Vīthi saṅgaha paramatthadīpanī

136. EvaṃM0.145 cittappabheda saṅgaho , cetasikappabheda saṅgaho , ubhayappabheda saṅgahoti cittacetasikānaṃ kayopabheda saṅgahe dassetvā idāni vīthicittappavattisaṅgaho vīthimutta cittappavattisaṅgahoti te saññeva dve pavattisaṅgahe dassetuṃ cittuppādānamiccevan tiādimāha .

Tattha uppajjantīti uppādā .

Tattha uppajjanti .

Aññassa asu tattācitte icceva labbhati .

Iti cittañca citteuppādācāti cittuppādā .

Cittacetasikāti vuttaṃ hoti .

Tesaṃ cittuppādānaṃ .

Iccevan tiādito paṭṭhāya vuttappakārena .

Saṅgahamuttaran ti jātiniddeso yaṃ .

Uttare uttame tayo pabhedasaṅgahe katvāti sambandho .

Bhūmipuggalabhedenāti sahatthe karaṇavacanaṃ .

Kāmāvacarādibhūmibhedena duhetukādi puggalabhedena saddhinti attho .

Pubbāparaniyāmitan ti āvajjanādi cakkhuviññāṇādi pubba cittāparacittānukkamena niyāmitaṃ vavatthitaṃ .

Pavattisaṅgahaṃnāmā tipi jātiniddesoyeva .

Evaṃ nāmake dve pavattisaṅgaheti attho .

Paṭisandhipavattiyan ti paṭisandhipavattīsu .

Vacanavipallāso hesa .

Paṭisandhikālepavattikālecāti attho .

Paṭisandhikāle pavattisaṅgahañca pavattikāle pavattisaṅgahañcāti dve saṅgahepavatti pavakkhāmīti vuttaṃ hoti .

Ayañca attho uparisaṅgahe ārabbha gāthāya pākaṭo .

Keci pana niddhāraṇe bhummanti vadanti .

Evaṃsati upari saṅgaho paṭisandhisaṅgahonāma siyā .

Na pavatti saṅgaho nāma .

Evañca sati upari vīthimuttasaṅgahe ārabbha gāthāyaṃ sandhiyaṃ pavattisaṅgahonāma idāni vuccatīti iminā na sameti .

[115] Ṭīkāsu pana

‘‘ Uttaraṃ vedanāsaṅgahādivibhāgato uttaman ’’ ti vuttaṃ .

Taṃ vicāretabbaṃ .

EvañhiM0.146 sati pakiṇṇakasaṅgahova idha saṅgahasaddena gahito siyāti .

Yasmāpana tiṇṇaṃ dvinnañca pabhedasaṅgahānaṃ majjhe ṭhatvā ayaṃ anusandhigāthā pavattā .

Tasmā pubbe tayopi pabhedasaṅgahā idha saṅgahasaddena gahetuṃ yuttāti daṭṭhabbā .

Ayaṃ pana pavattisaṅgaho vatthudvārālambaṇehi saddhiṃ yojetvā vutto suvuttoti tāni tīṇi chakkānipi puna idha nikkhittāni .

[116] Vibhāvaniyaṃ pana

‘‘ Vatthudvārālambaṇa saṅgahā heṭṭhā kathitāpi paripuṇṇaṃ katvā pavattisaṅgahaṃ dassetuṃ puna nikkhittā ’’ ti vuttaṃ .

Taṃ na sundaraṃ .

Na hi sakalā vatthudvārālambaṇasaṅgahā idha nikkhittāti .

Visayānaṃ dvāresu pavatti visayapavatti .

Etthaca pavattīti āpātāgamanameva vuccati .

Vakkhati hi ekacittakkhaṇā tītānivātiādiṃ .

Sā pana kāci sīghatamā , kāci sīghatarā , sīghā , dandhā , dandhatarā , dandhatamāti chadhā hotīti .

Kammādīnaṃ visayānaṃ dvāresu pavatti paccupaṭṭhānaṃ āpātāgamanaṃ visayappavatti .

Vakkhati hi kammaṃvā kammanimittaṃvā gatinimittaṃvā kammabalena channaṃ dvārānaṃ aññatarasmiṃ paccupaṭṭhātīti .

[117] Vibhāvaniyaṃ pana

‘‘ Visayesuca cittānaṃ pavatti visayappavattī ’’ tipi vuttaṃ .

Taṃ na sundaraṃ .

Evañhi sati atiparittārammaṇe visayappavattināma anupapannā āpajjatīti .

Tatthāti tesu chakkesu .

Dhātubhedaṃ patvādhātunānattaṃ pamāṇanti mananaṃ vijānanato visuṃ katvā manodhātu visuṃ vuttā .

Viññāṇabhedaṃ patvā pana yaṃkiñci mananaṃ vijānane anto gadhamevāti vuttaṃ cakkhuviññāṇaṃ .

La .

Chaviññāṇānīti chavīthiyo pana dvārappavattā cittapavattiyo yojetabbāti sambandho .

Cakkhudvāre pavattā vīthi cakkhudvāravīthi .

Cakkhudvāravikāraṃ paṭicca pavattoM0.147 cittappabandhoti attho .

Evaṃ sesesu .

Asādhāraṇena cakkhuviññāṇena upalakkhitā vīthi cakkhuviññāṇavīthi .

Suddho pana manoviññāṇapabandho manoviññāṇavīthi .

Vibhāvaniyaṃ pana

‘‘ Cakkhuviññāṇasambandhinī vīthi tena saha ekārammaṇa eka dvārikatāya saha caraṇabhāvato cakkhuviññāṇa vīthī ’’ ti vuttaṃ .

Dvārappavattāti dvāre uppannā .

Taṃ taṃ dvāravikāraṃ paṭicca uppannāti attho .

Cittappavattiyoti cittapabandhā .

Atimahantan ti sāmi atthe paccattavacanaṃ .

Atimahantassa pañcālambaṇassa pavatti .

La .

Atiparittassa pañcālambaṇassa pavatticāti pañcadvāre catudhā .

Manodvāre pana vibhūtassa chaḷārammaṇassa pavatti avibhūtassa chaḷārammaṇassa pavatticāti dvidhāti chadhāvisayappavatti veditabbāti yojanā .

Atimahantādibhāvo cettha ālokādi paccaya vasenavā vatthu atimahantādivasenavā veditabbo .

Tattha saṇhasukhumaṃpi dūraṃpi rūpādīnaṃ adhiṭṭhānavatthunāma ālokādi paccaya sampattiyā sati atimahantameva .

Tathā hi buddhassa bhagavato pathamāti nīhārakālādīsu loka vivaraṇa pāṭihāriyapavatti kāle avīcinirayepi akaniṭṭhepi paracakkavāḷesupi saṇhasukhumānica dūrānica rūpāni idha ṭhitāva passanti .

Tadā hi uḷāro obhāso pāturahosi .

Tassa vasena sabbepi pathavisineru cakkavāḷa siluccayādayo jātiphalikakkhandhā viya sampajjanti .

Mahanto uḷāro obhāso pāturahosi atikammadevānaṃ devānubhāvanti hi vuttaṃ .

Upapattidevabrahmādīnaṃ pana pasādanissayabhūtānaṃ obhāsajātatāyapi pathavipabbatādayo cakkhurūpādīnaṃ antaraṃ kātuṃ nasakkontīti .

Tathā dūrepi pabbatādirūpāni vatthu atimahantatāya candasūriya tārakādi rūpāni visaya vatthu mahantatāya obhāsa jātatāya ca ati mahantāni nāma hontīti .

Ālokādipaccayānaṃ pana adhiṭṭhānavatthūnañca dubbala dubbalataraM0.148 dubbalatamānukkamena mahantādibhāvo vattabboti .

Yāni pana pañcālambaṇāni ekacittakkhaṇaṃ atikkamma āpātaṃ āgacchanti , tāni atimahantārammaṇānināma .

Yāni dvatticittakkhaṇāni atikkamma , tāni mahantārammaṇāni .

Yāni catu pañca cha satta aṭṭha nava cittakkhaṇāni atikkamma , tāni parittārammaṇāni .

Yānipana dasekādasadvādasa terasa cuddasa pannarasa cittakkhaṇāni atikkamma āpātaṃ āgacchanti .

Tāni atiparittā rammaṇānīti .

Pakkhatica ekacittakkhaṇātītānivātiādi .

Vibhūtassāti pākaṭassa , avibhūtassāti apākaṭassa .

Evaṃ chachakkāni sarūpato niddisitvā idāni tāni sabbāni ekato yojetvā vīthicittappavattiṃ vitthārento kathanti pucchitvā rūpārūpānaṃ tāva addhānaparicchedaṃ dassetuṃ uppādaṭṭhitītiādi māha .

Tattha kathan ti kena pakārena vīthicittappavatti hotīti attho .

[118] Vibhāvaniyaṃ pana

‘‘ Kathanti kena pakārena atimahantādivasena visaya vavatthānaṃ hotīti pucchitvā cittakkhaṇavasena taṃ pakāsetuṃ uppādaṭṭhitītiādi āraddhan ’’ ti vuttaṃ .

Taṃ yuttaṃ viya na dissati .

Evañhi satiādito pañcannaṃ chakkānaṃ okāsonāma nasiyā .

Naca uppādaṭṭhiti .

La .

Rūpadhammānamāyūti idaṃ visaya vavatthānatthameva vuttanti sakkā viññātunti .

Uppajjanaṃ uppādo .

Sabhāva paṭilābhoti attho .

Ṭhānaṃ ṭhiti .

Yathāladdhasabhāvassa anivattīti attho .

Bhañjanaṃ bhaṅgo .

Tassa parihāyitvā antaradhānanti attho .

Ekacittakkhaṇaṃnāmāti ekassa cittassa khaṇonāma .

So pana khaṇo accharāsaṅghāṭakkhaṇassa akkhinimmilanakkhaṇassaca anekakoṭi satasahassabhāgo daṭṭhabbo .

Accharāsaṅghāṭakkhaṇe anekakoṭisatasahassasaṅkhā vedanā uppajjantīti hi aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .

Ācariyānandattheramatena panettha uppādabhaṅga vasenakhaṇadvayaṃ ekacittakkhaṇaṃnāmāti vattabbaṃ .

Yathā hi lokeM0.149 vijjunāma vaddhanānantarameva bhijjati .

Na panassā vaddhanassa bhijjanassaca antarā ṭhitināma visuṃ paññāyati .

Yathā ca uddhaṃ ujuṃ khittaṃ leḍḍu uppatitvā patati .

Na pana uppatanassa patanassa ca antarā ṭhitināma visuṃ dissati .

Tathā cittaṃpi .

Taṃpi hi udaya bhāgānantarameva vayabhāge patati .

Na panassa rūpadhammānaṃ viya tesaṃ dvinnaṃ bhāgānaṃ majjhe visuṃ eko gaṇanūpago ṭhitibhāgonāma upalabbhati .

Evañca katvā yamakesu cittassa uppādabhaṅgāva tattha tattha vuttā .

Visesato pana cittayamake uppannaṃ uppajjamānanti .

Bhaṅgakkhaṇe uppannaṃ .

No ca uppajjamānaṃ .

Uppādakkhaṇe uppannañceva uppajjamānañcātiādinā bhaṅguppādāva cittassa vuttā .

Kathāvatthumhica ekaṃ cittaṃ divasaṃ tiṭṭhatīti āmantā .

Upaddhadivaso uppādakkhaṇo .

Upaddhadivaso vayakkhaṇoti .

Na hevaṃ vattabbe .

Ekaṃ cittaṃ dve divase tiṭṭhatīti āmantā .

Eko divaso uppādakkhaṇo .

Eko divaso vayakkhaṇoti nahevaṃ vattabbe .

Ekaṃ cittaṃ cattāro divase tiṭṭhatīti āmantā .

Dve divasā uppādakkhaṇo .

Dve divasā vayakkhaṇoti na hevaṃ vattabbe .

La .

Māsaṃ .

Dve māse .

Cattāromāse .

La .

Saṃvaccharaṃ , dve saṃvaccharāni .

Cattāri saṃvaccharāni .

La .

Kappaṃ .

Dve kappe .

Cattāro kappetiādinā dve uppādavayabhāgāva cittassa vuttā .

Na ṭhitibhāgo .

Yadi so visuṃ upalabbheyya .

Ekaṃ cittaṃ divasaṃ tiṭṭhatīti āmantā .

Divasassa pathamo bhāgo uppādakkhaṇo .

Dutīyo ṭhitikkhaṇo .

Tatīyo vayakkhaṇoti evaṃ mahātherena vicārito siyā .

Tayo divase tayo māse tīṇi saṃvaccharāni tayo kappeti imānipi avajje tabbānieva siyunti .

Ettha siyā , nanu suttantesu tīṇi māni bhikkhave saṅkhatassa saṅkhata lakkhaṇāni .

Katamānitīṇi , uppādo paññāyati .

Vayo paññāyati .

Ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatīti vuttaṃ .

Tathā vedanāya uppādo paññāyati .

Vayo paññāyati .

Ṭhitāya aññathattaṃ paññāyati .

Saññāya .

Saṅkhārānaṃ .

Viññāṇassa uppādo .

La .

Paññāyatīti vuttaṃ .

Tasmā cittassa tatīyo ṭhitibhāgo visuṃ upalabbhati yevāti .

Na .

Pabandhaṭhitiyā eva tatthaM0.150 vuttattāti .

Kathaṃ viññāyatīti ce , uppādavaye pathamaṃ vatvā pacchā puna visuṃ ṭhitassa aññathatthaṃ paññāyatīti imassa vuttattāti .

Itarathā uppādo paññāyati .

Ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati .

Vayo paññāyatīti vuttaṃ siyāti .

Nanu pabandhaṭhiti nāma paññatti hoti .

Sāca asaṅkhatā , suttantānica saṅkhata lakkhaṇa visayāni .

Tasmā sā pabandhaṭṭhiti tattha vuttāti nasakkā viññātunti ce .

Na na sakkā .

Abhidhammepi saṅkhatadhammaniddesesu samūha saṇṭhāna santati paññattīhipi niddesassa diṭṭhattā .

Tathā hi rūpāyatananiddesādīsu dīghaṃ rassaṃ saṇhaṃ thulaṃ vaṭṭaṃ parimaṇḍalaṃ caturassaṃ chaḷaṃsaṃ aṭṭhaṃsaṃ soḷasaṃsaṃ ninnaṃ thalantiādinā , vibhaṅge ca kesā lomā nakhā dantātiādinā paññattisisena saṅkhatadhammā niddiṭṭhāti .

Suttantesu vattabbameva natthi .

Īdisesu hi ṭhānesu paññattivasena pavattāpi desanā saṅkhatadhammameva āhacca tiṭṭhati .

Tasmā yathā uppādabhaṅgānaṃ paccekaṃ ekeko khaṇo cittassa labbhati .

Na tathā ṭhitiyāti .

Ayaṃ ācariyānandatthe rassa adhippāyo .

Ayañca vādo saṃyuttaṭṭhakathāyaṃ eva āgato .

Soca saṅgahakārena paṭikkhitto .

Vuttañhi tattha , apare pana vadanti .

Arūpadhammānaṃ jarākhaṇonāma nasakkā paññapetuṃ .

Sammā sambuddhoca vedanāya uppādo paññāyati .

Vayo paññāyati .

Ṭhitāya aññathatthaṃ paññāyatīti vadanto arūpadhammānaṃpi tīṇi lakkhaṇāni paññapeti .

Bhāniatthikkhaṇaṃ upādāya labbhantīti vatvā –

Atthitā sabbadhammānaṃ , ṭhitināma pavuccati ;

Tasseva bhedo maraṇaṃ ;

Sabbadā sabbapāṇinanti .

Imāya ācariyagāthāya tamatthaṃ sādhenti .

Athavā , santativasena ṭhānaṃ veditabbantica vadanti .

Imasmiṃ pana sutte ayaṃ viseso natthi .

Tasmā ācariyagāthāya suttaṃ appaṭibāhetvā suttameva pamāṇaṃ kātabbanti .

Tattha jarākhaṇonāma uppādakkhaṇabhaṅgakkhaṇānaṃ majjhe visuṃ jarāya khettabhūto ṭhītikkhaṇo vuccati .

Aññathattanti jarāeva .

Atthikkhaṇanti khaṇadvayameva .

Paṭikkhittopi pana ayaṃ vādo kathāvatthu pāḷiyā saddhiṃ suṭṭhu sametiyeva .

M0.151 Apica , uddhaṃ uppatitassa leṭṭussa uppatananivatti viya yā cittassa udayasaṅkhātassa vaḍḍhanassa nivattināma atthi .

Na hi udaye anivattante vayonāma sambhavatitī .

Sā eva udaya pariyantamattabhūtā idha ṭhitipariyāyoti sakkā vattuṃ .

So pana visuṃ gaṇanūpago eko khaṇonāma nahotīti katvā abhidhamme dveeva khaṇā cittassa vuttā .

Udayabhāgassa pana ādi koṭiṃ vayabhāgassaantakoṭiñca thapetvā majjhebhāgadvayanissitā paripaccana lakkhaṇā jarānāma arūpadhammānaṃpi labbhatiyeva .

Taṃ sandhāya dhātukathāyaṃ jarādvīhikhandhehisaṅgahitātivuttanti daṭṭhabbaṃ .

[119] Yaṃ pana vibhāvaniyaṃ

‘‘ Uppādabhaṅgāvatthāhi bhinnā bhaṅgābhimukhāvatthāpi icchitabbā .

Sā ṭhitināmā ’’ ti vuttaṃ .

Taṃ kathāvatthupāḷiyā saha na sameti .

Upaddhadivaso uppādakkhaṇo .

Upaddhadivaso vayakkhaṇo .

Pathamo divaso uppādakkhaṇo .

Dutīyo vayakkhaṇoti hi vicārentena uppādabhaṅgāvatthā hi bhinnā tatīyā avatthā tassaṃ pāḷiyaṃ paṭikkhittāyeva hotīti .

[120] Etena yañca tattha

‘‘ Pāḷiyaṃ pana veneyyajjhāsayā nuromato nayadassanavasena sā na vuttā .

Atidhammadesanāpi hi kadāci veneyyajjhāsayānurodhena pavattati .

Yathā , rūpassa uppādo upacayo santatīti dvidhā bhinditvā desito ’’ ti vuttaṃ .

Taṃpi paṭikkhittaṃ hoti .

Vibhāgārahassa hi dhammassa vibhāgakaraṇaṃnāma veneyyavasenātipi dhammavasenātipi yujjati .

Vijjamāne sati visuṃ katvā vattabbassa abhidhamme avacanaṃ pana veneyyavasenāti na yuttametanti .

[121] Yampi tattha

‘‘ Sutteca tīṇi māni bhikkhave saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇāni .

Katamāni tīṇi .

Uppādo paññāyati .

Vayo paññā yati .

M0.152 Ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatīti evaṃ saṅkhatadhammasseva lakkhaṇadassanatthaṃ uppādādīnaṃ vuttattā nasakkā pabandhassa paññattisabhāvassa asaṅkhatassa ṭhiti tattha vuttāti viññātun ’’ ti vuttaṃ .

Taṃpi na gahetabbaṃ .

Abhidhammepi heṭṭhā vuttanayena paññattisīsena saṅkhatadhammānaṃ niddesassa diṭṭhattāti .

[122] Yampi tattha

‘‘ Upasaggassaca dhātvattheyeva pavattanato paññāyatīti etassa viññāyatīti attho ’’ ti vuttaṃ .

Taṃpi na yuttaṃ .

Yathānulomasāsanañhi suttaṃ .

Tasmā tattha vineyyānaṃ suṭṭhu paññāyanameva adhippetanti .

Arūpaṃ arūpisabhāvattā lahupariṇāmaṃ .

Rūpaṃ pana rūpidhammattāyeva dandhapariṇāmanti vuttaṃ tānipana .

La .

Rūpadhammāna māyūti .

[123] Vibhāvaniyaṃ pana

‘‘ Gāhakagahetabba bhāvassa taṃtaṃ khaṇavasena nippajjanato ’’ ti kāraṇaṃ vuttaṃ .

Taṃ akāraṇaṃ .

Na hi gāhakaṃ arūpaṃ gahetabbañca rūpaṃ gahaṇasampajjanatthaṃ lahuṃ pariṇamati garuṃ pariṇapatīti sakkā vattunti .

Tāni tādisāni sattarasannaṃ cittānaṃ khaṇāni sattarasavā tāni cittakkhaṇāni rūpa dhammānamāyūti yojanā .

Sattarasa cittakkhaṇasamapamāṇāni khaṇāni viññatti rūpalakkhaṇa rūpavajjānaṃ rūpadhammānaṃ āyunāmāti vuttaṃ hoti .

Khaṇamattato pana aṭṭhakathānayena ekapaññāsakhaṇāni honti , mūlaṭīkānayena dvattiṃsakhaṇāni .

Tatthaca ādimhi dve khaṇāni rūpadhammānaṃ ekaṃ uppādakkhaṇameva .

Ante dve ekaṃ bhaṅgakkhaṇameva .

Majjhe aṭṭhavīsa khaṇāni tesaṃ ekaṃ ṭhitikkhaṇamevāti daṭṭhabbaṃ .

Na hi dandhapariṇatānaṃ rūpānaṃ uppādabhaṅgāpi cittassa viya lahukā bhavituṃ arahantīti .

Tattha viññattidvayaṃ ekacittakkhaṇikaṃ .

Upacayasantatiyo uppādamattā aniccatā bhaṅgamattā .

Jaratā rūpa dhammānaṃ ṭhitikkhaṇamattāti daṭṭhabbā .

Mūlaṭīkānayena panettha tāni panaM0.153 soḷasacittakkhaṇāni rūpadhammānamāyūti vattabbaṃ .

Ṭīkācariyo hi paṭiccasamuppādavibhaṅge āgataṃ mahāṭṭhakathāvacanaṃ patiṭṭhapento soḷasacittakkhaṇāyukabhāvaṃ sambhāveti , evaṃ santepi khandha vibhaṅgeyeva tāva rūpānaṃ uppādanirodhavidhānassa mahāaṭṭhakathā vādassa yamakapāḷivirodhaṃ dassetvā saṅgahakārena paṭisiddhattā na sakkā taṃ patiṭṭhapetunti .

Tasmiṃ vāde hi paṭisiddhe tattha āgatā soḷasāyukatāvā atirekasoḷasāyukatāvā paṭisiddhāyeva hotīti .

[124] Yaṃ pana vibhāvaniyaṃ

Taṃ ṭīkānayaṃ tayidamasāranti paṭikkhipitvā tadatthaṃ sā dhentena ‘‘ paṭisandhicittena sahuppannaṃ rūpaṃ tato paṭṭhāya sattarasamena saddhiṃ nirujjhati .

Paṭisandhicittassa ṭhitikkhaṇe uppannaṃ rūpaṃ aṭṭhārasamassa uppādakkhaṇe nirujjhatītiādinā aṭṭhakathāyameva sattarasacittakkhaṇassa āgatattā ’’ ti kāraṇaṃ vuttaṃ .

Taṃ na sundaraṃ .

Yañhi saṅgahakārassa sattarasāyukavacanaṃ ṭīkākārena vicāritaṃ .

Tadeva dassetvā ṭīkānayo paṭikkhittoti na yuttame tanti .

Ekacittassa khaṇaṃ viya khaṇaṃ ekacittakkhaṇaṃ .

Atthato abhinnaṃpi hi khaṇaṃ idaṃ cittassa idaṃ rūpānanti kappanāvasena bhinnaṃ viya katvā upacarīyatīti .

Ekacittakkhaṇaṃ atītaṃ etesanti ekacittakkhaṇātītāni .

Atimahantabhūtāni pañcārammaṇāni .

[125] Vibhāvaniyaṃ pana

‘‘ Etānivā taṃ atītānīti ekacittakkhaṇātī kānī ’’ tipi vuttaṃ .

Taṃ na sundaraṃ .

Na hi niruddhadhammavisayo atītasaddo kiñci atikkamitvā uddhaṃ āgatāni paccuppannarūpāni dīpetīti sakkā vattunti .

Bahūni cittakkhaṇāni atītāni etesanti bahucittakkhaṇātītāni .

Mahantādi bhūtāni pañcārammaṇāni .

Rūpadhammānaṃ pana rūpadhammesveva āpātāgamane thokaṃ balavantatā icchitabbā .

Teca ṭhitikkhaṇeyeva paripuṇṇapaccayupaladdhāM0.154 hutvā balavantā hontīti vuttaṃ ṭhitipattānevāti .

Evasaddena ṭīkākārassa vādaṃ nīvāreti .

So hi uppajjamānameva rūpaṃ pasāde ghaṭṭetīti icchatīti .

Pañcālambaṇāni pañcadvāre āpātamāgacchantīti ettha rūpasaddārammaṇāni asampatta vasena itarānica sampattavasena gocarabhāvaṃ upagacchanti .

Ayañca visesoghaṭṭanavisesena veditabbo .

Purimānihi dve nimittavaseneva ghaṭṭenti .

Na vatthuvasena .

Pacchimāni pana tīṇivatthuvasena ghaṭṭenti .

Na nimittamattavasena nimittaghaṭṭanañcanāma asampattānaññeva na sampattānaṃ .

Vatthughaṭṭanaṃ pana sampattānaññeva .

No asampattā hoti .

Nanti .

Yathā hi tīre gacchantānaṃsarīranimittāni pokkharaṇi yāudake dissanti .

Tasmiṃ udake orohantānaṃ pana tāni tattha na dissanti .

Evameva sampattāni rūpasaddārammaṇāni naghaṭṭenti .

Kasmā , visayavisayīnaṃ majjhe ālokassa ākāsassaca abhāvena nimittokāsassa abhāvato .

Asampattāniyeva pana attano nimittupaṭṭhāpanavasena ghaṭṭenti .

Kasmā , nimittokāsassa laddhattā .

Itarāni pana tīṇi yathājātavatthuvaseneva ghaṭṭenti .

Tasmā tāni sampattāniyeva ghaṭṭenti .

No asampattānīti .

Tattha yāni asampattāniyeva hutvā ghaṭṭenti .

Tāni sayaṃ dūre ṭhatvā nimitta appanāvasena ghaṭṭitattā ekekasmiṃ pasāde candamaṇḍala sūriya maṇḍalādivasena asanisaddamaṇḍala meṇḍasaddamaṇḍalādivasena ca mahantānipi bahūnipi āpātamāgacchantiyeva .

Itarāni pana tīṇi sampattāniyeva ghaṭṭentīti ekekasmiṃ pasāde ekekameva āpātamāgacchantīti daṭṭhabbaṃ .

Idañca pañcadvāravasena vuttaṃ .

Mano dvāre pana sabbānipi ārammaṇāni asampattāniyeva āpātamāgacchantīti .

Etthaca pañcadvāreti idaṃ asādhāraṇa dvāradassanavasena vuttaṃ .

Tāni pana pañcālambaṇāni yadāsakasakadvāre ghaṭṭenti .

Tadā manodvārepi apāta māgacchantiyeva .

Ekekaṃ ārammaṇaṃ dvīsu dvīsu dvāresu apāta māgacchatīti hi aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .

Tasmā yadā candaṃvā sūriyaṃvā pabbataṃvā rukkhaṃvā yaṃkiñcivā passanti .

Tadā ekekasmiṃ cakkhupasāde ekekāni manodvāre ekanti anekāniM0.155 candamaṇḍalādīni ekakkhaṇe upaṭṭhahanti , evaṃ sesārammaṇe sūti daṭṭhabbaṃ .

Apātāgamanañcettha lañchakānaṃ tālapaṇṇe lañchanakhandhaṃ thapetvā muggarena paharaṇakāle lañchanakhandhassa tālapaṇṇe āpātetvā akkharupaṭṭhāpanaṃ viya daṭṭhabbaṃ .

Yato dvārānaṃ vikārappatti hotīti .

[126] Yaṃ pana vibhāvaniyaṃ

‘‘ Ābhogānurūpaṃ anekakalāpagatāni āpātaṃ āgacchantī ’’ ti vuttaṃ .

Tattha ābhogānurūpanti idaṃ vicāretabbaṃ .

Yattakāni hi pañcālambaṇāni cakkhādipathe ālokādi sahitāni hutvā ṭhitāni honti .

Tattakāni sabbāni niddāyantassapi visaññi bhūtassapi aññavihitassapi yaṃkiñci jhānaṃvā phalaṃvā nirodhaṃvā samāpajjantassapi ābhogena vinā attano dvāresu āpātamāgacchantiyeva .

Nakevalaṃ attanodvāresu eva .

Athakho manodvārepi .

Nakevalaṃ bhavaṅgamanodvāreeva .

Āvajjanādīsu pana catubbhūmaka vīthicittesupi āpātaṃ āgacchantiyeva .

Ayaṃnāma mano manodvāraṃ nahotīti navattabboti hi dvārakathāyaṃ vuttaṃ .

Ayañca attho pathamajjhānassa saddo kaṇṭakoti iminā pāṭhena dīpetabbo .

Pathamajjhānaṃ samāpannassa hi saddo sotamhi ghaṭṭetvā jhānacittasaṅkhāte manodvāre āpātamāgacchati .

Tadā jhānacitta santati calitvā vocchijjati .

Jhānā vuṭṭhāti .

Bhavaṅgapāto hoti .

Taṃ saddārammaṇaṃ vīthicittaṃ pavattatīti .

Dutīyajjhānādīni samāpajjanto pana appakena saddena navuṭṭhāti .

Adhimattasaddena pana vuṭṭhātiyeva .

Na hi tāni āneñjapattānināma honti .

Arūpajjhānānieva pana āneñjapattānināma honti .

Tasmā tāni samāpajjanto adhimattasaddenapi navuṭṭhātiyevāti .

Tesu pana tathā āpātamāgatesu tadārammaṇāni vīthicittāni pavattantiyevāti navattabbaṃ .

Bhavaṅga santatiyāvā javanasantatiyāvā vocchinnāya pavattanti .

Avocchinnāya napavattanti .

Pavattamānānipi ārammaṇā dhimattādivasena laddhapaccayavisese ekekasmiṃ ārammaṇeeva pavattanti .

M0.156 Na ekakkhaṇe pañcasūti daṭṭhabbaṃ .

Etthaca atthavasā vibhatti pariṇāmoti katvā ekacittakkhaṇātītāni ṭhitipattāneva pañcā lambaṇāni ekacittakkhaṇātīte ṭhitippatte eva pañcadvāre bahu cittakkhaṇātītāni bahucittakkhaṇātīteti yojetabbaṃ .

[127] Vibhāvaniyaṃ pana

‘‘ Te pana pasādā bhavaṅgacalanassa anantarapaccayabhūtena bhavaṅgena saddhiṃ uppannā ’’ ti vuttaṃ .

Evaṃ pana sati bahucittakkhaṇātītānipi pañcālambaṇāni ekacittakkhaṇātīteeva pañcadvāre āpātamāgacchantīti āpajjati .

Eta rahi pana ekakkhaṇe sahuppannānaññeva vatthārammaṇānaṃ ghaṭṭanaṃ icchanti .

Sahuppannānivā pana hontu nānuppannānivā , balavabhāvoyeva pamaṇanti amhākaṃ khanti .

Sabbaṃ vicāretvā gahetabbaṃ .

[128] Yaṃ pana vibhāvaniyaṃ

‘‘ Āvajjanena saddhiṃ uppannāti apare ’’ ti vuttaṃ .

Taṃ na yujjati .

Evañhi sati aññadeva pañcārammaṇānaṃ āpātāgamanavatthu .

Aññadeva pañcaviññāṇānaṃ nissayavatthūti evaṃ viruddhassa atthassa āpajjanatoti .

Evaṃ pañcadvāre visayapavattiyā ādilakkhaṇaṃ dassetvā idāni sabbapāripūraṃ visayapavattivibhāgaṃ vīthicittapavattiñca dassento tasmātiādimāha .

Tatoti tasmā cakkhussa āpātāgamanapaccayā .

Cakkhussa āpātāgamanena saheva bhavaṅgassapi āpātaṃ āgacchatiyevāti vuttaṃ dvikkhattuṃbhavaṅgecaliteti .

Calanañcettha yathā gahitaṃ kammādi ārammaṇaṃ muñcitvā idāni attani āpātaṃ āgacchantaṃ abhinavārammaṇaṃ gahetuṃ ussāhajātassa viya bhavaṅgasantānassa vikārappatti daṭṭhabbaṃ .

Etthaca cakkhussa āpātāgamanaṃ cakkhuviññāṇuppattiyā eva kāraṇaṃ .

Na āvajjanuppattiyā .

Bhavaṅgassa āpātāgamanameva pana āvajjanuppattiyāpi kāraṇaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ .

[129] Vibhāvaniyaṃ pana

ManodvārepiM0.157 āpātāgamanaṃ visuṃ apatvā rūpādīnaṃ cakkhādisu ghaṭṭanaṃnāma yogyadesāvaṭṭhānaṃ eva .

Tamevaca bhavaṅgu pacchedassapi kāraṇaṃ hotīti katvā ‘‘ pañcasu hi pasādesu yogyadesāvaṭṭhāna vasena ārammaṇe ghaṭṭite pasādaghaṭṭanānubhāvena bhavaṅgasantati vocchijjamānātiādi ’’ vuttaṃ .

Taṃ tathā na daṭṭhabbaṃ .

Na hi yogyadesāvaṭṭhānameva ghaṭṭananti sakkā vattuṃ .

Yogyadesepana ṭhatvā nimittaghaṭṭanavasena vatthughaṭṭanavasenaca asani nipātoviya pasādesu yujjhanaṃ manthanaṃ khobhakaraṇaṃ ghaṭṭananti ca āpātāgamananti ca vuccatīti daṭṭhabbaṃ .

Ayañca attho heṭṭhā vuttoyeva .

Etthaca ayaṃpi eko dhammaniyāmoyevāti katvā nānā ṭhāniyesu dvīsu dvīsu dvāresu saheva āpātāgamanaṃ paccetabbaṃ .

Rūpādinā pasāde ghaṭṭite taṃ nissitasseva pañcaviññāṇassa calanaṃ siyā .

Kathaṃ pana hadayavatthunissitassa bhavaṅgassāti na codetabbanti .

[130] Vibhāvaniyaṃ pana

Tameva codanaṃ samuṭṭhāpetvā taṃ pariharanto ‘‘ santati vasena ekābaddhattā ’’ tiādimāha .

Tattha santativasenāti navattabbaṃ .

Saṇṭhānavasenāti pana vattabbaṃ .

Sabbañcetaṃ sārato na paccetabbaṃ .

Kasmā , tādisassa anukkamacalanassa aṭṭhakathāyameva daḷhaṃ paṭikkhittattā .

Vuttañhi tattha ekekaṃ ārammaṇaṃ dvīsu dvīsu dvāresu āpātamāgacchatīti .

Rūpārammaṇañhi cakkhupasādaṃ ghaṭṭetvā taṅkhaṇeyeva manodvāre āpātaṃ āgacchati .

Bhavaṅgacalanassa paccayo hotīti attho .

Sadda gandha rasa phoṭṭhabbesupi eseva nayo .

Yathā hi sakuṇo ākāsenāgantvā rukkhagge nilīyamānova rukkhasākhañca ghaṭṭeti .

Chāyācassa pathaviyaṃ paṭihaññati .

Sākhāghaṭṭana chāyāpharaṇāni apubbaṃ acarimaṃ ekakkhaṇeyeva bhavanti .

M0.158 Evaṃ paccuppannarūpādīnaṃ cakkhupasādādighaṭṭanañca bhavaṅgacālana samatthatāyamanodvāreāpātāgamanañcaapubbaṃ acarimaṃ ekakkhaṇeyeva hotīti .

Evaṃ sakuṇopamāya sahataṅkhaṇeyevāti ca apubbaṃacarimaṃ ekakkhaṇe yevātica vatvā daḷhaṃ paṭibhiddhattā taṃ anukkamacalanaṃ acintetvā dhammaniyāmavasena ekappahāracalanameva paccetabbanti .

Bhavaṅgasotaṃvocchinditvāti bhavaṅgapavāhaṃ sabbaso avacchinnaṃ katvā .

Āvajjantan ti adisvāva kiṃnāmetanti āvajja mānaṃ .

Passantan ti atta paccakkhaṃ kurumānaṃ .

Sampaṭicchantan ti muñcituṃ adatvā yathādiṭṭhaṃ rūpaṃ paṭi gaṇhantaṃ .

Santīrayamānan ti suṭṭhu tīrentaṃvicārentaṃ .

Vavatthapentan ti suṭṭhu asaṅkarato thapentaṃ sallakkhentanti attho .

Yonisomanasikārādivasena laddhopaccayo yenāti laddhapaccayaṃ .

Yaṃkiñci javanaṃ javatīti sambandho .

Taṃ pana javanaṃ ārammaṇassa dubbalakālevā mucchā maraṇāsannakālesuvā chakkhattuṃ vā pañcakkhattumevavā javatīti vuttaṃ yebhuyyenāti .

Javatīti asaninipātasadisena javena pavattati .

Tattha pathamajavanaṃ aladdhā sevanattā sabbadubbalaṃ hoti .

Tato dutīyaṃ balavaṃ .

Tato tatīyaṃ .

Tato catutthaṃ .

Idaṃ pana sabbabalavaṃ muddhapattaṃ hoti .

Ito paṭṭhāya anukkamena parihāyamānaṃ pavattati .

Sattamavāre gate parikkhīṇajavaṃ hotīti veditabbaṃ .

Javanā nubandhāniti yathā paṭisotaṃ gacchantiṃ nāvaṃ udakaṃ thokaṃ anubandhati anugacchati .

Evaṃ javanaṃ anubandhāni .

Dve tadārammaṇapākānīti dvikkhattuṃ tadārammaṇakiccāni vipākacittāni pavattanti .

Yathārahan ti ārammaṇajavana sattānurūpaṃ .

Bhavaṅgapātoti imasmiṃ atihantārammaṇe āvajjanato pathamabhavaṅgacalanatoyevavā paṭṭhāya uṭṭhitaṃ samuṭṭhitaṃ cittasantānaṃ yāvacatutthajavanā samuṭṭhahitvā pañcamajavanato paṭṭhāya patitameva hoti .

Evaṃ santepi samuṭṭhitavegassa sabbaso aparikkhīṇatāya patitanti navuccati .

Dutīyatadārammaṇato paraṃ pana samuṭṭhitavegassa sabbaso parikkhīṇattā tadā eva taṃcittasantānaṃ patitaṃnāma hoti .

Tasmā patanaṃ pāto .

Bhavaṅgabhāvenacittasantānassa pāto bhavaṅgapāto , bhavaṅgaṃ hutvā pātotiM0.159 attho daṭṭhabbo .

Bhavaṅgakicce bhavaṅgaṭṭhāne bhavaṅgārammaṇeca pāto bhavaṅgapātotivā .

Imasmiṃ ṭhāne dovārikopamā , gāmillopamā , ambopamāca vattabbā .

Tāsabbāpi aṭṭhakathāyaṃ gahetabbā .

Ettāvatā sattarassa cittakkhaṇāni paripūrepāti sambandho .

Etthaca chachakkayojanā vattabbā .

Yattha hi rūntī rammaṇaṃ ghaṭṭeti .

Taṃ cakkhuvatthuṃ nissāya tattha ghaṭṭitaṃ rūpārammaṇaṃ ārabbha cakkhuviññāṇaṃ uppajjati .

Itarāni pana āvajjanādīni mano viññāṇāni attano attano atītānantaracittena sahuppannaṃ hadayavatthuṃ nissāya tamevārammaṇaṃ ārabbha uppajjanti .

Cakkhudvāra manodvārāni sabbesaṃpi vīthicittānaṃ dvārakiccaṃ sādhenti .

Ayañca vīthi cakkhudvāre uppannattā cakkhudvāravīthīti .

Cakkhuviññāṇena upalakkhitattā cakkhuviññāṇavīthītica vuccati .

Ekacittakkhaṇaṃ atikkamma ghaṭṭanasamatthe atibalavā rammaṇe uppannattā atimahantārammaṇa vīthītica vuccatīti .

Etthaca yattakāni rūpārammaṇāni cakkhupathe uppajjitvā ṭhitippattāni honti .

Tāni tattakāni ṭhitippattesu pubbāparabhūtesu ekūna paññāsaparimāṇesu cakkhupasādesu kismiṃci naghaṭṭentīti navattabbāni .

Tesu pana yadeva ekaṃ cakkhu imissā vīthiyā yathārahaṃ vatthubhāvaṃ dvārabhāvañca sādheti .

Yatthaca ghaṭṭitaṃ rūpaṃ ārabbha ayaṃ vīthi pavattati .

Etadeva kicca sādhanaṃ nāma hoti .

Yaṃ majjhimāyukanti vadanti , itarāni pana mogha vatthūnināma honti , yānimandāyukānītiamandāyukānītica vadanti .

Tānipana yathāvutta kicca sādhanato purimāni pacchimānīti duvidhāni honti , tadubhayānipi cakkhuviññāṇassa uppādakkhaṇe ṭhitibhāvena labbhamānāni aṭṭhacattālīsamattāni veditabbānīti .

Avasesāni pana tato purimatarāni pacchimakarānica laddhaghaṭṭanānipi vatthudvārakiccasiddhibhāve anāsaṅkitabbattā idha nagahitānīti .

Ettha siyā imāya vīthiyā uppattisamaye so puggalo ahaṃ idaṃ nāma passāmīti jānāti , na jānātīti .

Najānāti .

Kadā pana jānātīti .

Sallakkhaṇavīthiyā pavattamānāya .

Tathā hiM0.160 sabbapathamaṃ cakkhudvāravīthi pavattati .

Tato tadanuvattikā manodvāravīthi .

Tato samudāyagāhikā .

Tato vaṇṇasallakkhaṇā .

Tato vatthugāhitā .

Tato vatthusallakkhaṇā tato nāmagāhikā .

Tato nāmasallakkhaṇāti .

Tattha vaṇṇasallakkhaṇāya pavattamānāya ahaṃ nīlavaṇṇaṃ passāmītiādinā vaṇṇaṃ sallakkheti .

Vatthusallakkhaṇāya saṇṭhānaṃ sallakkheti .

Nāma sallakkhaṇāya nāmaṃ sallakkhetīti .

Iti taṃtaṃ sallakkhaṇavīthi yā pavattamānāyaeva taṃtaṃpassāmīti jānātīti .

Etthaca alātacakkassa gāhikāviya purimāhi dvīhi vīthīhi punappunaṃ gahitānaṃ rūpānaṃ samudāyato gāhikā tatīyā manodvāravīthi samudāya gāhikānāma , na hi samudāyagahaṇena vinā paribyattavaṇṇagahaṇaṃ sambhavatīti .

Yāva tadārammaṇuppādā pana appahontātītakan ti dvikkhattuṃ yāva tadārammaṇuppādā pavattituṃ appahontaṃ hutvā atītadvatticittakkhaṇikaṃ .

Yassa hi dvevā tīṇivā cittakkhaṇāni atītāni honti .

Taṃ yāva tadārammaṇuppādā pavattituṃ nappahoti na sakkoti .

Evaṃ appahontaṃ hutvā atītakanti attho .

Apātamāgatan ti cakkhudvāre manodvāreca āpātaṃ āgataṃ .

Natthi tadārammaṇuppādoti ettha yassa tīṇi cittakkhaṇāni atītāni honti .

Tassa cuddasa cittakkhaṇāyukāvase sassa ārammaṇassa sattamajavanena saheva niruddhattā tasmiṃ natthi tadārammaṇuppādoti yuttametaṃ .

Na hi ekāvajjanavīthiyaṃ cittāni dhammavasena viya kālavasenāpi nānārammaṇāni icchanti aṭṭhakathācariyāti .

Yassa pana dve cittakkhaṇāni atītāni .

Tasmiṃ sattamajavanato paraṃ ekacittakkhaṇāyukāvasese ārammaṇe ekena tadārammaṇena uppajjitabbanti ce .

Na .

Na hi tādisaṃ nirodhā sannaṃ ārammaṇaṃ ekavāraṃpi tadārammaṇuppattiyā paccayo bhavituṃ sakkotīti .

Tathā hi mahāaṭṭhakathāyaṃ vipākuddhāre cittappavattigaṇanāyaṃ tadārammaṇāni dveti dveeva tadārammaṇa vārā āgatāti .

Yaṃ pana vibhāvaniyaṃ

‘‘ DvikkhattumevaM0.161 hi tadārammaṇuppatti pāḷiyaṃ niyamitā ’’ ti vuttaṃ .

Tattha pāḷiyanti aṭṭhakathātantiṃ sandhāya vuttanti gahetabbaṃ .

Na hi sā nāma pāḷi atthi , yattha dvikkhattuṃ tadā rammaṇuppatti niyamitāti .

Majjhimabhāṇakāpana tadārammaṇaṃ ekaṃpi icchanti .

Saṅgahakārena pana taṃ paṭisiddhanti idhapi taṃ therena paṭikkhittanti daṭṭhabbaṃ .

Yadi evaṃ kasmā paramatthavinicchaye sakiṃdvevā tadālambanti therena vuttanti .

Majjhimabhāṇakānaṃ matena vuttanti daṭṭhabbanti .

Ācariyānandatthero pana ekaṃpi icchatiyeva .

Yathā hi āgantukabhavaṅgaṃ ekaṃ pavattati .

Tathā tadārammaṇaṃpi ekaṃ napavattatīti nasakkā vattuṃ .

Yañca cittappavattigaṇanāyaṃ tadārammaṇāni dveti vuttaṃ .

Taṃpi ukkaṭṭhaparicchedavasena vuttanti , na nasakkā vattunti .

Yāva javanuppādāpi pavattituṃ appahontātītakanti sambandho .

Yassa hi ārammaṇassa cattāri pañca cha satta aṭṭhanava vā cittakkhaṇāni atītāni honti .

Taṃ yāva javanuppādā pavattituṃ nappahoti .

Evaṃ appahontaṃ hutvā atītakanti attho .

Javanaṃpi anuppajjitvāti javanassapi anuppajjanato .

Ayañhi tvāpaccayo bhāvattheeva daṭṭhabbo .

Na kattuatthe .

Kasmā .

Attano padhānakriyāya samānakattukatāya abhāvatoti .

[131] Vibhāvaniyaṃ pana

‘‘ Hetumhicāyaṃ tvāpaccayo ’’ ti vuttaṃ .

Taṃ na sundaraṃ .

Na hi bāhiratthabhūto hetuattho kitakapaccayānaṃ visayo hotīti .

Tasmā idha bhāvattheeva tvāpaccayo .

Tatoca hetuatthe paccattavacananti daṭṭhabbaṃ .

Etena yā lakkhaṇe hetumhicamānantapaccayānaṃpi pavatti katthaci vuttā .

Sāpipaṭikkhittā hoti .

Nahi bāhiratthabhūtā lakkhaṇahetuyo tesaṃ visayā hontīti .

Etthaca yassa ārammaṇassa navacittakkhaṇāni atītāni honti .

Tassa avasesa aṭṭhacittakkhaṇā yukassa dutīya voṭṭhabbanena sahevaM0.162 niruddhattā tasmiṃ javanaṃpi anuppajjitvāti yuttametaṃ .

Kāraṇaṃ vuttameva .

Yassa pana cattāri .

La .

Aṭṭhavā cittakkhaṇāni atītāni .

Tasmiṃ javanena uppannena bhavitabbanti ce .

Na .

Avasesachacittakkhaṇāyukaṃpi hi ārammaṇaṃ javanuppattiyā paccayo bhavituṃ na sakkoti .

Javanañhi uppajjamānaṃ sattakkhattuṃ pavattituṃ pahonake ārammaṇe eva uppajjati .

Pakatiniyāmena javanassa sattakkhattu paramatāya sambhavatoti .

Ettha pana yathā visaññikāla mucchākāla maraṇakālesu vatthussa avisadatāya dubbalatā yaca javanaṃ chapañcavārepi pavattati .

Tathā pakatikālepi ārammaṇassa dubbalabhāve sati chapañcavārepi pavattatiyevāti .

Dvattikkhattun ti dvikkhattuṃvā tikkhattuṃvā .

Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ voṭṭhabbane ṭhatvā ekaṃvā dvevā cittāni pavattanti .

Tato āsevanaṃ labhitvā javanaṭṭhāne ṭhatvā puna bhavaṅgaṃ otaratīti vuttaṃ .

Ettha hi tato āsevanaṃ labhitvā javanaṭṭhāne ṭhatvāti etena tatīyassa voṭṭhabbanassa pavattiṃ dasseti .

Itarathā ekaṃvā dvevā cittāni pavattanti .

Tato bhavaṅgaṃ otaratīti vuttaṃ siyāti .

Ekaṃvāti pana vācā siliṭṭhamattaṃ daṭṭhabbaṃ .

Yathā diratta tirattaṃti .

Athavā , tatoti ekacittatovā dvicittatovāti attho .

Tattha pathamena dvikkhattuṃ dutīyena tikkhattuṃ voṭṭhabbanassa uppatti vuttā hotīti .

Āsevanaṃ labhitvāti idaṃ pana upacāravacanamattaṃ daṭṭhabbaṃ .

Na hi voṭṭhabbanassa āsevanatā paṭṭhāne vuttāti .

Ācariyānandattherena panettha voṭṭhabbanato paraṃ catupañca cittakkhaṇāvasese ārammaṇe catupañcajavanuppattiyā eva parittārammaṇavāro icchito .

Na voṭṭhabbana pariyosānavasena .

Paṭṭhānehi bhavaṅgaṃ āvajjanāya anantarapaccayena paccayo tvevavutto .

Na pana vutto āvajjanā bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayoti .

Yathā ca mucchāmaraṇakālesu vatthudubbalatāya cha pañcajavanavārā icchitabbā .

Tathā idhapi ārammaṇadubbalatāyāti na na sakkā vattunti .

Ettha ca santīraṇato paraṃ ekacittakkhaṇā vasese ārammaṇe ekaṃ voṭṭhabbanaṃ dvicittakkhaṇāvasese dve taduttariM0.163 tīṇīti yuttaṃ siyā .

Etarahi pana dvivoṭṭhabbanikā chaparittārammaṇavīthiyoti voṭṭhabbanikā pañcāti yojesuṃ .

Evaṃ sante kīdise parittārammaṇe dvivoṭṭhabbanikā , kīdise tivoṭṭhabbanikāti vicāretabbā siyunti .

Yaṃ pana ārammaṇaṃ dvattikkhattuṃvoṭṭhabbanuppattiyā appahonakaṃ hoti .

Taṃ āvajjanappattiyāpi paccayo na hotīti vuttaṃ tattha bhavaṅgacalanameva hoti .

Natthi vīthicittuppādoti .

Tattha bhavaṅgacalanamevāti dvikkhattuṃ bhavaṅgassa calanamattameva hoti .

Iccevaṃ cakkhudvāreti iti evaṃ yadi ekacittakkhaṇātītakaṃ rūpārammaṇaṃ cakkhussa apātamāgacchatītiādinā vuttanayena cakkhudvāre catunnaṃ vārānaṃ vasena catudhā visayappavatti veditabbā , tathā sotadvārādīsu cātiyojanā .

Sabbathāpi catudhā veditabbāti sambandho .

Atiparittārammaṇaṃpi āpātāgatamattena moghavārassa ārammaṇaṃnāma hoti .

Na ārammaṇakaraṇavasena .

Itarāni pana ubhayathāpi itaresaṃ vārānaṃ ārammaṇānināma hontīti vuttaṃ catunnaṃ vārānaṃ yathākkamaṃ ārammaṇabhūtāti .

Vibhāvaniyaṃ pana

Ārammaṇabhūtāti imassa atiparittārammaṇaṃ sandhāya paccayabhūtāti attho vutto .

Tañhi moghavāra paññā panāya paccayo hotīti .

Pañcadvārevīthicittāni yathārahaṃ kiccavasena satteva .

Cittuppādā cittānaṃ uppattikhaṇavasena catuddasa .

Vitthārā cittasarūpavitthārato catupaññāsāti yojanā .

Etthāti parittajavanavāre .

137. Manodvāre pana ārammaṇadhammā parittakhaṇāpi atītānāgatāpi kālavimuttāpi āpātaṃ āgacchantiyeva .

Tasmā tattha ekacittakkhaṇātītānivā bahucittakkhaṇātītānivā ṭhitippattāneva āpātamāgacchantīti idaṃ vidhānaṃ natthīti vuttaṃ manodvārepana yadivibhūtamālambaṇaṃ āpātamāgacchatīti .

Tattha manodvāreti suddhamanodvāre .

Cakkhādīsu hi ghaṭṭanena saheva yattha apātamāgacchati .

M0.164 Taṃ missakadvāranti vuccati .

Idha pana suddhamevā dhippetanti .

Taṃpi pañcadvārānubandhakaṃ visuṃ siddhanti duvidhaṃ hoti .

Tattha yathā ghaṇḍe daṇḍakena ekavāraṃ pahaṭe ghaṇḍasarīrabhūtā rūpa kalāpā ciraṃpi kālaṃ aññamaññaṃ ghaṭṭetvā anuravasaddasantānaṃ pavattenti .

Tathā pañcadvāre ārammaṇena ekavāraṃ ghaṭṭite pañca dvārikavīthiyā niruddhāyapi atītaṃ pañcālambaṇaṃ manodvāre yathā pātāgatameva hutvā anekasahassānipi manodvārikavīthicitta santānāni pavattetiyeva .

Tesaṃ pana dvārabhūtaṃ bhavaṅgasantānaṃ anubandhakaṃnāma hoti .

Tānica cittāni anubandhakavīthicittānināma honti .

Yattha pana pañcadvāraghaṭṭanā nubandhabhāvena vinā kevalaṃ tathā tathā chaḷārammaṇadhammā āpātaṃ āgacchanti .

Taṃ visuṃ siddhaṃ nāma hoti .

Kathaṃ pana tasmiṃ visuṃ siddhe manodvāre ārammaṇa dhammā āpātaṃ āgacchantīti .

Vuccate .

Diṭṭhato diṭṭhasambandhato sutato sutasambandhato saddhāya ruciyā ākāraparivitakkena diṭṭhinijjhānakhantiyā nānākammabalena nānāiddhibalena dhātukkhota vasena devatopasaṃhāravasena anubodhavasena paṭivedhavasenāti evamādīhi kāraṇehi āpātaṃ āgacchantīti .

Tattha diṭṭhaṃnāma pubbe pañcahidvārehi gahitaṃ pañcālambaṇaṃ .

Taṃpi kālantare kāraṇalābhe sati suddhe manodvāre āpātaṃ āgacchatiyeva .

Diṭṭhasambandhaṃnāma diṭṭhasadisaṃ vuccati .

Pubbe hi kiñci disvā aññaṃ yaṃkiñci anumānentassa adiṭṭhaṃpi taṃsadisaṃ atītaṃpi anāgataṃpi paccuppannaṃpi bahuāpātaṃ āgacchatiyeva .

Sutaṃnāma parato sutvā gahitaṃ chaḷārammaṇaṃ .

Taṃ pana mahāvisayaṃ hoti .

Sabbaññudesanaṃ sutvā gahitaṃ na kiñci anārammaṇaṃnāma atthīti .

Sutasambandhaṃnāma sutasadisaṃ .

Saddhānāma parassa saddahanā .

Rucināma attano mati .

Ākāra parivitakko nāma atthacchāyaṃ byañjanacchāyaṃ kāraṇacchāyañca nissāya tathā tathā parivitakkanaṃ .

Diṭṭhinijjānakhantināma paññāyavā attano laddhiyāvā punappunaṃ upaparikkhitvā evamevāti sanniṭṭhānaṃ pāpetvā gahaṇaṃ .

Sesaṃ pākaṭameva .

Etthaca anantarūpanissaya paccayabhāvonāma cittasantānassa mahāvipphāro hoti .

Sakiṃpi ārammaṇaṃM0.165 suṭṭhu āsevitvā niruddhakālato paṭṭhāya vassasatepi vassasahassepi bhavantarepi taṃārammaṇaṃ paṭicca bhavaṅga calanassa paccayo hoti .

Cittañcanāma diṭṭhādīhi yathāvuttakāraṇehi saṃvaddhitaṃ mahāvipphāraṃ hoti .

Kiñci nimittaṃ labhitvā ekasmiṃ khaṇe anekasahassesupi diṭṭhādīsu ārammaṇesu pharamānaṃ pavattati .

Tehica kāraṇehi niccaṃ codīyamānaṃ cittasantānaṃ kāyagelaññādike cittadubbalapaccaye asati niccakālaṃpi bhavaṅgato vuṭṭhātuṃ ajjhāsayayuttaṃ hoti .

Na hi cittaṃnāma avibhūte ārammaṇe ramati .

Vibhūteeva ramati .

Tasmā bhavaṅgasampayutto manasikāro punappunaṃ bhavaṅgaṃ cāletvā laddhapaccayesu ārammaṇesu punappunaṃ āvajjanaṃ niyojetiyeva .

Tadā tāni ārammaṇāni tadabhininnākāra pavattamanasikāra sampayuttassa bhavaṅga cittassa āpātaṃ āgacchanti .

Na hi aññaṃ ārammaṇaṃ gahetvā pavattamānassa cittassa ārammaṇantare abhininnākāronāma natthīti sakkā vattunti .

Tadārammaṇapākāni pavattantīti idaṃ kāmasattavasena vuttaṃ .

Rūpārūpasattānaṃ pana vibhūtārammaṇepi tadārammaṇuppādo natthiyeva .

Yathā cettha .

Evaṃ pañcadvārepi rūpasattānaṃ atimahantārammaṇesu tadārammaṇuppādo natthīti .

Avibhūte panā lambaṇe javanāvasāne bhavaṅgapātova hotīti idañca ukkaṭṭha paricchedavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ .

Ñāṇavibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ pana dvattikkhattuṃ voṭṭhabbanappavattivasena avibhute ālambaṇe voṭṭhabbanavāropi āgato .

Yoca pañcadvārebhavaṅgacalanamattavasena moghavāro nāma catuttho vāro vutto .

Sopi idha laddhuṃ vaṭṭatiyeva .

Suddhamanodvārepi hi ārammaṇe āpātamāgate vīthicittaṃ anuppajjitvā dvikkhattuṃ bhavaṅge calite nivattanakavārānaṃ pamāṇaṃ nabhavissatiyeva , visayeca āpātāgate bhavaṅgeca calite sati visayappavattināma na na hotīti .

Iti imasmiṃ manodvārepi tadārammaṇa javana voṭṭhabbana moghavāra saṅkhātānaṃ catunnaṃ vārānaṃ yathākkamaṃ āraṇabhūtā visayappavatti catudhā veditabbāti .

Tattha tadārammaṇavārassa ārammaṇabhūtā abhivibhūtānāma javana vārassaM0.166 vibhūtānāma .

Voṭṭhabbanavārassa avibhūtānāma .

Moghavārassa ārammaṇabhūtā atiavibhūtānāmāti yojetabbā .

Etthaca ārammaṇassavā cittassavā atibalavatāya abhivibhūtatā veditabbā .

Dubbalepi hi citte pathavipabbatādivasena atibalavantaṃ ārammaṇaṃ ativibhūtaṃnāma hoti .

Atibalavante ca citte atisukhumaṃpi nibbānaṃ ativibhūtaṃnāma hotīti .

Evaṃ sesesupīti .

Vārabhedo panettha anubandhako , visuṃ siddhoti duvidho .

Tattha anubandhako cakkhudvārānubandhakādivasena pañcavidho .

Ekekasmiñcettha atītagahaṇaṃ , samudāya gahaṇaṃ , vatthugahaṇaṃ , nāmagahaṇanti cattāro cattāro vārā .

Tesuca tadārammaṇavārādayo yathārahaṃ yojetabbā .

Visuṃ siddho pana diṭṭha vāro , diṭṭhasambandhavāro , sutavāro , sutasambandhavāro , viññātavāro , viññātasambandhavāroti chabbidho hoti .

Etthaca saddhā ruci ākāra parivitakkādi vasena pavattavārā viññātavāro , viññāta sambandhavāroti vuttāti daṭṭhabbā .

Aṭṭhasāliniyaṃ pana saddhāruciyādiva senagahitaṃ ārammaṇaṃ tathāpi hoti .

Aññathāpi hoti .

Tasmā aṭṭhakathāyaṃ na gahitanti vuttaṃ .

Tathāvā hotu aññathāvā .

Vīthicittapavattiyā sati gahetabbameva .

Tattha ekekasmiṃvāre tadārammaṇavārādivasena cattāro cattāro vārā .

Tesuca kāma mahaggatā nuttara paññatti vasena paccuppannātītānāgatakāla vimuttavasenaca ārammaṇadhammā yathārahaṃ yojetabbāti .

Etarahi pana atītabhavaṅgavasena tadārammaṇavasena ca vārabhedaṃ kappenti .

Tattha atītabhavaṅgavasena vārabhedakappanaṃ niratthakaṃ .

Na hi manodvāre pañcadvāre viya ārammaṇānaṃ khaṇavasena balava dubbalatā sambhavo atthi .

Tadā avijjamānānaṃpi atītānāgatānaṃ kālavimuttānañca tattha āpātāgamanatoti .

Ettha siyā , ekāvajjanavīthiyā ārammaṇaṃnāma dhammatoca kālatoca abhinna meva icchanti aṭṭhakathācariyā .

Imeca sattā taṃ taṃ ākāraṃ sallakkhetvā aññamaññassa cittaṃ jānantiyeva .

Paracittaviduniyo pana devatā ākārasallakkhaṇena vināpi jānanti .

Tattha paccuppannaṃ parassaM0.167 cittaṃ jānanakāle āvajjanaṃ bhāvayaṃ parassa cittaṃ attanā sahuppannaṃ .

Taṃ vā āvajjati .

Udāhu parato taṃ taṃ javanena sahuppannaṃvā .

Javanānica yaṃ āvajjanena sahuppannaṃ taṃ vā jānanti , paccekaṃ attanā sahuppannaṃvāti .

Kiñcettha , yadi tāva āvajjanena sahuppannaṃ āvajjati jānantica .

Evaṃ sati dhammato abhinnaṃ hoti .

Kālato bhinnaṃ .

Tañhi cittaṃ āvajjanassa paccuppannaṃ hoti .

Javanānaṃ pana atītanti .

Atha paccekaṃ attanā sahuppannaṃ āvajjati jānantica .

Evañca sati kālato abhinnaṃ hoti .

Dhammato bhinnameva .

Athapi yaṃ paccekaṃ sahuppannaṃ jānanti .

Tadeva āvajjati .

Evaṃpi bhinnameva hotīti .

Ettha aṭṭhakathāyaṃ tāva yaṃ āvajjanena sahuppannaṃ .

Tadeva āvajjati jānanticāti dhammato abhinnaṃ vatvā taṃ cittaṃ niruddhaṃpi addhāvasena santativasenaca gahitaṃ javanānaṃpi paccuppannameva hotīti vinicchitaṃ .

Ācariyānandamatena pana parassa taṃ taṃ ākāraṃ sallakkhetvā taṃ taṃ adhippāyajānanakāle āvajjanajavanāni paccekaṃ attanā sahuppannaṃ cittaṃ āvajjati jānanti ca .

Na cettha dhammato kālatoca bhinnaṃnāma hoti .

Sabbesaṃpi hi ārammaṇaṃ cittameva hoti paccuppannañcāti .

Naca javanāni nirāvajjanānināma honti .

Āvajjanenapi hi cittanteva āvajjitaṃ hoti .

Javanānica cittanteva jānantīti .

Yadi pana āvajjane na cittanti āvajjite javanāni rūpanti jānanti .

Rūpantivā āvajjite cittanti jānanti , nīlantivā āvajjite pītanti jānanti .

Evaṃ sati javanāni dhammato nirāvajjanāni nāma honti .

Tathā atītanti āvajjite paccuppannanti .

Evañca sati tāni kālato nirāvajjanānināma hontīti .

Yasmā ca atīto dhammo paccuppannassa dhammassa anantarapaccayena paccayoti paṭṭhāne vutto .

Tasmā idha khaṇavaseneva paccuppannaṃ vattuṃ yuttaṃ .

Na addhāsantati vasenāti .

Itarathā sabba vīthicittavāresupi ārammaṇānaṃ atītādibhāvo addhāsantativaseneva vattabbo siyāti .

Gāthāyaṃ tīṇevāti kiccavasena tīṇi eva .

Cittuppādā daseritāti cittuppattikkhaṇavasena dasa īritāni kathitāni .

Vitthā renātiM0.168 cittasarūpavitthārena .

Etthāti manodvāre .

Ekacattālīsāti pañcaviññāṇamanodhātūhi vajjitānaṃ kāmāvacaracittānaṃ vasena ekacattālīsaṃ .

Etthāti parittajavanavāre .[ Parittavāro ]

138. Vibhūtāvibhūtabhedo natthi ekaṃ vibhūtameva labbhatīti adhippāyo .

Na hi avibhūte ārammaṇe appanānāma sambhavatīti .

Tathā tadārammaṇuppādoca natthi .

Na hi atisantataraṃ appanājavanaṃ tadārammaṇaṃ anubandhatīti .

Tattha hi chabbīsati mahaggata lokuttara javanesu yaṃkiñci javanaṃ appanāvīthimotaratīti sambandho .

Ñāṇarahitaṃ dvihetukajavanaṃ athirasabhāvattā appanāya anantarūpanissayo nahotīti vuttaṃ ñāṇasampayutta kāmāvacarajavanānamaṭṭhannan ti .

Parikammopacārānulomagotratunāmenāti ettha indriyasamatādīhi paritobhāgehi appanā karīyati sajjīyati etenāti parikammaṃ .

Appanaṃ upecca caratīti upacāro .

Samīpacāroti attho .

Samīpacaraṇañcettha āsannekāle appanāvahasamatthabhāvena daṭṭhabbaṃ .

Yassa pavattiyā aciraṃ kālaṃ appanā sambhavo hotīti .

Anulomanti appanāpavattiyā paccanīkadhammavidhamanena appanāya anukūlaṃ appanāhitaṃ appanā vahanticceva attho , yassa pavattiyā appanā vibandhako paccanī konāma natthīti .

Gamīyati bujjhīyati attho etenātivo .

Abhidhānaṃ buddhica .

Taṃ duvidhaṃpi gavaṃ tāyati rakkhatīti gottaṃ .

Paritta jātisaṅkhāto anvayo .

Gottaṃ abhibhuyyati chijjati etthāti gotrabhu .

Ettha ca cattāripi javanāni parikammajavanānīti vā upacārajavanānitivā anulomajavanānītivā vuccantiyeva .

Gotrabhūti pana pacchimasseva nāmaṃ .

Idha pana catunnaṃpi nāmānaṃ saṅgahaṇatthaṃ parikammo pacārānuloma gotrabhunāmenāti evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ .

Evañca katvā kasmā pathamameva parikammaṃnāma .

Nanu itarānipi appanaṃ parisaṅkharontiyevāti evamādikā codanā anokāsā hotīti .

Catukkhattuṃ tikkhattumevavāti catukkhattumevavā tikkhattumevavā .

Tattha pathamena eva saddena pañcamaṃ gotrabhusambhavo paṭikkhitto hoti .

Tadā hi javanaṃ patitaṃnāma hoti .

PavedhatiM0.169 kampati .

Kāmagottaṃ abhikkamitvā uparibhūmantarappattiyā paccayo bhavituṃ na sakkotīti .

Dutīyena dutīyaṃ gotrabhu sambhavo paṭikkhitto hoti .

Tadā hi aladdhāsevanaṃ anulomaṃ attano anantare cittaṃ gotrabhubhāvaṃ pāpetuṃ na sakkotīti .

Eteneva pañcamato paraṃ catutthatoca oraṃ appanāya asambhavo sādhito hotīti .

Vāsaddena pana mandapaññassa catukkhattumeva .

Na tikkhattuṃ .

Tikkhapaññassa tikkhattumeva .

Na catukkhattunti dassitaṃ hoti .

Aṭṭhasāliniyaṃ pana mandamajjhima mahāpaññavasena tidhā bhinditvā pañcakkhattuṃpi parikammajavanānaṃ uppatti anuññātā viya dissati .

Itaraṭṭhakathāsu pana suṭṭhu vicāretvā paṭisiddhattā sā na gahetabbāvāti .

Yaṃ pana vibhāvaniyaṃ

‘‘ Chaṭṭhaṃ sattamaṃ bhavaṅgassa āsannabhāvena papātāsannapuriso viya appanāvasena patiṭṭhātuṃ na sakkotī ’’ ti vuttaṃ .

Tattha bhavaṅgassa āsannabhāvenāti bhavaṅgabhāvassa āsanna bhāvenāti attho .

Pañcamajavanato hi paṭṭhāya javanasantānaṃ anupubbena parikkhīṇajavaṃ hoti .

Bhavaṅgabhāvatthāya pariṇamatīti .

Evañca katvā papātāsannapurisopamāpi upapannā hotīti .

Niruddhānantaramevāti niruddhe anantaramevāti padacchedo .

Kassa anantaranti , aññassa asutattā niruddhassāti atthato laddhamevāti .

Yasmā pana appanānāma uppajjamānā catutthatovā pañcamatovā paṭṭhāya uppajjati .

Na chaṭṭhatovā sattamatovā .

Sāhi vasībhūtāpi catuttha pañcamesu uppattiṃ alabhamānā sabbaso nuppajjatiyeva .

Labhamānā pana divasaṃpi nirantaraṃ pavattatiyeva .

Tasmā catutthaṃvā pañcamaṃvāti idaṃ ādimattaniyamanatthaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ .

Teneva hi appanāvīthimotaratīti ca tatoparaṃ appanāvasāne bhavaṅgapātova hotīti ca vakkhatīti .

Yadi pana pañcamato paṭṭhāya javanaṃ patitaṃ nāma hoti .

Evaṃ sati kasmā tato paṭṭhāya patanakhette appanājavanaṃ pavattatīti .

Vuccate , hattheM0.170 thapitaleḍḍussa patanakhettaṃnāma hatthato muttamatte hoti .

Evaṃ santepi hatthabalena khipitaṃ leḍḍu dūraṃpi gacchatiyeva .

Ettha ca leḍḍussa javonāma hatthajavamūlako hoti .

Hatthajavoca sarīrabalamūlako .

Tattha leḍḍu viya appanājavanaṃ daṭṭhabbaṃ .

Leḍḍussa patanakhettaṃ viya catutthato pacchākālo .

Hatthajavoviya gotrabhujavo .

Sarīrabalaṃ viya purimānaṃ parikammajavanānaṃ balaṃ daṭṭhabbaṃ .

Uttānaseyyassa bāladārakassa balaṃ viya ādikammikavīthiyaṃ kāmajavanānaṃ balaṃ .

Vuddhipattassa purisassabalaṃ viya samāpattivīthiyaṃ kāmajavanānaṃ balaṃ .

Yathā ca bāladārakena khittaṃ leḍḍu hatthato muttamattepi patati .

Evaṃ ādikammikavīthiyaṃ appanājavanaṃ ekavāraṃ javitvā patati .

Yathāvuddhipattena khittaṃ leḍḍu patanakhettepi apatitvā dūraṃpi dūrataraṃpi gacchati .

Tathā samāpattivīthiyaṃ appanājavanaṃ ciraṃpi cirataraṃpi pavattatīti .

Mūlaṭīkāyaṃ pana appanājavanaṃ patanakhette pavattaṃpi bhūmantarapattiyāvā ārammaṇantaraladdhiyāvā patitaṃnāma nahotīti vuttaṃ .

Ettha siyā , kasmā pañcamato paṭṭhāya javanaṃ patitanti vuttaṃ .

Nanu apati tattā eva suṭṭhu balavabhāvato sattamajavanacetanā sīghaṃ anantare bhave vipākadāyinīca ānantariyakammañca hoti .

Majjhe pañcacetanā tathā balavabhāvābhāvato cirena tatīyabhavādīsu vipākadāyinīca honti , anantariyabhāvañca na gacchantīti .

Nakho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ .

Yadi hi sīghaṃ vipākadānatāya balavatīnāma siyā .

Evaṃsati paṭhamacetanā sabbabalavatīnāma siyā .

Sā hi imasmiṃyeva bhave vipākaṃ detīti .

Idaṃ panettha sanniṭṭhānaṃ .

Eka vassajīvīnaṃ tiṇarukkhānaṃ pariṇāmoviya pathamacetanāya pariṇāmo daṭṭhabbo .

Dvivassajīvīnaṃ viya sattamacetanāya .

Mahāsālānaṃ viya majjhimacetanānanti .

Tattha ekavassajīvino tiṇarukkhānāma asārā honti .

Asārattāca dubbalā anaddhaniyā aciraṭṭhikā .

Tasmā tesaṃ sīghatarapariṇāmo hoti .

Te hi sīghataraṃ ruhanti .

Vuddhiṃ viruḷhiṃ āpajjanti .

Sīghataraṃ pupphanti phalanti patanti antaradhāyanti .

Ekaṃ nidāghasamayaṃ atikkamituṃ nasakkonti .

DutīyaṃM0.171 vassaṃ na pāpuṇanti .

Etthaca nidāghasamayo viya maraṇakālo veditabbo .

Dvivassajīvino pana thokaṃ sārabhūtā honti .

Sārabhūtattāca thokaṃ balavantā addhaniyā .

Tato yevacatesaṃ cirapariṇāmo hoti .

Te hi pathamaṃ vassaṃ ruhanti vuddhiṃ viruḷhiṃ āpajjanti .

Pupphituṃvā phalituṃvā nasakkonti .

Dutīyavasseeva pupphanti phalanti patanti antaradhāyanti .

Dutīyaṃ pana nidāgha samayaṃ atikkamituṃ na sakkonti .

Tatīyaṃ vassaṃ na pāpuṇanti .

Mahāsālā pana sabbasārabhūtā honti .

Balavantā cirataraṭṭhāyino .

Tasmā te saṇikameva pariṇāmaṃ gacchanti .

Te hi eka dve vassāni vidatthiratanamattāva honti .

Vuddhiṃ viruḷhiṃ nāpajjanti .

Pupphituṃvā phalituṃvā na sakkonti .

Aticiraṭṭhāyino pana honti .

Cha pañca vassasatāni ṭhatvāva patanti .

Evameva pathamajavanacetanā sabbaso aladdhāsevanatāya asārā abalā hoti .

Visuṃ ekaṃ bhavaṃ nibbattetuṃ ekañca maraṇakālaṃ atikkamituṃ na sakkoti .

Imasmiṃ bhaveeva vipaccitvāvā avipaccitvāvā khiyyati .

Sattama javanacetanā pana laddhāsevanatāya thokaṃ sārabhūtā hoti .

Visuṃ ekaṃ bhavaṃ nibbattetuṃ sakkoti .

Sārabhūtattā yevaca saṇikameva pariṇāmaṃ gacchati .

Imasmiṃ bhave vipaccituṃ na sakkoti .

Bhavantaraṃ patvāva vipaccati .

Patitajavanesu pana antima javanatāya dubbalattā dutīyaṃ maraṇakālaṃ atikkamituṃ na sakkoti .

Dutīyabhaveeva vipaccitvāvā avipaccitvāvā khiyyati .

Avasesānaṃ pana pañcannaṃ majjhimacetanānaṃ suṭṭhu laddhāsevanānaṃ saṇika tara pariṇatabhāvo vuttanayānusārena veditabboti .

Naṃ kevalañcettha tiṇa rukkho pamāya pāṇopamāyāpi ayamattho dīpetabbo .

Yehikeci gabbhaseyyakā pāṇā appāyukajātikā honti .

Te sīghataraṃ gabbhavāsaṃ vasanti , sīghataraṃ vijāyanti .

Aṅgamaṅgānica nesaṃ sīghataraṃ thāmagatāni honti .

Indriyānica sīghataraṃ paripākagatāni honti .

Tadaheva uṭṭhahitvā gacchanti .

Gocaraṃ gaṇhanti .

Attano attano visaye sīghataraṃ viññuttaṃ āpajjanti .

Sīghataraṃ jiṇṇā honti maranti .

M0.172 Dīghāyukajātikānaṃ pana gabbhavāsādīni sabbāni saṇika meva sijjhantīti .

Etthaca mahaggata kusalāni sattama javanaṭṭhāne ṭhitānīti veditabbāni .

Parikammajavanāni hi ciraṭṭhitikaṭṭhena supakka sālidhaññasadisāni .

Appanājavanāni aciraṭṭhitikaṭṭhena supakka sālibhattasadisānīti tānipi acirataraṭṭhitikānieva honti .

Dutīye bhave vipaccitvāvā avipaccitvāvā khiyyanti .

Imasmiṃ bhavepi appakena kāmacchandādinā paccanīkadhammena paṭibāhitāni sabbaso avipākabhāvaṃ āpajjanti .

Tasmātāni tena pariyāyena dubbalāni nāma hontīti .

Yasmā ca ānantariyakammānaṃ phaladānaniyatatānāma kālaniyamena vinā na sambhavati .

Kālaniyamocanāma ekantena sattamajavanasseva hoti .

Na majjhimajavanānaṃ .

Tesañhi asukasmiṃ bhaveeva vipaccantīti evaṃ niyamo natthīti .

Tasmā duvidhassa niyamassa siddhattā eva sattamajavanacetanāya anantariyakammatā siddhā hoti .

Na balavataratāyāti niṭṭhametthagantabbanti .

Mūlaṭīkāyaṃ pana nanuca sattamajavanacetanāya balavatāya upapajjavedanīyabhāvo hoti ānantariyatāpīti codanaṃ samuṭṭhāpetvā tatthāyaṃ adhippāyo siyā .

Paṭisandhiyā anantarapaccayabhāvino vipākasantānassa anantarapaccayabhāvena antimajavanacetanāya susaṅkhatattāsā sattamajaganacetanā upapajjavedanīyā ānantariyakāca hoti .

Na apatitajavanacetanā viya balavatāyāti uttaraṃ vadati .

Taṃ yuttaṃ viya na dissati .

Evañhi sati pathamajavanacetanā kassa anantarapaccayabhāvena susaṅkhatattā diṭṭhadhammavedanīyānāma jātāti vattabbā hotīti .

Mahāṭīkāyaṃ pana dubbalāpi antimajavana cetanā sanniṭṭhānakiccavisesayuttatāya phalavipaccane sattivise sayuttā hotīti upapajjavedanīyā ānantariyakāca sā hotīti vuttaṃ .

Yathārahan ti taṃ taṃ puggalānurūpaṃ .

Yathābhinīhāra vasenāti tassa tassa parikammabhāvanā cittassa kasiṇanimittā dīsuvā aniccalakkhaṇādīsuvā abhinīharaṇānurūpaṃ .

Appanāvīthin ti appanāpabandhaṃ .

Idañca anekavāre pavattānaṃ appanājavanānaṃ saṅgahaṇatthaṃM0.173 vuttaṃ .

Tenevāha tatoparaṃ appanāvasāne bhavaṅgapātova hotīti .

Tattha tatoti catutthatovā pañcamato vā .

Imasmiṃ atthe sati pañcamevā chaṭṭhevā ekantena bhavaṅgapāto hotīti āpajjati .

Tasmā puna appanāvasāneti vuttaṃ .

Bhavaṅgapātovahoti .

Natthi tadārammaṇuppādoti adhippāyo .

Vibhāvaniyaṃ pana

‘‘ Katthaci appanāvāre sattajavana paripūraṇatthaṃ appanāvasānepi kāmāvacarajavanappavattiṃ vadantānaṃ nikāyantarikānaṃ vādo idha evasaddena nivattito ’’ ti vuttaṃ .

Tatthāti tasmiṃ appanājavanavāre .

Nirantarapavattānaṃ javanānaṃ bhinnavedanatānāma natthīti vuttaṃ somanassasahagata javanā nantaran tiādi .

[132] Vibhāvaniyaṃ pana

‘‘ Bhinnavedanānaṃ aññamaññaṃ āsevanapaccayabhāvassa anuddhaṭattā ’’ tikāraṇaṃ vuttaṃ .

Taṃ na sundaraṃ .

Na hi idha āsevanapaccayabhāvo pamāṇaṃ .

Kasmā , āsevana paccanikānaṃ phalajavanānaṃpi parikammajavanehi aññamaññañca abhinnavedanatāya icchitabbattāti .

Pāṭikaṅkhitabbāti avassaṃ icchitabbā .

[133] Vibhāvaniyaṃ pana

‘‘ Pasaṃsitabbā ’’ ti vuttaṃ .

Taṃ na sundaraṃ .

Na hi tādiso saṃvaṇṇanāpadeso dissatīti .

Arahatta phale maggavīthiyaṃ maggakusalānantaraṃ pavattamānepi ayaṃ pubbāpara niyamo parikammajavanehi eva saha appanājavanānaṃ hotīti katvā kriyajavanānantaraṃ arahattaphalañcāti vuttaṃ .

Sukhapuññamhā paraṃ dvattiṃsa appanājavanāni sambhavanti .

Upekkhakā puññamhā paraṃ dvādasa , sukhitakriyato paraṃ aṭṭha .

Upekkhakā kriyato paraṃ cha appanājavanāni sambhavantīti yojanā .

Tattha dvattiṃsāti arahattaphalasabbapañcamajjhānavajjitānaṃ catunnaṃ rūpakusalānaṃ soḷasannaṃM0.174 maggakusalānaṃ dvādasannaṃ heṭṭhimaphalānañca vasena dvattiṃsa .

Dvādasāti pañcamajjhānikānaṃ rūpārūpamaggakusalānaṃ heṭṭhimaphalānañca vasena dvādasa .

Aṭṭhāti pañcamajjhānavajjitānaṃ catunnaṃ rūpakriyānaṃ catunnaṃ arahattaphalānañca vasena aṭṭha .

Chāti pañcamajjhānikānaṃ pañcannaṃ rūpārūpakriyānaṃ arahattaphalassaca vasena cha .

Puthujjanānaṃ sekkhānañca kāmapuññatihetuto paraṃ catucattālīsa appanā sambhavanti .

Vītarāgānaṃ arahantānaṃ tihetukāmakriyato paraṃ cuddasa appanā sambhavantīti yojanā .

139. Sabbathāpīti atimahantādinā sabbapakārenapi .

Etthāti etesu yathāvuttesu pañcadvāra manodvāresu .

Sabbatthāpi pana aniṭṭhe tivā pāṭho .

Teneva ṭīkāsu sabbatthāpīti pañcadvāra manodvārepīti vuttaṃ .

Icchitabbanti iṭṭhaṃ .

Kena icchitabbanti .

Lokiyamahājanena .

Tattha ca atiukkaṭṭhe atiduggateca jane agahetvā majjhimakena mahājanena .

Evañhi sati iṭṭhāniṭṭhānaṃ suṭṭhuvavatthānaṃ hotīti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .

Yasmiṃ ārammaṇekusala vipākaṃ uppajjati , tadeva iṭṭhaṃnāma .

Yasmiṃ pana akusalavipākaṃ uppajjati , tadeva aniṭṭhaṃnāma .

Na hi sakkā iṭṭhaṃvā aniṭṭhaṃvā ārammaṇaṃ vipākacittaṃ vañcetuntica .

Apica dvāravasenāpi iṭṭhāniṭṭhatā veditabbāti ca vuttaṃ .

Tasmā indriyānindriyabaddhasantānagate eke kasmiṃ rūpakalāpe vaṇṇādīsu rūpesu kiñci iṭṭhaṃ hoti .

Kiñci aniṭṭhaṃ .

Kadāci iṭṭhaṃ hoti .

Kadāci aniṭṭhaṃ , tattha kiñci iṭṭhaṃ hoti kiñci aniṭṭhanti yathā kiṃsmiṃci ekasmiṃ pupphe vaṇṇo iṭṭho .

Gandho aniṭṭho , raso aniṭṭho , phoṭṭhabbo aniṭṭho , kharasamphasso .

Kiṃsmiṃci vaṇṇopi iṭṭho , gandhopi iṭṭho , rasādayo aniṭṭhāyeva .

Tathā buddhassa sarīragatepi ekasmiṃ kalāpe vaṇṇo iṭṭho hoti .

Gandho aniṭṭho .

Matakaṇhasunakhassa uddhumātasarīrepi vaṇṇo iṭṭho hoti .

Gandho aniṭṭho .

So hi vaṇṇo yadi nivatthapārutassa vatthassa bhaveyya .

Taṃ vatthaṃ mahagghaṃ hotīti .

Kadāci iṭṭhaṃ kadāci aniṭṭhanti aggināma hemante iṭṭho sukhavipākassa paccayo .

Gimhe aniṭṭho dukkhavipākassa paccayo .

Sītudakaṃ gimheM0.175 iṭṭhaṃ .

Hemante aniṭṭhaṃ .

Tathā sukha samphassaṃ vatthaṃ pakatikāye iṭṭhaṃ hoti .

Vaṇaṃ patvā aniṭṭhaṃ .

Tenavā saṇikaṃ phusantassa iṭṭhaṃ , gāḷhaṃ phusantassa aniṭṭhanti .

Naiṭṭhanti aniṭṭhaṃ .

Tasmiṃ aniṭṭhe .

Iṭṭheti iṭṭhamajjhatte , kusalavipākāni pañcaviññāṇa sampaṭicchana santīraṇa tadārammaṇānīti sambandho .

Santīraṇa tadārammaṇāni cettha upekkhāsahagatānieva veditabbāni .

Tenevāha atiiṭṭhepanātiādi .

Tattha abhiiṭṭheti suvaṇṇa rajata maṇivaṇṇādike haritālavaṇṇādike koseyya vatthavaṇṇādi ke devaccharāvaṇṇādikeca ativiya lokiyamahājanena icchitabbe chaḷārammaṇe .

Yasmā cettha aniṭṭhārammaṇa samāyogo akusalakammasseva vipaccanokāso hoti .

Iṭṭhārammaṇasamāyogoca kusalakammasseva , tasmā aniṭṭhe akusalavipākāneva .

Iṭṭhe kusalavipākānevāti ayaṃ niyamo siddho .

Vedanāniyamo pana ādāse mukhanimittassa viya attano ussāha balena vinā kevalaṃ kammabalena nibbattānaṃ vipākānaṃ paridubbalattā tathā tathā kappetvā pakappetvā gahaṇā bhāvato yathārammaṇameva siddho hotīti daṭṭhabbaṃ .

Na kevalañca vipākānaṃ eva .

Athakho vipallāsarahite khiṇāsavasantāne pavattānaṃ kāmakriyajavanānaṃ viyathārammaṇameva vedanāyogo hotīti adhippāyena vuttaṃ tatthāpi somanassasahagata kriyajavanāvasānetiādi .

Tatthāpīti tesu vipākesupi .

Somanassasahagata kriya javanā vasāneti buddhavaṇṇādike atiiṭṭhārammaṇe pavattānaṃ somanassa sahagata kriyajavanānaṃ avasāne .

Upekkhāsahagata kriya javanā vasāneti aniṭṭhe iṭṭhamajjhatteca pavattānaṃ upekkhāsahagatakriyajavanānaṃ avasāne .

Ayañca kriyajavanāvasāne tadārammaṇaniyamo aṭṭhakathāyaṃpi vuttoyeva .

Vuttañhi tattha kāmāvacara tihetuka somanassa sahagatakriyadvayaṃ tadārammaṇavasena pañcannaṃ somanassasahagata vipākānaṃ anantarapaccayotiādi .

Idañca pakatinīhārena pavattānaṃ kriyajavanānaṃ vasena vuttaṃ .

Tathā rūpena pana cittātisaṅkhārena pavattānaṃM0.176 kriyajavanānaṃ iṭṭhepi upekkhāvedanāyogo aniṭṭhepi somanassa vedanāyogo hotiyeva .

Yathāha –

Kathañcānanda ariyo hoti bhāvitindriyo .

Idhānanda bhikkhuno cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjati manāpaṃ uppajjati amanāpaṃ .

Uppajjati manāpāmanāpaṃ .

So sace ākaṅkhati paṭikūle appaṭikūlasaññī vihareyyanti .

Appaṭikūlasaññī tattha viharati .

Sace ākaṅkhati appaṭikūle paṭikūla saññī vihareyyanti .

Paṭikūlasaññī tattha viharatīti .

Sabbaṃ uparipaṇṇāsake indriyabhāvanāsuttaṃ āharitabbaṃ .

Tattha uppajjati manāpaṃ uppajjati amanāpaṃ .

Uppajjati manāpāmanāpanti etena khīṇāsavānaṃ kāmakriyajavanānaṃ pakatinīhārena iṭṭhe so manassayogo aniṭṭhe upekkhā yogo dassito hoti .

Sosace ākaṅkhati paṭikūle appaṭikūlasaññī vihareyyanti .

Appaṭikūlasaññī tattha viharatītiādinā pana tesaṃ tathārūpe cittābhisaṅkhāre sati iṭṭhepi upekkhāyogo aniṭṭhepisomanassa yogo vutto hotīti .

Yaṃ pana khīṇāsavānaṃ satatavihārasutte idha bhikkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti .

Na dummano .

Upekkhako viharati sato sampajānotiādinā chasudvāresu somanassa paṭikkhipanaṃ vuttaṃ .

Taṃpi tesaṃ tathā rūpacittābhisaṅkhārabāhullavasena vuttanti gahetabbaṃ .

Yasmā vā khīṇālavāpi buddharūpadassanādīsu padhānasāruppaṭṭhānadassanādīsu ca somanassitā hontiyeva .

Tasmā kevalaṃ rāgādivatthu bhūtāni rūpārammaṇādīni iṭṭhāniṭṭhāni sandhāya idaṃ vuttantipi yuttaṃ .

Ettha ca .

Kathaṃ paṭikūle appaṭikūlasaññī viharati .

Aniṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ mettāyavā pharati .

Dhātutovā upasaṃharati .

Evaṃ paṭikūle appaṭikūlasaññī viharati .

Kathaṃ appaṭikūle paṭikūlasaññī viharati iṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ asubhāyavā pharati .

Aniccato vā upasaṃharati .

Evaṃ appaṭikūle paṭikūlasaññī viharatītiādinā paṭisambhidāmagganayena idha tathārūpo cittābhisaṅkhāro nāmaM0.177 veditabbo .

Apare pana vadanti-khīṇāsavā yadā devaccharā vaṇṇādikaṃ atiiṭṭhārammaṇaṃ āpātamā gacchati .

Tadā tattha asubhāyavāpharanti .

Aniccatovā upasaṃharanti tattha aniṭṭhabhūtaṃ asubha lakkhaṇaṃvā aniccalakkhaṇaṃvā upekkhā kriya javanānaṃ ārammaṇaṃ hoti .

Na atiiṭṭhārammaṇabhūtaṃ devaccharāvaṇṇādikaṃ .

Tathā yadā kudhibhakuṭṭhasarīrādikaṃ atianiṭṭhārammaṇaṃ āpātamāgacchati .

Tadā tattha mettāyavā pharanti .

Dhātutovā upasaṃharanti .

Tattha iṭṭhabhūtaṃ averatāvādilakkhaṇameva somanassakriyajavanānaṃ ārammaṇaṃ hoti .

Na atianiṭṭhabhūtaṃ kudhita kuṭṭhasarīrādikaṃ .

Tasmā tāni javanāni kāmavipākāniviya sabbadāpi ārammaṇānurūpameva vedanāyuttāni hontīti .

Taṃ nayujjati .

Na hi tāni lakkhaṇāni devaccharāvaṇṇādīhi vinā visuṃ labbhanti .

Tehi pana saheva labbhanti .

Tasmā yathā ānisaṃsadassanena bhāvanāya pubbāpariyavisesadassanenaca uddhumātakādīsu ati aniṭṭhesupi somanassuppatti aṭṭhakathāyaṃ vuttā .

Yathāca mahā moggalānattherassa buddhasubuddhatādassanena attasampattidassanenaca aniṭṭhabhūtepi aṭṭhikaṅkalikapetarūpe somanassuppatti pāḷiyaṃ vuttā .

Yathā ca mahākassapattherassa tathārūpena cittābhi saṅkhārena kuṭṭhino hatthato laddhe aniṭṭhabhūte pūtikummāsepi somanassuppatti aṭṭhakathāyaṃ vuttā .

Evamevaṃ idhapi asubhapharaṇādiko cittābhisaṅkhāro atiiṭṭhe upekkhājavanānaṃ atianiṭṭheca somanassajavanānaṃ uppattiyā paccayo hotīti daṭṭhabbaṃ .

Ayañhi ārammaṇānaṃ iṭṭhāniṭṭhabhāvonāma lokiyamahājanānaṃ icchāvasena siddho hoti agambhīro vipallāsadhammānaṃ kilesānañca vatthubhūto .

Yathāha-tattha katamaṃ rūpaṃ hīnaṃ .

Yaṃ rūpaṃ tesaṃ tesaṃ sattānaṃ uññātaṃ avaññātantiādi .

Ettha hi tesaṃ tesaṃ sattānanti etena ārammaṇadhammānaṃ iṭṭhāniṭṭhabhāvo nāma lokiyamahājana sammutiyā siddhoti dasseti .

Tasmā yañca appahīnavipallāsānaṃ lokiyamahājanānaṃ devaccharāvaṇṇā dīsu ati iṭṭhesu atiiṭṭhākārato gahaṇaṃ .

Yañca buddhavaṇṇā dīsuM0.178 atiiṭṭhesu aniṭṭhākārato gahaṇaṃ .

Tadubhayaṃpi tesaṃ vipallāsavaseneva hoti .

Yaṃpana paññavantānaṃ buddhasāvakānaṃ devaccharāvaṇṇādīsu aniṭṭhākārato gahaṇaṃ .

Yañca buddhavaṇṇādīsu atiiṭṭhākārato gahaṇaṃ .

Tadubhayaṃpi paññābaleneva hotīti veditabbaṃ .

[134] Yaṃ pana vibhāvaniyaṃ

‘‘ Kusalākusalānaṃ pana appahīnavipallāsesu santānesu pavattiyā atiiṭṭhepi iṭṭhamajjhattaaniṭṭhākārato aniṭṭhepi iṭṭhaiṭṭhamajjhattākārato gahaṇaṃ hotīti ’’ vuttaṃ .

Yañca tattha

‘‘ Khīṇāsavānaṃ cittavipallāsābhāvena kriyajavanānipi yathārammaṇameva pavattantī ’’ ti vuttaṃ .

Taṃ vicāretabbameva .

Ye hi te dhamma cakkhurahitā honti .

Teyeva vipallāsa vasena cittavasānugā ārammaṇavasānugāca hontīti kusalā kusalāniyeva yebhuyyena yathārammaṇaṃ pavattanti .

Na pana kriya javanāni .

Na hi khīṇāsavā lokiyamahājanasammatesu iṭṭhāniṭṭhesu cittavasānugā ārammaṇavasānugāca hontīti .

Yathāha –

Rūpā saddā gandhā rasā , phoṭṭhabbāca manoramā ;

Iṭṭhadhammā aniṭṭhāca , na pavedhanti paṇḍitāti .

Tasmā somanassa kriya javanānantaraṃpi tadārammaṇāni somanassupekkhā vedanāyuttāni eva siyuṃ .

Tathā upekkhākriyajavanānantaraṃpīti .

Mūlaṭīkāyaṃ panettha paṭṭhāne-kusalākusale niruddhe vipāko tadārammaṇatāuppajjatīti kusalakusalānantaraṃ eva tadārammaṇaṃ vuttaṃ .

Na abyākatānantaraṃ naca katthaci kriyānantaraṃ tadārammaṇassa vuttaṭṭhānaṃ dissati .

Vijjamāneca tasmiṃ avacane kāraṇaṃnatthi .

Bhavaṅgañcanāmetaṃ nadisotoviya paṭisotagāmināvaṃ savipphārikaṃ evajavanaṃ anubandhatīti yuttaṃ .

Na pana chaḷaṅgupekkhāvato khīṇāsavassa santavuttikriyajavanaṃ .

Tasmā kriyajavanānantaraṃ tadārammaṇavidhānaṃM0.179 upaparikkhitabbanti vuttaṃ .

Paṭṭhāne pana kusalattike pañhā vāre ārammaṇapaccayavibhaṅge tīsu abyākatapadāvasānavāresu sekkhaputhujjanānaṃ tadārammaṇameva padhānaṃ hoti .

Na kusalā kusalajavanaṃ .

Tasmā dvīsupi vāresu sekkhāvā puthujjanāvā kusalaṃ aniccato vipassanti kusalaṃ assādentītiādikaṃ vatvā punaca kusale niruddhe akusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatīti vuttaṃ .

Arahato pana javanaṃpi tadārammaṇaṃpi padhāna meva hoti .

Tasmā arahā kusalaṃ aniccato dukkhato anattato vipassati icceva vuttaṃ .

Napana vuttaṃ kriyābyākate niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatīti .

Yadi cetaṃ vucceyya tadārammaṇameva padhānaṃ kataṃnāma siyā .

Avuttepica tasmiṃ vipassatīti iminā tadārammaṇaṃpi gahitameva hotīti .

Tasmā yaṃ vuttaṃ paṭṭhāne kusalā .

La .

Uppajjatīti kusalākusalānantarameva tadārammaṇaṃ vuttaṃ .

Na abyākatānantarantica .

Vijjamāneca tasmiṃ avacane kāraṇaṃ natthīti ca vuttaṃ .

Taṃ na yujjatiyeva .

Anantarapaccayavibhaṅgesu pana kusalaṃ vuṭṭhānassa akusalaṃ vuṭṭhānassa kriyaṃ vuṭṭhānassātica vipākadhammadhammā khandhā vuṭṭhānassa nevavipāka nāvipākadhammadhammā khandhā vuṭṭhānassātica evamādinā kriyajavanānantaraṃ bhavaṅgena saha tadārammaṇassapi vuṭṭhānanāmena vuttaṭṭhānaṃ dissatiyeva .

Tasmā yañca vuttaṃ na katthaci kriyānantaraṃ tadārammaṇassa vuttaṭṭhānaṃ dissatīti .

Taṃpi na yujjatiyeva .

Naca chaḷaṅgupekkhāva to khīṇāsavassa santavuttipi kriyajavanaṃ savipphārikaṃ na hoti .

Kusalajavanassa viya tassapi oḷārikakāyavacī payogasamuṭṭhā panatoti .

[135] Vibhāvaniyaṃ pana

Ṭīkāvādassa uttaraṃ vadantena yaṃ vuttaṃ ‘‘ yadi abyākatā nantaraṃpi tadārammaṇaṃ vucceyya .

Parittārammaṇe voṭṭhabbanā nantaraṃpi tassa pavattiṃ maññeyyunti kriyajavanānantaraṃ tadā rammaṇaṃ na vuttan ’’ ti .

Taṃ na sundaraṃ .

NaM0.180 hi paṭṭhāne imasmiṃ vutte idaṃnāma maññeyyunti avuttaṃnāma atthi .

Na ca arahā kusalaṃ aniccato dukkhato anattato vipassatītiādinā vipassanācāravasena vuttaṭṭhāne pañcadvārika parittārammaṇa vārapasaṅgo atthīti .

Domanassa .

La .

Upekkhā sahagatāneva bhavanti .

Na somanassasahagatāni .

Kasmā , somanassa domanassānaṃ aññamaññaviruddhattā .

Teneva hi paṭṭhāne tesaṃ itarītarānantarapaccayatā navuttāti .

Etthaca kriyajavana domanassajavanāna meva anantaraṃ tadārammaṇa niyamaṃ dassentena therena itaresaṃ kusalākusalajavanānaṃ anantaraṃ pana tādiso niyamo natthīti dassito hoti .

Tasmā aṭṭhannaṃ kāmakusalānaṃ aṭṭhannaṃ lobhamūlānaṃ dvinnaṃ mohamūlānanti aṭṭhārasannaṃ javanānaṃ anantaraṃ ārammaṇānurūpaṃ sabbāni tadārammaṇāni bhavaṅgāni ca pavattanti .

Yebhuyyena pana akusalajavanānantaraṃ tadārammaṇaṃ ahetukameva .

Dvihetukajavanānantaraṃ dvihetukameva .

Tihetukajavanānantaraṃ tihetukamevāti ayaṃ yebhuyyaniyamo .

Yassa pana dvihetukānivā tihetukānivā kusalajavanāni bahulaṃ samudācaranti .

Tassa kadāci akusalajavanesu javitesu akusalānantaraṃpi dvihetukānivā tihetukānivātadārammaṇāni pavattanti .

Yassa akusalajavanāni bahulaṃ samudācaranti .

Tassa kadāci dvihetukesuvā tihetukesuvā kusalajavanesu javitesu kusalānantaraṃpi ahetukatadārammaṇāni pavattanti .

Vuttañhetaṃ paṭṭhāne-ahetuke khandhe aniccato .

La .

Domanassaṃ uppajjati .

Kusalākusale niruddhe sahetuko vipāko tadā rammaṇatā uppajjati .

Ahetuko vipāko tadārammaṇatā uppajjatīti .

Ekānihi tadārammaṇānināma paṭisandhijanakena ekena kammena nibbattānipi nānāvīthīsu nānāppakārāni honti .

Pavatti vipākajanakehi pana nānākammehi nibbatthesu vattabbameva natthīti .

Tasmāti yasmā domanassānantaraṃ somanassuppatti nāma natthi , tasmā .

Somanassapaṭisandhikassāti catūsu somanassamahā vipākesu ekamekena gahita paṭisandhikassa sattassa .

Tadā rammaṇasambhavotiM0.181 tadārammaṇuppatti kāraṇaṃ .

Tadārammaṇuppatti yevavā .

Yaṃkiñcīti iṭṭhāniṭṭhabhūtesu rūpārammaṇādīsu yaṃkiñci .

Paricitapubban ti imasmiṃ bhaveyeva taṅkhaṇato purimakhaṇesu gahaṇa bahulatā vasena paricitaṃ .

Abhiṇhasevitanti attho .

Parittārammaṇan ti parittadhammabhūtaṃ ārammaṇaṃ .

Ārabbhāti ālambitvā .

Upekkhāsahagata santīraṇan ti dvīsu upekkhāsahagatasantī raṇesu iṭṭhe kusalavipākaṃ aniṭṭhe akusalavipākaṃ upekkhā sahagata santīraṇaṃ .

Yesaṃ pana pakatiyā itarāni cattāri upekkhāsahagata vipākāni bahulaṃ pavattanti .

Tesaṃ tānipi āgantukabhavaṅgaṃ nahontīti na vattabbāni .

Aṭṭhakathāyaṃ pana mahādhammarakkhitattheravāde yebhuyyaniyamasote patitattā akusalajavanānurūpaṃ ahetukaṃ upekkhā santīraṇa dvaya meva vuttaṃ .

Teneva hi parato theravādānaṃ vicāritaṭṭhāne akusalajavanānantaraṃ ahetuka tadārammaṇa meva dīpentassa tassa theravādassa aparipuṇṇavādabhāvaṃ dassetvā yadā kusalajavanānaṃ antarantarā akusalaṃ javati , tadā kusalāvasāne āciṇṇa sadisameva akusalāvasāne sahetukaṃ tadārammaṇaṃ yuttanti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .

Tadārammaṇecayutte etaṃpi yujjatiyeva .

Tasmā chapi upekkhāsahagatavipākāni āgantukabhavaṅgaṃ hontiyevāti daṭṭhabbaṃ .

Etthaca upekkhāpaṭisandhikassa tāva atimahantāti vibhūtesupi buddhavaṇṇādīsu abhiiṭṭhārammaṇesu domanassaṃ uppādentassa tadārammaṇasambhavo natthīti domanassa javanānantaraṃ bhavaṅgapātova hoti .

Somanassapaṭisandhikassa pana sabbesupi iṭṭhāniṭṭhabhūtesu mahantesu avibhūtesuca chaḷārammaṇesu domanassa uppādentassa neva tadārammaṇasambhavo atthi .

Nacamūlabhavaṅga sambhavoti katvā domanassānantaraṃ chasu upekkhāsahagatavipākesu yathārahaṃ ekaṃ āgantuka bhavaṅgabhāvena pavattati .

Tathā tasseva buddhavaṇṇādīsu atiiṭṭhabhūtesu atimahantesu ativibhūtesuca chaḷārammaṇesuvā mahaggatapaññattīsuvā domanassaṃ uppādentassāti .

Ettha ca yasmā abhidhamme dhātuvibhaṅge sabbadhammesuvā panaM0.182 pathama samannāhāroti vuttaṃ .

Mahāhatthipadopama sutteca ajjhatti kañceva āvuso cakkhu aparibhinnaṃ hoti .

Bāhirāca rūpāāpātaṃ āgacchanti .

Noca tajjo samannāhāro hoti .

Neva tāva tajjassa viññāṇabhāgassa pātubhāvo hoti .

Yatoca kho āvuso ajjhattikañceva cakkhu aparibhinnaṃ hoti .

Bāhirāca rūpā āpāta māgacchanti .

Tajjoca samannāhāro hoti .

Evaṃ tajjassa viññāṇabhāgassa pātubhāvo hoti .

Ajjhattikañceva āvuso sotaṃ .

La .

Ghānaṃ .

La .

Jivhā .

La .

Kāyo .

La .

Mano aparibhinno hoti .

Bāhirāca dhammā āpātaṃ āgacchanti .

Noca tajjo samannāhāro hoti .

Neva tāva tajjassa viññāṇabhāgassa pātubhāvo hoti .

Yatoca kho āvuso ajjhattikoceva mano aparibhinno hoti .

Bāhirāca dhammā āpātaṃ āgacchanti .

Tajjoca samannāhāro hoti .

Evaṃ tajjassa viññāṇabhāgassa pātubhāvo hotīti vuttaṃ .

Tasmā vīthicittānināma āvajjanenavinānauppajjanti .

Sace āvajjanena dhammatovā kālabhovā yaṃyaṃ niyametvā āvajjitaṃ hoti .

Taṃ tadeva tānipi gaṇhanti .

Yadi aniyametvā yaṃkiñci āvajjitaṃ hoti .

Tānipi āvajji tappakārameva gaṇhanti .

Na pana ekāvajjana vīthiyaṃ sabbāni vīthicittāni āvajjanenavā aññamaññaṃvā dhammatovā kālatovā bhinnā lambaṇāni hontīti veditabbanti .

Ettha siyā .

Yadi ce taṃ āgantukabhavaṅgaṃ ekavīthiyaṃ ādimhi āvajjanena āvajjitaṃ ārammaṇaṃ agahetvā aññaṃ yaṃ kiñci paricitapubbaṃ parittārammaṇaṃ ārabbha uppajjati .

Evaṃ sati nirāvajjanaṃnāma etaṃ siyā .

Āvajjanādīhica saddhiṃ dhammato kālato ca bhinnārammaṇaṃnāma siyāti .

Saccaṃ , yathā pana maggavīthiyaṃ gotrabhuvodānāni phalasamāpattivīthiyaṃ phalāni nirodhato vuṭṭhahantassaca phalacittaṃ nirāvajjanameva honti bhinnārammaṇañca .

Evametassapi natthi nirāvajjanatāya bhinnārammaṇatāyaca dosoti .

Yañca ekasmiṃbhave bhavaṅgassa paṭisandhiyā saha dhammatoca ārammaṇa toca abhinnattaṃ tattha tattha vuttaṃ .

Taṃpi mūlabhavaṅgaṃ sandhāya vuttaṃ .

M0.183 Idañca āgantukabhavaṅganti natthi dosoti .

Tamanantaritvāti taṃ āgantukabhavaṅgaṃ attano anantarapaccayaṃ katvā .

Vadanti ācariyā .

Pāḷiyaṃ pana mahāaṭṭhakathāyaṃca etaṃ vidhānaṃ natthīti adhippāyo .

Kāmāvacarajavanāvasāneyeva tadārammaṇaṃ icchanti .

Na mahaggatānuttarajavanāvasāne .

Kasmā iti ce .

Kāmāvacara javanānaṃ eva savipphandanattā .

Itaresañca avipphandanattā .

[136] Vibhāvaniyaṃ pana

‘‘ Kāmataṇhā nidāna kammanibbattattā ’’ ti kāraṇaṃ vuttaṃ .

Taṃ akāraṇaṃ .

Apica abhiññāvajjitāni mahaggatānuttarajavanāni aparittārammaṇāni honti .

Tadārammaṇāni pana parittārammaṇānevāti natesaṃ avasāne tadārammaṇuppatti pasaṅgo atthi .

Abhiññājavanānica kānici parittārammaṇānipi santatarāni hontīti tesaṃpi avasāne taduppatti natthiyevāti .

[137] Etena

Ajanakattā janaka samānattābhāvatotiādipi paṭikkhittaṃ hoti .

Kāmāvacarasattānaṃeva tadārammaṇaṃ icchanti .

Na rūpārūpasattānaṃ .

Na hi tesu uppannānaṃ parittārammaṇānaṃpi kāmāvacarajavanānaṃ avasāne tadārammaṇuppatti atthi .

Tadārammaṇūpa nissayassa kāma bhavaṅgassa abhāvato mahaggata bhavaṅgassa ca santa tarassa tadārammaṇa kiccā bhāvatoti .

Cakkhuviññāṇa sota viññāṇāni pana rūpasattānaṃ cakkhusotaindriya pavattiānubhāvato sampaṭicchanasantīraṇānica dvāravīthibhede cittaniyamasiddhito rūpasattesu pavattanti yevāti .

Kāmāvacaradhammesveva ārammaṇabhūtesu tadārammaṇaṃ icchanti , na mahaggatānuttarapaññattidhammesu .

Ekantaparittārammaṇattā tadārammaṇānaṃ .

Tesaṃ pana ekantaparittā rammaṇabhāve kāraṇaṃ heṭṭhā vuttamevāti .

[138] Vibhāvaniyaṃ pana

‘‘ Aparicitattā ’’ tiM0.184 kāraṇaṃ vuttaṃ .

Taṃ akāraṇaṃ .

Cittañhi nāma vikappabalevā appanāpattabhāvanākammavisese vā sati nibbāne viya aparicitepi ārammaṇe pavattatiyevāti .

[139] Yañca vibhāvaniyaṃ

‘‘ Kāmataṇhāyattakammajanitattāpī ’’ ti kāraṇaṃ vuttaṃ .

Taṃpi heṭṭhā paṭikkhittameva .

Teneva hi aṭṭhakathāyaṃ kiṃvā etāya yutticintāyāti vatvā sabbāni vibhāvaniyaṃ vutta kāraṇāni paṭikkhittānīti .

Kāme javana sattālambaṇānaṃ niyamesatīti kāmabhūmipariyāpannānaṃ javanānaṃ sattānaṃ ārammaṇānañca vasena tividhe niyame sati .

Vibhūte timahanteca tadārammaṇamīritan ti etena tadārammaṇaṃnāma pavattamānaṃ vibhūtārammaṇevā atimahantārammaṇe vā pavattatīti ayameva niyamo dassito .

Na pana yattha tadā rammaṇaṃ pavattati .

Etadeva vibhūtañca atimahantañca nāmāti niyamo .

Tasmā uḷārakammanibbattānaṃ suvisadavatthukānaṃ rūpabrahmānaṃ uppannāvīthiyo yebhuyyena vibhūtārammaṇāeva atimahantā rammaṇāevaca hontīti veditabbā .

Keci pana imamatthaṃ asallakkhetvā rūpārūpabhūmīsu vibhūtārammaṇavīthiyo atimahantārammaṇavīthiyoca nalabbhantīti vadanti .[ Tadārammaṇaniyamo ].

140. Javanesucāti casaddo pana saddattho .

Chakkhattu mevavā javanti .

Pakatikālepi ārammaṇassa dubbalabhāve satīti adhippāyo .

Aṭṭhakathāyaṃpi hi pakatikāle ārammaṇadubba laṭṭhāneeva kāmāvacarajavanānaṃ chakkhattuṃ pavatti vuttāti .

Keci pana chakkhattunti idaṃ mucchākālavasena vuttanti maññanti .

Mandavattiyan ti maraṇāsannakāle bahucittakkhaṇātītakassa vatthussa dubbalattā itarakālesuca mudutarabhāvena kenaci upadduta bhāvena ajjhotthaṭabhāvenaca vatthussa dubbalattā tannissitānaṃ javanānaṃM0.185 mandībhūtavegatā vasena pavattikāle .

Maraṇakālādīsūti maraṇāsannakāle mucchākāle visaññibhūta kāle atitaruṇakāleca , tattha mucchākālonāma asayha rūpehi dukkhadhammehi atibhūtānaṃ adhimattato karajakāyassa vihaññappattikālo .

Visaññi bhūtakālonāma pītivegenavā niddābhibhūtatāyavā yakkhagahaṇenavā surāmadādi vasenavā pakatisaññāya vigatakālo .

Atitaruṇakālonāma gabbhagatassavā sampatijātassavā dārakassa ajjhatta vatthūnaṃ atimudukālo .

Tādisesu hi kālesu antarantarā chadvārikavīthiyo pavattamānāpi yebhuyyena paripuṇṇajavanavārā na pavattanti .

Dvattivoṭṭhabbanikāvā catupañcajavanikāevavā pavattantīti .

Etthaca dvattivoṭṭhabbanikavārā aṭṭhakathāyaṃ vuttā .

Catupañca javanikavārā mūlaṭīkāyaṃ vuttā .

Pañcavāramevāti idaṃ pana maraṇā sannakālavasena vuttaṃ .

Namucchākālādivasena .

Tañca khopākatikasattānaṃ vaseneva .

Ye pana jhānasamanantaraṃvā paccavekkhaṇa samanantaraṃvā abhiññāsamanantaraṃvā cavantivā parinibbāyantivā .

Tesaṃ jhānādīniyeva pañcavārato adhikānivā ūnānivā maraṇā sannajavanānināma hontīti daṭṭhabbaṃ .

Ayañca attho upari maraṇuppattiyaṃ āvibhavissatīti .

Bhagavato pana yamakapāṭihāriya kālādīsūti ettha aññesaṃpi mahāmoggalānattherādīnaṃ evarūpo lahuppavattikālo ādisaddena saṅgahitoti daṭṭhabbo .

Vuttañhi visuddhimagge ayaṃ pana matthakapattā vasī bhagavato yamakapāṭihāriye labbhati .

Aññesaṃvā evarūpe kāleti .

Sakalena pana vākyena thapetvā yamakapāṭihāriyasadisaṃ lahuka pavattikālaṃ aññasmiṃ kāle bhagavatopi chavā sattavā paccavekkhaṇacittāni pavattanti .

Aññesaṃ pana vattabbameva natthīti dasseti .

Cattāri pañcavā paccavekkhaṇacittāni bhavantīti etthapi bhagavatopi lahukappavattiyaṃ pañca paccavekkhaṇacittāni bhavanti .

Lahukatarapavattiyaṃ cattārīti atthopi yujjatiyeva .

Vibhāvaniyaṃ pana

BhagavatoM0.186 cattāri aññesaṃ pañcapīti yuttaṃ viya dissatīti vuttaṃ .

Tattha yamakapāṭihāriyaṃ karonto bhagavā aggikkhandhaudaka dhārādīnaṃ dvinnaṃ dvinnaṃ pāṭihāriyānaṃ pavattanatthaṃ pathamaṃ tejokasiṇe pādakajjhānaṃ samāpajji .

Tato dve jhānaṅgāni paccavekkhi .

Tato uparimakāyato aggikkhandho pavattatūti adhiṭṭhāsi .

Tato tasmiṃyeva kasiṇe abhiññaṃ samāpajji .

Abhiññāvasena uparimakāyato aggikkhandho pavattati .

Tato āpokasiṇe pādakajjhānaṃ samāpajji .

Tato dve jhānaṅgāni paccavekkhi .

Tato heṭṭhimakāyato udakadhārā pavattantūti adhiṭṭhāsi .

Tato tasmiṃyeva kasiṇe abhiññaṃ samāpajji .

Abhiññāvasena heṭṭhima kāyato udakadhārā pavattanti .

Sesayamakesupi eseva nayo .

Etthaca lahukappavattiyā icchitattā dve dve paccavekkhaṇavārā catupañcajavanikāeva bhavanti .

Dvinnañca javanavārānaṃ antarā dve eva bhavaṅgāni bhavanti .

Tānica dve pāṭihāriyāni passantānaṃ ekappahāreneva pavattāni viya paññāyantīti .

Etarahi pana keci ādikammikajjhānapaccavekkhaṇesupi cattāri pañcavājavanāni vadanti .

Ādikammikassāti yogakammasiddhiyā ādimhi niyuttassa .

Pathamaṃ uppannā appanā pathamakappanā .

Tassaṃ pathamakappanāyaṃ .

Ādikammikaappanāvīthiyanti attho .

Tadā hi sabbānipi mahaggatajavanāni puna āsevanābhāvato paridubbalāni hontīti ekavārameva javantīti .

Abhiññājavanāni pana iddhivikubbanādi .

Kiccasiddhiyāeva payuttānīti kiccasiddhito paraṃ kattabbābhāvato ādikammikakālepi vasībhūtakālepi ekavārameva javantīti vuttaṃ abhiññājavanānica sabbadāpīti .

Yathāca abhiññājavanādi evaṃ maggajavanānipi taṃ taṃ kilesappahānakiccasiddhito paraṃ kattabbā bhāvato ekavārameva javantīti vuttaṃ cattāro pana .

La .

Eka cittakkhaṇikāvāti .

Athavā , maggacetanāya anantarikaphalattā sakiṃM0.187 uppanneyeva magge phalassavāro āvatoti natthi maggacittassa punuppattiyā okāsoti vuttaṃ cattāro pana .

La .

Ekacittakkhaṇikāvāti .

Javanuppattiyā pakatiyā sattakkhuparamattā mandassa pañcamaṃ uppannamaggato paraṃ dve phalacittāni uppajjanti .

Tikkhassa catutthaṃ uppannamaggato paraṃ tīṇīti vuttaṃ tato paraṃ .

La .

Uppajjantīti .

Nirodhasamāpattikāle pana pubbabhāgeyeva tādi sassa payogābhisaṅkhārassa katattā dvinnaṃ vārānaṃ upari cittappavatti natthīti vuttaṃ nirodha .

La .

Javatīti .

Etthaca dvikkhattun ti idaṃ ukkaṭṭha niddesavasena vuttaṃ .

Ekaṃvā dvevā cittavāre atikkamitvā acittako hotīti hi vuttaṃ .

Catutthāruppajavanan ti anāgāmino kusalabhūtaṃ arahato kriyabhūtaṃ nevasaññānāsaññā yatana javanaṃ .

Vuṭṭhānakāleca nirodhassa nisandamattattā ekavārameva vajanaṃ pavattatīti vuttaṃ vuṭṭhānakālecātiādi .

Tattha anāgāmi phalaṃvā arahattaphalaṃvāti anāgāmiphalevā arahattaphalevā .

Bhāvena bhāvalakkhaṇe hetaṃ paccattavacanaṃ .

Tenāha niruddheti .

Sabbatthāpi samāpattivīthiyan ti jhānasamāpatti phalasamāpattivasena sakalāyapi samāpattivīthiyaṃ .

Bhavaṅgasotoviya vīthiniya mo natthīti idaṃ ciṇṇavasībhūtakālaṃ sandhāya vuttaṃ .

Akatā dhikārassa pana jhānasamāpattiyaṃ ādito paṭṭhāya dve tīṇi cattārītiādinā jhānajavanāni anukkamena vaddhamānāni pavattanti .

Katā dhikārānaṃ pana mahāpurisajātikānaṃ paṭiladdhakālato paṭṭhāya ciṇṇavasībhāvāneva honti .

Tathā phalajavanānica sabbesaṃpi phalaṭṭhānanti daṭṭhabbaṃ .

Bahūnipīti pisaddo sampiṇḍanattho .

Tena ādikammikakālādīsu ekavārādivasenapi avasesānaṃ pavattiṃ sampiṇḍetīti .[ Jānaniyamo ].

141. Evaṃ pubbāparaniyāmavasena vīthicittānaṃ pavattiṃ dassetvā idāni puggalabhedavasena bhūmibhedavasenaca tesaṃ pavattiṃ dassento duhetukānan tiādimāha .

Paṭisandhiviññāṇasahagatā dve hetuyo etesanti duhetukā .

Catūhi ñāṇavippa yuttamahāvipākehiM0.188 gahitapaṭisandhikā .

Dvīhi pana ahetuka vipākehi gahita paṭisandhikā ahetukā natthi paṭisandhihetu etesanti katvā .

Tesaṃ dvinnaṃpi vipākāvaraṇasabbhāvato mahagga tajjhānānipi tāva nuppajjanti .

Kuto lokuttarāni .

Kriyajavanāni pana khīṇāsavānameva āvenika bhūtānīti vuttaṃ kriyajavanāni cevaappanājavanānica na labbhantīti .

Tattha vipākā varaṇaṃ nāma ahetuka paṭisandhikatā dvihetuka paṭisandhikatāca .

Tathā ñāṇasampayuttavipākānica sugatiyan ti sugati bhave pariyāpannānaṃ tesaṃ dvinnaṃ tathā ñāṇampayuttamahāvipākānica na labbhantīti attho .

Etthaca sugatiyanti etena duggatipariyāpanne ahetuka puggale nivatteti .

Na hi tesaṃ imasmiṃ vākye itaresaṃ anuññātāni ñāṇavippayuttavipākānipi labbhantīti .

Tenāha duggati yaṃ panātiādi .

Tattha duggatiyaṃ pariyāpannānaṃ ahetukānaṃ ñāṇasampayuttavipākānica ñāṇavippayuttāni mahāvipākānica na labbhantīti paripuṇṇa yojanā daṭṭhabbā .

Ettha siyā .

Kasmā panettha sugatipariyāpannānaṃ ahetukānaṃ cattāri ñāṇasampayuttavipākāni duggatipariyāpannānañca aṭṭhapi sahetuka mahāvipākāni na labbhantīti vuttaṃ .

Nanu paṭṭhāne sahetukaṃ bhavaṅgaṃ ahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayoti vuttaṃ .

Ettha hi ekasmiṃ bhave ekassa sattassa kadāci sahetukaṃ bhavaṅgaṃ kadāci ahetukaṃ bhavaṅganti evaṃ mūlabhavaṅge pavattibhedo natthīti katvā sahetukaṃ bhavaṅganti idaṃ tadārammaṇasaṅkhātaṃ āgantukabhavaṅgaṃ sandhāya vuttanti viññāyati .

Sahetukantica sāmaññavacanattā dvihetukaṃ tihetukañca tadārammaṇaṃ viññātabbaṃ hoti .

Ahetukassa bhavaṅgassāti idha pana tassa tadārammaṇassa anantaraṃ uppannaṃ mūlabhavaṅgameva adhippetaṃ .

Idhapi sāmaññavacanattā dvīsu a- ahetukabhavaṅgesu yaṃkiñci gahetabbamevāti .

Tasmā dvinnaṃ ahetukānaṃpi aṭṭhasahetuka tadārammaṇānipi labbhamānānieva siyuṃ .

Duhetukānaṃ pana vattabbameva natthīti .

Vuccate , ahetu kesuM0.189 tāva duggatipariyāpannānaṃ sahetukatadārammaṇasambhavo sabbaaṭṭhakathāsu paṭikkhitto .

Tasmā ahetukassa bhavaṅgassāti idaṃ kusalavipākabhūtaṃ ahetukabhavaṅgaṃ sandhāya vuttanti yuttaṃ .

Ayañhi paṭṭhāne dhammatā .

Yadidaṃ yathālābhagahaṇanti .

Itarathā sabbaaṭṭhakathāvirodho siyāti .

Yathāca kusalānaṃ yogasādhanīyattā pavattiyaṃpi yogakammavasena ñāṇayogo hoti .

Na tathā vipākānaṃ .

Tesaṃ pana ayogasādhanī yattā pavattiyaṃ bhavaṅgañāṇasaṅkhātena upanissayaññāṇena vinā ñāṇayogo na sambhavati .

Tasmā sahetukaṃ bhavaṅganti idhapi ñāṇavippayuttabhūtaṃ sahetukatadārammaṇameva gahetuṃ yuttanti katvā dvihetukānaṃ ahetukānañca ñāṇasampayuttatadārammaṇa paṭikkhepo therena katoti .

Ācariyabuddhadattattherena pana yena vipākacittena paṭisandhiṃ gaṇhanti .

Tena sadisaṃ vā tato hīnaṃ vā tadārammaṇaṃ tesaṃ sambhavati .

Na paṇītanti katvā dvinnaṃpi ahetukānaṃ aṭṭhamahāvipākāni paṭikkhipitvā sattatiṃsacittapaṭi lābho vutto .

So pana yathā vuttapaṭṭhānapāḷiyā virujjhati .

Apare pana yathā ahetukānaṃ sugatipariyāpannānaṃ dvihetuka tadārammaṇaṃ hoti .

Evaṃ dvihetukānaṃpi tihetukatadārammaṇaṃ sambhavatīti vadanti .

Taṃ yuttaṃviya dissati .

Aṭṭhakathāyañhi katthaci tesaṃ dvinnaṃpi avisesena aṭṭhamahāvipākapavatti vuttāti .

Paṭisandhiviññāṇa sahagatā tayo hetū etesanti tihetukā .

Te pana kāmarūpārūpavasena tividhā honti .

Puthujjano aṭṭhaariyācāti navavidhā .

Tesu khīṇāsavānaṃ kusalākusala javanānica nalabbhanti .

Sabbaso anusayapahānena sabbesaṃ kusalākusalānaṃ saha niruddhattā anusaya paṭibaddho hi tesaṃ tabbhāvoti .

Tathāsaddo pakkhantarattho .

Apariniṭṭhitasikkhākiccatāya sikkhanasīlayuttā sattaariyā sekkhānāma .

Idha pana tayo heṭṭhimaphalaṭṭhā adhippetā .

Tesañhi ādito sotāpattimaggeneva diṭṭhivicikicchānaṃ pahīnattā taṃ sahagatāniM0.190 pañcajavanāni nalabbhantīti .

Anāgāmipuggalānaṃ pana paṭighajavanānica na labbhanti .

Anāgāmimaggena pahīnattā .

Maggassa pana ekacittakkhaṇikattā .

Catunnaṃ maggaṭṭhānaṃ paccekaṃ yathāsakaṃ maggajavanānieva labbhanti .

Uparimānañca phalānaṃ heṭṭhimehi puggalehi anamigatattā heṭṭhimānañca uparimesu puggalantaresu anuppajjanato catunnaṃ phalaṭṭhānaṃpi paccekaṃ yathāsakaṃ phalajavanānieva labbhantīti vuttaṃ lokuttara .

La .

Samuppajjantīti .

Etthaca uparimagge āgate heṭṭhimamaggānubhāvassa sabbaso paṭipassaddhivasena uparimānaṃ puggalantaratāsiddhi veditabbāti .

Idāni tesaṃ tesaṃ puggalānaṃ pārisesato labbhamānavīthicittāni dassetuṃ gāthamāha .

Pariniṭṭhi tasikkhākiccattā natthi sikkhitabbakiccaṃ etesanti asekkhā .

Khīṇāsavā .

Tesaṃ tevīsatikāmavipāka vīsatikriya arahattaphala vasena catucattālīsa vīthicittāni sambhavā yathāsambhavaṃ uddise .

Sattannaṃ sekkhānaṃ diṭṭhivicikicchājavanavajjitānaṃ sattannaṃ akusalānaṃ ekavīsatiyā kusalānaṃ tevīsatiyā kāmavipākānaṃ tiṇṇaṃ heṭṭhimaphalānaṃ āvajjanadvayassaca vasena chapaññāsa vīthicittāni sambhavā uddise .

Avasesānaṃ catunnaṃ puthujjanānaṃ kāmavipāka lokiyakusalākulāvajjana dvayavasena catupaññāsa vīthicittāni sambhavā uddiseti yojanā .

Puggala bhedena vīthicittānaṃ bhedo puggalabhedo .

142. Sabbānipi vīthicittāni upalabbhanti puggalānaṃ dvārānañca ettheva paripuṇṇasambhavato .

Yathārahan ti taṃ taṃ bhūmipuggalānaṃ uppattiarahānurūpaṃ .

Rūpāvacarabhūmiyaṃ vajjitabbesu soḷasavīthi cittesu channaṃ cittānaṃ uparivākye vuccamānattā paṭighajavana tadārammaṇa vajjitānīti vuttaṃ .

Arūpāvacarabhūmiyaṃ pathamamagga rūpāvacarahasana heṭṭhimāruppavajjitāni paṭighajavana tadārammaṇavajjitānica vīthi cittāni labbhantīti yojanā .

Etthāpi vajjitabbesu aṭṭhatiṃsa vīthicittesu soḷasannaṃ cittānaṃ uparivuccamānatā daṭṭhabbā .

Sabbatthāpīti sabbāsupi rūpārūpabhūmīsu .

Taṃtaṃ pasādarahitānaṃ taṃtaṃdvārika vīthicittāniM0.191 na labbhantevāti rūpāvacarabhūmiyaṃ tāva ghānādittayaṃ natthīti ghānajivhākāyapasāda rahitānaṃ rūpībrahmānaṃ ghāna jivhākāyadvārikāni cha vīthicittāni nalabbhanteva .

Yāni sandhāya channaṃ cittānaṃ uparivākye vuccamānattāti heṭṭhā vuttaṃ .

Arūpabhūmiyaṃ pana pañcapi pasādā natthīti pañcadvārikāni dvipañcaviññāṇa manodhā tuttika santīraṇattayavasena soḷasavīthicittāni nalabbhanteva .

Yāni sandhāya soḷasannaṃ cittānaṃ upari vuccamānatāti vuttaṃ .

Kāmabhūmiyaṃ pana taṃtaṃ pasādarahitatā jaccandhādīnaṃ vasena yo jetabbā .

Kāme asīti vīthicittāni yathārahaṃ labbhare labbhanti .

Rūpe catusaṭṭhi tathā yathārahaṃ labbhare .

Arūpe dve cattālīsa yathārahaṃ labbhareti yojanā .

Etthaca brahmalokevā upari chakāmāvacara devalokesuvā aniṭṭhārammaṇāni nāma natthi .

Tasmā rūpāvacarabhūmiyaṃ catunnaṃ akusalavipākānaṃ labbhamānatāvacanaṃ tattha ṭhatvāvā idha āgantvāvā idha anaṭṭhehi rūpasaddehi samāgacchantānaṃ vasena daṭṭhabbaṃ .

Keci pana idha āgatānaṃyeva brahmānaṃ aniṭṭhārammaṇasamāyogo hotīti thāni cattāri rūpabhūmiyaṃ laddhānināma na honti .

Tasmā tattha saṭṭhiyeva vīthicittānīti vadanti .

Taṃ na yujjati .

Idha āgatānaṃyeva uppannānipi brahmattabhāve uppannattā brahmaloke uppannāni icceva vattabbattā .

Naca tattha ṭhitāpi idha aniṭṭhāni nagaṇhanti .

Dūrepi ārammaṇaṃ gahetuṃ samatthattā brahmānanti .

[140] Yañca vibhāvaniyaṃ

Tassa vādassa paṭikkhipanatthaṃ vuttaṃ ‘‘ idha pana tattha ṭhatvāpi imaṃ lokaṃ passantānaṃ aniṭṭhārammaṇassa asambhavo na sakkā vattun ’’ ti .

Tena tattha ṭhatvā imaṃ lokaṃ passantānaṃ uppannāni tāni cattāri cittāni tattha laddhānināma honti .

Idha āgatānaṃ uppannāni idha laddhānināma hontīti anuññātaṃ hoti .

Tañca na yuttaṃ .

Taṃ taṃ bhūmipariyāpanne sattasantāne uppannānieva taṃtaṃbhūmiyaṃ uppannānīti siddhattā .

Iccevan tiādi mahānigamanaṃ .

Yathāsambhavan ti taṃ taṃ bhūmipuggaladvārārammaṇesu sambhavānurūpaṃ .

Bhavaṅgena antaritā bhavaṅgantaritā .

Yāvatāyukan ti tasmiṃ tasmiṃ bhave bhavanikanti vīthito paṭṭhāya yattakaṃ kālaṃ jīvitasantānaṃ pavattati .

Tattakaṃ kālanti attho .

Abbhocchinnā pavattati asati nirodha samāpattiyanti adhippāyo .

Iti paramatthadīpaniyānāma abhidhammatthasaṅgahassa

Catutthavaṇṇanāya vīthi saṅgahassa

Paramatthadīpanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Paramatthadīpanī

Paramatthadīpanī