca disvā muñcitvā taṃ maṃsapesiṃ addasaP0.159 , disvānassa etadahosi ‘‘ siyā gabbho , tathā hissa duggandhapūtibhāvo natthī ’’ ti .
Taṃ assamaṃ netvā suddhe okāse ṭhapesi .
Atha aḍḍhamāsaccayena dve maṃsapesiyo ahesuṃ .
Tāpaso disvā sādhutaraṃ ṭhapesi , tato puna aḍḍhamāsaccayena ekamekissā pesiyā hatthapādasīsānamatthāya pañca pañca piḷakā uṭṭhahiṃsu .
Tāpaso disvā puna sādhutaraṃ ṭhapesi .
Atha aḍḍhamāsaccayena ekā maṃsapesi suvaṇṇabimbasadiso dārako , ekā dārikā ahosi .
Tesu tāpasassa puttasineho uppajji .
Aṅguṭṭhakato cassa khīraṃ nibbatti .
Tato pabhuti ca khīrabhattaṃ labhati , so bhattaṃ bhuñjitvā khīraṃ dārakānaṃ mukhe āsiñcati .
Tesaṃ yaṃ yaṃ udaraṃ paviṭṭhaṃ , taṃ sabbaṃ maṇibhājanagataṃ viya dissati .
Evaṃ licchavī ahesuṃ .
Apare panāhu ‘‘ sibbetvā ṭhapitā viya nesaṃ aññamaññaṃ līnā chavi ahosī ’’ ti .
Evaṃ te nicchavitāya vā līnacchavitāya vā licchavīti paññāyiṃsu .
Tāpaso dārake posento ussūre gāmaṃ piṇḍāya pavisati , atidivā paṭikkamati .
Tassa taṃ byāpāraṃ ñatvā gopālakā āhaṃsu ,‘‘ bhante , pabbajitānaṃ dārakaposanaṃ palibodho , amhākaṃ dārake detha , mayaṃ posessāma , tumhe attano kammaṃ karothā ’’ ti .
Tāpaso ‘‘ sādhū ’’ ti paṭissuṇi .
Gopālakā dutiyadivase maggaṃ samaṃ katvā pupphehi okiritvā dhajapaṭākaṃ ussāpetvā tūriyehi vajjamānehi assamaṃ āgatā .
Tāpaso ‘‘ mahāpuññā dārakā , appamādena vaḍḍhetha , vaḍḍhetvā ca aññamaññaṃ āvāhavivāhaṃ karotha , pañcagorasena rājānaṃ tosetvā bhūmibhāgaṃ gahetvāV0.129 nagaraṃ māpetha , tattha kumāraṃ abhisiñcathā ’’ ti vatvā dārake adāsi .
Te ‘‘ sādhū ’’ tiP0.160 paṭissuṇitvā dārake netvā posesuṃ .
Dārakā vuḍḍhimanvāya kīḷantā vivādaṭṭhānesu aññe gopāladārake hatthenapi pādenapi paharanti , te rodanti .
‘‘ Kissa rodathā ’’ ti ca mātāpitūhi vuttā ‘‘ ime nimmātāpitikā tāpasapositā amhe atīva paharantī ’’ ti vadanti .
Tato tesaṃ mātāpitaro ‘‘ ime dārakā aññe dārake viheṭhenti dukkhāpenti , na ime saṅgahetabbā , vajjitabbā ime ’’ ti āhaṃsu .
Tato pabhuti kira so padeso ‘‘ vajjī ’’ tiM0.135 vuccati , tiyojanasataṃ parimāṇena .
Atha taṃ padesaṃ gopālakā rājānaṃ tosetvā aggahesuṃ .
Tattheva nagaraṃ māpetvā soḷasavassuddesikaṃ kumāraṃ abhisiñcitvā rājānaṃ akaṃsu .
Tāya cassa dārikāya saddhiṃ vāreyyaṃ katvā katikaṃ akaṃsu ‘‘ na bāhirato dārikā ānetabbā , ito dārikā na kassaci dātabbā ’’ ti .
Tesaṃ paṭhamasaṃvāsena dve dārakā jātā dhītā ca putto ca , evaṃ soḷasakkhattuṃ dve dve jātā .
Tato tesaṃ dārakānaṃ yathākkamaṃ vaḍḍhantānaṃ ārāmuyyānanivāsaṭṭhānaparivārasampattiṃ gahetuṃ appahontaṃ taṃ nagaraṃ tikkhattuṃ gāvutantarena gāvutantarena pākārena parikkhipiṃsu , tassa punappunaṃ visālīkatattā vesālī tveva nāmaṃ jātaṃ .
Idaṃ vesālivatthu .
Bhagavato nimantanaṃ
Ayaṃ pana vesālī bhagavato uppannakāle iddhā vepullappattā ahosi .
Tattha hi rājūnaṃyeva satta sahassāni satta satāni satta ca rājāno ahesuṃ .
Tathā yuvarājasenāpatibhaṇḍāgārikappabhutīnaṃP0.161 .
Yathāha –
‘‘ Tena kho pana samayena vesālī iddhā ceva hoti phītā ca bahujanā ākiṇṇamanussā subhikkhā ca , satta ca pāsādasahassāni satta ca pāsādasatāni satta ca pāsādā , satta ca kūṭāgārasahassāni satta ca kūṭāgārasatāni satta ca kūṭāgārāni , satta ca ārāmasahassāni satta ca ārāmasatāni satta ca ārāmā , satta ca pokkharaṇisahassāni satta ca pokkharaṇisatāni satta ca pokkharaṇiyo ’’ ti ( mahāva .326).
Sā aparena samayena dubbhikkhā ahosi dubbuṭṭhikā dussassā .
Paṭhamaṃ duggatamanussā marantiV0.130 , te bahiddhā chaḍḍenti .
Matamanussānaṃ kuṇapagandhena amanussā nagaraṃ pavisiṃsu , tato bahutarā maranti .
Tāya paṭikūlatāya sattānaṃ ahivātarogo uppajji .
Iti tīhi dubbhikkhaamanussarogabhayehi upaddutā vesālinagaravāsino upasaṅkamitvā rājānaṃ āhaṃsu ,‘‘ mahārāja , imasmiṃ nagare tividhaṃ bhayamuppannaṃ , ito pubbe yāva sattamā rājakulaparivaṭṭā evarūpaṃ anuppannapubbaṃ , tumhākaṃ maññe adhammikattenaM0.136 taṃ etarahi uppannan ’’ ti .
Rājā sabbe santhāgāre sannipātāpetvā ‘‘ mayhaṃ adhammikabhāvaṃ vicinathā ’’ ti āha .
Te sabbaṃ paveṇiṃ vicinantā na kiñci addasaṃsu .
Tato rañño dosamadisvā ‘‘ idaṃ bhayaṃ amhākaṃ kathaṃ vūpasameyyā ’’ ti cintesuṃ .
Tattha ekacce cha satthāre apadisiṃsu ‘‘ etehi okkantamatte vūpasamessatī ’’ ti .
Ekacce āhaṃsu –
‘‘ buddho kira loke uppanno , so bhagavā sabbasattahitāya dhammaṃ deseti mahiddhiko mahānubhāvo , tena okkantamatte sabbabhayāni vūpasameyyun ’’ ti .
Tena te attamanā hutvā ‘‘ kahaṃ pana so bhagavā etarahi viharati , amhehi pesitoP0.162 na āgaccheyyā ’’ ti āhaṃsu .
Athāpare āhaṃsu –
‘‘ buddhā nāma anukampakā , kissa nāgaccheyyuṃ , so pana bhagavā etarahi rājagahe viharati , rājā bimbisāro taṃ upaṭṭhahati , so āgantuṃ na dadeyyā ’’ ti .
‘‘ Tena hi rājānaṃ saññāpetvā āneyyāmā ’’ ti dve licchavirājāno mahatā balakāyena pahūtaṃ paṇṇākāraṃ datvā rañño santikaṃ pesiṃsu ‘‘ bimbisāraṃ saññāpetvā bhagavantaṃ ānethā ’’ ti .
Te gantvā rañño paṇṇākāraṃ datvā taṃ pavattiṃ nivedetvā ,‘‘ mahārāja , bhagavantaṃ amhākaṃ nagaraṃ pesehī ’’ ti āhaṃsu .
Rājā na sampaṭicchi ,‘‘ tumheyeva jānāthā ’’ ti āha .
Te bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā evamāhaṃsu –
‘‘ bhante , amhākaṃ nagare tīṇi bhayāni uppannāni , sace bhagavā āgaccheyya , sotthi no bhaveyyā ’’ ti .
Bhagavā āvajjetvā ‘‘ vesāliyaṃ ratanasutte vutte sā rakkhā koṭisatasahassaṃ cakkavāḷānaṃ pharissati , suttapariyosāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo bhavissatī ’’ ti adhivāsesi .
Atha rājā bimbisāro bhagavato adhivāsanaṃ sutvā ‘‘ bhagavatā vesāligamanaṃ adhivāsitan ’’ ti nagare ghosanaṃ kārāpetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā āha –
‘‘ kiṃ , bhante , sampaṭicchatha vesāligamanan ’’ ti ?
Āma , mahārājāti .
Tena hi , bhante , tāva āgametha , yāva maggaṃ paṭiyādemīti .
Atha kho rājā bimbisāro rājagahassa ca gaṅgāya ca antarā pañcayojanabhūmiṃ samaṃ katvā yojane yojane vihāraṃ māpetvā bhagavato gamanakālaṃ paṭivedesi .
Bhagavā pañcahi bhikkhusatehi parivutoM0.137 pāyāsi .
Rājā pañcayojanaṃ maggaṃ pañcavaṇṇehi pupphehi jāṇumattaṃ okirāpetvāV0.131 dhajapaṭākapuṇṇaghaṭakadaliādīni ussāpetvāP0.163 bhagavato dve setacchattāni ekamekassa ca bhikkhussa ekamekaṃ ukkhipāpetvā saddhiṃ attano parivārena pupphagandhādīhi pūjaṃ karonto ekekasmiṃ vihāre bhagavantaṃ vasāpetvā mahādānāni datvā pañcahi divasehi gaṅgātīraṃ nesi .
Tattha sabbālaṅkārehi nāvaṃ alaṅkaronto vesālikānaṃ sāsanaṃ pesesi ‘‘ āgato bhagavā , maggaṃ paṭiyādetvā sabbe bhagavato paccuggamanaṃ karothā ’’ ti .
Te ‘‘ diguṇaṃ pūjaṃ karissāmā ’’ ti vesāliyā ca gaṅgāya ca antarā tiyojanabhūmiṃ samaṃ katvā bhagavato cattāri ekamekassa ca bhikkhussa dve dve setacchattāni sajjetvā pūjaṃ kurumānā gaṅgātīraṃ āgantvā aṭṭhaṃsu .
Atha bimbisāro dve nāvāyo saṅghaṭetvā maṇḍapaṃ katvā pupphadāmādīhi alaṅkaritvā tattha sabbaratanamayaṃ buddhāsanaṃ paññapesi , bhagavā tattha nisīdi .
Pañca satā bhikkhūpi nāvaṃ āruhitvā yathānurūpaṃ nisīdiṃsu .
Rājā bhagavantaṃ anugacchanto galappamāṇaṃ udakaṃ ogāhetvā ‘‘ yāva , bhante , bhagavā āgacchati , tāvāhaṃ idheva gaṅgātīre vasissāmī ’’ ti vatvā nivatto .
Upari devatā yāva akaniṭṭhabhavanā pūjaṃ akaṃsu .
Heṭṭhāgaṅgānivāsino kambalassatarādayo nāgarājāno pūjaṃ akaṃsu .
Evaṃ mahatiyā pūjāya bhagavā yojanamattaṃ addhānaṃ gaṅgāya gantvā vesālikānaṃ sīmantaraṃ paviṭṭho .
Tato licchavirājāno bimbisārena katapūjāya diguṇaṃ karontā galappamāṇe udake bhagavantaṃ paccuggacchiṃsu .
Teneva khaṇena tena muhuttena vijjuppabhāvinaddhandhakāravisaṭakūṭo gaḷagaḷāyanto catūsu disāsu mahāmegho vuṭṭhāsi .
Atha bhagavatā paṭhamapādeP0.164 gaṅgātīre nikkhittamatte pokkharavassaṃ vassi .
Ye temetukāmā , te eva tementi , atemetukāmā na tementi .
Sabbattha jāṇumattaṃ ūrumattaṃ kaṭimattaṃ galappamāṇaṃ udakaṃ vahati , sabbakuṇapāni udakena gaṅgaṃ pavesitāni , parisuddho bhūmibhāgo ahosi .
Licchavirājāno bhagavantaṃ antarā yojane yojane vāsāpetvā mahādānāni datvā tīhi divasehi diguṇaṃ pūjaṃ karontā vesāliṃ nayiṃsuM0.138 .
Vesāliṃ sampatte bhagavati sakko devānamindo devasaṅghapurakkhato āgacchi .
Mahesakkhānaṃ devatānaṃ sannipātena amanussā yebhuyyena palāyiṃsu .
Bhagavā nagaradvāre ṭhatvā ānandattheraṃ āmantesi –
‘‘ imaṃ , ānanda , ratanasuttaṃ uggahetvā balikammūpakaraṇāni gahetvā licchavirājakumārehi saddhiṃ vesāliyā tipākārantare vicaranto parittaṃ karohī ’’ ti ratanasuttaṃ abhāsi .
‘‘ Evaṃ kena panetaṃ suttaṃ vuttaṃV0.132 , kadā , kattha , kasmā ca vuttan ’’ ti etesaṃ pañhānaṃ vissajjanā vitthārena vesālivatthuto pabhuti porāṇehi vaṇṇīyati .
Evaṃ bhagavato vesāliṃ anuppattadivaseyeva vesālinagaradvāre tesaṃ upaddavānaṃ paṭighātatthāya vuttamidaṃ ratanasuttaṃ uggahetvā āyasmā ānando parittatthāya bhāsamāno bhagavato pattena udakamādāya sabbanagaraṃ abbhukkiranto anuvicari .
Yaṃ kiñcīti vuttamatte eva therena ye pubbe apalātā saṅkārakūṭabhittippadesādinissitā amanussā , te catūhi dvārehi palāyiṃsu , dvārāni anokāsāni ahesuṃ .
Tato ekacce dvāresu okāsaṃ alabhamānā pākāraṃ bhinditvā palātā .
Amanussesu gatamattesu manussānaṃ gattesu rogo vūpasanto .
Te nikkhamitvā sabbapupphagandhādīhi theraṃ pūjesuṃ .
Mahājano nagaramajjheP0.165 santhāgāraṃ sabbagandhehi limpitvā vitānaṃ katvā sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā tattha buddhāsanaṃ paññapetvā bhagavantaṃ ānesi .
Bhagavā santhāgāraṃ pavisitvā paññatte āsane nisīdi .
Bhikkhusaṅghopi kho rājāno manussā ca patirūpe patirūpe āsane nisīdiṃsu .
Sakkopi devānamindo dvīsu devalokesu devaparisāya saddhiṃ upanisīdi aññe ca devā , ānandattheropi sabbaṃ vesāliṃ anuvicaranto rakkhaṃ katvā vesālinagaravāsīhi saddhiṃ āgantvā ekamantaṃ nisīdi .
Tattha bhagavā sabbesaṃ tadeva ratanasuttaṃ abhāsīti .
Ettāvatā ca yā ‘‘ yena vuttaṃ yadā yattha , yasmā cetaṃ imaṃ nayaṃ .
Pakāsetvānā ’’ ti mātikā nikkhittā , sā sabbappakārena vitthāritā hoti .
YānīdhātigāthāvaṇṇanāYānīdha bhūtānīti paṭhamagāthā .
Tattha yānīti yādisāni appesakkhāni vā mahesakkhāni vā .
Idhāti imasmiṃ padese , tasmiṃ khaṇe sannipātaṭṭhānaṃ sandhāyāha .
Bhūtānīti kiñcāpi
V0.133 bhūtasaddo ‘‘ bhūtasmiṃ pācittiyan ’’ ti evamādīsu ( pāci .69) vijjamāne .
‘‘ Bhūtamidanti , bhikkhaveP0.166 , samanupassathā ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.401) khandhapañcake .
‘‘ Cattāro kho , bhikkhu , mahābhūtā hetū ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .3.86) catubbidhe pathavīdhātvādirūpe .
‘‘ Yo ca kālaghaso bhūto ’’ ti evamādīsu ( jā .1.2.190) khīṇāsave .
‘‘ Sabbeva nikkhipissanti , bhūtā loke samussayan ’’ ti evamādīsu ( dī . ni .2.220) sabbasatte .
‘‘ Bhūtagāmapātabyatāyā ’’ ti evamādīsu ( pāci .90) rukkhādike .
‘‘ Bhūtaṃ bhūtato sañjānātī ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.3) cātumahārājikānaṃ heṭṭhā sattanikāyaṃ upādāya vattati .
Idha pana avisesato amanussesu daṭṭhabbo .
Samāgatānīti sannipatitāni .
Bhummānīti bhūmiyaṃ nibbattāni .
Vā -iti vikappane .
Tena yānīdha bhummāni vā bhūtāni samāgatānīti imamekaṃ vikappaṃ katvā puna dutiyavikappaṃ kātuṃ ‘‘ yāni va antalikkhe ’’ ti āha .
Antalikkhe vā yāni bhūtāni nibbattāni , tāni sabbāni idha samāgatānīti attho .
Ettha ca yāmato yāva akaniṭṭhaṃ , tāva nibbattāni bhūtāni ākāse pātubhūtavimānesu nibbattattā ‘‘ antalikkhe bhūtānī ’’ ti veditabbāni .
Tato heṭṭhā sineruto pabhuti yāva bhūmiyaṃ rukkhalatādīsu adhivatthāni pathaviyañca nibbattāni bhūtāni , tāni sabbāni bhūmiyaṃ bhūmipaṭibaddhesu ca rukkhalatāpabbatādīsu nibbattattā ‘‘ bhummāni bhūtānī ’’ ti veditabbāni .
EvaṃM0.140 bhagavā sabbāneva amanussabhūtāni ‘‘ bhummāni vā yāni va antalikkhe ’’ ti dvīhi padehi vikappetvā puna ekena padena pariggahetvā dassetuṃ ‘‘ sabbeva bhūtā sumanā bhavantū ’’ ti āha .
Sabbeti anavasesā .
Evāti avadhāraṇe , ekampi anapanetvāti adhippāyo .
Bhūtāti amanussā .
Sumanā bhavantūti sukhitamanā pītisomanassajātā bhavantu .
Athopīti kiccantarasanniyojanatthaṃ vākyopādāne nipātadvayaṃ .
Sakkacca suṇantu bhāsitan ti aṭṭhiṃP0.167 katvā manasikatvā sabbaṃ cetasā samannāharitvā dibbasampattilokuttarasukhāvahaṃ mama desanaṃ suṇantu .
Evamettha bhagavā ‘‘ yānīdha bhūtāni samāgatānī ’’ ti aniyamitavacanena bhūtāni pariggahetvā puna ‘‘ bhummāni vā yāni va antalikkhe ’’ ti dvidhā vikappetvā tato ‘‘ sabbeva bhūtā ’’ ti puna ekajjhaṃ katvā ‘‘ sumanā bhavantū ’’ ti iminā vacanena āsayasampattiyaṃ niyojento ‘‘ sakkacca suṇantu bhāsitan ’’ ti payogasampattiyaṃ , tathā yonisomanasikārasampattiyaṃV0.134 paratoghosasampattiyañca , tathā attasammāpaṇidhisappurisūpanissayasampattīsu samādhipaññāhetusampattīsu ca niyojento gāthaṃ samāpesi .
Tasmā hītigāthāvaṇṇanā 2. Tasmā hi bhūtāti dutiyagāthā .
Tattha tasmāti kāraṇavacanaṃ .
Bhūtāti āmantanavacanaṃ .
Nisāmethāti suṇātha .
Sabbeti anavasesā .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Yasmā tumhe dibbaṭṭhānāni tattha upabhogaparibhogasampadañca pahāya dhammassavanatthaṃ idha samāgatā , na naṭanaccanādidassanatthaṃ , tasmā hi bhūtā nisāmetha sabbeti .
Atha vā ‘‘ sumanā bhavantu , sakkacca suṇantū ’’ ti vacanena tesaṃ sumanabhāvaṃ sakkaccaṃ sotukamyatañca disvā āha ‘‘ yasmā tumhe sumanabhāvena attasammāpaṇidhiyonisomanasikārāsayasuddhīhi sakkaccaṃ sotukamyatāya sappurisūpanissayaparatoghosapadaṭṭhānato payogasuddhīhi ca yuttā , tasmā hi bhūtā nisāmetha sabbe ’’ ti .
Atha vā yaṃ
M0.141 purimagāthāya ante ‘‘ bhāsitan ’’ ti vuttaṃ , taṃ kāraṇabhāvena apadisanto āha ‘‘ yasmā mama bhāsitaṃ nāma atidullabhaṃ aṭṭhakkhaṇaparivajjitassa khaṇassa dullabhattā , anekānisaṃsañca paññākaruṇāguṇena pavattattā , tañcāhaṃ vattukāmo ‘ suṇantu bhāsitan ’ ti avocaṃ , tasmā hi bhūtā nisāmetha sabbe ’’ ti .
Idaṃ iminā gāthāpadena vuttaṃ hoti .
Evametaṃ kāraṇaṃ niropento attano bhāsitanisāmane niyojetvā nisāmetabbaṃ vattumāraddhoP0.168 ‘‘ mettaṃ karotha mānusiyā pajāyā ’’ ti .
Tassattho – yāyaṃ tīhi upaddavehi upaddutā mānusī pajā , tassā mānusiyā pajāya mettaṃ mittabhāvaṃ hitajjhāsayataṃ paccupaṭṭhapethāti .
Keci pana ‘‘ mānusikaṃ pajan ’’ ti paṭhanti , taṃ bhummatthāsambhavā na yujjati .
Yampi aññe atthaṃ vaṇṇayanti , sopi na yujjati .
Adhippāyo panettha – nāhaṃ buddhoti issariyabalena vadāmi , api tu yaṃ tumhākañca imissā ca mānusiyā pajāya hitatthaṃ vadāmi ‘‘ mettaṃ karotha mānusiyā pajāyā ’’ ti .
Ettha ca –
‘‘ Ye sattasaṇḍaṃ pathaviṃ vijetvā ,
Rājisayo yajamānānupariyagā ;
Assamedhaṃ purisamedhaṃ ,
Sammāpāsaṃ vājapeyyaṃ niraggaḷaṃ .
‘‘ MettassaV0.135 cittassa subhāvitassa ,
Kalampi te nānubhavanti soḷasiṃ ;
Ekampi ce pāṇamaduṭṭhacitto ,
Mettāyati kusalo tena hoti .
‘‘ Sabbe ca pāṇe manasānukampī , pahūtamariyo pakaroti puññan ’’ ti .( itivu .27; a . ni .8.1)–
Evamādīnaṃ suttānaṃ ekādasānisaṃsānañca vasena ye mettaṃ karonti , etesaṃ mettā hitāti veditabbā .
‘‘ Devatānukampito poso , sadā bhadrāni passatī ’’ ti .( udā .76; mahāva .286)–
EvamādīnaṃM0.142 suttānaṃ vasena yesu kayirati , tesampi hitāti veditabbā .
Evaṃ ubhayesampi hitabhāvaṃ dassento ‘‘ mettaṃ karotha mānusiyā ’’ ti vatvā idāni upakārampi dassento āhaP0.169 ‘‘ divā ca ratto ca haranti ye baliṃ , tasmā hi ne rakkhatha appamattā ’’ ti .
Tassattho – ye manussā cittakammakaṭṭhakammādīhipi devatā katvā cetiyarukkhādīni ca upasaṅkamitvā devatā uddissa divā baliṃ karonti , kālapakkhādīsu ca rattiṃ baliṃ karonti , salākabhattādīni vā datvā ārakkhadevatā upādāya yāva brahmadevatānaṃ pattidānaniyyātanena divā baliṃ karonti , chattāropanadīpamālāya sabbarattikadhammassavanādīni kārāpetvā pattidānaniyyātanena ca rattiṃ baliṃ karonti , te kathaṃ na rakkhitabbā ?
Yato evaṃ divā ca ratto ca tumhe uddissa karonti ye baliṃ , tasmā hi ne rakkhatha ;
tasmā balikammakaraṇāpi te manusse rakkhatha gopayatha , ahitaṃ nesaṃ apanetha , hitaṃ upanetha appamattā hutvā taṃ kataññubhāvaṃ hadaye katvā niccamanussarantāti .Yaṃkiñcītigāthāvaṇṇanā
3. Evaṃ devatāsu manussānaṃ upakārakabhāvaṃ dassetvā tesaṃ upaddavavūpasamanatthaṃ buddhādiguṇappakāsanena
V0.136 ca devamanussānaṃ dhammassavanatthaṃ ‘‘ yaṃkiñci vittan ’’ tiādinā nayena saccavacanaṃ payuñjitumāraddho .
Tattha yaṃkiñcīti aniyamitavasena anavasesaṃ pariyādiyati yaṃkiñci tattha tattha vohārūpagaṃ .
Vittan ti dhanaṃ .
Tañhi vittiṃ janetīti vittaṃ .
Idha vāti manussalokaṃ niddisati .
Huraṃ vāti tato paraṃ avasesalokaṃ , tena ca ṭhapetvā manusse sabbalokaggahaṇe patte ‘‘ saggesu vā ’’ ti parato vuttattā ṭhapetvā manusse ca sagge ca avasesānaṃ nāgasupaṇṇādīnaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ .
Evaṃ imehi dvīhi padehi yaṃ manussānaṃ vohārūpagaṃ alaṅkāraparibhogūpagañca jātarūparajatamuttāmaṇiveḷuriyapavāḷalohitaṅkamasāragallādikaṃ , yañca muttāmaṇivālukatthatāya bhūmiyā ratanamayavimānesu anekayojanasatavitthatesuP0.170 bhavanesu uppannānaṃ nāgasupaṇṇādīnaṃ vittaṃ , taṃ niddiṭṭhaṃ hoti .
Saggesu vāti kāmāvacararūpāvacaradevalokesu .
TeM0.143 hi sobhanena kammena ajīyantīti saggā .
Suṭṭhu aggātipi saggā .
Yan ti yaṃ sasāmikaṃ vā asāmikaṃ vā .
Ratanan ti ratiṃ nayati vahati janayati vaḍḍhetīti ratanaṃ .
Yaṃkiñci cittīkataṃ mahagghaṃ atulaṃ dullabhadassanaṃ anomasattaparibhogañca , tassetaṃ adhivacanaṃ .
Yathāha –
‘‘ Cittīkataṃ mahagghañca , atulaṃ dullabhadassanaṃ ;
Anomasattaparibhogaṃ , ratanaṃ tena vuccatī ’’ ti .
Paṇītan ti uttamaṃ seṭṭhaṃ atappakaṃ .
Evaṃ iminā gāthāpadena yaṃ saggesu anekayojanasatappamāṇasabbaratanamayavimānasudhammavejayantappabhutīsu sasāmikaṃ , yañca buddhuppādavirahena apāyameva paripūrentesu sattesu suññavimānappaṭibaddhaṃ asāmikaṃ , yaṃ vā panaññampi pathavimahāsamuddahimavantādinissitamasāmikaṃ ratanaṃ , taṃ niddiṭṭhaṃ hoti .
Na no samaṃ atthi tathāgatenāti na -iti paṭisedhe .
No -iti avadhāraṇe .
Saman ti tulyaṃ .
Atthīti vijjati .
Tathāgatenāti buddhena .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Yaṃ etaṃ vittañca ratanañca pakāsitaṃ , ettha ekampi buddharatanena sadisaṃ ratanaṃ nevatthi .
Yampi hi taṃ cittīkataṭṭhena ratanaṃ , seyyathidaṃ – rañño cakkavattissa cakkaratanaṃ maṇiratanañca , yamhi uppanne mahājano na aññattha cittīkāraṃ karoti , na koci pupphagandhādīni gahetvā yakkhaṭṭhānaṃ vā bhūtaṭṭhānaṃ vā gacchati , sabbopi jano cakkaratanamaṇiratanameva cittīkāraṃ karoti pūjeti , taṃ taṃ varaṃ pattheti , patthitapatthitañcassa ekaccaṃ samijjhati , tampi ratanaṃ buddharatanena samaṃ natthi .
Yadi hiV0.137 cittīkataṭṭhena ratanaṃ , tathāgatova ratanaṃ .
TathāgateP0.171 hi uppanne ye keci mahesakkhā devamanussā na te aññatra cittīkāraṃ karonti , na kañci aññaṃ pūjenti .
Tathā hi brahmā sahampati sinerumattena ratanadāmena tathāgataṃ pūjesi , yathābalañca aññe devā manussā ca bimbisārakosalarājaanāthapiṇḍikādayo .
Parinibbutampi bhagavantaṃ uddissa channavutikoṭidhanaṃ vissajjetvā asokamahārājā sakalajambudīpe caturāsīti vihārasahassāni patiṭṭhāpesi , ko pana vādo aññesaṃ cittīkārānaṃ .
Apica kassaññassa parinibbutassāpi jātibodhidhammacakkappavattanaparinibbānaṭṭhānāni paṭimācetiyādīni vā uddissa evaṃ cittīkāragarukāro pavattati yathā bhagavato .
Evaṃcittīkataṭṭhenāpi tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthi .
TathāM0.144 yampi taṃ mahagghaṭṭhena ratanaṃ .
Seyyathidaṃ – kāsikaṃ vatthaṃ .
Yathāha –
‘‘ jiṇṇampi , bhikkhave , kāsikaṃ vatthaṃ vaṇṇavantañceva hoti sukhasamphassañca mahagghañcā ’’ ti ( a . ni .3.100), tampi buddharatanena samaṃ natthi .
Yadi hi mahagghaṭṭhena ratanaṃ , tathāgatova ratanaṃ .
Tathāgato hi yesaṃ paṃsukampi paṭiggaṇhāti , tesaṃ taṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ seyyathāpi asokarañño , idamassa mahagghatāya .
Evaṃ mahagghatāvacanena cettha dosābhāvasādhakaṃ idaṃ suttapadaṃ veditabbaṃ –
‘‘ Yesaṃ kho pana so paṭiggaṇhāti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ , tesaṃ taṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ .
Idamassa mahagghatāya vadāmi .
Seyyathāpi taṃ , bhikkhave , kāsikaṃ vatthaṃ mahagghaṃ , tathūpamāhaṃ , bhikkhave , imaṃ puggalaṃ vadāmī ’’ ti ( a . ni .3.100).
Evaṃ mahagghaṭṭhenapi tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthi .
Tathā yampi taṃ atulaṭṭhenaP0.172 ratanaṃ .
Seyyathidaṃ – rañño cakkavattissa cakkaratanaṃ uppajjati indanīlamaṇimayanābhi sattaratanamayasahassāraṃ pavāḷamayanemi rattasuvaṇṇamayasandhi , yassa dasannaṃ dasannaṃ arānamupari ekaṃ muṇḍāraṃ hoti vātaṃ gahetvā saddakaraṇatthaṃ , yena kato saddo sukusalappatāḷitapañcaṅgikatūriyasaddo viya hoti , yassa nābhiyā ubhosu passesu dve sīhamukhāni honti , abbhantaraṃ sakaṭacakkasseva susiraṃ .
Tassa kattā vā kāretā vā natthi , kammapaccayena ututo samuṭṭhāti .
Yaṃ rājā dasavidhaṃ cakkavattivattaṃ pūretvā tadahuposathe puṇṇamadivase sīsaṃnhāto uposathiko uparipāsādavaragato sīlāni sodhento nisinno puṇṇacandaṃV0.138 viya sūriyaṃ viya ca uṭṭhentaṃ passati , yassa dvādasayojanato saddo suyyati , yojanato vaṇṇo dissati , yaṃ mahājanena ‘‘ dutiyo maññe cando sūriyo vā uṭṭhito ’’ ti ativiya kotūhalajātena dissamānaṃ nagarassa upari āgantvā rañño antepurassa pācīnapasse nātiuccaṃ nātinīcaṃ hutvā mahājanassa gandhapupphādīhi pūjetuṃ , yuttaṭṭhāne akkhāhataṃ viya tiṭṭhati .
TadevaM0.145 anubandhamānaṃ hatthiratanaṃ uppajjati , sabbaseto rattapādo sattappatiṭṭho iddhimā vehāsaṅgamo uposathakulā vā chaddantakulā vā āgacchati , uposathakulā ca āgacchanto sabbajeṭṭho āgacchati , chaddantakulā sabbakaniṭṭho sikkhitasikkho damathūpeto , so dvādasayojanaṃ parisaṃ gahetvā sakalajambudīpaṃ anusaṃyāyitvā purepātarāsameva sakaṃ rājadhāniṃ āgacchati .
Tampi anubandhamānaṃ assaratanaṃ uppajjati , sabbaseto rattapādo kāḷasīso muñjakeso valāhakassarājakulā āgacchati .
Sesamettha hatthiratanasadisameva .
Tampi anubandhamānaṃ maṇiratanaṃP0.173 uppajjati .
So hoti maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato āyāmato cakkanābhisadiso , vepullapabbatā āgacchati .
So caturaṅgasamannāgatepi andhakāre rañño dhajaggaṃ gato yojanaṃ obhāseti , yassobhāsena manussā ‘‘ divā ’’ ti maññamānā kammante payojenti , antamaso kunthakipillikaṃ upādāya passanti .
Tampi anubandhamānaṃ itthiratanaṃ uppajjati , pakatiaggamahesī vā hoti , uttarakuruto vā āgacchati maddarājakulato vā , atidīghatādichadosavivajjitā atikkantā mānusavaṇṇaṃ appattā dibbavaṇṇaṃ , yassā rañño sītakāle uṇhāni gattāni honti , uṇhakāle sītāni , satadhā phoṭita tūlapicuno viya samphasso hoti , kāyato candanagandho vāyati , mukhato uppalagandho , pubbuṭṭhāyinitādianekaguṇasamannāgatā ca hoti .
Tampi anubandhamānaṃ gahapatiratanaṃ uppajjati rañño pakatikammakāro seṭṭhi , yassa cakkaratane uppannamatte dibbaṃ cakkhu pātubhavati , yena samantato yojanamatte nidhiṃ passati asāmikampi sasāmikampi , so rājānaṃ upasaṅkamitvā pavāreti ‘‘ appossukko tvaṃ , deva , hohi , ahaṃ te dhanena dhanakaraṇīyaṃ karissāmī ’’ ti .
TampiV0.139M0.146 anubandhamānaṃ pariṇāyakaratanaṃ uppajjati rañño pakatijeṭṭhaputto .
Cakkaratane uppannamatte atirekapaññāveyyattiyena samannāgato hoti , dvādasayojanāya parisāya cetasā cittaṃ parijānitvā niggahapaggahasamattho hoti , so rājānaṃ upasaṅkamitvā pavāreti ‘‘ appossukko tvaṃ , deva , hohi , ahaṃ te rajjaṃ anusāsissāmī ’’ ti .
Yaṃ vā panaññampi evarūpaṃ atulaṭṭhena ratanaṃ , yassa na sakkā tulayitvā tīrayitvā aggho kātuṃ ‘‘ sataṃ vā sahassaṃ vā agghati koṭiṃ vā ’’ ti .
Tattha ekaratanampi buddharatanena samaṃP0.174 natthi .
Yadi hi atulaṭṭhena ratanaṃ , tathāgatova ratanaṃ .
Tathāgato hi na sakkā sīlato vā samādhito vā paññādīnaṃ vā aññatarato kenaci tulayitvā tīrayitvā ‘‘ ettakaguṇo vā iminā samo vā sappaṭibhāgo vā ’’ ti paricchindituṃ .
Evaṃ atulaṭṭhenapi tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthi .
Tathā yampi taṃ dullabhadassanaṭṭhena ratanaṃ , seyyathidaṃ dullabhapātubhāvo rājā cakkavatti , cakkādīni ca tassa ratanāni , tampi buddharatanena samaṃ natthi .
Yadi hi dullabhadassanaṭṭhena ratanaṃ , tathāgatova ratanaṃ , kuto cakkavattiādīnaṃ ratanattaṃ .
Tāni hi ekasmiṃyeva kappe anekāni uppajjanti .
Yasmā pana asaṅkhyeyyepi kappe tathāgatasuñño loko hoti , tasmā tathāgatova kadāci karahaci uppajjanato dullabhadassano .
Vuttampi cetaṃ bhagavatā parinibbānasamaye –
‘‘ Devatā , ānanda , ujjhāyanti ‘ dūrā ca vatamha āgatā tathāgataṃ dassanāya , kadāci karahaci tathāgatā loke uppajjanti arahanto sammāsambuddhā , ajjeva rattiyā pacchime yāme tathāgatassa parinibbānaṃ bhavissati , ayañca mahesakkho bhikkhu bhagavato purato ṭhito ovārento , na mayaṃ labhāma pacchime kāle tathāgataṃ dassanāyā ’’’ ti ( dī . ni .2.200).
Evaṃ dullabhadassanaṭṭhenāpi tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthi .
Tathā yampi taṃ anomasattaparibhogaṭṭhena ratanaṃ .
Seyyathidaṃ – rañño cakkavattissa cakkaratanādi tañhi koṭisatasahassadhanānampi sattabhūmikapāsādavarataleM0.147 vasantānampi caṇḍālavenanesādarathakārapukkusādīnaṃ nīcakulikānaṃ omakapurisānaṃ supinantepiP0.175 paribhogatthāya na nibbattati .
Ubhato sujātassa pana rañño khattiyasseva paripūritadasavidhacakkavattivattassa paribhogatthāya nibbattanato anomasattaparibhogaṃyeva hoti , tampi buddharatanasamaṃ natthi .
Yadi hi anomasattaparibhogaṭṭhenaV0.140 ratanaṃ , tathāgatova ratanaṃ .
Tathāgato hi loke omakasattasammatānaṃ anupanissayasampannānaṃ viparītadassanānaṃ pūraṇakassapādīnaṃ channaṃ satthārānaṃ aññesañca evarūpānaṃ supinantepi aparibhogo .
Upanissayasampannānaṃ pana catuppadāyapi gāthāya pariyosāne arahattamadhigantuṃ samatthānaṃ nibbedhikañāṇadassanānaṃ bāhiyadārucīriyappabhutīnaṃ aññesañca mahākulappasutānaṃ mahāsāvakānaṃ paribhogo , te hi taṃ dassanānuttariyasavanānuttariyapāricariyānuttariyādīni sādhentā tathāgataṃ paribhuñjanti .
Evaṃ anomasattaparibhogaṭṭhenāpi tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthi .
Yampi taṃ avisesato ratijananaṭṭhena ratanaṃ .
Seyyathidaṃ – rañño cakkavattissa cakkaratanaṃ .
Tañhi disvāva rājā cakkavatti attamano hoti , evampi taṃ rañño ratiṃ janeti .
Puna caparaṃ rājā cakkavatti vāmena hatthena suvaṇṇabhiṅkāraṃ gahetvā dakkhiṇena hatthena cakkaratanaṃ abbhukkirati ‘‘ pavattatu bhavaṃ cakkaratanaṃ , abhivijinātu bhavaṃ cakkaratanan ’’ ti .
Tato cakkaratanaṃ pañcaṅgikaṃ viya tūriyaṃ madhurassaraṃ niccharantaṃ ākāsena puratthimaṃ disaṃ gacchatiP0.176 , anvadeva rājā , cakkavatti cakkānubhāvena dvādasayojanavitthiṇṇāya caturaṅginiyā senāya nātiuccaṃ nātinīcaṃ uccarukkhānaṃ heṭṭhābhāgena , nīcarukkhānaṃ uparibhāgena , rukkhesu pupphaphalapallavādipaṇṇākāraṃ gahetvā āgatānaṃ hatthato paṇṇākārañca gaṇhanto ‘‘ ehi kho , mahārājā ’’ ti evamādinā paramanipaccakārena āgate paṭirājāno ‘‘ pāṇo na hantabbo ’’ tiādinā nayena anusāsanto gacchati .
Yattha pana rājā bhuñjitukāmo vā divāseyyaṃ vā kappetukāmo hoti , tattha cakkaratanaṃ ākāsā orohitvā udakādisabbakiccakkhame same bhūmibhāge akkhāhataṃ viya tiṭṭhati .
Puna rañño gamanacitte uppanne purimanayeneva saddaṃ karontaṃ gacchati , taṃ sutvā dvādasayojanikāpi parisā ākāsena gacchatiM0.148 .
Cakkaratanaṃ anupubbena puratthimaṃ samuddaṃ ajjhogāhati , tasmiṃ ajjhogāhante udakaṃ yojanappamāṇaṃ apagantvā bhittīkataṃ viya tiṭṭhati .
Mahājano yathākāmaṃ satta ratanāni gaṇhāti .
Puna rājā suvaṇṇabhiṅkāraṃ gahetvā ‘‘ ito paṭṭhāya mama rajjan ’’ ti udakena abbhukkiritvā nivattati .
Senā purato hoti , cakkaratanaṃ pacchato , rājā majjhe .
Cakkaratanena osakkitosakkitaṭṭhānaṃ udakaṃ paripūrati .
Eteneva upāyena dakkhiṇapacchimuttarepi samudde gacchati .
Evaṃ catuddisaṃ anusaṃyāyitvā cakkaratanaṃ tiyojanappamāṇaṃ ākāsaṃ ārohati .
Tattha ṭhito rājā cakkaratanānubhāvena vijitavijayo pañcasataparittadīpapaṭimaṇḍitaṃ sattayojanasahassaparimaṇḍalaṃV0.141 pubbavidehaṃ , tathā aṭṭhayojanasahassaparimaṇḍalaṃ uttarakuruṃ , sattayojanasahassaparimaṇḍalaṃyevaP0.177 aparagoyānaṃ , dasayojanasahassaparimaṇḍalaṃ jambudīpañcāti evaṃ catumahādīpadvisahassaparittadīpapaṭimaṇḍitaṃ ekaṃ cakkavāḷaṃ suphullapuṇḍarīkavanaṃ viya oloketi .
Evaṃ olokayato cassa anappakā rati uppajjati .
Evampi taṃ cakkaratanaṃ rañño ratiṃ janeti , tampi buddharatanasamaṃ natthi .
Yadi hi ratijananaṭṭhena ratanaṃ , tathāgatova ratanaṃ , kiṃ karissati etaṃ cakkaratanaṃ ?
Tathāgato hi yassā dibbāya ratiyā cakkaratanādīhi sabbehipi janitā cakkavattirati saṅkhampi kalampi kalabhāgampi na upeti , tatopi ratito uttaritarañca paṇītatarañca attano ovādappaṭikarānaṃ asaṅkhyeyyānampi devamanussānaṃ paṭhamajjhānaratiṃ dutiyatatiyacatutthapañcamajjhānaratiṃ , ākāsānañcāyatanaratiṃ , viññāṇañcāyatanaākiñcaññāyatananevasaññānāsaññāyatanaratiṃ , sotāpattimaggaratiṃ , sotāpattiphalaratiṃ , sakadāgāmianāgāmiarahattamaggaphalaratiñca janeti .
Evaṃ ratijananaṭṭhenāpi tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthīti .
Apica ratanaṃ nāmetaṃ duvidhaṃ hoti saviññāṇakamaviññāṇakañca .
Tattha aviññāṇakaṃ cakkaratanaṃ maṇiratanañca , yaṃ vā panaññampi anindriyabaddhasuvaṇṇarajatādi , saviññāṇakaṃ hatthiratanādipariṇāyakaratanapariyosānaṃ , yaṃ vā panaññampi evarūpaṃ indriyabaddhaṃ .
Evaṃ duvidhe cettha saviññāṇakaratanaṃ aggamakkhāyatiM0.149 .
Kasmā ?
Yasmā aviññāṇakaṃ suvaṇṇarajatamaṇimuttādiratanaṃ saviññāṇakānaṃ hatthiratanādīnaṃ alaṅkāratthāya upanīyati .
Saviññāṇakaratanampi duvidhaṃ tiracchānagataratanaṃ , manussaratanañca .
Tattha manussaratanaṃ aggamakkhāyati .
Kasmā ?
Yasmā tiracchānagataratanaṃ manussaratanassa opavayhaṃP0.178 hoti .
Manussaratanampi duvidhaṃ itthiratanaṃ , purisaratanañca .
Tattha purisaratanaṃ aggamakkhāyati .
Kasmā ?
Yasmā itthiratanaṃ purisaratanassa paricārikattaṃ āpajjati .
Purisaratanampi duvidhaṃ agārikaratanaṃ , anagārikaratanañca .
Tattha anagārikaratanaṃ aggamakkhāyati .
Kasmā ?
Yasmā agārikaratanesu aggo cakkavattipi sīlādiguṇayuttaṃ anagārikaratanaṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā upaṭṭhahitvā payirupāsitvā dibbamānusikā sampattiyo pāpuṇitvā ante nibbānasampattiṃ pāpuṇāti .
Evaṃ anagārikaratanampi duvidhaṃ ariyaputhujjanavasena .
Ariyaratanampi duvidhaṃ sekhāsekhavasena .
Asekharatanampi duvidhaṃ sukkhavipassakasamathayānikavasena .
SamathayānikaratanampiV0.142 duvidhaṃ sāvakapāramippattamappattañca .
Tattha sāvakapāramippattaṃ aggamakkhāyati .
Kasmā ?
Guṇamahantatāya .
Sāvakapāramippattaratanatopi paccekabuddharatanaṃ aggamakkhāyati .
Kasmā ?
Guṇamahantatāya .
Sāriputtamoggallānasadisāpi hi anekasatā sāvakā ekassa paccekabuddhassa guṇānaṃ satabhāgampi na upenti .
Paccekabuddharatanatopi sammāsambuddharatanaṃ aggamakkhāyati .
Kasmā ?
Guṇamahantatāya .
Sakalampi hi jambudīpaṃ pūretvā pallaṅkena pallaṅkaṃ ghaṭentā nisinnā paccekabuddhā ekassa sammāsambuddhassa guṇānaṃ neva saṅkhaṃ na kalaṃ na kalabhāgaṃ upenti .
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ yāvatā , bhikkhave , sattā apadā vā … pe … tathāgato tesaṃ aggamakkhāyatī ’’ tiādi ( a . ni .4.34;5.32; itivu .90).
Evaṃ kenaci pariyāyena tathāgatasamaṃ ratanaṃ natthi .
Tenāha bhagavā –
‘‘ na no samaṃ atthiP0.179 tathāgatenā ’’ ti .
Evaṃ bhagavā buddharatanassa aññehi ratanehi asamataṃ vatvā idāni tesaṃ sattānaṃ uppannaupaddavavūpasamatthaṃ neva jātiṃ na gottaṃ na kolaputtiyaṃ na vaṇṇapokkharatādiṃ nissāya , apica kho avīcimupādāya bhavaggapariyanteM0.150 loke sīlasamādhikkhandhādīhi guṇehi buddharatanassa asadisabhāvaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘ idampi buddhe ratanaṃ paṇītaṃ , etena saccena suvatthi hotū ’’ ti .
Tassattho – idampi idha vā huraṃ vā saggesu vā yaṃkiñci atthi vittaṃ vā ratanaṃ vā , tena saddhiṃ tehi tehi guṇehi asamattā buddhe ratanaṃ paṇītaṃ .
Yadi hi etaṃ saccaṃ , atha etena saccena imesaṃ pāṇīnaṃ suvatthi hotu , sobhanānaṃ atthitā hotu arogatā nirupaddavatāti .
Ettha ca yathā ‘‘ cakkhu kho , ānanda , suññaṃ attena vā attaniyena vā ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .4.85) attabhāvena vā attaniyabhāvena vāti attho .
Itarathā hi cakkhu attā vā attaniyaṃ vāti appaṭisiddhameva siyā .
Evaṃ ratanaṃ paṇītan ti ratanattaṃ paṇītaṃ , ratanabhāvo paṇītoti ayamattho veditabbo .
Itarathā hi buddho neva ratananti sijjheyya .
Na hi yattha ratanaṃ atthi , taṃ ratananti na sijjhati .
Yattha pana cittīkatādiatthasaṅkhātaṃ yena vā tena vā vidhinā sambandhagataṃ ratanaṃ atthi , yasmā taṃ ratanattamupādāya ratananti paññāpīyati , tasmā tassa ratanassa atthitāya ratananti sijjhati .
Atha vā idampi buddhe ratanan ti imināpi pakārena buddhova ratananti evamattho veditabbo .
Vuttamattāya ca bhagavatā imāya gāthāya rājakulassa sotthi jātā , bhayaṃ vūpasantaṃ .
Imissā gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti .Khayaṃ virāgantigāthāvaṇṇanā
4. Evaṃ
V0.143P0.180 buddhaguṇena saccaṃ vatvā idāni nibbānadhammaguṇena vattumāraddho ‘‘ khayaṃ virāgan ’’ ti .
Tattha yasmā nibbānasacchikiriyāya rāgādayo khīṇā honti parikkhīṇā , yasmā vā taṃ tesaṃ anuppādanirodhakkhayamattaṃ , yasmā ca taṃ rāgādivippayuttaṃ sampayogato ca ārammaṇato ca , yasmā vā tamhi sacchikate rāgādayo accantaṃ virattā honti vigatā viddhastā , tasmā khayanti ca virāganti ca vuccati .
Yasmā panassa na uppādo paññāyati , na vayo , na ṭhitassa aññathattaṃ tasmā taṃ na jāyati na jīyati na mīyatīti katvā amatan ti vuccati .
Uttamatthena pana atappakaṭṭhena ca paṇītan ti .
Yadajjhagāti yaṃ ajjhagā vindi paṭilabhi , attano ñāṇabalena sacchākāsi .
SakyamunītiM0.151 sakyakulappasutattā sakyo , moneyyadhammasamannāgatattā muni , sakyo eva muni sakyamuni .
Samāhitoti ariyamaggasamādhinā samāhitacitto .
Na tena dhammena samatthi kiñcīti tena khayādināmakena sakyamuninā adhigatena dhammena samaṃ kiñci dhammajātaṃ natthi .
Tasmā suttantarepi vuttaṃ –
‘‘ yāvatā , bhikkhave , dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā , virāgo tesaṃ aggamakkhāyatī ’’ tiādi ( a . ni .4.34; itivu .90).
Evaṃ bhagavā nibbānadhammassa aññehi dhammehi asamataṃ vatvā idāni tesaṃ sattānaṃ uppannaupaddavavūpasamatthaṃ khayavirāgāmatapaṇītatāguṇehi nibbānadhammaratanassa asadisabhāvaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘ idampi dhamme ratanaṃ paṇītaṃ , etena saccena suvatthi hotū ’’ ti .
Tassattho purimagāthāya vuttanayeneva veditabbo .
Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti .
Yaṃ buddhaseṭṭhotigāthāvaṇṇanā 4. Evaṃ
V0.143P0.180 buddhaguṇena saccaṃ vatvā idāni nibbānadhammaguṇena vattumāraddho ‘‘ khayaṃ virāgan ’’ ti .
Tattha yasmā nibbānasacchikiriyāya rāgādayo khīṇā honti parikkhīṇā , yasmā vā taṃ tesaṃ anuppādanirodhakkhayamattaṃ , yasmā ca taṃ rāgādivippayuttaṃ sampayogato ca ārammaṇato ca , yasmā vā tamhi sacchikate rāgādayo accantaṃ virattā honti vigatā viddhastā , tasmā khayanti ca virāganti ca vuccati .
Yasmā panassa na uppādo paññāyati , na vayo , na ṭhitassa aññathattaṃ tasmā taṃ na jāyati na jīyati na mīyatīti katvā amatan ti vuccati .
Uttamatthena pana atappakaṭṭhena ca paṇītan ti .
Yadajjhagāti yaṃ ajjhagā vindi paṭilabhi , attano ñāṇabalena sacchākāsi .
SakyamunītiM0.151 sakyakulappasutattā sakyo , moneyyadhammasamannāgatattā muni , sakyo eva muni sakyamuni .
Samāhitoti ariyamaggasamādhinā samāhitacitto .
Na tena dhammena samatthi kiñcīti tena khayādināmakena sakyamuninā adhigatena dhammena samaṃ kiñci dhammajātaṃ natthi .
Tasmā suttantarepi vuttaṃ –
‘‘ yāvatā , bhikkhave , dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā , virāgo tesaṃ aggamakkhāyatī ’’ tiādi ( a . ni .4.34; itivu .90).
Evaṃ bhagavā nibbānadhammassa aññehi dhammehi asamataṃ vatvā idāni tesaṃ sattānaṃ uppannaupaddavavūpasamatthaṃ khayavirāgāmatapaṇītatāguṇehi nibbānadhammaratanassa asadisabhāvaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘ idampi dhamme ratanaṃ paṇītaṃ , etena saccena suvatthi hotū ’’ ti .
Tassattho purimagāthāya vuttanayeneva veditabbo .
Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti .
Yaṃ buddhaseṭṭhotigāthāvaṇṇanā 4. Evaṃ
V0.143P0.180 buddhaguṇena saccaṃ vatvā idāni nibbānadhammaguṇena vattumāraddho ‘‘ khayaṃ virāgan ’’ ti .
Tattha yasmā nibbānasacchikiriyāya rāgādayo khīṇā honti parikkhīṇā , yasmā vā taṃ tesaṃ anuppādanirodhakkhayamattaṃ , yasmā ca taṃ rāgādivippayuttaṃ sampayogato ca ārammaṇato ca , yasmā vā tamhi sacchikate rāgādayo accantaṃ virattā honti vigatā viddhastā , tasmā khayanti ca virāganti ca vuccati .
Yasmā panassa na uppādo paññāyati , na vayo , na ṭhitassa aññathattaṃ tasmā taṃ na jāyati na jīyati na mīyatīti katvā amatan ti vuccati .
Uttamatthena pana atappakaṭṭhena ca paṇītan ti .
Yadajjhagāti yaṃ ajjhagā vindi paṭilabhi , attano ñāṇabalena sacchākāsi .
SakyamunītiM0.151 sakyakulappasutattā sakyo , moneyyadhammasamannāgatattā muni , sakyo eva muni sakyamuni .
Samāhitoti ariyamaggasamādhinā samāhitacitto .
Na tena dhammena samatthi kiñcīti tena khayādināmakena sakyamuninā adhigatena dhammena samaṃ kiñci dhammajātaṃ natthi .
Tasmā suttantarepi vuttaṃ –
‘‘ yāvatā , bhikkhave , dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā , virāgo tesaṃ aggamakkhāyatī ’’ tiādi ( a . ni .4.34; itivu .90).
Evaṃ bhagavā nibbānadhammassa aññehi dhammehi asamataṃ vatvā idāni tesaṃ sattānaṃ uppannaupaddavavūpasamatthaṃ khayavirāgāmatapaṇītatāguṇehi nibbānadhammaratanassa asadisabhāvaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘ idampi dhamme ratanaṃ paṇītaṃ , etena saccena suvatthi hotū ’’ ti .
Tassattho purimagāthāya vuttanayeneva veditabbo .
Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti .
Yaṃ buddhaseṭṭhotigāthāvaṇṇanā 5. Evaṃ nibbānadhammaguṇena saccaṃ vatvā idāni maggadhammaguṇena vattumāraddho ‘‘ yaṃ buddhaseṭṭho ’’ ti .
Tattha ‘‘ bujjhitā saccānī ’’ tiādinā nayena buddho
P0.181 , uttamo pasaṃsanīyo cāti seṭṭho , buddho ca so seṭṭho cāti buddhaseṭṭho , anubuddhapaccekabuddhasutabuddhakhyesu vā buddhesu seṭṭhoti buddhaseṭṭho .
So buddhaseṭṭho yaṃ parivaṇṇayī ‘‘ aṭṭhaṅgikova maggānaṃ , khemaṃ nibbānapattiyā ’’ ti ( ma . ni .2.215) ca ‘‘ ariyaṃ vo , bhikkhave , sammāsamādhiṃ desissāmi saupanisaṃ saparikkhāran ’’ ti ( ma . ni .3.136) ca evamādinā nayena tattha tatthaV0.144 pasaṃsi pakāsayi .
Sucin ti kilesamalasamucchedakaraṇato accantavodānaṃ .
Samādhimānantarikaññamāhūti yañca attano pavattisamanantaraṃ niyameneva phalapadānato ‘‘ ānantarikasamādhī ’’ ti āhu .
Na hi maggasamādhimhi uppanne tassa phaluppattinisedhako koci antarāyo atthi .
Yathāha –
‘‘ Ayañca puggalo sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno assa , kappassa ca uḍḍayhanavelā assa , neva tāva kappo uḍḍayheyya , yāvāyaṃ puggalo na sotāpattiphalaṃ sacchikaroti , ayaṃM0.152 vuccati puggalo ṭhitakappī .
Sabbepi maggasamaṅgino puggalā ṭhitakappino ’’ ti ( pu . pa .17).
Samādhinā tena samo na vijjatīti tena buddhaseṭṭhaparivaṇṇitena sucinā ānantarikasamādhinā samo rūpāvacarasamādhi vā arūpāvacarasamādhi vā koci na vijjati .
Kasmā ?
Tesaṃ bhāvitattā tattha tattha brahmaloke upapannassāpi puna nirayādīsupi upapattisambhavato , imassa ca arahattasamādhissa bhāvitattā ariyapuggalassa sabbūpapattisamugghātasambhavato .
Tasmā suttantarepi vuttaṃ –
‘‘ yāvatā , bhikkhave , dhammāP0.182 saṅkhatā … pe … ariyo aṭṭhaṅgiko maggo , tesaṃ aggamakkhāyatī ’’ tiādi ( a . ni .4.34; itivu .90).
Evaṃ bhagavā ānantarikasamādhissa aññehi samādhīhi asamataṃ vatvā idāni purimanayeneva maggadhammaratanassa asadisabhāvaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘ idampi dhamme … pe … hotū ’’ ti .
Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo .
Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti .
Ye puggalātigāthāvaṇṇanā 6. Evaṃ maggadhammaguṇenāpi saccaṃ vatvā idāni saṅghaguṇenāpi vattumāraddho ‘‘ ye puggalā ’’ ti .
Tattha yeti aniyametvā uddeso .
Puggalāti sattā .
Aṭṭhāti tesaṃ gaṇanaparicchedo .
Te hi cattāro ca paṭipannā cattāro ca phale ṭhitāti aṭṭha honti .
Sataṃ pasatthāti sappurisehi buddhapaccekabuddhabuddhasāvakehi aññehi ca devamanussehi pasatthā .
Kasmā ?
Sahajātasīlādiguṇayogā .
Tesañhi campakavakulakusumādīnaṃ sahajātavaṇṇagandhādayo viya sahajātā sīlasamādhiādayo guṇā , tena te vaṇṇagandhādisampannāni viya pupphāni devamanussānaṃ
V0.145 sataṃ piyā manāpā pasaṃsanīyā ca honti .
Tena vuttaṃ ‘‘ ye puggalā aṭṭhasataṃ pasatthā ’’ ti .
Atha vā yeti aniyametvā uddeso .
Puggalāti sattā .
Aṭṭhasatan ti tesaṃ gaṇanaparicchedo .
Te hi ekabījī kolaṃkolo sattakkhattuparamoti tayo sotāpannā .
Kāmarūpārūpabhavesu adhigataphalāM0.153 tayo sakadāgāmino .
Te sabbepi catunnaṃ paṭipadānaṃ vasena catuvīsati .
Antarāparinibbāyī , upahaccaparinibbāyī , sasaṅkhāraparinibbāyī , asaṅkhāraparinibbāyī , uddhaṃsoto , akaniṭṭhagāmīti avihesu pañca .
Tathā atappasudassasudassīsuP0.183 .
Akaniṭṭhesu pana uddhaṃsotavajjā cattāroti catuvīsati anāgāmino .
Sukkhavipassako samathayānikoti dve arahanto .
Cattāro maggaṭṭhāti catupaññāsa .
Te sabbepi saddhādhurapaññādhurānaṃ vasena diguṇā hutvā aṭṭhasataṃ honti .
Sesaṃ vuttanayameva .
Cattāri etāni yugāni hontīti te sabbepi aṭṭha vā aṭṭhasataṃ vāti vitthāravasena uddiṭṭhapuggalā saṅkhepavasena sotāpattimaggaṭṭho phalaṭṭhoti ekaṃ yugaṃ , evaṃ yāva arahattamaggaṭṭho phalaṭṭhoti ekaṃ yuganti cattāri yugāni honti .
Te dakkhiṇeyyāti ettha teti pubbe aniyametvā uddiṭṭhānaṃ niyametvā niddeso .
Ye puggalā vitthāravasena aṭṭha vā , aṭṭhasataṃ vā , saṅkhepavasena cattāri yugāni hontīti vuttā , sabbepi te dakkhiṇaṃ arahantīti dakkhiṇeyyā .
Dakkhiṇā nāma kammañca kammavipākañca saddahitvā ‘‘ esa me idaṃ vejjakammaṃ vā jaṅghapesanikaṃ vā karissatī ’’ ti evamādīni anapekkhitvā diyyamāno deyyadhammo , taṃ arahanti nāma sīlādiguṇayuttā puggalā , ime ca tādisā , tena vuccanti ‘‘ te dakkhiṇeyyā ’’ ti .
Sugatassa sāvakāti bhagavā sobhanena gamanena yuttattā , sobhanañca ṭhānaṃ gatattā , suṭṭhu ca gatattā , suṭṭhu eva ca gadattā sugato , tassa sugatassa .
Sabbepi te vacanaṃ suṇantīti sāvakā .
Kāmañca aññepi suṇanti , na pana sutvā kattabbakiccaṃ karonti , ime pana sutvā kattabbaṃ dhammānudhammappaṭipattiṃ katvā maggaphalāni pattā , tasmā ‘‘ sāvakā ’’ ti vuccanti .
Etesu dinnāni mahapphalānīti etesu sugatasāvakesu appakānipi dānāni dinnāni paṭiggāhakato dakkhiṇāvisuddhibhāvaṃ upagatattā mahapphalāni honti .
Tasmā suttantarepi vuttaṃ –
‘‘ YāvatāV0.146 , bhikkhaveP0.184 , saṅghā vā gaṇā vā tathāgatasāvakasaṅgho , tesaṃ aggamakkhāyati , yadidaṃ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā , esa bhagavato sāvakasaṅgho … pe … aggo vipāko hotī ’’ ti ( a . ni .4.34;5.32; itivu .90).
EvaṃM0.154 bhagavā sabbesampi maggaṭṭhaphalaṭṭhānaṃ vasena saṅgharatanassa guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘ idampi saṅghe ’’ ti .
Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo .
Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti .Ye suppayuttātigāthāvaṇṇanā
6.‘‘ Yassa dānena sīlena , saṃyamena damena ca .
Nidhī sunihito hoti , itthiyā purisassa vā ’’ ti .
Tattha
P0.221 dānan ti ‘‘ dānañca dhammacariyā cā ’’ ti ettha vuttanayeneva gahetabbaṃ .
Sīlan ti kāyikavācasiko avītikkamo .
Pañcaṅgadasaṅgapātimokkhasaṃvarādi vā sabbampi sīlaṃ idha sīlanti adhippetaṃ .
Saṃyamoti saṃyamanaṃ saṃyamo , cetaso nānārammaṇagatinivāraṇanti vuttaṃ hoti , samādhissetaṃ adhivacanaṃ .
Yena saṃyamena samannāgato ‘‘ hatthasaṃyato , pādasaṃyato , vācāsaṃyato , saṃyatuttamo ’’ ti ettha saṃyatuttamoti vutto .
Apare āhu ‘‘ saṃyamanaṃ saṃyamo , saṃvaraṇantiV0.178 vuttaṃ hoti , indriyasaṃvarassetaṃ adhivacanan ’’ ti .
Damoti damanaṃ , kilesūpasamananti vuttaṃ hoti , paññāyetaṃ adhivacanaṃ .
Paññā hi katthaci paññātvevaM0.188 vuccati ‘‘ sussūsā labhate paññan ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .1.246; su . ni .188).
Katthaci dhammoti ‘‘ saccaṃ dhammo dhiti cāgo ’’ ti evamādīsu .
Katthaci damoti ‘‘ yadi saccā damā cāgā , khantyā bhiyyo na vijjatī ’’ tiādīsu .
Evaṃ dānādīni ñatvā idāni evaṃ imissā gāthāya sampiṇḍetvā attho veditabbo – yassa itthiyā vā purisassa vā dānena sīlena saṃyamena damena cāti imehi catūhi dhammehi yathā hiraññena suvaṇṇena muttāya maṇinā vā dhanamayo nidhi tesaṃ suvaṇṇādīnaṃ ekattha pakkhipanena nidhīyati , evaṃ puññamayo nidhi tesaṃ dānādīnaṃ ekacittasantāne cetiyādimhi vā vatthumhi suṭṭhu karaṇena sunihito hotīti . 7. Evaṃ maggaṭṭhaphalaṭṭhānaṃ vasena saṅghaguṇena saccaṃ vatvā idāni tato ekaccānaṃ phalasamāpattisukhamanubhavantānaṃ khīṇāsavapuggalānaṃyeva guṇena vattumāraddho ‘‘ ye suppayuttā ’’ ti .
Tattha yeti aniyamituddesavacanaṃ .
Suppayuttāti suṭṭhu payuttā , anekavihitaṃ anesanaṃ pahāya suddhājīvitaṃ nissāya vipassanāya attānaṃ payuñjitumāraddhāti attho .
Atha vā suppayuttāti suvisuddhakāyavacīpayogasamannāgatā , tena tesaṃ sīlakkhandhaṃ dasseti .
Manasā daḷhenāti daḷhena manasā , thirasamādhiyuttena cetasāti attho .
Tena tesaṃ samādhikkhandhaṃ dasseti .
Nikkāminoti kāye ca jīvite ca anapekkhā hutvā paññādhurena vīriyena sabbakilesehi katanikkamanā .
Tena tesaṃ vīriyasampannaṃ paññakkhandhaṃ dasseti .
Gotamasāsanamhīti gottato gotamassa tathāgatasseva sāsanamhi .
Tena ito bahiddhā nānappakārampi amaratapaṃ karontānaṃ suppayogādiguṇābhāvato kilesehi nikkamanābhāvaṃ dasseti .
Teti pubbe uddiṭṭhānaṃ niddesavacanaṃ .
Pattipattāti ettha pattabbāti patti , pattabbā nāma pattuṃ arahā , yaṃ patvā accantayogakkhemino
P0.185 honti , arahattaphalassetaṃ adhivacanaṃ , taṃ pattiṃ pattāti pattipattā .
Amatan ti nibbānaṃ .
Vigayhāti ārammaṇavasena vigāhitvā .
Laddhāti labhitvā .
Mudhāti abyayena kākaṇikamattampi byayaṃ akatvā .
Nibbutin ti paṭippassaddhakilesadarathaṃ phalasamāpattiṃ .
Bhuñjamānāti anubhavamānā .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Ye imasmiṃ gotamasāsanamhi sīlasampannattā suppayuttā , samādhisampannattā manasā daḷhena , paññāsampannattā nikkāminoV0.147 , te imāya sammāpaṭipadāya amataṃ vigayha mudhā laddhā phalasamāpattisaññitaṃ nibbutiṃ bhuñjamānā pattipattā nāma hontīti .
EvaṃM0.155 bhagavā phalasamāpattisukhamanubhavantānaṃ khīṇāsavapuggalānameva vasena saṅgharatanassa guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘ idampi saṅghe ’’ ti .
Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo .
Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti .
Yathindakhīlotigāthāvaṇṇanā 8. Evaṃ khīṇāsavapuggalānaṃ guṇena saṅghādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni bahujanapaccakkhena sotāpannasseva guṇena vattumāraddho ‘‘ yathindakhīlo ’’ ti .
Tattha yathāti upamāvacanaṃ .
Indakhīloti nagaradvāravinivāraṇatthaṃ ummārabbhantare aṭṭha vā dasa vā hatthe pathaviṃ khaṇitvā ākoṭitassa sāradārumayathambhassetaṃ adhivacanaṃ .
Pathavin ti bhūmiṃ .
Sitoti anto pavisitvā nissito .
Siyāti bhaveyya .
Catubbhi vātehīti catūhi disāhi āgatehi vātehi .
Asampakampiyoti kampetuṃ vā cāletuṃ vā asakkuṇeyyo .
Tathūpamanti tathāvidhaṃ .
Sappurisan ti uttamapurisaṃ .
Vadāmīti bhaṇāmi .
Yo ariyasaccāni avecca passatīti yo cattāri ariyasaccāni paññāya ajjhogāhetvā passati .
Tattha ariyasaccāni kumārapañhe vuttanayeneva veditabbāni .
Ayaṃ panettha saṅkhepattho – yathā hi indakhīlo
P0.186 gambhīranematāya pathavissito catubbhi vātehi asampakampiyo siyā , imampi sappurisaṃ tathūpamameva vadāmi , yo ariyasaccāni avecca passati .
Kasmā ?
Yasmā sopi indakhīlo viya catūhi vātehi sabbatitthiyavādavātehi asampakampiyo hoti , tamhā dassanā kenaci kampetuṃ vā cāletuṃ vā asakkuṇeyyo .
Tasmā suttantarepi vuttaṃ –
‘‘ Seyyathāpi , bhikkhave , ayokhīlo vā indakhīlo vā gambhīranemo sunikhāto acalo asampakampī , puratthimāya cepi disāya āgaccheyya bhusā vātavuṭṭhi , neva naṃ saṅkampeyya na sampakampeyya na sampacāleyya .
Pacchimāya … pe … dakkhiṇāya , uttarāyapi ce … pe … na sampacāleyya .
Taṃ kissa hetu ?
Gambhīrattā , bhikkhave , nemassaM0.156 , sunikhātattā indakhīlassa .
Evameva kho , bhikkhave , ye ca kho keci samaṇā vāV0.148 brāhmaṇā vā ‘ idaṃ dukkhanti … pe … paṭipadā ’ ti yathābhūtaṃ pajānanti , te na aññassa samaṇassa vā brāhmaṇassa vā mukhaṃ olokenti ‘ ayaṃ nūna bhavaṃ jānaṃ jānāti , passaṃ passatī ’ ti .
Taṃ kissa hetu ?
Sudiṭṭhattā , bhikkhave , catunnaṃ ariyasaccānan ’’ ti ( saṃ . ni .5.1109).
Evaṃ bhagavā bahujanapaccakkhassa sotāpannasseva vasena saṅgharatanassa guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘ idampi saṅghe ’’ ti .
Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo .
Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti .
Ye ariyasaccānītigāthāvaṇṇanā 9. Evaṃ avisesato sotāpannassa guṇena saṅghādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni ye te tayo sotāpannā ekabījī kolaṃkolo sattakkhattuparamoti .
Yathāha –
‘‘ Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti … pe … so ekaṃyeva bhavaṃ nibbattitvā dukkhassantaṃ karoti , ayaṃ ekabījī .
Tathā dve vā tīṇi vā kulāni sandhāvitvā
P0.187 saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti , ayaṃ kolaṃkolo .
Tathā sattakkhattuṃ devesu ca manussesu ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti , ayaṃ sattakkhattuparamo ’’ ti ( pu . pa .31-33).
Tesaṃ sabbakaniṭṭhassa sattakkhattuparamassa guṇena vattumāraddho ‘‘ ye ariyasaccānī ’’ ti .
Tattha ye ariyasaccānīti etaṃ vuttanayameva .
Vibhāvayantīti paññāobhāsena saccappaṭicchādakaṃ kilesandhakāraṃ vidhamitvā attano pakāsāni pākaṭāni karonti .
Gambhīrapaññenāti appameyyapaññatāya sadevakassa lokassa ñāṇena alabbhaneyyappatiṭṭhapaññena , sabbaññunāti vuttaṃ hoti .
Sudesitānīti samāsabyāsasākalyavekalyādīhi tehi tehi nayehi suṭṭhu desitāni .
Kiñcāpi te hontiM0.157 bhusaṃ pamattāti te vibhāvitaariyasaccā puggalā kiñcāpi devarajjacakkavattirajjādippamādaṭṭhānaṃ āgamma bhusaṃ pamattā honti , tathāpi sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena ṭhapetvā satta bhave anamatagge saṃsāre ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca , tesaṃ niruddhattā atthaṅgatattā na aṭṭhamaṃ bhavaṃ ādiyanti , sattamabhave eva pana vipassanaṃ ārabhitvā arahattaṃ pāpuṇanti .
EvaṃV0.149 bhagavā sattakkhattuparamavasena saṅgharatanassa guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘ idampi saṅghe ’’ ti .
Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo .
Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti . 10. Evaṃ sattakkhattuparamassa aṭṭhamaṃ bhavaṃ anādiyanaguṇena saṅghādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni tasseva satta bhave ādiyatopi aññehi appahīnabhavādānehi puggalehi visiṭṭhena guṇena vattumāraddho ‘‘ sahāvassā ’’ ti
P0.188 .
Tattha sahāvāti saddhiṃyeva .
Assāti ‘‘ na te bhavaṃ aṭṭhamamādiyantī ’’ ti vuttesu aññatarassa .
Dassanasampadāyāti sotāpattimaggasampattiyā .
Sotāpattimaggo hi nibbānaṃ disvā kattabbakiccasampadāya sabbapaṭhamaṃ nibbānadassanato ‘‘ dassanan ’’ ti vuccati , tassa attani pātubhāvo dassanasampadā , tāya dassanasampadāya saha eva .
Tayassu dhammā jahitā bhavantīti ettha assu -iti padapūraṇamatte nipāto ‘‘ idaṃ su me , sāriputta , mahāvikaṭabhojanasmiṃ hotī ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.156) viya .
Yato sahāvassa dassanasampadāya tayo dhammā jahitā bhavanti pahīnā hontīti ayamettha attho .
Idāni jahitadhammadassanatthamāha ‘‘ sakkāyadiṭṭhī vicikicchitañca , sīlabbataṃ vāpi yadatthi kiñcī ’’ ti .
Tattha sati kāye vijjamāne upādānakkhandhapañcakākhye kāye vīsativatthukā diṭṭhi sakkāyadiṭṭhi , satī vā tattha kāye diṭṭhītipi sakkāyadiṭṭhi , yathāvuttappakāre kāye vijjamānā diṭṭhīti attho .
Satiyeva vā kāye diṭṭhītipi sakkāyadiṭṭhi , yathāvuttappakāre kāye vijjamāneM0.158 rūpādisaṅkhāto attāti evaṃ pavattā diṭṭhīti attho .
Tassā ca pahīnattā sabbadiṭṭhigatāni pahīnāneva honti .
Sā hi nesaṃ mūlaṃ .
Sabbakilesabyādhivūpasamanato paññā ‘‘ cikicchitan ’’ ti vuccati , taṃ paññācikicchitaṃ ito vigataṃ , tato vā paññācikicchitā idaṃ vigatanti vicikicchitaṃ .
‘‘ Satthari kaṅkhatī ’’ tiādinā ( dha . sa .1008; vibha .915) nayena vuttāya aṭṭhavatthukāya vimatiyā etaṃ adhivacanaṃ .
Tassā pahīnattā sabbānipi vicikicchitāni pahīnāni honti .
Tañhi nesaṃ mūlaṃ .
‘‘ Ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇānaṃP0.189 sīlena suddhi vatena suddhī ’’ ti evamādīsu ( dha . sa .1222; vibha .938) āgataṃ gosīlakukkurasīlādikaṃ sīlaṃ govatakukkuravatādikañca vataṃ sīlabbatanti vuccati , tassa pahīnattā sabbampi naggiyamuṇḍikādiamaratapaṃ pahīnaṃ hoti .
Tañhi tassa mūlaṃ , teneva sabbāvasāne vuttaṃ ‘‘ yadatthi kiñcī ’’ ti .
Dukkhadassanasampadāya cettha sakkāyadiṭṭhiV0.150 samudayadassanasampadāya vicikicchitaṃ , maggadassananibbānadassanasampadāya sīlabbataṃ pahīyatīti viññātabbaṃ .
Catūhapāyehītigāthāvaṇṇanā 11. Evamassa kilesavaṭṭappahānaṃ dassetvā idāni tasmiṃ kilesavaṭṭe sati yena vipākavaṭṭena bhavitabbaṃ , tappahānā tassāpi pahānaṃ dīpento āha ‘‘ catūhapāyehi ca vippamutto ’’ ti .
Tattha cattāro apāyā nāma nirayatiracchānapettivisayaasurakāyā .
Tehi esa satta bhave ādiyantopi vippamuttoti attho .
Evamassa vipākavaṭṭappahānaṃ dassetvā idāni yamassa vipākavaṭṭassa mūlabhūtaṃ kammavaṭṭaṃ , tassāpi pahānaṃ dassento āha ‘‘ chaccābhiṭhānāni abhabba kātun ’’ ti .
Tattha abhiṭhānānīti oḷārikaṭṭhānāni , tāni esa cha abhabbo kātuṃ .
Tāni ca ‘‘ aṭṭhānametaṃ , bhikkhave , anavakāso , yaṃ diṭṭhisampanno puggalo mātaraṃ jīvitā voropeyyā ’’ tiādinā ( a . ni .1.271; ma . ni .3.128; vibha .809) nayena ekakanipāte vuttāni mātughātapitughātaarahantaghātalohituppādasaṅghabhedaaññasatthāruddesakammānīti veditabbāni .
Tāni hi kiñcāpi diṭṭhisampanno ariyasāvako kunthakipillikampi jīvitā na voropeti , apica
M0.159 kho pana puthujjanabhāvassa vigarahaṇatthaṃ vuttāni .
Puthujjano hi adiṭṭhisampannattā evaṃmahāsāvajjāni abhiṭhānānipi karoti , dassanasampanno pana abhabbo tāni kātunti .
Abhabbaggahaṇañcettha bhavantarepi akaraṇadassanatthaṃ .
Bhavantarepi hi esa attano ariyasāvakabhāvaṃ ajānantopi dhammatāya eva etāni vā cha pakatipāṇātipātādīniP0.190 vā pañca verāni aññasatthāruddesena saha cha ṭhānāni na karoti , yāni sandhāya ekacce ‘‘ cha chābhiṭhānānī ’’ tipi paṭhanti .
Matamacchaggāhādayo cettha ariyasāvakagāmadārakānaṃ nidassanaṃ .
Evaṃ bhagavā satta bhave ādiyatopi ariyasāvakassa aññehi appahīnabhavādānehi puggalehi visiṭṭhaguṇavasena saṅgharatanassa guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘ idampi saṅghe ’’ ti .
Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo .
Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti .Kiñcāpi sotigāthāvaṇṇanā
12. Evaṃ
V0.151 satta bhave ādiyatopi aññehi appahīnabhavādānehi puggalehi visiṭṭhaguṇena saṅghādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni na kevalaṃ dassanasampanno cha abhiṭhānāni abhabbo kātuṃ , kintu appamattakampi pāpakammaṃ katvā tassa paṭicchādanāyapi abhabboti pamādavihārinopi dassanasampannassa katappaṭicchādanābhāvaguṇena vattumāraddho ‘‘ kiñcāpi so kamma karoti pāpakan ’’ ti .
Tassattho – so dassanasampanno kiñcāpi satisammosena pamādavihāraṃ āgamma yaṃ taṃ bhagavatā lokavajjaṃ sañciccātikkamanaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ yaṃ mayā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ , taṃ mama sāvakā jīvitahetupi nātikkamantī ’’ ti ( cūḷava .385; udā .45) taṃ ṭhapetvā aññaṃ kuṭikārasahaseyyādiṃ paṇṇattivajjavītikkamasaṅkhātaṃ buddhappatikuṭṭhaṃ kāyena pāpakammaṃ karoti , padasodhammauttarichappañcavācādhammadesanasamphappalāpapharusavacanādiṃ vā vācāyaP0.191 , uda cetasā vā katthaci lobhadosuppādanaṃ jātarūpādisādiyanaṃ cīvarādiparibhogesu apaccavekkhaṇādiṃ vā pāpakammaṃ karoti .
Abhabbo so tassaM0.160 paṭicchadāya na so taṃ ‘‘ idaṃ akappiyamakaraṇīyan ’’ ti jānitvā muhuttampi paṭicchādeti , taṃkhaṇaṃ eva pana satthari vā viññūsu vā sabrahmacārīsu āvi katvā yathādhammaṃ paṭikaroti ,‘‘ na puna karissāmī ’’ ti evaṃ saṃvaritabbaṃ vā saṃvarati .
Kasmā ?
Yasmā abhabbatā diṭṭhapadassa vuttā , evarūpampi pāpakammaṃ katvā tassa paṭicchādāya diṭṭhanibbānapadassa dassanasampannassa puggalassa abhabbatā vuttāti attho .
Kathaṃ ?
‘‘ Seyyathāpi , bhikkhave , daharo kumāro mando uttānaseyyako hatthena vā pādena vā aṅgāraṃ akkamitvā khippameva paṭisaṃharati , evameva kho , bhikkhave , dhammatā esā diṭṭhisampannassa puggalassa , kiñcāpi tathārūpiṃ āpattiṃ āpajjati , yathārūpāya āpattiyā vuṭṭhānaṃ paññāyati .
Atha kho naṃ khippameva satthari vā viññūsu vā sabrahmacārīsu deseti vivarati uttānīkaroti , desetvā vivaritvā uttānīkatvā āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjatī ’’ ti ( ma . ni .1.496).
Evaṃ bhagavā pamādavihārinopi dassanasampannassa katappaṭicchādanābhāvaguṇena saṅgharatanassa guṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjati ‘‘ idampi saṅghe ’’ ti .
Tassattho pubbeV0.152 vuttanayeneva veditabbo .
Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti . 13. Evaṃ saṅghapariyāpannānaṃ puggalānaṃ tena tena guṇappakārena saṅghādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni yvāyaṃ bhagavatā ratanattayaguṇaṃ dīpentena idha saṅkhepena aññatra ca vitthārena pariyattidhammo desito , tampi nissāya puna buddhādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vattumāraddho ‘‘ vanappagumbe yathā phussitagge ’’ ti .
Tattha āsannasannivesavavatthitānaṃ rukkhānaṃ samūho
P0.192 vanaṃ , mūlasārapheggutacasākhāpalāsehi pavuddho gumbo pagumbo , vanassa , vane vā pagumbo vanappagumbo .
Svāyaṃ ‘‘ vanappagumbe ’’ ti vutto , evampi hi vattuṃ labbhati ‘‘ atthi savitakkasavicāreM0.161 , atthi avitakkavicāramatte , sukhe dukkhe jīve ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.174; ma . ni .2.228) viya .
Yathāti upamāvacanaṃ .
Phussitāni aggāni assāti phussitaggo , sabbasākhāpasākhāsu sañjātapupphoti attho .
So pubbe vuttanayeneva ‘‘ phussitagge ’’ ti vutto .
Gimhānamāse paṭhamasmiṃ gimheti ye cattāro gimhānaṃ māsā , tesaṃ catunnaṃ gimhamāsānaṃ ekasmiṃ māse .
Katarasmiṃ māse iti ce ?
Paṭhamasmiṃ gimhe , citramāseti attho .
So hi ‘‘ paṭhamagimho ’’ ti ca ‘‘ bālavasanto ’’ ti ca vuccati .
Tato paraṃ padatthato pākaṭameva .
Ayaṃ panettha piṇḍattho – yathā paṭhamagimhanāmake bālavasante nānāvidharukkhagahane vane supupphitaggasākho taruṇarukkhagacchapariyāyanāmo pagumbo ativiya sassiriko hoti , evameva khandhāyatanādīhi satipaṭṭhānasammappadhānādīhi sīlasamādhikkhandhādīhi vā nānappakārehi atthappabhedapupphehi ativiya sassirikattā tathūpamaṃ nibbānagāmimaggadīpanato nibbānagāmiṃ pariyattidhammavaraṃ neva lābhahetu na sakkārādihetu , kevalantu mahākaruṇāya abbhussāhitahadayo sattānaṃ paramahitāya adesayīti .
Paramaṃ hitāyāti ettha ca gāthābandhasukhatthaṃ anunāsiko .
Ayaṃ panattho – paramahitāya nibbānāya adesayīti .
Evaṃ bhagavā imaṃ supupphitaggavanappagumbasadisaṃ pariyattidhammaṃ vatvā idāni tameva nissāya buddhādhiṭṭhānaṃ saccavacanaṃ payuñjati ‘‘ idampi buddhe ’’ ti .
Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo .
Kevalaṃ pana idampi yathāvuttapakārapariyattidhammasaṅkhātaṃP0.193 buddhe ratanaṃ paṇītanti evaṃ yojetabbaṃV0.153 .
Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti . 14. Evaṃ bhagavā pariyattidhammena buddhādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni lokuttaradhammena vattumāraddho ‘‘ varo varaññū ’’ ti .
Tattha varoti paṇītādhimuttikehi icchito ‘‘ aho vata mayampi evarūpā assāmā ’’ ti , varaguṇayogato vā varo uttamo seṭṭhoti attho .
Varaññūti
M0.162 nibbānaññū .
Nibbānañhi sabbadhammānaṃ uttamaṭṭhena varaṃ , tañcesa bodhimūle sayaṃ paṭivijjhitvā aññāsi .
Varadoti pañcavaggiyabhaddavaggiyajaṭilādīnaṃ aññesañca devamanussānaṃ nibbedhabhāgiyavāsanābhāgiyavaradhammadāyīti attho .
Varāharoti varassa maggassa āhaṭattā varāharoti vuccati .
So hi bhagavā dīpaṅkarato pabhuti samatiṃsa pāramiyo pūrento pubbakehi sammāsambuddhehi anuyātaṃ purāṇamaggavaramāhari , tena ‘‘ varāharo ’’ ti vuccati .
Apica sabbaññutaññāṇappaṭilābhena varo , nibbānasacchikiriyāya varaññū , sattānaṃ vimuttisukhadānena varado , uttamapaṭipadāharaṇena varāharo .
Etehi lokuttaraguṇehi adhikassa kassaci guṇassa abhāvato anuttaro .
Aparo nayo – varo upasamādhiṭṭhānaparipūraṇena , varaññū paññādhiṭṭhānaparipūraṇena , varado cāgādhiṭṭhānaparipūraṇena , varāharo saccādhiṭṭhānaparipūraṇena , varaṃ maggasaccamāharīti .
Tathā varo puññussayena , varaññū paññussayena , varado buddhabhāvatthikānaṃ tadupāyasampadānena , varāharo paccekabuddhabhāvatthikānaṃ tadupāyāharaṇena , anuttaro tattha tattha asadisatāya , attanā vā anācariyako hutvā paresaṃ ācariyabhāvena , dhammavaraṃ adesayi sāvakabhāvatthikānaṃ tadatthāya svākkhātatādiguṇayuttassa dhammavarassa desanato .
Sesaṃ vuttanayamevāti .Evaṃ bhagavā navavidhena lokuttaradhammena attano guṇaṃ vatvā idāni tameva
P0.194 guṇaṃ nissāya buddhādhiṭṭhānaṃ saccavacanaṃ payuñjati ‘‘ idampi buddhe ’’ ti .
Tassattho pubbe vuttanayeneva veditabbo .
Kevalaṃ pana yaṃ varaṃ lokuttaradhammaṃ esa aññāsi , yañca adāsi , yañca āhari , yañca desesi , idampi buddhe ratanaṃ paṇītanti evaṃ yojetabbaṃ .
Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti .
Khīṇantigāthāvaṇṇanā 15. Evaṃ
V0.154 bhagavā pariyattidhammañca navalokuttaradhammañca nissāya dvīhi gāthāhi buddhādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vatvā idāni ye taṃ pariyattidhammaṃ assosuṃ , sutānusārenaM0.163 ca paṭipajjitvā navappakārampi lokuttaradhammaṃ adhigamiṃsu , tesaṃ anupādisesanibbānapattiguṇaṃ nissāya puna saṅghādhiṭṭhānaṃ saccaṃ vattumāraddho ‘‘ khīṇaṃ purāṇan ’’ ti .Tattha khīṇan ti samucchinnaṃ .
Purāṇan ti purātanaṃ .
Navan ti sampati vattamānaṃ .
Natthi sambhavan ti avijjamānapātubhāvaṃ .
Virattacittāti vītarāgacittā .
Āyatike bhavasmin ti anāgatamaddhānaṃ punabbhave .
Teti yesaṃ khīṇaṃ purāṇaṃ navaṃ natthi sambhavaṃ , ye ca āyatike bhavasmiṃ virattacittā , te khīṇāsavā bhikkhū .
Khīṇabījāti ucchinnabījā .
Avirūḷhichandāti virūḷhichandavirahitā .
Nibbantīti vijjhāyanti .
Dhīrāti dhitisampannā .
Yathāyaṃ padīpoti ayaṃ padīpo viya .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Yaṃ taṃ sattānaṃ uppajjitvā niruddhampi purāṇaṃ atītakālikaṃ kammaṃ taṇhāsinehassa appahīnattā paṭisandhiāharaṇasamatthatāya akhīṇaṃyeva hoti , taṃ purāṇaṃ kammaṃ yesaṃ arahattamaggena taṇhāsinehassa sositattā agginā daḍḍhabījamiva āyatiṃ vipākadānāsamatthatāya khīṇaṃ .
Yañca nesaṃ buddhapūjādivasena idāni pavattamānaṃ kammaṃ navanti vuccati , tañca taṇhāpahāneneva chinnamūlapādapapupphamiva āyatiṃ phaladānāsamatthatāya yesaṃ natthi sambhavaṃ , ye ca taṇhāpahāneneva āyatike bhavasmiṃ virattacittā , te khīṇāsavā bhikkhū ‘‘ kammaṃ
P0.195 khettaṃ viññāṇaṃ bījan ’’ ti ( a . ni .3.77) ettha vuttassa paṭisandhiviññāṇassa kammakkhayeneva khīṇattā khīṇabījā .
Yopi pubbe punabbhavasaṅkhātāya virūḷhiyā chando ahosi .
Tassapi samudayappahāneneva pahīnattā pubbe viya cutikāle asambhavena avirūḷhichandā dhitisampannattā dhīrā carimaviññāṇanirodhena yathāyaṃ padīpo nibbuto , evaṃ nibbanti , puna ‘‘ rūpino vā arūpino vā ’’ ti evamādiṃ paññattipathaṃ accentīti .
Tasmiṃ kira samaye nagaradevatānaṃ pūjanatthāya jālitesu padīpesu eko padīpo vijjhāyi , taṃ dassento āha ‘‘ yathāyaṃ padīpo ’’ ti .Evaṃ bhagavā ye taṃ purimāhi dvīhi gāthāhi vuttaṃ pariyattidhammaṃ assosuṃ , sutānusārena ca paṭipajjitvā navappakārampi lokuttaradhammaṃ adhigamiṃsu , tesaṃ anupādisesanibbānapattiguṇaṃ vatvā idāni tameva guṇaṃ nissāya saṅghādhiṭṭhānaṃ saccavacanaṃ payuñjanto desanaṃ samāpesi ‘‘ idampi saṅghe ’’ ti .
Tassattho
M0.164 pubbe vuttanayeneva veditabbo .
Kevalaṃ pana idampi yathāvuttena pakārenaV0.155 khīṇāsavabhikkhūnaṃ nibbānasaṅkhātaṃ saṅghe ratanaṃ paṇītanti evaṃ yojetabbaṃ .
Imissāpi gāthāya āṇā koṭisatasahassacakkavāḷesu amanussehi paṭiggahitāti .
Desanāpariyosāne rājakulassa sotthi ahosi , sabbūpaddavā vūpasamiṃsu , caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi .
Yānīdhātigāthāttayavaṇṇanā 16. Atha sakko devānamindo ‘‘ bhagavatā ratanattayaguṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjamānena nāgarassa sotthi katā , mayāpi nāgarassa sotthitthaṃ ratanattayaguṇaṃ nissāya kiñci vattabban ’’ ti cintetvā avasāne gāthāttayaṃ abhāsi ‘‘ yānīdha bhūtānī ’’ ti tattha yasmā buddho yathā lokahitatthāya ussukkaṃ āpannehi āgantabbaṃ
P0.196 , tathā āgatato yathā ca tehi gantabbaṃ , tathā gatato yathā ca tehi ājānitabbaṃ , tathā ājānanato , yathā ca jānitabbaṃ , tathā jānanato , yañca tatheva hoti , tassa gadanato ca ‘‘ tathāgato ’’ ti vuccati . 16. Atha sakko devānamindo ‘‘ bhagavatā ratanattayaguṇaṃ nissāya saccavacanaṃ payuñjamānena nāgarassa sotthi katā , mayāpi nāgarassa sotthitthaṃ ratanattayaguṇaṃ nissāya kiñci vattabban ’’ ti cintetvā avasāne gāthāttayaṃ abhāsi ‘‘ yānīdha bhūtānī ’’ ti tattha yasmā buddho yathā lokahitatthāya ussukkaṃ āpannehi āgantabbaṃ
P0.196 , tathā āgatato yathā ca tehi gantabbaṃ , tathā gatato yathā ca tehi ājānitabbaṃ , tathā ājānanato , yathā ca jānitabbaṃ , tathā jānanato , yañca tatheva hoti , tassa gadanato ca ‘‘ tathāgato ’’ ti vuccati .Yasmā ca so devamanussehi pupphagandhādinā bahi nibbattena upakārakena , dhammānudhammapaṭipattādinā ca attani nibbattena ativiya pūjito , tasmā sakko devānamindo sabbaṃ devaparisaṃ attanā saddhiṃ sampiṇḍetvā āha ‘‘ tathāgataṃ devamanussapūjitaṃ , buddhaṃ namassāma suvatthi hotū ’’ ti .
17. Yasmā pana dhamme maggadhammo yathā yuganaddhasamathavipassanābalena gantabbaṃ kilesapakkhaṃ samucchindantena , tathā gatoti tathāgato .
Nibbānadhammopi yathā gato paññāya paṭividdho sabbadukkhappaṭivighātāya sampajjati , buddhādīhi tathā avagato , tasmā ‘‘ tathāgato ’’ tveva vuccati .
Yasmā ca saṅghopi yathā attahitāya paṭipannehi gantabbaṃ tena tena maggena , tathā gatoti ‘‘ tathāgato ’’ tveva vuccati .
Tasmā avasesagāthādvayepi tathāgataṃ dhammaṃ namassāma suvatthi hotu , tathāgataṃ saṅghaṃ namassāma suvatthi hotūti vuttaṃ .
Sesaṃ vuttanayamevāti .
Evaṃ
M0.165 sakko devānamindo imaṃ gāthāttayaṃ bhāsitvā bhagavantaṃ padakkhiṇaṃ katvā devapurameva gato saddhiṃ devaparisāya .
Bhagavā pana tadeva ratanasuttaṃ dutiyadivasepi desesi , puna caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi , evaṃ yāva sattamadivasaṃ desesi , divase divase tatheva dhammābhisamayo ahosi .
Bhagavā aḍḍhamāsameva vesāliyaṃ viharitvā rājūnaṃ ‘‘ gacchāmā ’’ ti paṭivedesi .
Tato rājāno diguṇena sakkārenaP0.197 puna tīhi divasehi bhagavantaṃV0.156 gaṅgātīraṃ nayiṃsu .
Gaṅgāya nibbattā nāgarājāno cintesuṃ ‘‘ manussā tathāgatassa sakkāraṃ karonti , mayaṃ kiṃ na karissāmā ’’ ti suvaṇṇarajatamaṇimayā nāvāyo māpetvā suvaṇṇarajatamaṇimaye eva pallaṅke paññapetvā pañcavaṇṇapadumasañchannaṃ udakaṃ karitvā ‘‘ amhākaṃ anuggahaṃ karothā ’’ ti bhagavantaṃ yāciṃsu .
Bhagavā adhivāsetvā ratananāvamārūḷho , pañca ca bhikkhusatāni pañcasataṃ nāvāyo abhirūḷhā .
Nāgarājāno bhagavantaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghena nāgabhavanaṃ pavesesuṃ .
Tatra sudaṃ bhagavā sabbarattiṃ nāgaparisāya dhammaṃ desesi .
Dutiyadivase dibbehi khādanīyabhojanīyehi mahādānaṃ akaṃsu , bhagavā anumoditvā nāgabhavanā nikkhami .
Bhūmaṭṭhā devā ‘‘ manussā ca nāgā ca tathāgatassa sakkāraṃ karonti , mayaṃ kiṃ na karissāmā ’’ ti cintetvā vanappagumbarukkhapabbatādīsu chattātichattāni ukkhipiṃsu .
Eteneva upāyena yāva akaniṭṭhabrahmabhavanaṃ , tāva mahāsakkāraviseso nibbatti .
Bimbisāropi licchavīhi āgatakāle katasakkārato diguṇamakāsi .
Pubbe vuttanayeneva pañcahi divasehi bhagavantaṃ rājagahaṃ ānesi .
Rājagahamanuppatte bhagavati pacchābhattaṃ maṇḍalamāḷe sannipatitānaṃ bhikkhūnaṃ ayamantarakathā udapādi ‘‘ aho buddhassa bhagavato ānubhāvo , yaṃ uddissa gaṅgāya orato ca pārato ca aṭṭhayojano bhūmibhāgo ninnañca thalañca samaṃ katvā vālukāya okiritvā pupphehi sañchanno , yojanappamāṇaṃ gaṅgāya udakaṃ nānāvaṇṇehi padumehi sañchannaṃ , yāva akaniṭṭhabhavanaṃ , tāva chattātichattāni ussitānī ’’ ti .
Bhagavā taṃ pavattiṃ ñatvā gandhakuṭito nikkhamitvā taṅkhaṇānurūpena pāṭihāriyena gantvā maṇḍalamāḷe paññattavarabuddhāsaneP0.198 nisīdi .
Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi –
‘‘ kāya nuttha , bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā ’’ ti .
Bhikkhū sabbaṃM0.166 ārocesuṃ bhagavā etadavoca –
‘‘ na , bhikkhave , ayaṃ pūjāviseso mayhaṃ buddhānubhāvena nibbatto , na nāgadevabrahmānubhāvena , apica kho pubbe appamattakapariccāgānubhāvena nibbatto ’’ ti .
Bhikkhū āhaṃsu ‘‘ na mayaṃ , bhante , taṃ appamattakaṃ pariccāgaṃ jānāma , sādhu no bhagavā tathā kathetu , yathā mayaṃ taṃ jāneyyāmā ’’ ti .
Bhagavā āha – bhūtapubbaṃ , bhikkhave , takkasilāyaṃ saṅkho nāma brāhmaṇo ahosi .
Tassa putto susīmo nāma māṇavo soḷasavassuddesiko vayena .
So ekadivasaṃ pitaraṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi .
Atha taṃ pitā āha ‘‘ kiṃ , tāta , susīmā ’’ ti ?
So āha ‘‘ icchāmahaṃ , tāta , bārāṇasiṃ gantvā sippaṃ uggahetun ’’ ti .
‘‘ Tena hiV0.157 , tāta , susīma , asuko nāma brāhmaṇo mama sahāyako , tassa santikaṃ gantvā uggaṇhāhī ’’ ti kahāpaṇasahassaṃ adāsi .
So taṃ gahetvā mātāpitaro abhivādetvā anupubbena bārāṇasiṃ gantvā upacārayuttena vidhinā ācariyaṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā attānaṃ nivedesi .
Ācariyo ‘‘ mama sahāyakassa putto ’’ ti māṇavaṃ sampaṭicchitvā sabbaṃ pāhuneyyavattamakāsi .
So addhānakilamathaṃ vinodetvā taṃ kahāpaṇasahassaṃ ācariyassa pādamūle ṭhapetvā sippaṃ uggahetuṃ okāsaṃ yāci .
Ācariyo okāsaṃ katvā uggaṇhāpesi .
So lahuñca gaṇhanto , bahuñca gaṇhanto , gahitagahitañca suvaṇṇabhājane pakkhittatelamiva avinassamānaṃ dhārento , dvādasavassikaṃ sippaṃ katipayamāseneva pariyosāpesi .
So sajjhāyaṃ karonto ādimajjhaṃyeva passati , no pariyosānaṃ .
Atha ācariyaṃ upasaṅkamitvā āha ‘‘ imassa sippassaP0.199 ādimajjhameva passāmi , no pariyosānan ’’ ti .
Ācariyo āha ‘‘ ahampi , tāta , evamevā ’’ ti .
Atha ko , ācariya , imassa sippassa pariyosānaṃ jānātīti ?
Isipatane , tāta , isayo atthi , te jāneyyunti .
Te upasaṅkamitvā pucchāmi , ācariyāti ?
Puccha , tāta , yathāsukhanti .
So isipatanaṃ gantvā paccekabuddhe upasaṅkamitvā pucchi ‘‘ api , bhante , pariyosānaṃ jānāthā ’’ ti ?
Āma , āvuso , jānāmāti .
Taṃ mampi sikkhāpethāti .
Tena hāvuso , pabbajāhi , na sakkā apabbajitena sikkhāpetunti .
Sādhu , bhante , pabbājetha vā maṃ , yaṃ vā icchatha , taṃ katvā pariyosānaṃM0.167 jānāpethāti .
Te taṃ pabbājetvā kammaṭṭhāne niyojetuṃ asamatthā ‘‘ evaṃ te nivāsetabbaṃ , evaṃ pārupitabban ’’ tiādinā nayena ābhisamācārikaṃ sikkhāpesuṃ .
So tattha sikkhanto upanissayasampannattā na cireneva paccekabodhiṃ abhisambujjhi .
Sakalabārāṇasiyaṃ ‘‘ susīmapaccekabuddho ’’ ti pākaṭo ahosi lābhaggayasaggappatto sampannaparivāro .
So appāyukasaṃvattanikassa kammassa katattā na cireneva parinibbāyi .
Tassa paccekabuddhā ca mahājanakāyo ca sarīrakiccaṃ katvā dhātuyo gahetvā nagaradvāre thūpaṃ patiṭṭhāpesuṃ .
Atha kho saṅkho brāhmaṇo ‘‘ putto me ciragato , na cassa pavattiṃ jānāmī ’’ ti puttaṃ daṭṭhukāmo takkasilāya nikkhamitvā anupubbena bārāṇasiṃ gantvā mahājanakāyaṃ sannipatitaṃ disvā ‘‘ addhā bahūsu ekopi me puttassa pavattiṃ jānissatī ’’ ti cintento upasaṅkamitvā pucchi ‘‘ susīmo nāma māṇavo idha āgato atthi , api nu tassa pavattiṃ jānāthā ’’ ti ?
Te ‘‘ āma , brāhmaṇa , jānāma , imasmiṃ nagare brāhmaṇassa santike tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū hutvā paccekabuddhānaṃ santike pabbajitvā paccekabuddho hutvā anupādisesāyaP0.200 nibbānadhātuyā parinibbāyi , ayamassa thūpo patiṭṭhāpito ’’ ti āhaṃsu .
So bhūmiṃ hatthena paharitvā roditvā ca paridevitvā caV0.158 taṃ cetiyaṅgaṇaṃ gantvā tiṇāni uddharitvā uttarasāṭakena vālukaṃ ānetvā paccekabuddhacetiyaṅgaṇe okiritvā kamaṇḍaluto udakena samantato bhūmiṃ paripphositvā vanapupphehi pūjaṃ katvā uttarasāṭakena paṭākaṃ āropetvā thūpassa upari attano chattaṃ bandhitvā pakkāmīti .
Evaṃ atītaṃ desetvā jātakaṃ paccuppannena anusandhento bhikkhūnaṃ dhammakathaṃ kathesi .
‘‘ Siyā kho pana vo , bhikkhave , evamassa ‘ añño nūna tena samayena saṅkho brāhmaṇo ahosī ’ ti , na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ , ahaṃ tena samayena saṅkho brāhmaṇo ahosiṃ , mayā susīmassa paccekabuddhassa cetiyaṅgaṇe tiṇāni uddhaṭāni , tassa me kammassa nissandena aṭṭhayojanamaggaṃ vigatakhāṇukaṇṭakaṃ katvā samaṃ suddhamakaṃsu .
Mayā tattha vālukā okiṇṇā , tassa me nissandena aṭṭhayojanamagge vālukaṃ okiriṃsu .
Mayā tattha vanakusumehi pūjā katā , tassa me nissandena navayojane magge thale ca udake ca nānāpupphehiM0.168 pupphasantharamakaṃsu .
Mayā tattha kamaṇḍaludakena bhūmi paripphositā , tassa me nissandena vesāliyaṃ pokkharavassaṃ vassi .
Mayā tasmiṃ cetiye paṭākā āropitā , chattañca baddhaṃ , tassa me nissandena yāva akaniṭṭhabhavanā paṭākā ca āropitā , chattātichattāni ca ussitāni .
Iti kho , bhikkhave , ayaṃ mayhaṃ pūjāviseso neva buddhānubhāvena nibbattoP0.201 , na nāgadevabrahmānubhāvena , apica kho appamattakapariccāgānubhāvena nibbatto ’’ ti .
Dhammakathāpariyosāne imaṃ gāthamabhāsi –
‘‘ Mattāsukhapariccāgā , passe ce vipulaṃ sukhaṃ ;
Caje mattāsukhaṃ dhīro , sampassaṃ vipulaṃ sukhan ’’ ti .( dha . pa .290);
Paramatthajotikāya khuddakapāṭha-aṭṭhakathāya
Ratanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Tirokuṭṭasuttavaṇṇanā
Nikkhepappayojanaṃ
IdāniV0.159 ‘‘ tirokuṭṭesu tiṭṭhantī ’’ tiādinā ratanasuttānantaraṃ nikkhittassa tirokuṭṭasuttassa atthavaṇṇanākkamo anuppatto , tassa idha nikkhepappayojanaṃ vatvā atthavaṇṇanaṃ karissāma .
Tattha idañhi tirokuṭṭaṃ iminā anukkamena bhagavatā avuttampi yāyaṃ ito pubbe nānappakārena kusalakammapaṭipatti dassitā , tattha pamādaṃ āpajjamāno nirayatiracchānayonīhi visiṭṭhatarepi ṭhāne uppajjamāno yasmā evarūpesu petesu uppajjati , tasmā na ettha pamādo karaṇīyoti dassanatthaṃ , yehi ca bhūtehi upaddutāya vesāliyā upaddavavūpasamanatthaṃ ratanasuttaṃ vuttaṃ , tesu ekaccāni evarūpānīti dassanatthaṃ vā vuttanti .
Idamassa idha nikkhepappayojanaṃ veditabbaṃ .
Anumodanākathā
YasmāM0.169 panassa atthavaṇṇanā –
‘‘ Yena yattha yadā yasmā , tirokuṭṭaṃ pakāsitaṃ ;
Pakāsetvāna taṃ sabbaṃ , kayiramānā yathākkamaṃ ;
Sukatā hoti tasmāhaṃ , karissāmi tatheva taṃ ’’.
Kena panetaṃ pakāsitaṃ , kattha kadā kasmā cāti ?
Vuccate – bhagavatā pakāsitaṃ , taṃ kho pana rājagahe dutiyadivaseP0.202 rañño māgadhassa anumodanatthaṃ .
Imassa catthassa vibhāvanatthaṃ ayamettha vitthārakathā kathetabbā –
ItoV0.160 dvānavutikappe kāsi nāma nagaraṃ ahosi .
Tattha jayaseno nāma rājā .
Tassa sirimā nāma devī , tassā kucchiyaṃ phusso nāma bodhisatto nibbattitvā anupubbena sammāsambodhiṃ abhisambujjhi .
Jayaseno rājā ‘‘ mama putto abhinikkhamitvā buddho jāto , mayhameva buddho , mayhaṃ dhammo , mayhaṃ saṅgho ’’ ti mamattaṃ uppādetvā sabbakālaṃ sayameva upaṭṭhahati , na aññesaṃ okāsaṃ deti .
Bhagavato kaniṭṭhabhātaro vemātikā tayo bhātaro cintesuṃ –
‘‘ buddhā nāma sabbalokahitāya uppajjanti , na cekassevatthāya , amhākañca pitā aññesaṃ okāsaṃ na deti , kathaṃ nu mayaṃ labheyyāma bhagavantaṃ upaṭṭhātun ’’ ti .
Tesaṃ etadahosi –
‘‘ handa mayaṃ kiñci upāyaṃ karomā ’’ ti .
Te paccantaṃ kupitaṃ viya kārāpesuṃ .
Tato rājā ‘‘ paccanto kupito ’’ ti sutvā tayopi putte paccantavūpasamanatthaṃ pesesi .
Te vūpasametvā āgatā , rājā tuṭṭho varaṃ adāsi ‘‘ yaṃ icchatha , taṃ gaṇhathā ’’ ti .
Te ‘‘ mayaṃ bhagavantaṃ upaṭṭhātuṃ icchāmā ’’ ti āhaṃsu .
Rājā ‘‘ etaṃ ṭhapetvā aññaṃ gaṇhathā ’’ ti āha .
Te ‘‘ mayaṃ aññena anatthikā ’’ ti āhaṃsu .
Tena hi paricchedaṃ katvā gaṇhathāti .
Te satta vassāni yāciṃsu , rājā na adāsi .
Evaṃ cha , pañca , cattāri , tīṇi , dve , ekaṃ , satta māsāni , cha , pañca , cattārīti yāva temāsaṃ yāciṃsu .
Rājā ‘‘ gaṇhathā ’’ ti adāsi .
Te varaṃ labhitvā paramatuṭṭhā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā āhaṃsu –
‘‘ icchāma mayaṃ , bhante , bhagavantaṃ temāsaṃ upaṭṭhātuṃ , adhivāsetu no , bhanteM0.170 , bhagavā imaṃ temāsaṃ vassāvāsan ’’ ti .
Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena .
Tato te attano janapade niyuttakapurisassaP0.203 lekhaṃ pesesuṃ ‘‘ imaṃ temāsaṃ amhehi bhagavā upaṭṭhātabbo , vihāraṃ ādiṃ katvā sabbaṃ bhagavato upaṭṭhānasambhāraṃ karohī ’’ ti .
So taṃ sabbaṃ sampādetvā paṭinivedesi .
Te kāsāyavatthanivatthā hutvā aḍḍhateyyehi purisasahassehi veyyāvaccakarehi bhagavantaṃ sakkaccaṃ upaṭṭhahamānā janapadaṃ netvā vihāraṃ niyyātetvā vasāpesuṃ .
Tesaṃ bhaṇḍāgāriko eko gahapatiputto sapajāpatiko saddho ahosi pasanno .
So buddhappamukhassa saṅghassa dānavattaṃ sakkaccaṃ adāsi .
Janapade niyuttakapuriso taṃ gahetvā jānapadehi ekādasamattehi purisasahassehi saddhiṃ sakkaccameva dānaṃ pavattāpesi .
Tattha keci jānapadā paṭihatacittā ahesuṃ .
Te dānassa antarāyaṃ katvā deyyadhamme attanā khādiṃsu , bhattasālañca agginā dahiṃsu .
Pavārite rājaputtā bhagavato mahantaṃ sakkāraṃ katvā bhagavantaṃ purakkhatvāV0.161 pituno sakāsameva agamaṃsu .
Tattha gantvā eva bhagavā parinibbāyi .
Rājā ca rājaputtā ca janapade niyuttakapuriso ca bhaṇḍāgāriko ca anupubbena kālaṃ katvā saddhiṃ parisāya sagge uppajjiṃsu , paṭihatacittajanā nirayesu nibbattiṃsu .
Evaṃ tesaṃ dvinnaṃ gaṇānaṃ saggato saggaṃ , nirayato nirayaṃ upapajjantānaṃ dvānavutikappā vītivattā .
Atha imasmiṃ bhaddakappe kassapabuddhassa kāle te paṭihatacittajanā petesu uppannā .
Tadā manussā attano ñātakānaṃ petānaṃ atthāya dānaṃ datvā uddisanti ‘‘ idaṃ amhākaṃ ñātīnaṃ hotū ’’ ti .
Te sampattiṃ labhanti .
Atha imepi petā taṃ disvā bhagavantaṃ kassapaṃ upasaṅkamitvā pucchiṃsu –
‘‘ kiṃ nu kho , bhante , mayampi evarūpaṃ sampattiṃ labheyyāmā ’’ ti ?
Bhagavā āha –
‘‘ idāni na labhathaP0.204 , apica anāgate gotamo nāma buddho bhavissati , tassa bhagavato kāle bimbisāro nāma rājā bhavissati , so tumhākaṃ ito dvānavutikappe ñāti ahosi , so buddhassa dānaṃ datvā tumhākaṃ uddisissati , tadā labhissathā ’’ ti .
Evaṃ vutte kira tesaṃ petānaṃ taṃ vacanaṃ ‘‘ sve labhissathā ’’ ti vuttaṃ viya ahosi .
Atha ekasmiṃ buddhantare vītivatte amhākaṃ bhagavā loke uppajji .
Tepi tayo rājaputtā tehi aḍḍhateyyehi purisasahassehi saddhiṃM0.171 devalokā cavitvā magadharaṭṭhe brāhmaṇakule uppajjitvā anupubbena isipabbajjaṃ pabbajitvā gayāsīse tayo jaṭilā ahesuṃ , janapade niyuttakapuriso , rājā ahosi bimbisāro , bhaṇḍāgāriko , gahapati visākho nāma mahāseṭṭhi ahosi , tassa pajāpati dhammadinnā nāma seṭṭhidhītā ahosi .
Evaṃ sabbāpi avasesā parisā rañño eva parivārā hutvā nibbattā .
Amhākaṃ bhagavā loke uppajjitvā sattasattāhaṃ atikkamitvā anupubbena bārāṇasiṃ āgamma dhammacakkaṃ pavattetvā pañcavaggiye ādiṃ katvā yāva aḍḍhateyyasahassaparivāre tayo jaṭile vinetvā rājagahaṃ agamāsi .
Tattha ca tadahupasaṅkamantaṃyeva rājānaṃ bimbisāraṃ sotāpattiphale patiṭṭhāpesi ekādasanavutehi māgadhakehi brāhmaṇagahapatikehi saddhiṃ .
Atha raññā svātanāya bhattena nimantito bhagavā adhivāsetvā dutiyadivase sakkena devānamindena purato purato gacchantena –
‘‘ Danto dantehi saha purāṇajaṭilehi , vippamutto vippamuttehi ;
Siṅgīnikkhasavaṇṇo , rājagahaṃ pāvisi bhagavā ’’ ti .( mahāva .58)–
EvamādīhiV0.162 gāthāhi abhitthaviyamāno rājagahaṃ pavisitvā rañño nivesane mahādānaṃ sampaṭicchi .
Te petā ‘‘ idāni rājāP0.205 amhākaṃ dānaṃ uddisissati , idāni uddisissatī ’’ ti āsāya parivāretvā aṭṭhaṃsu .
Rājā dānaṃ datvā ‘‘ kattha nu kho bhagavā vihareyyā ’’ ti bhagavato vihāraṭṭhānameva cintesi , na taṃ dānaṃ kassaci uddisi .
Petā chinnāsā hutvā rattiṃ rañño nivesane ativiya bhiṃsanakaṃ vissaramakaṃsu .
Rājā bhayasaṃvegasantāsamāpajji , tato pabhātāya rattiyā bhagavato ārocesi –
‘‘ evarūpaṃ saddamassosiṃ , kiṃ nu kho me , bhante , bhavissatī ’’ ti .
Bhagavā āha –
‘‘ mā bhāyi , mahārāja , na te kiñci pāpakaṃ bhavissati , apica kho te purāṇañātakā petesu uppannā santi , te ekaṃ buddhantaraṃ tameva paccāsīsamānā vicaranti ‘ buddhassa dānaṃ datvā amhākaṃ uddisissatī ’ tiM0.172 , na tesaṃ tvaṃ hiyyo uddisi , te chinnāsā tathārūpaṃ vissaramakaṃsū ’’ ti .
So āha ‘‘ idāni pana , bhante , dinne labheyyun ’’ ti ?
‘‘ Āma , mahārājā ’’ ti .
‘‘ Tena hi me , bhante , adhivāsetu bhagavā ajjatanāya dānaṃ , tesaṃ uddisissāmī ’’ ti ?
Bhagavā adhivāsesi .
Rājā nivesanaṃ gantvā mahādānaṃ paṭiyādetvā bhagavato kālaṃ ārocāpesi .
Bhagavā rājantepuraṃ gantvā paññatte āsane nisīdi saddhiṃ bhikkhusaṅghena .
Tepi kho petā ‘‘ api nāma ajja labheyyāmā ’’ ti gantvā tirokuṭṭādīsu aṭṭhaṃsu .
Bhagavā tathā akāsi , yathā te sabbeva rañño pākaṭā ahesuṃ .
Rājā dakkhiṇodakaṃ dento ‘‘ idaṃ me ñātīnaṃ hotū ’’ ti uddisi , taṅkhaṇaññeva tesaṃ petānaṃ padumasañchannā pokkharaṇiyo nibbattiṃsu .
Te tattha nhatvā ca pivitvā ca paṭippassaddhadarathakilamathapipāsā suvaṇṇavaṇṇā ahesuṃ .
Rājā yāgukhajjakabhojanāni datvā uddisi , taṅkhaṇaññeva tesaṃ dibbayāgukhajjakabhojanāni nibbattiṃsu .
Te tāni paribhuñjitvā pīṇindriyā ahesuṃ .
Atha vatthasenāsanāni datvā uddisi .
TesaṃP0.206 dibbavatthadibbayānadibbapāsādadibbapaccattharaṇadibbaseyyādialaṅkāravidhayo nibbattiṃsu .
Sāpi tesaṃ sampatti yathā sabbāva pākaṭā hoti , tathā bhagavā adhiṭṭhāsi .
Rājā ativiya attamano ahosi .
Tato bhagavā bhuttāvī pavārito rañño māgadhassa anumodanatthaṃ ‘‘ tirokuṭṭesu tiṭṭhantī ’’ ti imā gāthā abhāsi .
Ettāvatā ca ‘‘ yena yattha yadā yasmā , tirokuṭṭaṃ pakāsitaṃ , pakāsetvāna taṃ sabban ’’ ti ayaṃ mātikā saṅkhepato vitthārato ca vibhattā hoti .Paṭhamagāthāvaṇṇanā
1. Idāni
V0.163 imassa tirokuṭṭassa yathākkamaṃ atthavaṇṇanaṃ karissāma .
Seyyathidaṃ – paṭhamagāthāya tāva tirokuṭṭāti kuṭṭānaṃ parabhāgā vuccanti .
Tiṭṭhantīti nisajjādippaṭikkhepato ṭhānakappanavacanametaṃ .
Tena yathā pākāraparabhāgaṃ pabbataparabhāgañca gacchantaṃ ‘‘ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchatī ’’ ti vadanti , evamidhāpi kuṭṭassa parabhāgesu tiṭṭhante ‘‘ tirokuṭṭesuM0.173 tiṭṭhantī ’’ ti āha .
Sandhisiṅghāṭakesu cāti ettha sandhiyoti catukkoṇaracchā vuccanti gharasandhibhittisandhiālokasandhiyo cāpi .
Siṅghāṭakāti tikoṇaracchā vuccanti , tadekajjhaṃ katvā purimena saddhiṃ saṅghaṭento ‘‘ sandhisiṅghāṭakesu cā ’’ ti āha .
Dvārabāhāsu tiṭṭhantīti nagaradvāragharadvārānaṃ bāhā nissāya tiṭṭhanti .
Āgantvāna sakaṃ gharan ti ettha sakaṃ gharaṃ nāma pubbañātigharampi attanā sāmikabhāvena ajjhāvutthapubbagharampi .
Tadubhayampi yasmā te sakagharasaññāya āgacchanti , tasmā ‘‘ āgantvāna sakaṃ gharan ’’ ti āha .
Dutiyagāthāvaṇṇanā 2. Evaṃ bhagavā pubbe anajjhāvutthapubbampi pubbañātigharaṃ bimbisāranivesanaṃ sakagharasaññāya āgantvā tirokuṭṭasandhisiṅghāṭakadvārabāhāsu ṭhite issāmacchariyaphalaṃ anubhavante , appekacce dīghamassukesavikāradhare
P0.207 andhakāramukhe sithilabandhanavilambamānakisapharusakāḷakaṅgapaccaṅge tattha tattha ṭhitavanadāhadaḍḍhatālarukkhasadise , appekacce jighacchāpipāsāraṇinimmathanena udarato uṭṭhāya mukhato viniccharantāya aggijālāya pariḍayhamānasarīre , appekacce sūcichiddāṇumattakaṇṭhabilatāya pabbatākārakucchitāya ca laddhampi pānabhojanaṃ yāvadatthaṃ bhuñjituṃ asamatthatāya khuppipāsāparete aññaṃ rasamavindamāne , appekacce aññamaññassa aññesaṃ vā sattānaṃ pabhinnagaṇḍapiḷakamukhā paggharitarudhirapubbalasikādiṃ laddhā amatamiva sāyamāne ativiya duddasikavirūpabhayānakasarīre bahū pete rañño nidassento –
‘‘ Tirokuṭṭesu tiṭṭhanti , sandhisiṅghāṭakesu ca ;
Dvārabāhāsu tiṭṭhanti , āgantvāna sakaṃ gharan ’’ ti .
–
Vatvā puna tehi katassa kammassa dāruṇabhāvaṃ dassento ‘‘ pahūte annapānamhī ’’ ti dutiyagāthamāha .
TatthaV0.164 pahūteti anappake bahumhi , yāvadatthiketi vuttaṃ hoti .
Bha-kārassa hi ha-kāro labbhati ‘‘ pahu santo na bharatī ’’ tiādīsu ( su . ni .98) viya .
Keci pana ‘‘ bahūte ’’ iti ca ‘‘ bahūke ’’ iti ca paṭhanti .
Pamādapāṭhā eteM0.174 .
Anne ca pānamhi ca annapānamhi .
Khajje ca bhojje ca khajjabhojje , etena asitapītakhāyitasāyitavasena catubbidhaṃ āhāraṃ dasseti .
Upaṭṭhiteti upagamma ṭhite , sajjite paṭiyatte samohiteti vuttaṃ hoti .
Na tesaṃ koci sarati , sattānan ti tesaṃ pettivisaye uppannānaṃ sattānaṃ koci mātā vā pitā vā putto vā na sarati .
Kiṃ kāraṇā ?
Kammapaccayā , attanā katassa adānadānappaṭisedhanādibhedassa kadariyakammassaP0.208 paccayā .
Tañhi tesaṃ kammaṃ ñātīnaṃ sarituṃ na deti .Tatiyagāthāvaṇṇanā
3. Evaṃ bhagavā anappakepi annapānādimhi paccupaṭṭhite ‘‘ api nāma amhe uddissa kiñci dadeyyun ’’ ti ñātī paccāsīsantānaṃ vicarataṃ tesaṃ petānaṃ tehi katassa atikaṭukavipākakarassa kammassa paccayena kassaci ñātino anussaraṇamattābhāvaṃ dassento –
‘‘ Pahūte annapānamhi , khajjabhojje upaṭṭhite ;
Na tesaṃ koci sarati , sattānaṃ kammapaccayā ’’ ti .
–
Vatvā puna rañño pettivisayūpapanne ñātake uddissa dinnaṃ dānaṃ pasaṃsanto ‘‘ evaṃ dadanti ñātīnan ’’ ti tatiyagāthamāha .
Tattha evan ti upamāvacanaṃ .
Tassa dvidhā sambandho – tesaṃ sattānaṃ kammapaccayā asarantepi kismiñci dadanti , ñātīnaṃ , ye evaṃ anukampakā hontīti ca yathā tayā , mahārāja , dinnaṃ , evaṃ suciṃ paṇītaṃ kālena kappiyaṃ pānabhojanaṃ dadanti ñātīnaṃ , ye honti anukampakāti ca .
Dadantīti denti uddisanti niyyātenti .
Ñātīnan ti mātito ca pitito ca sambandhānaṃ .
Yeti ye keci puttā vā dhītaro vā bhātaro vā hontīti bhavanti .
Anukampakāti atthakāmā hitesino .
Sucin ti vimalaṃ dassaneyyaṃ manoramaṃ dhammikaṃ dhammaladdhaṃ .
Paṇītan ti uttamaṃ seṭṭhaṃ .
Kālenāti ñātipetānaṃ tirokuṭṭādīsu āgantvā ṭhitakālena .
Kappiyan ti anucchavikaṃ patirūpaṃ ariyānaṃ paribhogārahaṃ .
Pānabhojanan ti pānañca bhojanañca .
Idha pānabhojanamukhena sabbopi deyyadhammo adhippeto .
Catutthagāthāpubbaddhavaṇṇanā
4. Evaṃ
V0.165M0.175 bhagavā raññā māgadhena petabhūtānaṃ ñātīnaṃ anukampāya dinnaṃ pānabhojanaṃ pasaṃsanto –
‘‘ Evaṃ dadanti ñātīnaṃ , ye honti anukampakā ;
Suciṃ paṇītaṃ kālena , kappiyaṃ pānabhojanan ’’ ti .
–
Vatvā puna yena pakārena dinnaṃ tesaṃ hoti , taṃ dassento ‘‘ idaṃ vo ñātīnaṃ hotū ’’ ti catutthagāthāya pubbaddhamāha taṃ tatiyagāthāya pubbaddhena sambandhitabbaṃ –
‘‘ Evaṃ dadanti ñātīnaṃ , ye honti anukampakāP0.209 ;
Idaṃ vo ñātīnaṃ hotu , sukhitā hontu ñātayo ’’ ti .
Tena ‘‘ idaṃ vo ñātīnaṃ hotūti evaṃ dadanti , no aññathā ’’ ti ettha ākāratthena evaṃsaddena dātabbākāranidassanaṃ kataṃ hoti .
Tattha idan ti deyyadhammanidassanaṃ .
Voti ‘‘ kacci pana vo anuruddhā samaggā sammodamānā ’’ ti ca ( ma . ni .1.326; mahāva .466),‘‘ yehi vo ariyā ’’ ti ca evamādīsu viya kevalaṃ nipātamattaṃ , na sāmivacanaṃ .
Ñātīnaṃ hotūti pettivisaye uppannānaṃ ñātakānaṃ hotu .
Sukhitā hontu ñātayoti te pettivisayūpapannā ñātayo idaṃ paccanubhavantā sukhitā hontūti .
Catutthagāthāparaddhapañcamagāthāpubbaddhavaṇṇanā 4. Evaṃ
V0.165M0.175 bhagavā raññā māgadhena petabhūtānaṃ ñātīnaṃ anukampāya dinnaṃ pānabhojanaṃ pasaṃsanto –
‘‘ Evaṃ dadanti ñātīnaṃ , ye honti anukampakā ;
Suciṃ paṇītaṃ kālena , kappiyaṃ pānabhojanan ’’ ti .
–
Vatvā puna yena pakārena dinnaṃ tesaṃ hoti , taṃ dassento ‘‘ idaṃ vo ñātīnaṃ hotū ’’ ti catutthagāthāya pubbaddhamāha taṃ tatiyagāthāya pubbaddhena sambandhitabbaṃ –
‘‘ Evaṃ dadanti ñātīnaṃ , ye honti anukampakāP0.209 ;
Idaṃ vo ñātīnaṃ hotu , sukhitā hontu ñātayo ’’ ti .
Tena ‘‘ idaṃ vo ñātīnaṃ hotūti evaṃ dadanti , no aññathā ’’ ti ettha ākāratthena evaṃsaddena dātabbākāranidassanaṃ kataṃ hoti .
Tattha idan ti deyyadhammanidassanaṃ .
Voti ‘‘ kacci pana vo anuruddhā samaggā sammodamānā ’’ ti ca ( ma . ni .1.326; mahāva .466),‘‘ yehi vo ariyā ’’ ti ca evamādīsu viya kevalaṃ nipātamattaṃ , na sāmivacanaṃ .
Ñātīnaṃ hotūti pettivisaye uppannānaṃ ñātakānaṃ hotu .
Sukhitā hontu ñātayoti te pettivisayūpapannā ñātayo idaṃ paccanubhavantā sukhitā hontūti .
CatutthagāthāparaddhapañcamagāthāpubbaddhavaṇṇanāSattamagāthāvaṇṇanā
Evaṃ bhagavā ‘‘ yassa dānenā ’’ ti imāya gāthāya puññasampadāya paramatthato nidhibhāvaṃ dassetvā idāni yattha nihito , so nidhi sunihito hoti , taṃ vatthuṃ dassento āha –
6. Evaṃ bhagavā ‘‘ sukhino vā ’’ tiādīhi aḍḍhateyyāhi gāthāhi nānappakārato tesaṃ bhikkhūnaṃ hitasukhāgamapatthanāvasena sattesu mettābhāvanaṃ dassetvā idāni ahitadukkhānāgamapatthanāvasenāpi taṃ dassento āha ‘‘ na paro paraṃ nikubbethā ’’ ti .
Esa porāṇo pāṭho , idāni pana ‘‘ paraṃ hī ’’ tipi paṭhanti , ayaṃ na sobhano .
Tattha paroti parajano .
Paran ti parajanaṃ .
Na nikubbethāti na vañceyya .
Nātimaññethāti na atikkamitvā maññeyya .
Katthacīti katthaci okāse , gāme vā gāmakhette vā ñātimajjhe vā pūgamajjhe vātiādi .
Nan ti etaṃ .
Kañcīti yaṃ kañci khattiyaṃ vā brāhmaṇaṃ vā gahaṭṭhaṃ vā pabbajitaṃ vā sukhitaṃ vā dukkhitaṃ vātiādi .
Byārosanā paṭighasaññāti kāyavacīvikārehi byārosanāya ca manovikārena paṭighasaññāya ca .
‘‘ Byārosanāya paṭighasaññāyā ’’ ti hi vattabbe ‘‘ byārosanā paṭighasaññā ’’ ti vuccati , yathā ‘‘ sammadaññāya vimuttā ’’ ti vattabbe ‘‘ sammadaññā vimuttā ’’ ti , yathā ca ‘‘ anupubbasikkhāya anupubbakiriyāya anupubbapaṭipadāyā ’’ ti vattabbe ‘‘ anupubbasikkhā anupubbakiriyā anupubbapaṭipadā ’’ ti .
Nāññamaññassa dukkhamiccheyyāti aññamaññassa dukkhaṃ na iccheyya
P0.248 .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Na kevalaṃ ‘‘ sukhino vā khemino vā hontū ’’ tiādimanasikāravaseneva mettaṃ bhāveyya , kintu ‘‘ ahovata yo koci parapuggalo yaṃ kañci parapuggalaṃ vañcanādīhi nikatīhi na nikubbetha , jātiādīhi ca navahi mānavatthūhi katthaci padese kañci parapuggalaṃ nātimaññeyya , aññamaññassa ca byārosanāya vā paṭighasaññāya vā dukkhaṃ na iccheyyā ’’ ti evampi manasikaronto bhāveyyāti .Sattamagāthāvaṇṇanā
10. Evaṃ bhagavā ‘‘ ito dinnena yāpenti , petā kālagatā tahin ’’ ti imaṃ atthaṃ upamāhi pakāsetvā puna yasmā te petā ‘‘ ito kiñci lacchāmā ’’ ti āsābhibhūtā ñātigharaṃ āgantvāpi ‘‘ idaṃ nāma no dethā ’’ ti yācituṃ asamatthā , tasmā tesaṃ imāni anussaraṇavatthūni anussaranto
M0.180 kulaputto dakkhiṇaṃ dajjāti dassento ‘‘ adāsi me ’’ ti imaṃ gāthamāha .
Tassattho –
‘‘ idaṃ nāma me dhanaṃ vā dhaññaṃ vā adāsī ’’ ti ca ,‘‘ idaṃ nāma me kiccaṃ attanā uyyogamāpajjanto akāsī ’’ ti ca ,‘‘ amu me mātito vā pitito vā sambandhattā ñātī ’’ ti ca sinehavasena tāṇasamatthatāya ‘‘ mittā ’’ ti ca ,‘‘ asuko me saha paṃsukīḷako sakhā ’’ tiV0.170 ca evaṃ sabbamanussaranto petānaṃ dakkhiṇaṃ dajjā , dānaṃ niyyāteyyāti .
Aparo pāṭho ‘‘ petānaṃ dakkhiṇā dajjā ’’ ti .
Tassattho – dātabbāti dajjā .
Kā sā ?
Petānaṃ dakkhiṇā , teneva ‘‘ adāsi me ’’ tiādinā nayena pubbe katamanussaraṃ anussaratāti vuttaṃ hoti .
Karaṇavacanappasaṅge paccattavacanaṃ veditabbaṃ .
Ekādasamagāthāvaṇṇanā 11. Evaṃ bhagavā petānaṃ dakkhiṇāniyyātane kāraṇabhūtāni anussaraṇavatthūni dassento –
‘‘ Adāsi me akāsi me , ñātimittā sakhā ca me ;
Petānaṃ dakkhiṇaṃ dajjā , pubbe katamanussaran ’’ ti .
–
Vatvā
P0.214 puna ye ñātimaraṇena ruṇṇasokādiparā eva hutvā tiṭṭhanti , na tesaṃ atthāya kiñci denti , tesaṃ taṃ ruṇṇasokādi kevalaṃ attaparitāpanameva hoti , na petānaṃ kiñci atthaṃ nipphādetīti dassento ‘‘ na hi ruṇṇaṃ vā ’’ ti imaṃ gāthamāha .
Tattha ruṇṇan ti rodanā roditattaṃ assupātanaṃ , etena kāyaparissamaṃ dasseti .
Sokoti socanā socitattaṃ , etena cittaparissamaṃ dasseti .
Yā caññāti yā ca ruṇṇasokehi aññā .
Paridevanāti ñātibyasanena phuṭṭhassa lālappanā ,‘‘ kahaṃ ekaputtaka piya manāpā ’’ ti evamādinā nayena guṇasaṃvaṇṇanā , etena vacīparissamaṃ dasseti .Dvādasamagāthāvaṇṇanā
12. Evaṃ
M0.181 bhagavā ‘‘ ruṇṇaṃ vā soko vā yā caññā paridevanā , sabbampi taṃ petānaṃ atthāya na hoti , kevalantu attānaṃ paritāpanamattameva , evaṃ tiṭṭhanti ñātayo ’’ ti ruṇṇādīnaṃ niratthakabhāvaṃ dassetvā puna māgadharājena yā dakkhiṇā dinnā , tassā sātthakabhāvaṃ dassento ‘‘ ayañca kho dakkhiṇā ’’ ti imaṃ gāthamāha .
Tassattho – ayañca kho , mahārāja , dakkhiṇā tayā ajja attano ñātigaṇaṃ uddissa dinnāV0.171 , sā yasmā saṅgho anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa , tasmā saṅghamhi suppatiṭṭhitā assa petajanassa dīgharattaṃ hitāya upakappati sampajjati phalatīti vuttaṃ hoti .
Upakappatīti ca ṭhānaso upakappati , taṃkhaṇaṃyeva upakappati , na cirena .
Yathā hi taṃkhaṇaññeva paṭibhantaṃ ‘‘ ṭhānasovetaṃ tathāgataṃ paṭibhātī ’’ ti vuccati , evamidhāpi taṃkhaṇaṃyeva upakappantā ‘‘ ṭhānaso upakappatī ’’ ti vuttā .
Yaṃ vā taṃ ‘‘ idaṃ kho , brāhmaṇa , ṭhānaṃ , yattha ṭhitassa taṃ dānaṃ upakappatī ’’ ti ( a . ni .10.177) vuttaṃ , tattha khuppipāsikavantāsaparadattūpajīvinijjhāmataṇhikādibhedabhinne ṭhāne upakappatīti vuttaṃ yathā kahāpaṇaṃ dento ‘‘ kahāpaṇaso detī ’’ tiP0.215 loke vuccati .
Imasmiñca atthavikappe upakappatīti pātubhavati , nibbattatīti vuttaṃ hoti .
Terasamagāthāvaṇṇanā 1. Tattha nidhiṃ nidheti purisoti nidhīyatīti nidhi , ṭhapīyati rakkhīyati gopīyatīti attho .
So catubbidho thāvaro , jaṅgamo , aṅgasamo , anugāmikoti .
Tattha thāvaro nāma bhūmigataṃ vā vehāsaṭṭhaṃ vā hiraññaṃ vā
M0.184 suvaṇṇaṃ vā khettaṃ vā vatthu vā , yaṃ vā panaññampi evarūpaṃ iriyāpathavirahitaṃ , ayaṃ thāvaro nidhi .
Jaṅgamo nāma dāsidāsaṃ hatthigavassavaḷavaṃ ajeḷakaṃ kukkuṭasūkaraṃ yaṃ vā panaññampi evarūpaṃ iriyāpathapaṭisaṃyuttaṃ .
Ayaṃ jaṅgamo nidhi aṅgasamo nāma kammāyatanaṃ , sippāyatanaṃ , vijjāṭṭhānaṃ , bāhusaccaṃ , yaṃ vā panaññampi evarūpaṃ sikkhitvā gahitaṃ aṅgapaccaṅgamiva attabhāvappaṭibaddhaṃ , ayaṃ aṅgasamo nidhi .
Anugāmiko nāma dānamayaṃ puññaṃ sīlamayaṃ bhāvanāmayaṃ dhammassavanamayaṃ dhammadesanāmayaṃ , yaṃ vā panaññampi evarūpaṃ puññaṃ tattha tattha anugantvā viya iṭṭhaphalamanuppadeti , ayaṃ anugāmiko nidhi .
Imasmiṃ pana ṭhāne thāvaro adhippeto .
Nidhetīti ṭhapeti paṭisāmeti gopeti .
Purisoti manusso .
Kāmañca purisopi itthīpi paṇḍakopi nidhiṃ nidheti , idha pana purisasīsena desanā katā , atthato pana tesampi idha samodhānaṃ daṭṭhabbaṃ .
Gambhīre odakantiketi ogāhetabbaṭṭhena gambhīraṃ , udakassa antikabhāvena odakantikaṃ .
Atthi gambhīraṃ na odakantikaṃ jaṅgale bhūmibhāge satikaporiso āvāṭo viya , atthi odakantikaṃ na gambhīraṃ ninne pallale ekadvividatthiko āvāṭo viya , atthi gambhīrañceva odakantikañcaP0.218 jaṅgale bhūmibhāge yāva idāni udakaṃ āgamissatīti , tāva khato āvāṭo viya .
Taṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘ gambhīre odakantike ’’ ti .
Atthe kicce samuppanneti atthā anapetanti atthaṃ , atthāvahaṃ hitāvahanti vuttaṃ hoti .
Kātabbanti kiccaṃ , kiñcideva karaṇīyanti vuttaṃ hoti .
Uppannaṃ eva samuppannaṃ , kattabbabhāvena upaṭṭhitanti vuttaṃ hoti .
Tasmiṃ atthe kicce samuppanne .
Atthāya me bhavissatīti nidhānappayojananidassanametaṃ .
Etadatthañhi so nidheti ‘‘ atthāvahe kismiñcideva karaṇīye samuppanne atthāya me bhavissati , tassa me kiccassa nipphattiyā bhavissatī ’’ ti .
Kiccanipphattiyeva hi tassa kicce samuppanne atthoti veditabbo .
Dutiyagāthāvaṇṇanā
EvaṃV0.175 nidhānappayojanaṃ dassento atthādhigamādhippāyaṃ dassetvā idāni anatthāpagamādhippāyaṃ dassetumāha – 2.‘‘ Rājato
M0.185 vā duruttassa , corato pīḷitassa vā .
Iṇassa vā pamokkhāya , dubbhikkhe āpadāsu vā ’’ ti .
Tassattho ‘‘ atthāya me bhavissatī ’’ ti ca ‘‘ iṇassa vā pamokkhāyā ’’ ti ca ettha vuttehi dvīhi bhavissatipamokkhāya-padehi saddhiṃ yathāsambhavaṃ yojetvā veditabbo .
Tatthāyaṃ yojanā – na kevalaṃ atthāya me bhavissatīti eva puriso nidhiṃ nidheti , kintu ‘‘ ayaṃ coro ’’ ti vā ‘‘ pāradāriko ’’ ti vā ‘‘ suṅkaghātako ’’ ti vā evamādinā nayena paccatthikehi paccāmittehi duruttassa me sato rājato vā pamokkhāya bhavissati , sandhicchedādīhi dhanaharaṇena vā ,‘‘ ettakaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ dehī ’’ ti jīvaggāhena vā corehi me pīḷitassa sato corato vā pamokkhāya bhavissati .
Santi me iṇāyikā , te maṃ ‘‘ iṇaṃ dehī ’’ ti codessanti , tehi me codiyamānassa iṇassa vā pamokkhāya bhavissati .
Hoti so samayo , yaṃ dubbhikkhaṃ hoti dussassaṃ dullabhapiṇḍaṃ , tattha na sukaraṃ appadhanena yāpetuṃ , tathāvidhe āgate dubbhikkhe vā me bhavissatiP0.219 .
Yathārūpā āpadā uppajjanti aggito vā udakato vā appiyadāyādato vā , tathārūpāsu vā uppannāsu āpadāsu me bhavissatītipi puriso nidhiṃ nidhetīti .
Evaṃ atthādhigamādhippāyaṃ anatthāpagamādhippāyañcāti dvīhi gāthāhi duvidhaṃ nidhānappayojanaṃ dassetvā idāni tameva duvidhaṃ payojanaṃ nigamento āha –
‘‘ Etadatthāya lokasmiṃ , nidhi nāma nidhīyatī ’’ ti .
Tassattho – yvāyaṃ ‘‘ atthāya me bhavissatī ’’ ti ca ‘‘ rājato vā duruttassā ’’ ti evamādīhi ca atthādhigamo anatthāpagamo ca dassito .
Etadatthāya etesaṃ nipphādanatthāya imasmiṃV0.176 okāsaloke yo koci hiraññasuvaṇṇādibhedo nidhi nāma nidhīyati ṭhapīyati paṭisāmīyatīti .Tatiyagāthāvaṇṇanā
Idāni
M0.186 yasmā evaṃ nihitopi so nidhi puññavataṃyeva adhippetatthasādhako hoti , na aññesaṃ , tasmā tamatthaṃ dīpento āha – 3.‘‘ Tāvassunihito santo , gambhīre odakantike .
Na sabbo sabbadā eva , tassa taṃ upakappatī ’’ ti .
Tassattho – so nidhi tāva sunihito santo , tāva suṭṭhu nikhaṇitvā ṭhapito samānoti vuttaṃ hoti .
Kīva suṭṭhūti ?
Gambhīre odakantike , yāva gambhīre odakantike nihitoti saṅkhaṃ gacchati , tāva suṭṭhūti vuttaṃ hoti .
Na sabbo sabbadā eva , tassa taṃ upakappatīti yena purisena nihito , tassa sabbopi sabbakālaṃ na upakappati na sampajjati , yathāvuttakiccakaraṇasamattho na hotīti vuttaṃ hoti .
Kintu kocideva kadācideva upakappati , neva vā upakappatīti .
Ettha can ti padapūraṇamatte nipāto daṭṭhabbo ‘‘ yathā taṃ appamattassa ātāpino ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .2.18-19;3.154) viya .
Liṅgabhedaṃ vā katvā ‘‘ so ’’ ti vattabbe ‘‘ tan ’’ ti vuttaṃ .
Evaṃ hi vuccamāne so attho sukhaṃ bujjhatīti .
Catutthapañcamagāthāvaṇṇanā
Evaṃ
P0.220 ‘‘ na sabbo sabbadā eva , tassa taṃ upakappatī ’’ ti vatvā idāni yehi kāraṇehi na upakappati , tāni dassento āha – 4.‘‘ Nidhi vā ṭhānā cavati , saññā vāssa vimuyhati .
Nāgā vā apanāmenti , yasmā vāpi haranti naṃ .
4.‘‘ Nidhi vā ṭhānā cavati , saññā vāssa vimuyhati .
Nāgā vā apanāmenti , yasmā vāpi haranti naṃ .
5.‘‘ Appiyā vāpi dāyādā , uddharanti apassato ’’ ti .
Tassattho
V0.177 – yasmiṃ ṭhāne sunihito hoti nidhi , so vā nidhi tamhā ṭhānā cavati apeti vigacchati , acetanopi samāno puññakkhayavasena aññaṃ ṭhānaṃ gacchati .
Saññā vā assa vimuyhati , yasmiṃ ṭhāne nihito nidhi , taṃ na jānāti , assa puññakkhayacoditā nāgā vā taṃ nidhiṃ apanāmenti aññaṃ ṭhānaṃ gamenti .
Yakkhā vāpi haranti yenicchakaṃ ādāyaM0.187 gacchanti .
Apassato vā assa appiyā vā dāyādā bhūmiṃ khaṇitvā taṃ nidhiṃ uddharanti .
Evamassa etehi ṭhānā cavanādīhi kāraṇehi so nidhi na upakappatīti .
Evaṃ ṭhānā cavanādīni lokasammatāni anupakappanakāraṇāni vatvā idāni yaṃ taṃ etesampi kāraṇānaṃ mūlabhūtaṃ ekaññeva puññakkhayasaññitaṃ kāraṇaṃ , taṃ dassento āha –
‘‘ Yadā puññakkhayo hoti , sabbametaṃ vinassatī ’’ ti .
Tassattho – yasmiṃ samaye bhogasampattinipphādakassa puññassa khayo hoti , bhogapārijuññasaṃvattanikamapuññamokāsaṃ katvā ṭhitaṃ hoti , atha yaṃ nidhiṃ nidhentena nihitaṃ hiraññasuvaṇṇādidhanajātaṃ , sabbametaṃ vinassatīti .
Chaṭṭhagāthāvaṇṇanā
Evaṃ bhagavā tena tena adhippāyena nihitampi yathādhippāyaṃ anupakappantaṃ nānappakārehi nassanadhammaṃ lokasammataṃ nidhiṃ vatvā idāni yaṃ puññasampadaṃ paramatthato nidhīti dassetuṃ tassa kuṭumbikassa anumodanatthamidaṃ nidhikaṇḍamāraddhaṃ , taṃ dassento āha – 7.‘‘ Cetiyamhi ca saṅghe vā , puggale atithīsu vā .
Mātari pitari cāpi , atho jeṭṭhamhi bhātarī ’’ ti .
Tattha cayitabbanti cetiyaṃ , pūjetabbanti vuttaṃ hoti , citattā vā cetiyaṃ .
Taṃ panetaṃ cetiyaṃ tividhaṃ hoti paribhogacetiyaṃ
P0.222 , uddissakacetiyaṃ , dhātukacetiyanti .
Tattha bodhirukkho paribhogacetiyaṃ , buddhapaṭimā uddissakacetiyaṃ , dhātugabbhathūpā sadhātukā dhātukacetiyaṃ .
Saṅghoti buddhappamukhādīsu yo koci .
Puggaloti gahaṭṭhapabbajitesu yo koci .
Natthi assa tithi , yamhi vā tamhi divase āgacchatīti atithi .
Taṅkhaṇe āgatapāhunakassetaṃ adhivacanaṃ .
Sesaṃ vuttanayameva .
Evaṃ cetiyādīni ñatvā idāni evaṃ imissā gāthāya sampiṇḍetvā attho veditabbo – yo so nidhi ‘‘ sunihito hotī ’’ ti vutto , so imesu vatthūsu sunihito hoti .
Kasmā ?
DīgharattaṃV0.179 iṭṭhaphalānuppadānasamatthatāya .
Tathā hi appakampi cetiyamhi datvā dīgharattaṃ iṭṭhaphalalābhino honti .
Yathāha –
‘‘ EkapupphaṃM0.189 yajitvāna , asītikappakoṭiyo ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , pupphadānassidaṃ phalan ’’ ti ca .
‘‘ Mattāsukhapariccāgā , passe ce vipulaṃ sukhan ’’ ti ca .( dha . pa .290);
Evaṃ dakkhiṇāvisuddhivelāmasuttādīsu vuttanayena saṅghādivatthūsupi dānaphalavibhāgo veditabbo .
Yathā ca cetiyādīsu dānassa pavatti phalavibhūti ca dassitā , evaṃ yathāyogaṃ sabbattha taṃ taṃ ārabhitvā cārittavārittavasena sīlassa , buddhānussativasena saṃyamassa , tabbatthukavipassanāmanasikārapaccavekkhaṇavasena damassa ca pavatti tassa tassa phalavibhūti ca veditabbā .
Aṭṭhamagāthāvaṇṇanā
Evaṃ bhagavā dānādīhi nidhīyamānassa puññamayanidhino cetiyādibhedaṃ vatthuṃ dassetvā idāni etesu vatthūsu sunihitassa tassa nidhino gambhīre odakantike nihitanidhito visesaṃ dassento āha – 8.‘‘ Eso
P0.223 nidhi sunihito , ajeyyo anugāmiko .
Pahāya gamanīyesu , etaṃ ādāya gacchatī ’’ ti .
Tattha pubbapadena taṃ dānādīhi sunihitanidhiṃ niddisati ‘‘ eso nidhi sunihito ’’ ti .
Ajeyyoti parehi jetvā gahetuṃ na sakkā , acceyyotipi pāṭho , tassa accitabbo accanāraho hitasukhatthikena upacitabboti attho .
Etasmiñca pāṭhe eso nidhi acceyyoti sambandhitvā puna ‘‘ kasmā ’’ ti anuyogaṃ dassetvā ‘‘ yasmā sunihito anugāmiko ’’ ti sambandhitabbaṃ .
Itarathā hi sunihitassa acceyyattaṃ vuttaṃ bhaveyya , na ca sunihito accanīyo .
Accito eva hi soti .
Anugacchatīti anugāmiko , paralokaṃ gacchantampi tattha tattha phaladānena na vijahatīti attho .
PahāyaV0.180 gamanīyesu etaṃ ādāya gacchatīti maraṇakāle paccupaṭṭhite sabbabhogesu pahāya gamanīyesu etaṃ nidhiṃ ādāya paralokaṃ gacchatīti ayaṃ kira etassa attho .
So pana na yujjati .
Kasmā ?
BhogānaṃM0.190 agamanīyato .
Pahātabbā eva hi te te bhogā , na gamanīyā , gamanīyā pana te te gativisesā .
Yato yadi esa attho siyā , pahāya bhoge gamanīyesu gativisesesu iti vadeyya .
Tasmā evamettha attho veditabbo –
‘‘ nidhi vā ṭhānā cavatī ’’ ti evamādinā pakārena pahāya maccaṃ bhogesu gacchantesu etaṃ ādāya gacchatīti .
Eso hi anugāmikattā taṃ nappajahatīti .
Tattha siyā ‘‘ gamanīyesūti ettha gantabbesūti attho , na gacchantesū ’’ ti .
Taṃ na ekaṃsato gahetabbaṃ .
Yathā hi ‘‘ ariyā niyyānikā ’’ ti ( dī . ni .2.141) ettha niyyantāti attho , na niyyātabbāti , evamidhāpi gacchantesūti attho , na gantabbesūti .
Atha vā yasmā esa maraṇakāle kassaci dātukāmo bhoge āmasitumpi na labhati , tasmā tena te bhogā pubbaṃ kāyenaP0.224 pahātabbā , pacchā vihatāsena cetasā gantabbā , atikkamitabbāti vuttaṃ hoti .
Tasmā pubbaṃ kāyena pahāya pacchā cetasā gamanīyesu bhogesūti evamettha attho daṭṭhabbo .
Purimasmiṃ atthe niddhāraṇe bhummavacanaṃ , pahāya gamanīyesu bhogesu ekamevetaṃ puññanidhivibhavaṃ tato nīharitvā ādāya gacchatīti .
Pacchime atthe bhāvenabhāvalakkhaṇe bhummavacanaṃ .
Bhogānañhi gamanīyabhāvena etassa nidhissa ādāya gamanīyabhāvo lakkhīyatīti .
Navamagāthāvaṇṇanā
Evaṃ bhagavā imassa puññanidhino gambhīre odakantike nihitanidhito visesaṃ dassetvā puna attano bhaṇḍaguṇasaṃvaṇṇanena kayajanassa ussāhaṃ janento uḷārabhaṇḍavāṇijo viya attanā desitapuññanidhiguṇasaṃvaṇṇanena tasmiṃ puññanidhimhi devamanussānaṃ ussāhaṃ janento āha –Sahāvassātigāthāvaṇṇanā
9.‘‘ Asādhāraṇamaññesaṃ , acorāharaṇo nidhi .
Kayirātha dhīro puññāni , yo nidhi anugāmiko ’’ ti .
Tattha
M0.191 asādhāraṇamaññesan ti asādhāraṇo aññesaṃ , ma kāro padasandhikaro ‘‘ adukkhamasukhāya vedanāyaV0.181 sampayuttā ’’ tiādīsu viya .
Na corehi āharaṇo acorāharaṇo , corehi ādātabbo na hotīti attho .
Nidhātabboti nidhi .
Evaṃ dvīhi padehi puññanidhiguṇaṃ saṃvaṇṇetvā tato dvīhi tattha ussāhaṃ janeti ‘‘ kayirātha dhīro puññāni , yo nidhi anugāmiko ’’ ti .
Tassattho – yasmā puññāni nāma asādhāraṇo aññesaṃ , acorāharaṇo ca nidhi hoti .
Na kevalañca asādhāraṇo acorāharaṇo ca nidhi , atha kho pana ‘‘ eso nidhi sunihito , ajeyyo anugāmiko ’’ ti ettha vutto yo nidhi anugāmiko .
So ca yasmā puññāniyeva , tasmā kayirātha kareyya dhīro buddhisampanno dhitisampanno ca puggalo puññānīti . 10.
‘‘ Esa devamanussānaṃ , sabbakāmadado nidhī ’’ ti .
Idāni
P0.225 yasmā patthanāya paṭibandhitassa sabbakāmadadattaṃ , na vinā patthanaṃ hoti .
Yathāha –
‘‘ Ākaṅkheyya ce gahapatayo dhammacārī samacārī ‘ aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā khattiyamahāsālānaṃ sahabyataṃ upapajjeyyan ’ ti , ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati yaṃ so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā khattiyamahāsālānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya .
Taṃ kissa hetu ?
Tathā hi so dhammacārī samacārī ’’( ma . ni .1.442).
Evaṃ ‘‘ anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya .
Taṃ kissa hetu ?
Tathā hi so dhammacārī samacārī ’’ ti ( ma . ni .1.442).
TathāM0.192 cāha –
‘‘ Idha , bhikkhave , bhikkhu saddhāya samannāgato hoti , sīlena , sutena , cāgena , paññāya samannāgato hoti , tassa evaṃ hoti ‘ aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā khattiyamahāsālānaṃV0.182 sahabyataṃ upapajjeyyan ’ ti .
So taṃ cittaṃ padahati , taṃ cittaṃ adhiṭṭhāti , taṃ cittaṃ bhāveti .
Tassa te saṅkhārā ca vihārā ca evaṃ bhāvitā evaṃ bahulīkatā tatrūpapattiyā saṃvattantī ’’ ti ( ma . ni .3.161) evamādi .
Tasmā taṃ tathā tathā ākaṅkhapariyāyaṃ cittapadahanādhiṭṭhānabhāvanāparikkhāraṃ patthanaṃ tassa sabbakāmadadatte hetuṃ dassento āha –
‘‘ Yaṃ yadevābhipatthenti , sabbametena labbhatī ’’ ti .
Ekādasamagāthāvaṇṇanā 11. Idāni yaṃ taṃ sabbaṃ etena labbhati , taṃ odhiso odhiso dassento ‘‘ suvaṇṇatā susaratā ’’ ti evamādigāthāyo āha .
Tattha paṭhamagāthāya tāva suvaṇṇatā nāma sundaracchavivaṇṇatā kañcanasannibhattacatā , sāpi etena puññanidhinā labbhati .
Yathāha –
‘‘ Yampi , bhikkhave , tathāgato purimaṃ jātiṃ … pe … pubbe manussabhūto samāno akkodhano ahosi anupāyāsabahulo , bahumpi vutto samāno nābhisajji
P0.226 na kuppi na byāpajji na patitthīyi , na kopañca dosañca appaccayañca pātvākāsi , dātā ca ahosi sukhumānaṃ mudukānaṃ attharaṇānaṃ pāvuraṇānaṃ khomasukhumānaṃ kappāsika … pe … koseyya … pe … kambalasukhumānaṃ .
So tassa kammassa katattā upacitattā … pe … itthattaṃ āgato samāno imaṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ paṭilabhati .
Suvaṇṇavaṇṇo hoti kañcanasannibhattaco ’’ ti ( dī . ni .3.218).
Susaratā nāma brahmassaratā karavīkabhāṇitā , sāpi etena labbhati .
Yathāha –
‘‘ YampiM0.193 , bhikkhave , tathāgato purimaṃ jātiṃ … pe … pharusaṃ vācaṃ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato ahosi , yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā … pe … tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā ahosi .
So tassa kammassa katattā upacitattā … pe … itthattaṃV0.183 āgato samāno imāni dve mahāpurisalakkhaṇāni paṭilabhati .
Pahutajivho ca hoti brahmassaro ca karavīkabhāṇī ’’ ti ( dī . ni .3.236).
Susaṇṭhānāti suṭṭhu saṇṭhānatā , samacitavaṭṭitayuttaṭṭhānesu aṅgapaccaṅgānaṃ samacitavaṭṭitabhāvena sannivesoti vuttaṃ hoti .
Sāpi etena labbhati .
Yathāha –
‘‘ Yampi , bhikkhave , tathāgato purimaṃ jātiṃ … pe … pubbe manussabhūto samāno bahujanassa atthakāmo ahosi hitakāmo phāsukāmo yogakkhemakāmo ‘ kinti me saddhāya vaḍḍheyyuṃ , sīlena sutena cāgena paññāya dhanadhaññena khettavatthunā dvipadacatuppadehi puttadārehi dāsakammakaraporisehi ñātīhi mittehi bandhavehi vaḍḍheyyun ’ ti , so tassa kammassa … pe … samāno imāni tīṇi mahāpurisalakkhaṇāni paṭilabhati , sīhapubbaḍḍhakāyo ca hoti citantaraṃso ca samavaṭṭakkhandhoP0.227 cā ’’ ti ( dī . ni .3.224) evamādi .
Iminā nayena ito paresampi iminā puññanidhinā paṭilābhasādhakāni suttapadāni tato tato ānetvā vattabbāni .
Ativitthārabhayena tu saṃkhittaṃ , idāni avasesapadānaṃ vaṇṇanaṃ karissāmi .
Surūpatāti ettha sakalasarīraṃ rūpanti veditabbaṃ ‘‘ ākāso parivārito rūpaṃtveva saṅkhaṃ gacchatī ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.306) viya , tassa rūpassa sundaratā surūpatā nātidīghatā nātirassatā nātikisatā nātithūlatā nātikāḷatā naccodātatāti vuttaṃ hoti .
Ādhipaccan ti adhipatibhāvo , khattiyamahāsālādibhāvena sāmikabhāvoti attho .
Parivāroti agārikānaṃ sajanaparijanasampatti , anagārikānaṃ parisasampatti , ādhipaccañcaM0.194 parivāro ca ādhipaccaparivāro .
Ettha ca suvaṇṇatādīhi sarīrasampatti , ādhipaccena bhogasampatti , parivārena sajanaparijanasampatti vuttāti veditabbā .
Sabbametena labbhatīti yaṃ taṃ ‘‘ yaṃ yadevābhipatthenti , sabbametena labbhatī ’’ ti vuttaṃ , tattha idampi tāva paṭhamaṃ odhiso vuttasuvaṇṇatādi sabbametena labbhatīti veditabbanti dasseti .Dvādasamagāthāvaṇṇanā
12. Evamimāya
V0.184 gāthāya puññānubhāvena labhitabbaṃ rajjasampattito oraṃ devamanussasampattiṃ dassetvā idāni tadubhayarajjasampattiṃ dassento ‘‘ padesarajjan ’’ ti imaṃ gāthamāha .
Tattha padesarajjan ti ekadīpampi sakalaṃ apāpuṇitvā pathaviyā ekamekasmiṃ padese rajjaṃ .
Issarabhāvo issariyaṃ , iminā dīpacakkavattirajjaṃ dasseti .
Cakkavattisukhaṃ piyan ti iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ cakkavattisukhaṃ .
Iminā cāturantacakkavattirajjaṃ dasseti .
Devesu rajjaṃ devarajjaṃ , etena mandhātādīnampi manussānaṃ devarajjaṃ dassitaṃ hoti .
Api dibbesūti iminā ye te divi bhavattā ‘‘ dibbā ’’ ti vuccanti , tesu dibbesu kāyesu uppannānampi devarajjaṃ dasseti .
Sabbametena labbhatīti yaṃ taṃ ‘‘ yaṃ yadevābhipatthenti , sabbametena labbhatī ’’ tiP0.228 vuttaṃ , tattha idampi dutiyaṃ odhiso padesarajjādi sabbametena labbhatīti veditabbanti dasseti .
TerasamagāthāvaṇṇanāVaro varaññūtigāthāvaṇṇanā
13. Evaṃ bhagavā raññā dinnāya dakkhiṇāya sātthakabhāvaṃ dassento –
‘‘ Ayañca kho dakkhiṇā dinnā , saṅghamhi suppatiṭṭhitā ;
Dīgharattaṃ hitāyassa , ṭhānaso upakappatī ’’ ti .
–
Vatvā puna yasmā imaṃ dakkhiṇaṃ dentena ñātīnaṃ ñātīhi kattabbakiccakaraṇavasena ñātidhammo nidassito , bahujanassa pākaṭīkato , nidassanaṃ vā kato , tumhehipi ñātīnaṃ evameva ñātīhi kattabbakiccakaraṇavasena ñātidhammo paripūretabbo , na niratthakehi ruṇṇādīhi attā paritāpetabboti ca pete dibbasampattiṃ adhigamentena petānaṃ pūjā katā uḷārā , buddhappamukhañca bhikkhusaṅghaṃ annapānādīhi santappentena bhikkhūnaṃ balaṃ anupadinnaṃ , anukampādiguṇaparivārañca cāgacetanaṃ nibbattentena anappakaṃ puññaṃ
M0.182 pasutaṃ , tasmā bhagavā imehi yathābhuccaguṇehi rājānaṃ sampahaṃsento –
‘‘ So ñātidhammo ca ayaṃ nidassito ,
Petāna pūjā ca katā uḷārā ;
Balañca bhikkhūnamanuppadinnaṃ ,
Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakan ’’ ti .
–
Imāya gāthāya desanaṃ pariyosāpeti .
AthaV0.172 vā ‘‘ so ñātidhammo ca ayaṃ nidassito ’’ ti iminā gāthāpadena bhagavā rājānaṃ dhammiyā kathāya sandasseti .
Ñātidhammanidassanameva hi ettha sandassanaṃ petāna pūjā ca katā uḷārāti iminā samādapeti .
Uḷārāti pasaṃsanameva hi ettha punappunaṃ pūjākaraṇe samādapanaṃ .
Balañca bhikkhūnamanuppadinnan ti iminā samuttejeti .
Balānuppadānameva hi ettha evaṃ dānaṃ , balānuppadānatāti tassa ussāhavaḍḍhanena samuttejanaṃ .
Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakan ti iminā sampahaṃseti .
Puññappasutakittanameva hi ettha tassa yathābhuccaguṇasaṃvaṇṇanabhāvena sampahaṃsanajananatoP0.216 sampahaṃsananti veditabbaṃ .
Desanāpariyosāne ca pettivisayūpapattiādīnavasaṃvaṇṇanena saṃviggānaṃ yoniso padahataṃ caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi .
Dutiyadivasepi bhagavā devamanussānaṃ idameva tirokuṭṭaṃ desesi , evaṃ yāva sattamadivasā tādiso eva dhammābhisamayo ahosīti .
Paramatthajotikāya khuddakapāṭha-aṭṭhakathāya
Tirokuṭṭasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .8. Nidhikaṇḍasuttavaṇṇanā
Nikkhepakāraṇaṃ
Idāni
V0.173 yadidaṃ tirokuṭṭānantaraṃ ‘‘ nidhiṃ nidheti puriso ’’ tiādinā nidhikaṇḍaṃ nikkhittaṃ , tassa –
‘‘ BhāsitvāM0.183 nidhikaṇḍassa , idha nikkhepakāraṇaṃ ;
Aṭṭhuppattiñca dīpetvā , karissāmatthavaṇṇanaṃ ’’.
Tattha idha nikkhepakāraṇaṃ tāvassa evaṃ veditabbaṃ .
Idañhi nidhikaṇḍaṃ bhagavatā iminā anukkamena avuttampi yasmā anumodanavasena vuttassa tirokuṭṭassa mithunabhūtaṃ , tasmā idha nikkhittaṃ .
Tirokuṭṭena vā puññavirahitānaṃ vipattiṃ dassetvā iminā katapuññānaṃ sampattidassanatthampi idaṃ idha nikkhittanti veditabbaṃ .
Idamassa idha nikkhepakāraṇaṃ .
Suttaṭṭhuppatti
Aṭṭhuppatti panassa – sāvatthiyaṃ kira aññataro kuṭumbiko aḍḍho mahaddhano mahābhogo .
So ca saddho hoti pasanno , vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasati .
So ekasmiṃ divase buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ deti .
Tena ca samayena rājā dhanatthiko hoti , so tassa santike purisaṃ pesesi ‘‘ gaccha , bhaṇe , itthannāmaṃ kuṭumbikaṃ ānehī ’’ ti .
So gantvā taṃ kuṭumbikaṃ āha ‘‘ rājā taṃ gahapati āmantetī ’’ ti .
Kuṭumbiko saddhādiguṇasamannāgatenaP0.217 cetasā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ parivisanto āha ‘‘ gaccha , bho purisa , pacchā āgamissāmi , idāni tāvamhi nidhiṃ nidhento ṭhito ’’ ti .
Atha bhagavā bhuttāvī pavārito tameva puññasampadaṃ paramatthato nidhīti dassetuṃ tassa kuṭumbikassa anumodanatthaṃ ‘‘ nidhiṃ nidheti puriso ’’ ti imā gāthāyo abhāsi .
Ayamassa aṭṭhuppatti .
EvamassaV0.174 –
‘‘ Bhāsitvā nidhikaṇḍassa , idha nikkhepakāraṇaṃ ;
Aṭṭhuppattiñca dīpetvā , karissāmatthavaṇṇanaṃ ’’.
Paṭhamagāthāvaṇṇanā
13. Evamimāya gāthāya puññānubhāvena labhitabbaṃ devamanussarajjasampattiṃ dassetvā idāni dvīhi gāthāhi vuttaṃ sampattiṃ samāsato purakkhatvā nibbānasampattiṃ dassento ‘‘ mānussikā ca sampattī ’’ ti imaṃ gāthamāha .
Tassāyaṃ padavaṇṇanā – manussānaṃ ayanti mānussī , mānussī eva mānussikā .
Sampajjanaṃ sampatti .
Devānaṃ loko devaloko .
Tasmiṃ devaloke .
Yāti anavasesapariyādānaṃ , ramanti etāya ajjhattaṃ uppannāya bahiddhā vā upakaraṇabhūtāyāti rati , sukhassa sukhavatthuno cetaṃM0.195 adhivacanaṃ .
Yāti aniyatavacanaṃ ca saddo pubbasampattiyā saha sampiṇḍanattho .
Nibbānaṃyeva nibbānasampatti .
Ayaṃ pana atthavaṇṇanā – yā esā ‘‘ suvaṇṇatā ’’ tiādīhi padehi mānussikā ca sampatti devaloke ca yā rati vuttā , sā ca sabbā , yā cāyamaparā saddhānusāribhāvādivasena pattabbā nibbānasampatti , sā cāti idaṃ tatiyampi odhiso sabbametena labbhatīti .
AthaV0.185 vā yā pubbe suvaṇṇatādīhi avuttā ‘‘ sūrā satimanto idha brahmacariyavāso ’’ ti evamādinā ( a . ni .9.21) nayena niddiṭṭhā paññāveyyattiyādibhedā ca mānussikā sampatti , aparā devaloke ca yā jhānādirati , yā ca yathāvuttappakārā nibbānasampatti cāti idampi tatiyaṃ odhiso sabbametena labbhatīti .
Evampettha atthavaṇṇanā veditabbā .
Cuddasamagāthāvaṇṇanā 14. Evamimāya gāthāya puññānubhāvena labhitabbaṃ saddhānusārībhāvādivasena pattabbaṃ nibbānasampattimpi dassetvā idāni tevijjaubhatobhāgavimuttabhāvavasenapi pattabbaṃ tameva tassa upāyañca dassento ‘‘ mittasampadamāgammā ’’ ti imaṃ gāthamāha .
Tassāyaṃ padavaṇṇanā – sampajjati etāya guṇavibhūtiṃ pāpuṇātīti sampadā , mitto eva sampadā mittasampadā , taṃ mittasampadaṃ
P0.229 .
Āgammāti nissāya .
Yonisoti upāyena .
Payuñjatoti yogānuṭṭhānaṃ karoto .
Vijānāti etāyāti vijjā , vimuccati etāya , sayaṃ vā vimuccatīti vimutti , vijjā ca vimutti ca vijjāvimuttiyo , vijjāvimuttīsu vasībhāvo vijjāvimuttivasībhāvo .
Ayaṃ pana atthavaṇṇanā – yvāyaṃ mittasampadamāgamma satthāraṃ vā aññataraṃ vā garuṭṭhāniyaṃ sabrahmacāriṃ nissāya tato ovādañca anusāsaniñca gahetvā yathānusiṭṭhaṃ paṭipattiyā yoniso payuñjato pubbenivāsādīsu tīsu vijjāsu ‘‘ tattha katamā vimutti ?
Cittassa ca adhimutti nibbānañcā ’’ ti ( dha . sa .1381) evaṃ āgatāya aṭṭhasamāpattinibbānabhedāya vimuttiyā ca tathā tathā adandhāyitattenaM0.196 vasībhāvo , idampi catutthaṃ odhiso sabbametena labbhatīti .Pannarasamagāthāvaṇṇanā
15. Evamimāya gāthāya pubbe kathitavijjāvimuttivasībhāvabhāgiyapuññānubhāvena labhitabbaṃ tevijjaubhatobhāgavimuttabhāvavasenapi pattabbaṃ nibbānasampattiṃ dassetvā idāni yasmā vijjāvimuttivasībhāvappattā tevijjā ubhatobhāgavimuttāpi sabbe paṭisambhidādiguṇavibhūtiṃ labhanti , imāya puññasampadāya ca tassā guṇavibhūtiyā padaṭṭhānavasena
V0.186 tathā tathā sāpi labbhati , tasmā tampi dassento ‘‘ paṭisambhidā vimokkhā cā ’’ ti imaṃ gāthamāha .‘‘ Yato sammā katena yā cāyaṃ dhammatthaniruttipaṭibhānesu pabhedagatā paññā paṭisambhidā ’’ ti vuccati , ye cime ‘‘ rūpī rūpāni passatī ’’ tiādinā ( dī . ni .2.129;3.339) nayena aṭṭha vimokkhā , yā cāyaṃ bhagavato sāvakehi pattabbā sāvakasampattisādhikā sāvakapāramī , yā ca sayambhubhāvasādhikā paccekabodhi , yā ca sabbasattuttamabhāvasādhikā buddhabhūmi , idampi pañcamaṃ odhiso sabbametena labbhatīti veditabbaṃ .
Soḷasamagāthāvaṇṇanā
16. Evaṃ bhagavā yaṃ taṃ ‘‘ yaṃ yadevābhipatthenti , sabbametena labbhatī ’’ ti vuttaṃ , taṃ imāhi pañcahi gāthāhi odhiso odhiso dassetvā
P0.230 idāni sabbamevidaṃ sabbakāmadadanidhisaññitaṃ puññasampadaṃ pasaṃsanto ‘‘ evaṃ mahatthikā esā ’’ ti imāya gāthāya desanaṃ niṭṭhapesi .
Tassāyaṃ padavaṇṇanā – evan ti atītatthanidassanaṃ .
Mahanto attho assāti mahatthikā , mahato atthāya saṃvattatīti vuttaṃ hoti , mahiddhikātipi pāṭho .
Esāti uddesavacanaṃ , tena ‘‘ yassa dānena sīlenā ’’ ti ito pabhuti yāva ‘‘ kayirātha dhīro puññānī ’’ ti vuttaṃ puññasampadaṃ uddisati .
Yadidan ti abhimukhakaraṇatthe nipāto , tena esāti uddiṭṭhaṃ niddisituṃ yā esāti abhimukhaṃ karoti .
Puññānaṃ sampadā puññasampadāM0.197 .
Tasmāti kāraṇavacanaṃ .
Dhīrāti dhitimanto .
Pasaṃsantīti vaṇṇayanti .
Paṇḍitāti paññāsampannā .
Katapuññatan ti katapuññabhāvaṃ .
Ayaṃ pana atthavaṇṇanā – iti bhagavā suvaṇṇatādiṃ buddhabhūmipariyosānaṃ puññasampadānubhāvena adhigantabbamatthaṃ vaṇṇayitvā idāni tamevatthaṃ sampiṇḍetvā dassento tenevatthena yathāvuttappakārāya puññasampadāya mahatthikattaṃ thunanto āha – evaṃ mahato atthassa āvahanena mahatthikā esā , yadidaṃ mayā ‘‘ yassa dānena sīlenā ’’ tiādinā nayena desitā puññasampadā , tasmā mādisā sattānaṃ hitasukhāvahāya dhammadesanāya akilāsutāya yathābhūtaguṇena ca dhīrā paṇḍitā ‘‘ asādhāraṇamaññesaṃ , acorāharaṇo nidhī ’’ tiādīhi idha vuttehiV0.187 ca , avuttehi ca ‘‘ mā , bhikkhave , puññānaṃ bhāyittha , sukhassetaṃ , bhikkhave , adhivacanaṃ , yadidaṃ puññānī ’’ tiādīhi ( a . ni .7.62; itivu .22; netti .121) vacanehi anekākāravokāraṃ katapuññataṃ pasaṃsanti , na pakkhapātenāti .Desanāpariyosāne so upāsako bahujanena saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāsi , rañño ca pasenadikosalassa santikaṃ gantvā etamatthaṃ ārocesi , rājā ativiya tuṭṭho hutvā ‘‘ sādhu , gahapati , sādhu kho tvaṃ
P0.231 , gahapati , mādisehipi anāharaṇīyaṃ nidhiṃ nidhesī ’’ ti saṃrādhetvā mahatiṃ pūjamakāsīti .Desanāpariyosāne so upāsako bahujanena saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāsi , rañño ca pasenadikosalassa santikaṃ gantvā etamatthaṃ ārocesi , rājā ativiya tuṭṭho hutvā ‘‘ sādhu , gahapati , sādhu kho tvaṃ
P0.231 , gahapati , mādisehipi anāharaṇīyaṃ nidhiṃ nidhesī ’’ ti saṃrādhetvā mahatiṃ pūjamakāsīti .Paramatthajotikāya khuddakapāṭha-aṭṭhakathāya
Nidhikaṇḍasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Mettasuttavaṇṇanā
Nikkhepappayojanaṃ
IdāniV0.188 nidhikaṇḍānantaraṃ nikkhittassa mettasuttassa vaṇṇanākkamo anuppatto .
Tassa idha nikkhepappayojanaṃ vatvā tato paraṃ –
‘‘ Yena vuttaṃ yadā yattha , yasmā cetesa dīpanā ;
Nidānaṃ sodhayitvāssa , karissāmatthavaṇṇanaṃ ’’.
TatthaM0.198 yasmā nidhikaṇḍena dānasīlādipuññasampadā vuttā , sā ca sattesu mettāya katāya mahapphalā hoti yāva buddhabhūmiṃ pāpetuṃ samatthā , tasmā tassā puññasampadāya upakāradassanatthaṃ , yasmā vā saraṇehi sāsane otaritvā sikkhāpadehi sīle patiṭṭhitānaṃ dvattiṃsākārena rāgappahānasamatthaṃ , kumārapañhena mohappahānasamatthañca kammaṭṭhānaṃ dassetvā , maṅgalasuttena tassa pavattiyā maṅgalabhāvo attarakkhā ca , ratanasuttena tassānurūpā pararakkhā , tirokuṭṭena rattanasutte vuttabhūtesu ekaccabhūtadassanaṃ vuttappakārāya puññasampattiyā pamajjantānaṃ vipatti ca , nidhikaṇḍena tirokuṭṭe vuttavipattipaṭipakkhabhūtā sampatti ca dassitā , dosappahānasamatthaṃ pana kammaṭṭhānaṃ adassitameva , tasmā taṃ dosappahānasamatthaṃ kammaṭṭhānaṃ dassetuṃ idaṃ mettasuttaṃ idha nikkhittaṃ .
Evañhi suparipūro hoti khuddakapāṭhoti idamassa idha nikkhepappayojanaṃ .
Nidānasodhanaṃ
Idāni yāyaṃ –
‘‘ Yena vuttaṃ yadā yattha , yasmā cetesa dīpanā ;
Nidānaṃ sodhayitvāssa , karissāmatthavaṇṇanan ’’ ti .
–
MātikāV0.189 nikkhittā , tattha idaṃP0.232 mettasuttaṃ bhagavatāva vuttaṃ , na sāvakādīhi , tañca pana yadā himavantapassato devatāhi ubbāḷhā bhikkhū bhagavato santikaṃ āgatā , tadā sāvatthiyaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ parittatthāya kammaṭṭhānatthāya ca vuttanti evaṃ tāva saṅkhepato etesaṃ padānaṃ dīpanā nidānasodhanā veditabbā .
Vitthārato pana evaṃ veditabbā – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya , tena kho pana samayena sambahulā nānāverajjakā bhikkhū bhagavato santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā tattha tattha vassaṃ upagantukāmā bhagavantaṃ upasaṅkamanti .
Tatra sudaṃ bhagavā rāgacaritānaṃ saviññāṇakaaviññāṇakavasena ekādasavidhaṃ asubhakammaṭṭhānaṃ , dosacaritānaṃ catubbidhaṃ mettādikammaṭṭhānaṃ , mohacaritānaṃ maraṇassatikammaṭṭhānādīni , vitakkacaritānaṃ ānāpānassatipathavīkasiṇādīni , saddhācaritānaṃ buddhānussatikammaṭṭhānādīni , buddhicaritānaṃ catudhātuvavatthānādīnītiM0.199 iminā nayena caturāsītisahassappabhedacaritānukūlāni kammaṭṭhānāni katheti .
Atha kho pañcamattāni bhikkhusatāni bhagavato santike kammaṭṭhānaṃ uggahetvā sappāyasenāsanañca gocaragāmañca pariyesamānāni anupubbena gantvā paccante himavantena saddhiṃ ekābaddhaṃ nīlakācamaṇisannibhasilātalaṃ sītalaghanacchāyanīlavanasaṇḍamaṇḍitaṃ muttājālarajatapaṭṭasadisavālukākiṇṇabhūmibhāgaṃ sucisātasītalajalāsayaparivāritaṃ pabbatamaddasaṃsu .
Atha te bhikkhū tatthekarattiṃ vasitvā pabhātāya rattiyā sarīraparikammaṃ katvā tassa avidūre aññataraṃ gāmaṃ piṇḍāya pavisiṃsu .
Gāmo ghananivesanasanniviṭṭhakulasahassayutto , manussā cetthaP0.233 saddhā pasannā te paccante pabbajitadassanassa dullabhatāya bhikkhū disvā eva pītisomanassajātā hutvā te bhikkhū bhojetvā ‘‘ idheva , bhante , temāsaṃ vasathā ’’ ti yācitvā pañca padhānakuṭisatāni kāretvā tattha mañcapīṭhapānīyaparibhojanīyaghaṭādīni sabbūpakaraṇāni paṭiyādesuṃ .
Bhikkhū dutiyadivase aññaṃ gāmaṃ piṇḍāya pavisiṃsu .
Tatthapi manussā tatheva upaṭṭhahitvā vassāvāsaṃ yāciṃsu .
Bhikkhū ‘‘ asati antarāye ’’ ti adhivāsetvā taṃ vanasaṇḍaṃ pavisitvā sabbarattindivaṃ āraddhavīriyā yāmaghaṇḍikaṃ koṭṭetvā yonisomanasikārabahulā viharantā rukkhamūlāni upagantvā nisīdiṃsu .
Sīlavantānaṃ bhikkhūnaṃ tejena vihatatejā rukkhadevatā attano attano vimānā oruyha dārake gahetvā ito cito vicaranti .
SeyyathāpiV0.190 nāma rājūhi vā rājamahāmattehi vā gāmakāvāsaṃ gatehi gāmavāsīnaṃ gharesu okāse gahite gharamanussakā gharā nikkhamitvā aññatra vasantā ‘‘ kadā nu gamissantī ’’ ti dūratova olokenti , evameva devatā attano attano vimānāni chaḍḍetvā ito cito ca vicarantiyo dūratova olokenti ‘‘ kadā nu bhadantā gamissantī ’’ ti .
Tato evaṃ samacintesuṃ ‘‘ paṭhamavassūpagatā bhikkhū avassaṃ temāsaṃ vasissanti , mayaṃ pana tāva ciraṃ dārake gahetvā okkamma vasituṃ na sakkoma , handa mayaṃ bhikkhūnaṃ bhayānakaṃ ārammaṇaṃ dassemā ’’ ti .
Tā rattiṃ bhikkhūnaṃ samaṇadhammakaraṇavelāya bhiṃsanakāni yakkharūpāni nimminitvā puratoM0.200 purato tiṭṭhanti , bheravasaddañca karonti .
Bhikkhūnaṃ tāni rūpāni disvā tañca saddaṃ sutvā hadayaṃ phandi , dubbaṇṇāP0.234 ca ahesuṃ uppaṇḍuppaṇḍukajātā .
Tena te bhikkhū cittaṃ ekaggaṃ kātuṃ nāsakkhiṃsu , tesaṃ anekaggacittānaṃ bhayena ca punappunaṃ saṃviggānaṃ sati sammussi , tato tesaṃ muṭṭhasatīnaṃ duggandhāni ārammaṇāni payojesuṃ , tesaṃ tena duggandhena nimmathiyamānamiva matthaluṅgaṃ ahosi , gāḷhā sīsavedanā uppajjiṃsu , na ca taṃ pavattiṃ aññamaññassa ārocesuṃ .
Athekadivasaṃ saṅghattherassa upaṭṭhānakāle sabbesu sannipatitesu saṅghatthero pucchi ‘‘ tumhākaṃ , āvuso , imaṃ vanasaṇḍaṃ paviṭṭhānaṃ katipāhaṃ ativiya parisuddho chavivaṇṇo ahosi pariyodāto , vippasannāni ca indriyāni , etarahi panattha kisā dubbaṇṇā uppaṇḍuppaṇḍukajātā , kiṃ vo idha asappāyan ’’ ti .
Tato eko bhikkhu āha –
‘‘ ahaṃ , bhante , rattiṃ īdisañca īdisañca bheravārammaṇaṃ passāmi ca suṇāmi ca , īdisañca gandhaṃ ghāyāmi , tena me cittaṃ na samādhiyatī ’’ ti , eteneva upāyena sabbeva te taṃ pavattiṃ ārocesuṃ .
Saṅghatthero āha –
‘‘ bhagavatā , āvuso , dve vassūpanāyikā paññattā , amhākañca idaṃ senāsanaṃ asappāyaṃ , āyāmāvuso , bhagavato santikaṃ gantvā aññaṃ sappāyasenāsanaṃ pucchāmā ’’ ti .
‘‘ Sādhu , bhante ’’ ti te bhikkhū therassa paṭissuṇitvā sabbeva senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya anupalittattā kulesu kañci anāmantetvā eva yena sāvatthi tena cārikaṃ pakkamiṃsu .
Anupubbena sāvatthiṃ gantvā bhagavato santikaṃ āgamiṃsu .
Bhagavā te bhikkhū disvā etadavoca –
‘‘ na , bhikkhave , antovassaṃ cārikā caritabbāti mayā sikkhāpadaṃ paññattaṃ , kissa tumheP0.235 cārikaṃ carathā ’’ ti .
Te bhagavato sabbamārocesuṃ .
Bhagavā āvajjento sakalajambudīpe antamaso catupādapīṭhakaṭṭhānamattampi tesaṃ sappāyasenāsanaṃ nāddasa .
Atha te bhikkhū āha –
‘‘ na , bhikkhave , tumhākaṃ aññaṃ sappāyasenāsanaṃ atthi , tattheva tumhe viharantā āsavakkhayaṃ pāpuṇissatha , gacchatha , bhikkhave , tamevaV0.191 senāsanaṃ upanissāya viharatha , sace pana devatāhi abhayaṃ icchatha , imaṃ parittaṃ uggaṇhatha .
Etañhi vo parittañca kammaṭṭhānañca bhavissatī ’’ ti idaṃ suttamabhāsi .
ApareM0.201 panāhu –
‘‘ gacchatha , bhikkhave , tameva senāsanaṃ upanissāya viharathā ’’ ti idañca vatvā bhagavā āha –
‘‘ apica kho āraññakena pariharaṇaṃ ñātabbaṃ .
Seyyathidaṃ – sāyaṃ pātaṃ karaṇavasena dve mettā dve parittā dve asubhā dve maraṇassatī aṭṭhamahāsaṃvegavatthusamāvajjanañca , aṭṭha mahāsaṃvegavatthūni nāma jātijarābyādhimaraṇaṃ cattāri apāyadukkhānīti , atha vā jātijarābyādhimaraṇāni cattāri , apāyadukkhaṃ pañcamaṃ , atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ , anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ , paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhan ’’ ti .
Evaṃ bhagavā pariharaṇaṃ ācikkhitvā tesaṃ bhikkhūnaṃ mettatthañca parittatthañca vipassanāpādakajjhānatthañca idaṃ suttamabhāsīti .
Evaṃ vitthāratopi ‘‘ yena vuttaṃ yadā yattha , yasmā ce ’’ ti etesaṃ padānaṃ dīpanā nidānasodhanā veditabbā .
Ettāvatā ca yā sā ‘‘ yena vuttaṃ yadā yattha , yasmā cetesa dīpanā .
Nidānaṃ sodhayitvā ’’ ti mātikā ṭhapitā , sāP0.236 sabbākārena vitthāritā hoti .
Paṭhamagāthāvaṇṇanā
V0.188 nidhikaṇḍānantaraṃ nikkhittassa mettasuttassa vaṇṇanākkamo anuppatto .
Tassa idha nikkhepappayojanaṃ vatvā tato paraṃ –
‘‘ Yena vuttaṃ yadā yattha , yasmā cetesa dīpanā ;
Nidānaṃ sodhayitvāssa , karissāmatthavaṇṇanaṃ ’’.
TatthaM0.198 yasmā nidhikaṇḍena dānasīlādipuññasampadā vuttā , sā ca sattesu mettāya katāya mahapphalā hoti yāva buddhabhūmiṃ pāpetuṃ samatthā , tasmā tassā puññasampadāya upakāradassanatthaṃ , yasmā vā saraṇehi sāsane otaritvā sikkhāpadehi sīle patiṭṭhitānaṃ dvattiṃsākārena rāgappahānasamatthaṃ , kumārapañhena mohappahānasamatthañca kammaṭṭhānaṃ dassetvā , maṅgalasuttena tassa pavattiyā maṅgalabhāvo attarakkhā ca , ratanasuttena tassānurūpā pararakkhā , tirokuṭṭena rattanasutte vuttabhūtesu ekaccabhūtadassanaṃ vuttappakārāya puññasampattiyā pamajjantānaṃ vipatti ca , nidhikaṇḍena tirokuṭṭe vuttavipattipaṭipakkhabhūtā sampatti ca dassitā , dosappahānasamatthaṃ pana kammaṭṭhānaṃ adassitameva , tasmā taṃ dosappahānasamatthaṃ kammaṭṭhānaṃ dassetuṃ idaṃ mettasuttaṃ idha nikkhittaṃ .
Evañhi suparipūro hoti khuddakapāṭhoti idamassa idha nikkhepappayojanaṃ .
Nidānasodhanaṃ
Idāni yāyaṃ –
‘‘ Yena vuttaṃ yadā yattha , yasmā cetesa dīpanā ;
Nidānaṃ sodhayitvāssa , karissāmatthavaṇṇanan ’’ ti .
–
MātikāV0.189 nikkhittā , tattha idaṃP0.232 mettasuttaṃ bhagavatāva vuttaṃ , na sāvakādīhi , tañca pana yadā himavantapassato devatāhi ubbāḷhā bhikkhū bhagavato santikaṃ āgatā , tadā sāvatthiyaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ parittatthāya kammaṭṭhānatthāya ca vuttanti evaṃ tāva saṅkhepato etesaṃ padānaṃ dīpanā nidānasodhanā veditabbā .
Vitthārato pana evaṃ veditabbā – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya , tena kho pana samayena sambahulā nānāverajjakā bhikkhū bhagavato santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā tattha tattha vassaṃ upagantukāmā bhagavantaṃ upasaṅkamanti .
Tatra sudaṃ bhagavā rāgacaritānaṃ saviññāṇakaaviññāṇakavasena ekādasavidhaṃ asubhakammaṭṭhānaṃ , dosacaritānaṃ catubbidhaṃ mettādikammaṭṭhānaṃ , mohacaritānaṃ maraṇassatikammaṭṭhānādīni , vitakkacaritānaṃ ānāpānassatipathavīkasiṇādīni , saddhācaritānaṃ buddhānussatikammaṭṭhānādīni , buddhicaritānaṃ catudhātuvavatthānādīnītiM0.199 iminā nayena caturāsītisahassappabhedacaritānukūlāni kammaṭṭhānāni katheti .
Atha kho pañcamattāni bhikkhusatāni bhagavato santike kammaṭṭhānaṃ uggahetvā sappāyasenāsanañca gocaragāmañca pariyesamānāni anupubbena gantvā paccante himavantena saddhiṃ ekābaddhaṃ nīlakācamaṇisannibhasilātalaṃ sītalaghanacchāyanīlavanasaṇḍamaṇḍitaṃ muttājālarajatapaṭṭasadisavālukākiṇṇabhūmibhāgaṃ sucisātasītalajalāsayaparivāritaṃ pabbatamaddasaṃsu .
Atha te bhikkhū tatthekarattiṃ vasitvā pabhātāya rattiyā sarīraparikammaṃ katvā tassa avidūre aññataraṃ gāmaṃ piṇḍāya pavisiṃsu .
Gāmo ghananivesanasanniviṭṭhakulasahassayutto , manussā cetthaP0.233 saddhā pasannā te paccante pabbajitadassanassa dullabhatāya bhikkhū disvā eva pītisomanassajātā hutvā te bhikkhū bhojetvā ‘‘ idheva , bhante , temāsaṃ vasathā ’’ ti yācitvā pañca padhānakuṭisatāni kāretvā tattha mañcapīṭhapānīyaparibhojanīyaghaṭādīni sabbūpakaraṇāni paṭiyādesuṃ .
Bhikkhū dutiyadivase aññaṃ gāmaṃ piṇḍāya pavisiṃsu .
Tatthapi manussā tatheva upaṭṭhahitvā vassāvāsaṃ yāciṃsu .
Bhikkhū ‘‘ asati antarāye ’’ ti adhivāsetvā taṃ vanasaṇḍaṃ pavisitvā sabbarattindivaṃ āraddhavīriyā yāmaghaṇḍikaṃ koṭṭetvā yonisomanasikārabahulā viharantā rukkhamūlāni upagantvā nisīdiṃsu .
Sīlavantānaṃ bhikkhūnaṃ tejena vihatatejā rukkhadevatā attano attano vimānā oruyha dārake gahetvā ito cito vicaranti .
SeyyathāpiV0.190 nāma rājūhi vā rājamahāmattehi vā gāmakāvāsaṃ gatehi gāmavāsīnaṃ gharesu okāse gahite gharamanussakā gharā nikkhamitvā aññatra vasantā ‘‘ kadā nu gamissantī ’’ ti dūratova olokenti , evameva devatā attano attano vimānāni chaḍḍetvā ito cito ca vicarantiyo dūratova olokenti ‘‘ kadā nu bhadantā gamissantī ’’ ti .
Tato evaṃ samacintesuṃ ‘‘ paṭhamavassūpagatā bhikkhū avassaṃ temāsaṃ vasissanti , mayaṃ pana tāva ciraṃ dārake gahetvā okkamma vasituṃ na sakkoma , handa mayaṃ bhikkhūnaṃ bhayānakaṃ ārammaṇaṃ dassemā ’’ ti .
Tā rattiṃ bhikkhūnaṃ samaṇadhammakaraṇavelāya bhiṃsanakāni yakkharūpāni nimminitvā puratoM0.200 purato tiṭṭhanti , bheravasaddañca karonti .
Bhikkhūnaṃ tāni rūpāni disvā tañca saddaṃ sutvā hadayaṃ phandi , dubbaṇṇāP0.234 ca ahesuṃ uppaṇḍuppaṇḍukajātā .
Tena te bhikkhū cittaṃ ekaggaṃ kātuṃ nāsakkhiṃsu , tesaṃ anekaggacittānaṃ bhayena ca punappunaṃ saṃviggānaṃ sati sammussi , tato tesaṃ muṭṭhasatīnaṃ duggandhāni ārammaṇāni payojesuṃ , tesaṃ tena duggandhena nimmathiyamānamiva matthaluṅgaṃ ahosi , gāḷhā sīsavedanā uppajjiṃsu , na ca taṃ pavattiṃ aññamaññassa ārocesuṃ .
Athekadivasaṃ saṅghattherassa upaṭṭhānakāle sabbesu sannipatitesu saṅghatthero pucchi ‘‘ tumhākaṃ , āvuso , imaṃ vanasaṇḍaṃ paviṭṭhānaṃ katipāhaṃ ativiya parisuddho chavivaṇṇo ahosi pariyodāto , vippasannāni ca indriyāni , etarahi panattha kisā dubbaṇṇā uppaṇḍuppaṇḍukajātā , kiṃ vo idha asappāyan ’’ ti .
Tato eko bhikkhu āha –
‘‘ ahaṃ , bhante , rattiṃ īdisañca īdisañca bheravārammaṇaṃ passāmi ca suṇāmi ca , īdisañca gandhaṃ ghāyāmi , tena me cittaṃ na samādhiyatī ’’ ti , eteneva upāyena sabbeva te taṃ pavattiṃ ārocesuṃ .
Saṅghatthero āha –
‘‘ bhagavatā , āvuso , dve vassūpanāyikā paññattā , amhākañca idaṃ senāsanaṃ asappāyaṃ , āyāmāvuso , bhagavato santikaṃ gantvā aññaṃ sappāyasenāsanaṃ pucchāmā ’’ ti .
‘‘ Sādhu , bhante ’’ ti te bhikkhū therassa paṭissuṇitvā sabbeva senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya anupalittattā kulesu kañci anāmantetvā eva yena sāvatthi tena cārikaṃ pakkamiṃsu .
Anupubbena sāvatthiṃ gantvā bhagavato santikaṃ āgamiṃsu .
Bhagavā te bhikkhū disvā etadavoca –
‘‘ na , bhikkhave , antovassaṃ cārikā caritabbāti mayā sikkhāpadaṃ paññattaṃ , kissa tumheP0.235 cārikaṃ carathā ’’ ti .
Te bhagavato sabbamārocesuṃ .
Bhagavā āvajjento sakalajambudīpe antamaso catupādapīṭhakaṭṭhānamattampi tesaṃ sappāyasenāsanaṃ nāddasa .
Atha te bhikkhū āha –
‘‘ na , bhikkhave , tumhākaṃ aññaṃ sappāyasenāsanaṃ atthi , tattheva tumhe viharantā āsavakkhayaṃ pāpuṇissatha , gacchatha , bhikkhave , tamevaV0.191 senāsanaṃ upanissāya viharatha , sace pana devatāhi abhayaṃ icchatha , imaṃ parittaṃ uggaṇhatha .
Etañhi vo parittañca kammaṭṭhānañca bhavissatī ’’ ti idaṃ suttamabhāsi .
ApareM0.201 panāhu –
‘‘ gacchatha , bhikkhave , tameva senāsanaṃ upanissāya viharathā ’’ ti idañca vatvā bhagavā āha –
‘‘ apica kho āraññakena pariharaṇaṃ ñātabbaṃ .
Seyyathidaṃ – sāyaṃ pātaṃ karaṇavasena dve mettā dve parittā dve asubhā dve maraṇassatī aṭṭhamahāsaṃvegavatthusamāvajjanañca , aṭṭha mahāsaṃvegavatthūni nāma jātijarābyādhimaraṇaṃ cattāri apāyadukkhānīti , atha vā jātijarābyādhimaraṇāni cattāri , apāyadukkhaṃ pañcamaṃ , atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ , anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ , paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhan ’’ ti .
Evaṃ bhagavā pariharaṇaṃ ācikkhitvā tesaṃ bhikkhūnaṃ mettatthañca parittatthañca vipassanāpādakajjhānatthañca idaṃ suttamabhāsīti .
Evaṃ vitthāratopi ‘‘ yena vuttaṃ yadā yattha , yasmā ce ’’ ti etesaṃ padānaṃ dīpanā nidānasodhanā veditabbā .
Ettāvatā ca yā sā ‘‘ yena vuttaṃ yadā yattha , yasmā cetesa dīpanā .
Nidānaṃ sodhayitvā ’’ ti mātikā ṭhapitā , sāP0.236 sabbākārena vitthāritā hoti .
Paṭhamagāthāvaṇṇanā 1. Idāni ‘‘ assa karissāmatthavaṇṇanan ’’ ti vuttattā evaṃ katanidānasodhanassa assa suttassa atthavaṇṇanā ārabbhate .
Tattha karaṇīyamatthakusalenāti imissā paṭhamagāthāya tāva ayaṃ padavaṇṇanā – karaṇīyan ti kātabbaṃ , karaṇārahanti attho .
Atthoti paṭipadā , yaṃ vā kiñci attano hitaṃ , taṃ sabbaṃ araṇīyato atthoti vuccati , araṇīyato nāma upagantabbato .
Atthe kusalena atthakusalena atthachekenāti vuttaṃ hoti .
Yan ti aniyamitapaccattaṃ .
Nti niyamitaupayogaṃ , ubhayampi vā yaṃ tan ti paccattavacanaṃ .
Santaṃ padan ti upayogavacanaṃ , tattha lakkhaṇato santaṃ , pattabbato padaṃ , nibbānassetaṃ adhivacanaṃ .
Abhisameccāti abhisamāgantvā .
Sakkotīti sakko , samattho paṭibaloti vuttaṃ hoti .
Ujūti ajjavayutto .
Suṭṭhu ujūti suhuju .
Sukhaṃ vaco tasminti suvaco .
Assāti bhaveyya .
Mudūti maddavayutto .
Na atimānīti anatimāni .
Ayaṃ panettha atthavaṇṇanā – karaṇīyamatthakusalena , yantaṃ santaṃ padaṃ abhisameccāti ettha tāva
V0.192 atthi karaṇīyaṃ , atthi akaraṇīyaṃ .
Tattha saṅkhepatoM0.202 sikkhattayaṃ karaṇīyaṃ .
Sīlavipatti , diṭṭhivipatti , ācāravipatti , ājīvavipattīti evamādi akaraṇīyaṃ .
Tathā atthi atthakusalo , atthi anatthakusalo .
Tattha yo imasmiṃ sāsane pabbajitvā na attānaṃ sammā payojeti , khaṇḍasīlo hoti , ekavīsatividhaṃ anesanaṃ nissāya jīvikaṃ kappeti .
Seyyathidaṃ – veḷudānaṃ pattadānaṃ pupphadānaṃ phaladānaṃ dantakaṭṭhadānaṃ mukhodakadānaṃ sinānadānaṃ cuṇṇadānaṃ mattikādānaṃ cāṭukamyataṃ muggasūpyataṃ pāribhaṭayataṃ jaṅghapesanikaṃ vejjakammaṃ dūtakammaṃ pahiṇagamanaṃ piṇḍapaṭipiṇḍaṃP0.237 dānānuppadānaṃ vatthuvijjaṃ nakkhattavijjaṃ aṅgavijjanti .
Chabbidhe ca agocare carati .
Seyyathidaṃ – vesiyāgocare vidhavathullakumārikapaṇḍakabhikkhunīpānāgāragocareti .
Saṃsaṭṭho ca viharati rājūhi rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi ananulomikena gihisaṃsaggena , yāni vā pana tāni kulāni assaddhāni appasannāni anopānabhūtāni akkosakaparibhāsakāni anatthakāmāni ahitaaphāsukayogakkhemakāmāni bhikkhūnaṃ … pe … upāsikānaṃ , tathārūpāni kulāni sevati bhajati payirupāsati .
Ayaṃ anatthakusalo .
Yo pana imasmiṃ sāsane pabbajitvā attānaṃ sammā payojeti , anesanaṃ pahāya catupārisuddhisīle patiṭṭhātukāmo saddhāsīsena pātimokkhasaṃvaraṃ satisīsena indriyasaṃvaraṃ vīriyasīsena ājīvapārisuddhiṃ , paññāsīsena paccayapaṭisevanaṃ pūreti .
Ayaṃ atthakusalo .
Yo vā sattāpattikkhandhasodhanavasena pātimokkhasaṃvaraṃ , chadvāre ghaṭṭitārammaṇesu abhijjhādīnaṃ anuppattivasena indrisaṃvaraṃ , anesanaparivajjanavasena viññuppasatthabuddhabuddhasāvakavaṇṇitapaccayapaṭisevanena ca ājīvapārisuddhiṃ , yathāvuttapaccavekkhaṇavasena paccayapaṭisevanaṃ , catuiriyāpathaparivattane sātthakatādipaccavekkhaṇavasena sampajaññañca sodheti .
Ayampi atthakusalo .
Yo vā yathā ūsodakaṃ paṭicca saṃkiliṭṭhaṃ vatthaṃ pariyodāpayati , chārikaṃ paṭicca ādāso , ukkāmukhaṃ paṭicca jātarūpaṃ , tathā ñāṇaṃ paṭicca sīlaṃ vodāyatīti ñatvā ñāṇodakena dhovanto sīlaṃ pariyodāpeti .
Yathā ca kikī sakuṇikā aṇḍaṃ , camarī migo vāladhiṃ , ekaputtikā nārīM0.203 piyaṃ ekaputtakaṃ , ekanayano puriso taṃ ekanayanañca rakkhati , tathā ativiya appamatto attano sīlakkhandhaṃ rakkhati , sāyaṃP0.238 pātaṃ paccavekkhamāno aṇumattampi vajjaṃ na passati .
Ayampi atthakusalo .
YoV0.193 vā pana avippaṭisārakare sīle patiṭṭhāya kilesavikkhambhanapaṭipadaṃ paggaṇhāti , taṃ paggaṇhitvā kasiṇaparikammaṃ karoti , kasiṇaparikammaṃ katvā samāpattiyo nibbatteti .
Ayampi atthakusalo .
Yo vā pana samāpattito vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā arahattaṃ pāpuṇāti , ayaṃ atthakusalānaṃ aggo .
Tattha ye ime yāva avippaṭisārakare sīle patiṭṭhānena yāva vā kilesavikkhambhanapaṭipadāyapaggahaṇena vaṇṇitā atthakusalā , te imasmiṃ atthe atthakusalāti adhippetā .
Tathā vidhā ca te bhikkhū .
Tena bhagavā te bhikkhū sandhāya ekapuggalādhiṭṭhānāya desanāya ‘‘ karaṇīyamatthakusalenā ’’ ti āha .
Tato ‘‘ kiṃ karaṇīyan ’’ ti tesaṃ sañjātakaṅkhānaṃ āha ‘‘ yantaṃ santaṃ padaṃ abhisameccā ’’ ti .
Ayamettha adhippāyo – taṃ buddhānubuddhehi vaṇṇitaṃ santaṃ nibbānapadaṃ paṭivedhavasena abhisamecca viharitukāmena yaṃ karaṇīyanti .
Ettha ca yan ti imassa gāthāpadassa ādito vuttameva karaṇīyanti adhikārato anuvattati , taṃ santaṃ padaṃ abhisameccāti .
Ayaṃ pana yasmā sāvasesapāṭho attho , tasmā viharitukāmenāti vuttanti veditabbaṃ .
Atha vā santaṃ padaṃ abhisameccāti anussavādivasena lokiyapaññāya nibbānapadaṃ ‘‘ santan ’’ ti ñatvā taṃ adhigantukāmena yantaṃ karaṇīyanti adhikārato anuvattati , taṃ karaṇīyamatthakusalenāti evampettha adhippāyo veditabbo .
Atha vā ‘‘ karaṇīyamatthakusalenā ’’ ti vutte ‘‘ kin ’’ ti cintentānaṃ āha ‘‘ yantaṃ santaṃ padaṃ abhisameccā ’’ ti .
Tassevaṃ adhippāyo veditabbo – lokiyapaññāya santaṃ padaṃ abhisamecca yaṃ karaṇīyaṃ kātabbaṃ , taṃ karaṇīyaṃ , karaṇārahameva tanti vuttaṃ hoti .
Kiṃ pana tantiP0.239 ?
Kimaññaṃ siyā aññatra tadadhigamupāyato , kāmañcetaṃ karaṇārahaṭṭhena sikkhattayadīpakena ādipadeneva vuttaṃ .
Tathā hi tassa atthavaṇṇanāyaṃ avocumhā ‘‘ atthi karaṇīyaṃ , atthi akaraṇīyaṃ .
TatthaM0.204 saṅkhepato sikkhattayaṃ karaṇīyan ’’ ti .
Atisaṅkhepena desitattā pana tesaṃ bhikkhūnaṃ kehici viññātaṃ , kehici na viññātaṃ .
Tato yehi na viññātaṃ , tesaṃ viññāpanatthaṃ yaṃ visesato āraññakena bhikkhunā kātabbaṃ , taṃ vitthārento ‘‘ sakko ujū ca suhujū ca , suvaco cassa mudu anatimānī ’’ ti imaṃ tāva upaḍḍhagāthamāha .
KiṃV0.194 vuttaṃ hoti ?
Santaṃ padaṃ abhisamecca viharitukāmo , lokiyapaññāya vā taṃ abhisamecca tadadhigamāya paṭipajjamāno āraññako bhikkhu dutiyacatutthapadhāniyaṅgasamannāgamena kāye ca jīvite ca anapekkho hutvā saccappaṭivedhāya paṭipajjituṃ sakko assa , tathā kasiṇaparikammavattasamādānādīsu attano pattacīvarappaṭisaṅkharaṇādīsu ca yāni tāni sabrahmacārīnaṃ uccāvacāni kiṃ karaṇīyāni , tesu aññesu ca evarūpesu sakko assa dakkho analaso samattho .
Sakko hontopi ca tatiyapadhāniyaṅgasamannāgamena uju assa .
Uju hontopi ca sakiṃ ujubhāvena daharakāle vā ujubhāvena santosaṃ anāpajjitvā yāvajīvaṃ punappunaṃ asithilakaraṇena suṭṭhutaraṃ uju assa .
Asaṭhatāya vā uju , amāyāvitāya suhuju .
Kāyavacīvaṅkappahānena vā uju , manovaṅkappahānena suhuju .
Asantaguṇassa vā anāvikaraṇena uju , asantaguṇena uppannassa lābhassa anadhivāsanena suhuju .
Evaṃ ārammaṇalakkhaṇūpanijjhānehi purimadvayatatiyasikkhāhi payogāsayasuddhīhi ca uju ca suhuju ca assa .
Na kevalañca uju ca suhuju ca , apica pana suvaco ca assa .
Yo hi puggalo ‘‘ idaṃ na kattabban ’’ ti vutto ‘‘ kiṃ te diṭṭhaṃ , kiṃ te sutaṃ , ko me sutvā vadasi , kiṃ upajjhāyo ācariyo sandiṭṭho sambhatto vā ’’ ti vadeti , tuṇhībhāvena vā taṃ viheseti , sampaṭicchitvā vā na tathā karoti , so visesādhigamassa dūre hoti .
Yo pana ovadiyamāno ‘‘ sādhu , bhante suṭṭhu vuttaṃ , attano vajjaṃ nāmaP0.240 duddasaṃ hoti , punapi maṃ evarūpaṃ disvā vadeyyātha anukampaṃ upādāya , cirassaṃ me tumhākaṃ santikā ovādo laddho ’’ ti vadati , yathānusiṭṭhañca paṭipajjati , so visesādhigamassa avidūre hoti .
Tasmā evaṃ parassa vacanaṃ sampaṭicchitvā karonto suvaco ca assa .
YathāM0.205 ca suvaco , evaṃ mudu assa .
Mudūti gahaṭṭhehi dūtagamanapahiṇagamanādīsu niyujjamāno tattha mudubhāvaṃ akatvā thaddho hutvā vattapaṭipattiyaṃ sakalabrahmacariye ca mudu assa suparikammakatasuvaṇṇaṃ viya tattha tattha viniyogakkhamo .
Atha vā mudūti abhākuṭiko uttānamukho sukhasambhāso paṭisanthāravutti sutitthaṃ viya sukhāvagāho assa .
Na kevalañca mudu , apica pana anatimānī assa , jātigottādīhi atimānavatthūhi pare nātimaññeyya , sāriputtatthero viya caṇḍālakumārakasamena cetasā vihareyyāti .
Dutiyagāthāvaṇṇanā 2. Evaṃ
V0.195 bhagavā santaṃ padaṃ abhisamecca viharitukāmassa tadadhigamāya vā paṭipajjamānassa visesato āraññakassa bhikkhuno ekaccaṃ karaṇīyaṃ vatvā puna tatuttaripi vattukāmo ‘‘ santussako cā ’’ ti dutiyagāthamāha .
Tattha ‘‘ santuṭṭhī ca kataññutā ’’ ti ettha vuttappabhedena dvādasavidhena santosena santussatīti santussako .
Atha vā tussatīti tussako , sakena tussako , santena tussako , samena tussakoti santussako .
Tattha sakaṃ nāma ‘‘ piṇḍiyālopabhojanaṃ nissāyā ’’ ti evaṃ upasampadamaṇḍale uddiṭṭhaṃ attanā ca sampaṭicchitaṃ catupaccayajātaṃ , tena sundarena vā asundarena vā sakkaccaṃ vā asakkaccaṃ vā dinnena paṭiggahaṇakāle paribhogakāle ca vikāraṃ adassetvā yāpento ‘‘ sakena tussako ’’ ti vuccati .
Santaṃ nāma yaṃ laddhaṃ hoti attano ‘ vijjamānaṃP0.241 , tena santeneva tussanto tato paraṃ na patthento atricchataṃ pajahanto ‘‘ santena tussako ’’ ti vuccati .
Samaṃ nāma iṭṭhāniṭṭhesu anunayapaṭighappahānaṃ , tena samena sabbārammaṇesu tussanto ‘‘ samena tussako ’’ ti vuccati .
Sukhena bharīyatīti subharo , suposoti vuttaṃ hoti .
Yo hi bhikkhu manussehi sālimaṃsodanādīnaṃ patte pūretvā dinnepi dummukhabhāvaṃ anattamanabhāvameva ca dasseti , tesaṃ vā sammukhāva taṃ piṇḍapātaṃ ‘‘ kiṃ tumhehi dinnan ’’ ti apasādento sāmaṇeragahaṭṭhādīnaṃ deti , esa dubbharo .
Etaṃ disvā manussā dūratova parivajjenti ‘‘ dubbharo bhikkhu na sakkā posetun ’’ tiM0.206 .
Yo pana yaṃ kiñci lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā appaṃ vā bahuṃ vā labhitvā attamano vippasannamukho hutvā yāpeti , esa subharo .
Etaṃ disvā manussā ativiya vissatthā honti ,‘‘ amhākaṃ bhadanto subharo , thokathokenāpi tussati , mayameva naṃ posessāmā ’’ ti paṭiññaṃ katvā posenti .
Evarūpo idha subharoti adhippeto .
Appaṃ kiccamassāti appakicco , na kammārāmatābhassārāmatāsaṅgaṇikārāmatādianekakiccabyāvaṭo , atha vā sakalavihāre navakammasaṅghaparibhogasāmaṇeraārāmikavosāsanādikiccavirahito , attano kesanakhacchedanapattacīvarakammādiṃ katvā samaṇadhammakiccaparo hotīti vuttaṃ hoti .
SallahukāV0.196 vutti assāti sallahukavutti .
Yathā ekacco bahubhaṇḍo bhikkhu disāpakkamanakāle bahuṃ pattacīvarapaccattharaṇatelaguḷādiṃ mahājanena sīsabhārakaṭibhārādīhi ubbahāpetvā pakkamati , evaṃ ahutvā yo appaparikkhāro hoti , pattacīvarādiaṭṭhasamaṇaparikkhāramattameva pariharati , disāpakkamanakāle pakkhī sakuṇo viya samādāyeva pakkamatiP0.242 , evarūpo idha sallahukavuttīti adhippeto .
Santāni indriyāni assāti santindriyo , iṭṭhārammaṇādīsu rāgādivasena anuddhatindriyoti vuttaṃ hoti .
Nipakoti viññū vibhāvī paññavā , sīlānurakkhaṇapaññāya cīvarādivicāraṇapaññāya āvāsādisattasappāyaparijānanapaññāya ca samannāgatoti adhippāyo .
Na pagabbhoti appagabbho , aṭṭhaṭṭhānena kāyapāgabbhiyena catuṭṭhānena vacīpāgabbhiyena anekena ṭhānena manopāgabbhiyena ca virahitoti attho .
Aṭṭhaṭṭhānaṃ kāyapāgabbhiyaṃ ( mahāni .87) nāma saṅghagaṇapuggalabhojanasālājantāgharanhānatitthabhikkhācāramaggaantaragharappavesanesu kāyena appatirūpakaraṇaṃ .
Seyyathidaṃ – idhekacco saṅghamajjhe pallatthikāya vā nisīdati pāde pādamodahitvā vāti evamādi .
Tathā gaṇamajjhe catuparisasannipāte , tathā vuḍḍhatare puggale .
Bhojanasālāyaṃ pana vuḍḍhānaṃ āsanaṃM0.207 na deti , navānaṃ āsanaṃ paṭibāhati .
Tathā jantāghare , vuḍḍhe cettha anāpucchā aggijālanādīni karoti .
Nhānatitthe ca yadidaṃ ‘‘ daharo vuḍḍhoti pamāṇaṃ akatvā āgatapaṭipāṭiyā nhāyitabban ’’ ti vuttaṃ , tampi anādiyanto pacchā āgantvā udakaṃ otaritvā vuḍḍhe ca nave ca bādheti .
Bhikkhācāramagge pana aggāsanaaggodakaaggapiṇḍatthaṃ vuḍḍhānaṃ purato purato yāti , bāhāya bāhaṃ paharanto .
Antaragharappavesane vuḍḍhānaṃ paṭhamataraṃ pavisati , daharehi kāyakīḷanaṃ karotīti evamādi .
Catuṭṭhānaṃ vacīpāgabbhiyaṃ ( mahāni .87) nāma saṅghagaṇapuggalaantaragharesu appatirūpavācānicchāraṇaṃ .
Seyyathidaṃ – idhekacco saṅghamajjhe anāpucchā dhammaṃ bhāsati , tathā pubbe vuttappakāre gaṇeP0.243 vuḍḍhatare puggale ca , tattha manussehi pañhaṃ puṭṭho vuḍḍhataraṃ anāpucchā vissajjeti , antaraghare pana ‘‘ itthannāme kiṃ atthi , kiṃ yāgu udāhu khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā , kiṃ me dassasi , kiṃ ajja khādissāmi , kiṃ bhuñjissāmi , kiṃ pivissāmī ’’ ti evamādiṃ bhāsati .
AnekaṭṭhānaṃV0.197 manopāgabbhiyaṃ ( mahāni .87) nāma tesu tesu ṭhānesu kāyavācāhi ajjhācāraṃ anāpajjitvāpi manasā eva kāmavitakkādinānappakāraṃ appatirūpavitakkanaṃ .
Kulesvananugiddhoti yāni tāni kulāni upasaṅkamati , tesu paccayataṇhāya vā ananulomikagihisaṃsaggavasena vā ananugiddho , na sahasokī , na sahanandī , na sukhitesu sukhito , na dukkhitesu dukkhito , na uppannesu kiccakaraṇīyesu attanā vā uyyogamāpajjitāti vuttaṃ hoti .
Imissāya ca gāthāya yaṃ ‘‘ suvaco cassā ’’ ti ettha vuttaṃ assāti vacanaṃ , taṃ sabbapadehi saddhiṃ santussako ca assa , subharo ca assāti evaṃ yojetabbaṃ .Tatiyagāthāvaṇṇanā
3. Evaṃ bhagavā santaṃ padaṃ abhisamecca viharitukāmassa tadadhigamāya vā paṭipajjitukāmassa visesato āraññakassa bhikkhuno taduttaripi karaṇīyaṃ ācikkhitvā idāni akaraṇīyampi ācikkhitukāmo ‘‘ na ca khuddamācare kiñci , yena viññū pare upavadeyyun ’’ ti imaṃ upaḍḍhagāthamāha .
Tassattho
M0.208 – evamimaṃ karaṇīyaṃ karonto yaṃ taṃ kāyavacīmanoduccaritaṃ khuddaṃ lāmakanti vuccati , taṃ na ca khuddaṃ samācare , asamācaranto ca na kevalaṃ oḷārikaṃ , kintu kiñci na samācare , appamattakampi aṇumattakampi na samācareti vuttaṃ hoti .
Tato tassa samācāre sandiṭṭhikamevādīnavaṃ dasseti ‘‘ yena viññū pare upavadeyyun ’’ ti .
Ettha ca yasmā aviññū pare appamāṇaṃ .
Te hi anavajjaṃ vā sāvajjaṃ karonti , appasāvajjaṃ vā mahāsāvajjaṃ .
Viññū eva pana pamāṇaṃ .
Te hi anuvicca pariyogāhetvā avaṇṇārahassaP0.244 avaṇṇaṃ bhāsanti , vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsanti .
Tasmā ‘‘ viññū pare ’’ ti vuttaṃ .
Evaṃ bhagavā imāhi aḍḍhateyyāhi gāthāhi santaṃ padaṃ abhisamecca viharitukāmassa tadadhigamāya vā paṭipajjitukāmassa visesato āraññakassa , āraññakasīsena ca sabbesampi kammaṭṭhānaṃ gahetvā viharitukāmānaṃ karaṇīyākaraṇīyabhedaṃ kammaṭṭhānūpacāraṃ vatvā idāni tesaṃ bhikkhūnaṃ tassa devatābhayassa paṭighātāya parittatthaṃ vipassanāpādakajjhānavasena kammaṭṭhānatthañca ‘‘ sukhinova khemino hontū ’’ tiādinā nayena mettakathaṃ kathetumāraddho .
TatthaV0.198 sukhinoti sukhasampannā .
Kheminoti khemavanto , abhayā nirupaddavāti vuttaṃ hoti .
Sabbeti anavasesā .
Sattāti pāṇino .
Sukhitattāti sukhitacittā .
Ettha ca kāyikena sukhena sukhino , mānasena sukhitattā , tadubhayenāpi sabbabhayupaddavavigamena vā kheminoti veditabbo .
Kasmā pana evaṃ vuttaṃ ?
Mettābhāvanākāradassanatthaṃ .
Evañhi mettā bhāvetabbā ‘‘ sabbe sattā sukhino hontū ’’ ti vā ,‘‘ khemino hontū ’’ ti vā ,‘‘ sukhitattā hontū ’’ ti vā .Catutthagāthāvaṇṇanā
4. Evaṃ yāva upacārato appanākoṭi , tāva saṅkhepena mettābhāvanaṃ dassetvā idāni vitthāratopi taṃ dassetuṃ ‘‘ ye kecī ’’ ti gāthādvayamāha .
Atha vā yasmā puthuttārammaṇe paricitaṃ cittaṃ na ādikeneva ekatte saṇṭhāti ārammaṇappabhedaṃ pana anugantvā anugantvā kamena
M0.209 saṇṭhāti , tasmā tassa tasathāvarādidukatikappabhede ārammaṇe anugantvā anugantvā saṇṭhānatthampi ‘‘ ye kecī ’’ ti gāthādvayamāha .
Atha vā yasmā yassa yaṃ ārammaṇaṃ vibhūtaṃ hoti , tassa tattha cittaṃ sukhaṃP0.245 tiṭṭhati , tasmā tesaṃ bhikkhūnaṃ yassa yaṃ vibhūtaṃ ārammaṇaṃ , tassa tattha cittaṃ saṇṭhāpetukāmo tasathāvarādidukatikārammaṇabhedadīpakaṃ ‘‘ ye kecī ’’ ti imaṃ gāthādvayamāha .
Ettha hi tasathāvaradukaṃ diṭṭhādiṭṭhadukaṃ dūrasantikadukaṃ bhūtasambhavesidukanti cattāro duke , dīghādīhi ca chahi padehi majjhimapadassa tīsu aṇukapadassa ca dvīsu tikesu atthasambhavato dīgharassamajjhimatikaṃ mahantāṇukamajjhimatikaṃ thūlāṇukamajjhimatikanti tayo tike ca dīpeti .
Tattha ye kecīti anavasesavacanaṃ .
Pāṇā eva bhūtā pāṇabhūtā .
Atha vā pāṇantīti pāṇā , etena assāsapassāsappaṭibaddhe pañcavokārasatte gaṇhāti .
Bhavantīti bhūtā , etena ekavokāracatuvokārasatte gaṇhāti .
Atthīti santi saṃvijjanti .
Evaṃ ‘‘ ye keci pāṇabhūtatthī ’’ ti iminā vacanena dukatikehi saṅgahetabbe sabbasatte ekato dassetvā idāni sabbepi te tasā vā thāvarā va navasesāti iminā dukena saṅgahetvā dasseti .
Tattha tasantīti tasā , sataṇhānaṃ sabhayānañcetaṃ adhivacanaṃ .
Tiṭṭhantīti thāvarā , pahīnataṇhābhayānaṃ arahataṃ etaṃ adhivacanaṃ .
Natthi tesaṃ avasesanti anavasesā , sabbepīti vuttaṃV0.199 hoti .
Yañca dutiyagāthāya ante vuttaṃ , taṃ sabbadukatikehi sambandhitabbaṃ ‘‘ ye keci pāṇabhūtatthi tasā vā thāvarā vā anavasesā , imepi sabbe sattā bhavantu sukhitattā .
Evaṃ yāva bhūtā vā sambhavesī vā , imepi sabbe sattā bhavantu sukhitattā ’’ ti .
Idāni dīgharassamajjhimāditikattayadīpakesu dīghā vātiādīsu chasu padesu dīghāti dīghattabhāvā nāgamacchagodhādayo .
Anekabyāmasatappamāṇāpi hi mahāsamudde nāgānaṃ attabhāvā anekayojanappamāṇā ca macchagodhādīnaṃ attabhāvā honti .
Mahantāti mahantattabhāvā jale macchakacchapādayo , thaleP0.246 hatthināgādayo , amanussesu dānavādayoM0.210 .
Āha ca ‘‘ rāhuggaṃ attabhāvīnan ’’ ti ( a . ni .4.15).
Tassa hi attabhāvo ubbedhena cattāri yojanasahassāni aṭṭha ca yojanasatāni , bāhū dvādasayojanasataparimāṇā , paññāsayojanaṃ bhamukantaraṃ , tathā aṅgulantarikā , hatthatalāni dve yojanasatānīti .
Majjhimāti assagoṇamahiṃsasūkarādīnaṃ attabhāvā .
Rassakāti tāsu tāsu jātīsu vāmanādayo dīghamajjhimehi omakappamāṇā sattā .
Aṇukāti maṃsacakkhussa agocarā dibbacakkhuvisayā udakādīsu nibbattā sukhumattabhāvā sattā ūkādayo vā .
Apica ye tāsu tāsu jātīsu mahantamajjhimehi thūlamajjhimehi ca omakappamāṇā sattā , te aṇukāti veditabbā .
Thūlāti parimaṇḍalattabhāvā sippikasambukādayo sattā .
Pañcamagāthāvaṇṇanā 4. Evaṃ yāva upacārato appanākoṭi , tāva saṅkhepena mettābhāvanaṃ dassetvā idāni vitthāratopi taṃ dassetuṃ ‘‘ ye kecī ’’ ti gāthādvayamāha .
Atha vā yasmā puthuttārammaṇe paricitaṃ cittaṃ na ādikeneva ekatte saṇṭhāti ārammaṇappabhedaṃ pana anugantvā anugantvā kamena
M0.209 saṇṭhāti , tasmā tassa tasathāvarādidukatikappabhede ārammaṇe anugantvā anugantvā saṇṭhānatthampi ‘‘ ye kecī ’’ ti gāthādvayamāha .
Atha vā yasmā yassa yaṃ ārammaṇaṃ vibhūtaṃ hoti , tassa tattha cittaṃ sukhaṃP0.245 tiṭṭhati , tasmā tesaṃ bhikkhūnaṃ yassa yaṃ vibhūtaṃ ārammaṇaṃ , tassa tattha cittaṃ saṇṭhāpetukāmo tasathāvarādidukatikārammaṇabhedadīpakaṃ ‘‘ ye kecī ’’ ti imaṃ gāthādvayamāha .
Ettha hi tasathāvaradukaṃ diṭṭhādiṭṭhadukaṃ dūrasantikadukaṃ bhūtasambhavesidukanti cattāro duke , dīghādīhi ca chahi padehi majjhimapadassa tīsu aṇukapadassa ca dvīsu tikesu atthasambhavato dīgharassamajjhimatikaṃ mahantāṇukamajjhimatikaṃ thūlāṇukamajjhimatikanti tayo tike ca dīpeti .
Tattha ye kecīti anavasesavacanaṃ .
Pāṇā eva bhūtā pāṇabhūtā .
Atha vā pāṇantīti pāṇā , etena assāsapassāsappaṭibaddhe pañcavokārasatte gaṇhāti .
Bhavantīti bhūtā , etena ekavokāracatuvokārasatte gaṇhāti .
Atthīti santi saṃvijjanti .
Evaṃ ‘‘ ye keci pāṇabhūtatthī ’’ ti iminā vacanena dukatikehi saṅgahetabbe sabbasatte ekato dassetvā idāni sabbepi te tasā vā thāvarā va navasesāti iminā dukena saṅgahetvā dasseti .
Tattha tasantīti tasā , sataṇhānaṃ sabhayānañcetaṃ adhivacanaṃ .
Tiṭṭhantīti thāvarā , pahīnataṇhābhayānaṃ arahataṃ etaṃ adhivacanaṃ .
Natthi tesaṃ avasesanti anavasesā , sabbepīti vuttaṃV0.199 hoti .
Yañca dutiyagāthāya ante vuttaṃ , taṃ sabbadukatikehi sambandhitabbaṃ ‘‘ ye keci pāṇabhūtatthi tasā vā thāvarā vā anavasesā , imepi sabbe sattā bhavantu sukhitattā .
Evaṃ yāva bhūtā vā sambhavesī vā , imepi sabbe sattā bhavantu sukhitattā ’’ ti .
Idāni dīgharassamajjhimāditikattayadīpakesu dīghā vātiādīsu chasu padesu dīghāti dīghattabhāvā nāgamacchagodhādayo .
Anekabyāmasatappamāṇāpi hi mahāsamudde nāgānaṃ attabhāvā anekayojanappamāṇā ca macchagodhādīnaṃ attabhāvā honti .
Mahantāti mahantattabhāvā jale macchakacchapādayo , thaleP0.246 hatthināgādayo , amanussesu dānavādayoM0.210 .
Āha ca ‘‘ rāhuggaṃ attabhāvīnan ’’ ti ( a . ni .4.15).
Tassa hi attabhāvo ubbedhena cattāri yojanasahassāni aṭṭha ca yojanasatāni , bāhū dvādasayojanasataparimāṇā , paññāsayojanaṃ bhamukantaraṃ , tathā aṅgulantarikā , hatthatalāni dve yojanasatānīti .
Majjhimāti assagoṇamahiṃsasūkarādīnaṃ attabhāvā .
Rassakāti tāsu tāsu jātīsu vāmanādayo dīghamajjhimehi omakappamāṇā sattā .
Aṇukāti maṃsacakkhussa agocarā dibbacakkhuvisayā udakādīsu nibbattā sukhumattabhāvā sattā ūkādayo vā .
Apica ye tāsu tāsu jātīsu mahantamajjhimehi thūlamajjhimehi ca omakappamāṇā sattā , te aṇukāti veditabbā .
Thūlāti parimaṇḍalattabhāvā sippikasambukādayo sattā .
Pañcamagāthāvaṇṇanā 5. Evaṃ tīhi tikehi anavasesato satte dassetvā idāni ‘‘ diṭṭhā vā ye va adiṭṭhā ’’ tiādīhi tīhi dukehipi te saṅgahetvā dasseti .
Tattha diṭṭhāti ye attano cakkhussa āpāthamāgatavasena diṭṭhapubbā .
Adiṭṭhāti ye parasamuddaparaselaparacakkavāḷādīsu ṭhitā .
‘‘ Ye vā dūre vasanti avidūre ’’ ti iminā pana dukena attano attabhāvassa dūre ca avidūre ca vasante satte dasseti , te apadadvipadavasena veditabbā .
Attano hi kāye vasantā sattā avidūre , bahikāye vasantā sattā dūre .
Tathā antoupacāre vasantā avidūre , bahiupacāre vasantā dūre .
Attano vihāre gāme janapade dīpe cakkavāḷe vasantā avidūre , paracakkavāḷe vasantā dūre vasantīti vuccanti .
Bhūtāti jātā abhinibbattā .
Ye bhūtā eva , na puna bhavissantīti saṅkhyaṃ gacchanti , tesaṃ
V0.200 khīṇāsavānaṃ etaṃ adhivacanaṃ .
Sambhavamesantīti sambhavesī .
Appahīnabhavasaṃyojanattā āyatimpiP0.247 sambhavaṃ esantānaṃ sekhaputhujjanānametaṃ adhivacanaṃ .
Atha vā catūsu yonīsu aṇḍajajalābujā sattā yāva aṇḍakosaṃ vatthikosañca na bhindanti , tāva sambhavesī nāma , aṇḍakosaṃ vatthikosañca bhinditvā bahi nikkhantā bhūtā nāmaM0.211 .
Saṃsedajā opapātikā ca paṭhamacittakkhaṇe sambhavesī nāma , dutiyacittakkhaṇato pabhuti bhūtā nāma .
Yena vā iriyāpathena jāyanti , yāva tato aññaṃ na pāpuṇanti , tāva sambhavesī nāma , tato paraṃ bhūtāti .
Chaṭṭhagāthāvaṇṇanā 7. Evaṃ
V0.201M0.212 ahitadukkhānāgamapatthanāvasena atthato mettābhāvanaṃ dassetvā idāni tameva upamāya dassento āha ‘‘ mātā yathā niyaṃputtan ’’ ti .
Tassattho – yathā mātā niyaṃ puttaṃ attani jātaṃ orasaṃ puttaṃ , tañca ekaputtameva āyusā anurakkhe , tassa dukkhāgamappaṭibāhanatthaṃ attano āyumpi cajitvā taṃ anurakkhe , evampi sabbabhūtesu idaṃ mettākhyaṃ mānasaṃ bhāvaye , punappunaṃ janaye vaḍḍhaye , tañca aparimāṇasattārammaṇavasena ekasmiṃ vā satte anavasesapharaṇavasena aparimāṇaṃ bhāvayeti .
Aṭṭhamagāthāvaṇṇanā 8. Evaṃ sabbākārena mettābhāvanaṃ dassetvā idāni tasseva vaḍḍhanaṃ dassento āha ‘‘ mettañca sabbalokasmī ’’ ti .
Tattha mijjati tāyati cāti mitto , hitajjhāsayatāya siniyhati , ahitāgamato rakkhati cāti attho .
Mittassa bhāvo mettaṃ .
Sabbalokasmīti anavasese sattaloke .
Manasi bhavanti mānasaṃ .
Tañhi cittasampayuttattā evaṃ vuttaṃ .
Bhāvayeti vaḍḍhaye .
Na assa parimāṇanti aparimāṇaṃ , appamāṇasattārammaṇatāya evaṃ vuttaṃ .
Uddhan ti upari , tena arūpabhavaṃ gaṇhāti .
Adhoti heṭṭhā , tena kāmabhavaṃ gaṇhāti .
Tiriyan ti vemajjhaṃ , tena rūpabhavaṃ gaṇhāti .
Asambādhan ti sambādhavirahitaṃ , bhinnasīmanti vuttaṃ hoti .
Sīmā nāma paccatthiko vuccati , tasmimpi pavattanti attho .
Averan ti veravirahitaṃ
P0.249 , antarantarāpi veracetanāpātubhāvavirahitanti attho .
Asapattan ti vigatapaccatthikaṃ .
Mettāvihārī hi puggalo manussānaṃ piyo hoti , amanussānaṃ piyo hoti , nāssa koci paccatthiko hoti , tenassa taṃ mānasaṃ vigatapaccatthikattā asapattanti vuccati .
Pariyāyavacanañhi etaṃ , yadidaṃ paccatthiko sapattoti .
Ayaṃ anupadato atthavaṇṇanā .
AyaṃM0.213 panettha adhippetatthadīpanā – yadidaṃ ‘‘ evampi sabbabhūtesu mānasaṃ bhāvaye aparimāṇan ’’ ti vuttaṃ , tañcetaṃ aparimāṇaṃ mettaṃ mānasaṃ sabbalokasmiṃ bhāvaye vaḍḍhaye , vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ gamaye pāpaye .
Kathaṃ ?
Uddhaṃ adho ca tiriyañca , uddhaṃ yāva bhavaggā , adhoV0.202 yāva avīcito , tiriyaṃ yāva avasesadisā .
Uddhaṃ vā āruppaṃ , adho kāmadhātuṃ , tiriyaṃ rūpadhātuṃ anavasesaṃ pharanto .
Evaṃ bhāventopi ca taṃ yathā asambādhaṃ averaṃ asapattañca hoti , tathā sambādhaverasapattānaṃ abhāvaṃ karonto bhāvaye .
Yaṃ vā taṃ bhāvanāsampadaṃ pattaṃ sabbattha okāsalokavasena asambādhaṃ , attano paresu āghātappaṭivinayanena averaṃ , attani ca paresaṃ āghātavinayanena asapattaṃ hoti .
Taṃ asambādhamaveramasapattaṃ aparimāṇaṃ mettaṃ mānasaṃ uddhaṃ adho tiriyañcāti tividhaparicchede sabbalokasmiṃ bhāvaye vaḍḍhayeti .
NavamagāthāvaṇṇanāDasamagāthāvaṇṇanā
Evaṃ bhagavā guṇasaṃvaṇṇanena puññanidhimhi devamanussānaṃ ussāhaṃ janetvā idāni ye ussahitvā puññanidhikiriyāya sampādenti , tesaṃ so yaṃ phalaṃ deti , taṃ saṅkhepato dassento āha –
9. Evaṃ mettābhāvanāya vaḍḍhanaṃ dassetvā idāni taṃ bhāvanamanuyuttassa viharato iriyāpathaniyamābhāvaṃ dassento āha ‘‘ tiṭṭhaṃ caraṃ … pe … adhiṭṭheyyā ’’ ti .
Tassattho – evametaṃ mettaṃ mānasaṃ bhāvento so ‘‘ nisīdati
P0.250 pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyā ’’ tiādīsu viya iriyāpathaniyamaṃ akatvā yathāsukhaṃ aññataraññatarairiyāpathabādhanavinodanaṃ karonto tiṭṭhaṃ vā caraṃ vā nisinno vā sayāno vā yāvatā vigatamiddho assa , atha etaṃ mettājhānasatiṃ adhiṭṭheyya .
Atha vā evaṃ mettābhāvanāya vaḍḍhanaṃ dassetvā idāni vasībhāvaṃ dassento āha ‘‘ tiṭṭhaṃ caran ’’ ti .
Vasippatto hi tiṭṭhaṃ vā caraṃ vā nisinno vā sayāno vā yāvatā iriyāpathena etaṃ mettājhānasatiṃ adhiṭṭhātukāmo hoti , atha vā tiṭṭhaṃ vā caraṃ vā … pe … sayāno vāti na tassa ṭhānādīni antarāyakarāni honti , apica kho yāvatā etaṃ mettājhānasatiṃ adhiṭṭhātukāmo hoti , tāvatā vigatamiddho hutvā adhiṭṭhāti , natthi tassa tattha dandhāyitattaṃ .
Tenāha ‘‘ tiṭṭhaṃ caraṃ nisinno va , sayāno yāvatāssa vitamiddho .
Etaṃ satiṃ adhiṭṭheyyā ’’ ti .
TassāyamadhippāyoM0.214 – yaṃ taṃ ‘‘ mettañca sabbalokasmi , mānasaṃ bhāvaye ’’ ti vuttaṃ , taṃ yathā bhāveyya , yathā ṭhānādīsu yāvatā iriyāpathena ṭhānādīni vā anādiyitvā yāvatā etaṃ mettājhānasatiṃ adhiṭṭhātukāmo assa , tāvatā vigatamiddhova hutvā etaṃ satiṃ adhiṭṭheyyāti .
Evaṃ mettābhāvanāya vasībhāvaṃ dassento ‘‘ etaṃ satiṃ adhiṭṭheyyā ’’ ti tasmiṃ mettāvihāre niyojetvā idāni taṃ vihāraṃ thunanto āha ‘‘ brahmametaṃ vihāramidhamāhū ’’ ti .
TassatthoV0.203 – yvāyaṃ ‘‘ sukhino vā khemino vā hontū ’’ tiādi katvā yāva ‘‘ etaṃ satiṃ adhiṭṭheyyā ’’ ti vaṇṇito mettāvihāro .
Etaṃ catūsu dibbabrahmaariyairiyāpathavihāresu niddosattā attanopi paresampi atthakarattā ca idha ariyassa dhammavinaye brahmavihāramāhuP0.251 seṭṭhavihāramāhūti , yato satataṃ samitaṃ abbokiṇṇaṃ tiṭṭhaṃ caraṃ nisinno vā sayāno vā yāvatāssa vigatamiddho , etaṃ satiṃ adhiṭṭheyyāti .
Dasamagāthāvaṇṇanā 10. Evaṃ bhagavā tesaṃ bhikkhūnaṃ nānappakārato mettābhāvanaṃ dassetvā idāni yasmā mettā sattārammaṇattā attadiṭṭhiyā āsannā hoti , tasmā diṭṭhigahananisedhanamukhena tesaṃ bhikkhūnaṃ tadeva mettājhānaṃ pādakaṃ katvā ariyabhūmippattiṃ dassento ‘‘ diṭṭhiñca anupaggammā ’’ ti imāya gāthāya desanaṃ samāpesi .
Tassattho – yvāyaṃ ‘‘ brahmametaṃ vihāramidhamāhū ’’ ti saṃvaṇṇito mettājhānavihāro , tato vuṭṭhāya ye tattha vitakkavicārādayo dhammā , te tesañca vatthādianusārena rūpadhamme pariggahetvā iminā nāmarūpaparicchedena ‘‘ suddhasaṅkhārapuñjoyaṃ , nayidha sattūpalabbhatī ’’ ti ( saṃ . ni .1.171; mahāni .186) evaṃ diṭṭhiñca anupaggamma anupubbena lokuttarasīlena sīlavā hutvā lokuttarasīlasampayutteneva sotāpattimaggasammādiṭṭhisaññitena dassanena sampanno , tato paraṃ yopāyaṃ vatthukāmesu gedho kilesakāmo appahīno hoti , tampi sakadāgāmianāgāmimaggehi tanubhāvena anavasesappahānena
M0.215 ca kāmesu gedhaṃ vineyya vinayitvā vūpasametvā na hi jātu gabbhaseyyaṃ puna reti ekaṃseneva puna gabbhaseyyaṃ na eti .
Suddhāvāsesu nibbattitvā tattheva arahattaṃ pāpuṇitvā parinibbātīti .
Evaṃ bhagavā desanaṃ samāpetvā te bhikkhū āha –
‘‘ gacchatha , bhikkhave , tasmiṃyeva vanasaṇḍe viharatha , imañca suttaṃ māsassa aṭṭhasu dhammassavanadivasesu ghaṇḍiṃ ākoṭetvā ussāretha , dhammakathaṃ karotha sākacchatha anumodatha , idameva kammaṭṭhānaṃ āsevatha bhāvethaP0.252 bahulīkarotha , tepi vo amanussā taṃ bheravārammaṇaṃ na dassessanti , aññadatthu atthakāmā hitakāmā bhavissantī ’’ ti .
Te ‘‘ sādhū ’’ ti bhagavato paṭissuṇitvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tattha gantvā tathā akaṃsu .
Devatāyo ca ‘‘ bhadantā amhākaṃ atthakāmā hitakāmā ’’ ti pītisomanassajātā hutvā sayameva senāsanaṃ sammajjanti , uṇhodakaṃ paṭiyādentiV0.204 , piṭṭhiparikammaṃ pādaparikammaṃ karonti , ārakkhaṃ saṃvidahanti .
Tepi bhikkhū tameva mettaṃ bhāvetvā tameva ca pādakaṃ katvā vipassanaṃ ārabhitvā sabbe tasmiṃyeva antotemāse aggaphalaṃ arahattaṃ pāpuṇitvā mahāpavāraṇāya visuddhipavāraṇaṃ pavāresunti .
Evampi atthakusalena tathāgatena ,
Dhammissarena kathitaṃ karaṇīyamatthaṃ ;
Katvānubhuyya paramaṃ hadayassa santiṃ ,
Santaṃ padaṃ abhisamenti samattapaññā .
Tasmā hi taṃ amatamabbhutamariyakantaṃ ,
Santaṃ padaṃ abhisamecca viharitukāmo ;
Viññū jano vimalasīlasamādhipaññā-
Bhedaṃ kareyya satataṃ karaṇīyamatthanti .
Paramatthajotikāya khuddakapāṭha-aṭṭhakathāya
Mettasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Nigamanakathā
EttāvatāM0.216 ca yaṃ vuttaṃ –
‘‘ Uttamaṃ vandaneyyānaṃ , vanditvā ratanattayaṃ ;
Khuddakānaṃ karissāmi , kesañci atthavaṇṇanan ’’ ti .
Tattha saraṇasikkhāpadadvattiṃsākārakumārapañhamaṅgalasuttaratanasuttatirokuṭṭanidhikaṇḍamettasuttavasena navappabhedassa khuddakapāṭhassa tāva atthavaṇṇanā katā hoti .
Tenetaṃ vuccati –
‘‘ ImaṃV0.205P0.253 khuddakapāṭhassa , karontenatthavaṇṇanaṃ ;
Saddhammaṭṭhitikāmena , yaṃ pattaṃ kusalaṃ mayā .
Tassānubhāvato khippaṃ , dhamme ariyappavedite ;
Vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ , pāpuṇātu ayaṃ jano ’’ ti .
Paramavisuddhasaddhābuddhivīriyaguṇappaṭimaṇḍitena sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamayasamayantaragahanajjhogāhaṇasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattidhammappabhede sāṭṭhakathe satthusāsane appaṭihatañāṇappabhāvena chamahāveyyākaraṇenachamahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā chaḷabhiññāpaṭisambhidādippabhedaguṇappaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme suppatiṭṭhitabuddhīnaṃ theravaṃsappadīpānaṃ therānaṃ mahāvihāravāsīnaṃ vaṃsālaṅkārabhūtena vipulavisuddhabuddhinā buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena katā ayaṃ paramatthajotikā nāma khuddakapāṭhavaṇṇanā –
Tāva tiṭṭhatu lokasmiṃ , lokanittharaṇesinaṃ ;
Dassentī kulaputtānaṃ , nayaṃ sīlādisuddhiyā .
Yāva buddhoti nāmampi , suddhacittassa tādino ;
Lokamhi lokajeṭṭhassa , pavattati mahesinoti .
Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāya
Khuddakapāṭhavaṇṇanā niṭṭhitā .