Issues
Select Version
Pañcakanipāta-ṭīkā
Pañcakanipāta-ṭīkā

3. Pañcaṅgikavaggo

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

3. Pañcaṅgikavaggo

1-2.
Paṭhamaagāravasuttādivaṇṇanā

21-22.
TatiyassaV3.7M3.7 paṭhame ābhisamācārikan ti abhisamācāre uttamasamācāre bhavaṃ .
Kiṃ pana tanti āha ‘‘ vattavasena paññattasīlan ’’ ti .
Sesaṃ suviññeyyameva .
Dutiye natthi vattabbaṃ .
Paṭhamaagāravasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .

3-4.
Upakkilesasuttādivaṇṇanā

23-24.
Tatiye na ca pabhāvantan ti na ca pabhāsampannaṃ .
Pabhijjanasabhāvan ti tāpetvā tāḷakajjanapabhaṅguraṃ .
Avasesaṃ lohan ti vuttāvasesaṃ sajātilohaṃ , vijātilohaṃ , pisācalohaṃ , kittimalohanti evaṃpabhedaṃ sabbampi lohaṃ .
Uppajjituṃ appadānenāti ettha nanu lokiyakusalacittassapi suvisuddhassapi uppajjituṃ appadāneneva upakkilesatāti ?
Saccametaṃ , yasmiṃ pana santāne nīvaraṇāni laddhappatiṭṭhāni , tattha mahaggatakusalassapi asambhavo , pageva lokuttarakusalassa .
Parittakusalaṃ pana yathāpaccayaṃ uppajjamānaṃ nīvaraṇehi upahate santāne uppattiyā aparisuddhaṃ hontaṃ upakkiliṭṭhaṃ nāma hoti aparisuddhadīpakapallikavaṭṭitelādisannissayo padīpo viya .
Apica nippariyāyato uppajjituṃ appadāneneva tesaṃ upakkilesatāti dassento ‘‘ yadaggena hī ’’ tiādimāha .
Ārammaṇe vikkhittappavattivasena cuṇṇavicuṇṇatā veditabbā .
Catutthe natthi vattabbaṃ .
Upakkilesasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .

5. Anuggahitasuttavaṇṇanā

25. Pañcame sammādiṭṭhīti vipassanāsammādiṭṭhītiādinā aṅguttarabhāṇakānaṃ matena ayaṃ atthavaṇṇanā āraddhā , majjhimabhāṇakā panettha aññathā atthaṃ vadanti .
Vuttañhetaṃ majjhimaṭṭhakathāyaṃ ( ma . ni . aṭṭha .1.452)–
‘‘ Anuggahitā ’’ tiV3.8M3.8 laddhūpakārā .
Sammādiṭṭhīti arahattamaggasammādiṭṭhi .
Phalakkhaṇe nibbattā cetovimutti phalaṃ assāti cetovimuttiphalā .
Tadeva cetovimuttisaṅkhātaṃ phalaṃ ānisaṃso assāti cetovimuttiphalānisaṃsā .
Dutiyapadepi eseva nayo .
Ettha catutthaphalapaññā paññāvimutti nāma , avasesā dhammā cetovimuttīti veditabbā .
‘‘ Sīlānuggahitā ’’ tiādīsu sīlan ti catupārisuddhisīlaṃ .
Sutan ti sappāyadhammassavanaṃ .
Sākacchāti kammaṭṭhāne khalanapakkhalanacchedanakathā .
Samathoti vipassanāpādikā aṭṭha samāpattiyo .
Vipassanāti sattavidhā anupassanā .
Catupārisuddhisīlañhi pūrentassa , sappāyadhammassavanaṃ suṇantassa , kammaṭṭhāne khalanapakkhalanaṃ chindantassa vipassanāpādikāsu aṭṭhasu samāpattīsu kammaṃ karontassa , sattavidhaṃ anupassanaṃ bhāventassa arahattamaggo uppajjitvā phalaṃ deti .
‘‘ Yathā hi madhuraṃ ambapakkaṃ paribhuñjitukāmo ambapotakassa samantā udakakoṭṭhakaṃ thiraṃ katvā bandhati , ghaṭaṃ gahetvā kālena kālaṃ udakaṃ āsiñcati , udakassa anikkhamanatthaṃ mariyādaṃ thiraṃ karoti .
Yā hoti samīpe valli vā sukkhadaṇḍako vā kipillikapuṭo vā makkaṭakajālaṃ vā , taṃ apaneti , khaṇittiṃ gahetvā kālena kālaṃ mūlāni parikhaṇati , evamassa appamattassa imāni pañca kāraṇāni karoto so ambo vaḍḍhitvā phalaṃ deti , evaṃ sampadamidaṃ veditabbaṃ .
Rukkhassa samantato koṭṭhakabandhanaṃ viya hi sīlaṃ daṭṭhabbaṃ , kālena kālaṃ udakasiñcanaṃ viya dhammassavanaṃ , mariyādāya thirabhāvakaraṇaṃ viya samatho , samīpe valliādīnaṃ haraṇaṃ viya kammaṭṭhāne khalanapakkhalanacchedanaṃ , kālena kālaṃ khaṇittiṃ gahetvā mūlakhaṇanaṃ viya sattannaṃ anupassanānaṃ bhāvanā , tehi pañcahi kāraṇehi anuggahitassa ambarukkhassa madhuraphaladānakālo viya imassa bhikkhuno imehi pañcahi dhammehi anuggahitāya sammādiṭṭhiyā arahattaphaladānaṃ veditabban ’’ ti .
Ettha ca laddhūpakārāti yathārahaṃ nissayādivasena laddhapaccayā .
Vipassanāsammādiṭṭhiyā anuggahitabhāvena gahitattā maggasammādiṭṭhīsu ca arahattamaggasammādiṭṭhiM3.9 .
Anantarassa hi vidhi paṭisedho vā , aggaphalasamādhimhi tapparikkhāradhammesuyeva ca kevalo cetopariyāyo niruḷhoti sammādiṭṭhīti arahattamaggasammādiṭṭhi .
Phalakkhaṇeti anantaraṃ kālantare cāti duvidhepi phalakkhaṇe .
Paṭippassaddhivasena sabbasaṃkilesehi cetovimuccati etāyāti cetovimutti , aggaphalapaññaṃ ṭhapetvā avasesā phaladhammā .
Tenāha ‘‘ cetovimutti phalaṃ assāti , cetovimuttisaṅkhātaṃV3.9 phalaṃ ānisaṃso ’’ ti .
Sabbakilesehi cetaso vimuccanasaṅkhātaṃ paṭippassambhanasaññitaṃ pahānaṃ phalaṃ ānisaṃso cāti yojanā .
Idha cetovimuttisaddena pahānamattaṃ gahitaṃ , pubbe pahāyakadhammā .
Aññathā phaladhammā eva ānisaṃsoti gayhamāne punavacanaṃ niratthakaṃ siyā .
Paññāvimuttiphalānisaṃsāti etthāpi evameva attho veditabbo .
Sammāvācākammantājīvā sīlasabhāvattā visesato samādhissa upakārā , tathā sammāsaṅkappo jhānasabhāvattā .
Tathā hi so ‘‘ appanā ’’ ti niddiṭṭho .
Sammāsatisammāvāyāmā pana samādhipakkhiyā evāti āha ‘‘ avasesā dhammā cetovimuttīti veditabbā ’’ ti .
Catupārisuddhisīlan ti ariyamaggādhigamassa padaṭṭhānabhūtaṃ catupārisuddhisīlaṃ .
Sutā dīsupi eseva nayo .
Attano cittappavattiārocanavasena saha kathanaṃ saṃkathā , saṃkathāva sākacchā .
Idha pana kammaṭṭhānappaṭibaddhāti āha ‘‘ kammaṭṭhāne … pe … kathā ’’ ti .
Tassa kammaṭṭhānassa ekavāraṃ vidhiyā appaṭipajjanaṃ khalanaṃ , anekavāraṃ pakkhalanaṃ , tadubhayassa vicchedanī apanayanī kathā khalanapakkhalanacchedanakathā .
Pūrentassāti vivaṭṭasannissitaṃ katvā pālentassa brūhentassa ca .
Suṇantassāti ‘‘ yathāuggahitakammaṭṭhānaṃ phātiṃ gamissatī ’’ ti evaṃ suṇantassa .
Teneva hi ‘‘ sappāyadhammassavanan ’’ ti vuttaṃ .
Kammaṃ karontassāti bhāvanānuyogakammaṃ karontassa .
Pañcasupi ṭhānesu anta-saddo hetuatthajotano daṭṭhabbo .
Evañhi ‘‘ yathā hī ’’ tiādinā vuccamānā ambūpamā yujjeyya .
Udakakoṭṭhakan ti jalāvāṭaṃ .
Thiraṃ katvā bandhatīti asithilaṃ daḷhaṃ nātimahantaṃ nātikhuddakaṃ katvā yojeti .
Thiraṃ karotīti udakasiñcanakāle tato tato pavattitvā udakassa anikkhamanatthaṃ jalāvāṭapāḷiṃ thirataraṃ karoti .
Sukkhadaṇḍakoti tasseva ambagacchassa sukkhako sākhāsīsakoM3.10 .
Kipillikapuṭoti tambakipillikapuṭo .
Khaṇittin ti kudālaṃ .
Koṭṭhakabandhanaṃ viya sīlaṃ sammādiṭṭhiyā vaḍḍhanūpāyassa mūlabhāvato .
Udakasiñcanaṃ viya dhammassavanaṃ bhāvanāya paribrūhanato .
Mariyādāya thirabhāvakaraṇaṃ viya samatho yathāvuttāya bhāvanādhiṭṭhānāya sīlamariyādāya daḷhībhāvāpādanato .
Samāhitassa hi sīlaṃ thirataraṃ hoti .
Samīpe valliādīnaṃ haraṇaṃ viya kammaṭṭhāne khalanapakkhalanacchedanaṃ icchitabbabhāvanāya vibandhanāpanayanato .
Mūlakhaṇanaṃ viya sattannaṃ anupassanānaṃ bhāvanā tassā vibandhassa mūlabhūtānaṃ taṇhāmānadiṭṭhīnaṃ palikhaṇanato .
Ettha ca yasmā suparisuddhasīlassa kammaṭṭhānaṃ anuyuñjantassa sappāyadhammassavanaṃ icchitabbaṃ , tato yathāsute atthe sākacchāsamāpajjanaṃ , tato kammaṭṭhānavisodhanena samathanibbatti , tato samāhitassa āraddhavipassakassa vipassanāpāripūri , paripuṇṇāV3.10 vipassanā maggasammādiṭṭhiṃ brūhetīti evametesaṃ aṅgānaṃ paramparāya sammukhā anuggaṇhanato ayamānupubbī kathitāti veditabbaṃ .
Anuggahitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

6. Vimuttāyatanasuttavaṇṇanā

26. Chaṭṭhe vimuttiyā vaṭṭadukkhato vimuccanassa āyatanāni kāraṇāni vimuttāyatanānīti āha –
‘‘ vimuccanakāraṇānī ’’ ti .
Pāḷiatthaṃ jānantassāti ‘‘ idha sīlaṃ āgataṃ , idha samādhi , idha paññā ’’ tiādinā taṃtaṃpāḷiatthaṃ yāthāvato jānantassa .
Pāḷiṃ jānantassāti tadatthabodhiniṃ pāḷiṃ yāthāvato upadhārentassa .
Taruṇapītīti sañjātamattā mudukā pīti jāyati .
Kathaṃ jāyati ?
Yathādesitaṃ dhammaṃ upadhārentassa tadanucchavikameva attano kāyavācāmanosamācāraṃ pariggaṇhantassa somanassaṃ pattassa pamodalakkhaṇaṃ pāmojjaṃ jāyati .
Tuṭṭhākārabhūtā balavapītīti purimuppannāya pītiyā vasena laddhāsevanattā ativiya tuṭṭhākārabhūtā kāyacittadarathassa passambhanasamatthatāya passaddhiyā paccayo bhavituṃ samatthā balappattā pīti jāyati .
Yasmā nāmakāye passaddhe rūpakāyopi passaddho eva hoti , tasmā ‘‘ nāmakāyo passambhati ’’ cceva vuttaṃ .
SukhaṃM3.11 paṭilabhatīti vakkhamānassa cittasamādhānassa paccayo bhavituṃ samatthaṃ cetasikaṃ nirāmisasukhaṃ paṭilabhati vindati .
Samādhiyatīti ettha pana na yo koci samādhi adhippeto , atha kho anuttarasamādhīti dassento ‘‘ arahatta … pe … samādhiyatī ’’ ti āha .
‘‘ Ayaṃ hī ’’ tiādi tassaṃ desanāyaṃ tādisassa puggalassa yathāvuttasamādhipaṭilābhassa kāraṇabhāvavibhāvanaṃ , yaṃ tathā vimuttāyatanabhāvo .
Osakkitun ti dassituṃ .
Samādhiyeva samādhinimittan ti kammaṭṭhānapāḷiyā āruḷho samādhi eva parato uppajjanakabhāvanāsamādhissa kāraṇabhāvato samādhinimittaṃ .
Tenāha ‘‘ ācariyassa santike ’’ tiādi .
Vimuttāyatanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

7. Samādhisuttavaṇṇanā

27. SattameV3.11 sabbaso kilesadukkhadarathapariḷāhānaṃ vigatattā sātisayamettha sukhanti vuttaṃ ‘‘ appitappitakkhaṇe sukhattā paccuppannasukho ’’ ti .
Purimassa purimassa vasena pacchimaṃ pacchimaṃ laddhāsevanatāya santapaṇītatarabhāvappattaṃ hotīti āha ‘‘ purimo … pe … sukhavipāko ’’ ti .
Kilesappaṭippassaddhiyāti kilesānaṃ paṭippassambhanena laddhattā .
‘‘ Kilesappaṭippassaddhibhāvan ti kilesānaṃ paṭippassambhanabhāvaṃ .
Laddhattā pattattā tabbhāvaṃ upagatattā .
Lokiyasamādhissa paccanīkāni nīvaraṇapaṭhamajjhānanikantiādīni niggahetabbāni , aññe kilesā vāretabbā .
Imassa pana arahattasamādhissa paṭippassaddhasabbakilesattā na niggahetabbaṃ vāretabbañca atthīti maggānantaraṃ samāpattikkhaṇe ca appayogena adhigatattā appitattā ca aparihānivasena vā appitattā na sasaṅkhāraniggayhavāritagato .
Sativepullappattattāti etena appavattamānāyapi satiyā satibahulatāya sato eva nāmāti dasseti .
Yathāparicchinnakālavasenāti etena paricchinnassatiyā satoti dasseti .
Sesesūti ñāṇesu .
Samādhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

8-9.
Pañcaṅgikasuttādivaṇṇanā

28-29.
AṭṭhameM3.12 karo vuccati pupphasambhavaṃ ‘‘ gabbhāsaye kirīyatī ’’ ti katvā .
Karato jāto kāyo karajakāyo , tadupanissayo catusantatirūpasamudāyo .
Kāmaṃ nāmakāyopi vivekajena pītisukhena tathāladdhūpakāro ,‘‘ abhisandetī ’’ tiādivacanato pana rūpakāyo idha adhippetoti āha ‘‘ imaṃ karajakāyan ’’ ti .
Abhisandetīti abhisandanaṃ karoti .
Taṃ pana abhisandanaṃ jhānamayena pītisukhena karajakāyassa tintabhāvāpādanaṃ sabbatthakameva lūkhabhāvāpanayananti āha ‘‘ temetī ’’ tiādi .
Tayidaṃ abhisandanaṃ atthato yathāvuttapītisukhasamuṭṭhānehi paṇītarūpehi kāyassa parippharaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .
Parisandetītiādīsupi eseva nayo .
Sabbaṃ etassa atthīti sabbāvā , tassa sabbāvato .
Avayavāvayavisambandhe avayavini sāmivacananti avayavavisayo sabba -saddo , tasmā vuttaṃ ‘‘ sabbakoṭṭhāsavato ’’ ti .
Aphuṭaṃ nāma na hoti yattha yattha kammajarūpaṃ , tattha tattha cittajarūpassa abhibyāpanato .
Tenāha ‘‘ upādinnakasantatī ’’ tiādi .
ChekotiV3.12 kusalo .
Taṃ panassa kosallaṃ nahānīyacuṇṇānaṃ karaṇe piṇḍikaraṇe ca samatthatāvasena veditabbanti āha ‘‘ paṭibalo ’’ tiādi .
Kaṃsa -saddo ‘‘ mahatiyā kaṃsapātiyā ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.61) suvaṇṇe āgato .
‘‘ Kaṃso upahato yathā ’’ tiādīsu ( dha . pa .134) kittimalohe .
Katthaci paṇṇattimatte ‘‘ upakaṃso nāma rājāsi , mahākaṃsassa atrajo ’’ tiādi ( jā . aṭṭha .4.10.164 ghaṭapaṇḍitajātakavaṇṇanā ).
Idha pana yattha katthaci loheti āha ‘‘ yena kenaci lohena katabhājane ’’ ti .
Snehānugatāti udakasinehena anuppavisanavasena gatā upagatā .
Snehaparetāti udakasinehena parito gatā samantato phuṭā .
Tato eva santarabāhirā phuṭā snehena .
Etena sabbaso udakena temitabhāvamāha .
Na ca pagghariṇīti etena tintassapi tassa ghanathaddhabhāvaṃ vadati .
Tenāha ‘‘ na bindubindū ’’ tiādi .
Tāhi tāhi udakasirāhi ubbhijjatīti ubbhidaṃ , ubbhidaṃ udakaṃ etassāti ubbhidodako .
Ubbhinnaudakoti nadītīre khatakūpako viya ubbhijjanakaudako .
Uggacchanaudakoti dhārāvasena uṭṭhahanaudako .
Kasmā panettha ubbhidodakovaM3.13 rahado gahito , na itaroti āha ‘‘ heṭṭhā uggacchanaudakañhī ’’ tiādi .
Dhārānipātabubbuḷakehīti dhārānipātehi ca udakabubbuḷehi ca .
‘‘ Pheṇapaṭalehi cā ’’ ti vattabbaṃ , sannisinnameva aparikkhobhatāya niccalameva , suppasannamevāti adhippāyo .
Sesan ti ‘‘ abhisandetī ’’ tiādikaṃ .
Uppalānīti uppalagacchāni .
Setarattanīlesūti uppalesu , setuppalarattuppalanīluppalesūti attho .
Yaṃ kiñci uppalaṃ uppalameva sāmaññaggahaṇato .
Satapattan ti ettha sata -saddo bahupariyāyo ‘‘ satagghī ’’ tiādīsu viya .
Tena anekasatapattassapi saṅgaho siddho hoti .
Loke pana rattaṃ padumaṃ , setaṃ puṇḍarīkanti vuccati .
Yāva aggā yāva ca mūlā udakena abhisandanādisambhavadassanatthaṃ udakānuggata ggahaṇaṃ .
Idha uppalādīni viya karajakāyo , udakaṃ viya tatiyajjhānasukhaṃ .
Yasmā parisuddhena cetasāti catutthajjhānacittamāha , tañca rāgādiupakkilesamalāpagamato nirupakkilesaṃ nimmalaṃ , tasmā āha ‘‘ nirupakkilesaṭṭhena parisuddhan ’’ ti .
Yasmā pana pārisuddhiyā eva paccayavisesena pavattiviseso pariyodātatā sudhantasuvaṇṇassa nighaṃsanena pabhassaratā viya , tasmā āha ‘‘ pabhassaraṭṭhena pariyodātaṃ veditabban ’’ ti .
Idan ti odātavacanaṃ .
Utupharaṇatthan ti utuno pharaṇadassanatthaṃ .
Utupharaṇaṃ na hoti sesanti adhippāyo .
Tenāha ‘‘ taṅkhaṇaV3.13 … pe … balavaṃ hotī ’’ ti .
Vatthaṃ viya karajakāyoti yogino karajakāyo vatthaṃ viya daṭṭhabbo utupharaṇasadisena catutthajjhānasukhena pharitabbattā .
Purisassa sarīraṃ viya catutthajjhānaṃ daṭṭhabbaṃ utupharaṇaṭṭhāniyassa sukhassa nissayabhāvato .
Tenāha ‘‘ tasmā ’’ tiādi .
Tattha ca ‘‘ parisuddhena cetasā ’’ ti cetogahaṇena jhānasukhaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Tenāha ‘‘ utupharaṇaṃ viya catutthajjhānasukhan ’’ ti .
Nanu ca catutthajjhāne sukhameva natthīti ?
Saccaṃ natthi , sātalakkhaṇasantasabhāvattā panettha upekkhā ‘‘ sukhan ’’ ti adhippetā .
Tena vuttaṃ sammohavinodaniyaṃ ( vibha . aṭṭha .232)‘‘ upekkhā pana santattā , sukhamicceva bhāsitā ’’ ti .
TassaM3.14 tassa samādhissa sarūpadassanassa paccayattā paccavekkhaṇañāṇaṃ paccavekkhaṇanimittaṃ .
Samabharitoti samapuṇṇo .
Maṇḍabhūmīti papāvaṇṇabhūmi .
Yattha salilasiñcanena vināva sassāni ṭhitāni sampajjanti .
Yuge yojetabbāni yoggāni , tesaṃ ācariyo yoggācariyo .
Tesaṃ sikkhāpanato hatthiādayopi ‘‘ yoggā ’’ ti vuccantīti āha pāḷiyaṃ ‘‘ assadammasārathī ’’ ti .
Yena yenāti catūsu maggesu yena yena maggena .
Yaṃ yaṃ gatin ti javasamajavādibhedāsu gatīsu yaṃ yaṃ gatiṃ .
Navame natthi vattabbaṃ .
Pañcaṅgikasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .

10. Nāgitasuttavaṇṇanā

30. Dasame uccāsaddamahāsaddāti uddhaṃ uggatattā ucco patthaṭo mahanto vinibbhijjitvā gahetuṃ asakkuṇeyyo saddo etesanti uccāsaddamahāsaddā .
Vacīghosopi hi bahūhi ekajjhaṃ pavattito atthato saddato ca duravabodho kevalaṃ mahānigghoso eva hutvā sotapathamāgacchati .
Macchavilopeti macchānaṃ vilumpitvā viya gahaṇe , macchānaṃ vā vilumpane .
Kevaṭṭānañhi macchapacchiṭhapitaṭṭhāne mahājano sannipatitvā ‘‘ idha aññaṃ ekaṃ macchaṃ dehi , ekaṃ macchaphālaṃ dehī ’’ ti ,‘‘ etassa te mahā dinno , mayhaṃ khuddako ’’ ti evaṃ uccāsaddaṃ mahāsaddaṃ karonti .
Macchaggahaṇatthaṃ jāle pakkhittepi tasmiṃ ṭhāne kevaṭṭā ceva aññe ca ‘‘ paviṭṭho gahito ’’ ti mahāsaddaṃ karonti .
Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .
Asucisukhan ti kāyāsucisannissitattā kilesāsucisannissitattāV3.14 ca asucisannissitasukhaṃ .
Nekkhammasukhassāti kāmato nikkhamantassa sukhassa .
Pavivekasukhassāti gaṇasaṅgaṇikato kilesasaṅgaṇikato ca vigatassa sukhassa .
Upasamasukhassāti rāgādivūpasamāvahassa sukhassa .
Sambodhasukhan ti maggasaṅkhātassa sambodhassa niṭṭhappattatthāya sukhaṃ .
Sesaṃ suviññeyyameva .
Nāgitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Pañcaṅgikavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .