5. Araññavaggavaṇṇanā

536. SattakaṃM0.360 vane .

Ara gamane , añño , araññaṃ .

Kena jalena ananaṃ pāṇamanassa kānanaṃ , dā avakhaṇḍane , dā chedane vā .

Adhikaraṇe ṇo ,‘‘ ākārantānamāyo ’’ ti āyo .

Daya dānagatihiṃ sādānesu vā , ṇo , gaha upādāne [ gāhū viloḷane (?)], adhikaraṇe yu .

Vapa bījanikkhepe , ino , assittaṃ .

Vana sambhattisaddesu , kattari a , vanaṃ .

Aṭā avayavo selā atreti aṭavi , i , ī mhi aṭavī .

Mahāpadumalatāvanaṃ mahāraññaṃ , nadādi , ananto ca , araññānī .

537. Nagarato nātidūrasmiṃ ṭhāne santehi abhiropito tarusaṇḍo pūgapanasāditarusamūho atthi , so ‘‘ upavanan ’’ ti coccate , kittimavanametaṃ .

Āramantyasminti ārāmo , ṇo .

Upagataṃ , uparopitaṃ vā vanaṃ upavanaṃ .

538. Sabbasādhāraṇaṃ sabbalokehi sādhāraṇopabhogaṃ raññaṃ rājūnaṃ araññaṃ ‘‘ upavanaṃ , uyyāna ’’ mityuccate , ullokentāM0.361 yanti janā etasminti uyyānaṃ , yu .

Ākīḷopyatra .

Tadeva rājopavanameva upakārikāsannihitaṃ , purasannihitaṃ vā antepurācitaṃ pamadavanā khyaṃ .

Yatra antepurasahito eva rājā viharati , nāññajanappaveso .

Pamadānaṃ itthīnaṃ vanaṃ pamadavanaṃ , rasso .

539-540.

Sāntarāḷā panti , yathā – tarupanti , pāsādapanti , nirantarāḷā tu rājīti .

Tatra pañcakaṃ pantiyaṃ .

Pana byavahāre , thutimhi ca , panti .

Vī gamane , thi , vīthi .

Vala saṃvaraṇe , i , āvali .

Ālipi , ala dhātumhā i .

Si sevāyaṃ , ṇi , seṇi .

Pā rakkhaṇe , ḷi , pāḷi , sogatepi .

Dve samā .

Likha lekhane , a .

Rāja dittiyaṃ , i .

Tipādaṃ rukkhamatte .

Pādena mūlena pivatīti pādapo , ṇo .

Viṭapayogā viṭapī .

Rukkha varaṇe , a , ruha janane vā , kho , ha ssa ko .

Na gacchatīti ago .

Sala gamane , ṇo , sāravantatāya vā sāro , so eva sālo , aññatropacārā .

Mahiyaṃ ruhatīti , a .

Du gatiyaṃ , mo .

Tara taraṇe , u .

Kuto bhūmito jāyatīti kujo , aṅgārepi .

Sākhāyogato sākhī .

GamuM0.362 gamane , ṇo ,‘‘ gamissanto ccho vā sabbāsū ’’ ti ccho .

Khuddo avuḍḍhippatto pādapo khuddapādapo .

Ye rukkhā pupphaṃ vinā apupphakā phalanti , te assatthodumbarapanasādayo ‘‘ vanappatī ’’ ti vuccanti , vanānaṃ pati vanappati .

Pupphato jātaphalā pana ambakhajjūrādayo vānappatayo .

Vanappatimhi bhavā vānappatayo .

541. Yo phalapākāvasāne marati , so kadalīdhaññādiko osadhi nāma bhave , oso dhīyate yassaṃ [ oso gloso dittibbā dhīyate ’ tra byākhyāsudhā 2.4.6], sā osadhi , i .

Sā saddo osadhi saddassa itthiliṅgattadīpako .

Dvayaṃ utuppattepi phalahīne .

Vana yācane , jho , vañjhā , vadhati phalanti vā vañjhā , vajā dinā yo , jha ssa jho , niggahītāgamo ca .

Na vijjati phalametissāti aphalā , dve tīsu .

Tikaṃ vattamānaphale rukkhādo .

Phalayogā , ino , vantu , ī ca .

542. Catukkaṃ vikasite .

Phulla vikasane , kattari to , sañjātatthe vā ito , phala visaraṇe vā , visaraṇaṃ vikāso , assu .

Kaca bandhane , vi pubbo vikasane , kattari aM0.363 .

Vikacate vidalati visiliṭṭhadalo bhavatīti vā vikaco , a , vi saddo visilesajotako .

Kasa gamane , to .

Dalānaṃ aññamaññaṃ visilesato samudāyo ‘‘ vikasito ’’ tyuccate .

Phuṭopyatra .

Phuṭa vikasane .

Pādo rukkhagge .

‘‘ Na nā ’ ggaṃ sikharaṃ siro ’’ ti vopālitavacanato ‘‘ siraso aggan ’’ ti na chaṭṭhīsamāso .

Siro vutto .

Aja gamane , go , aggaṃ , seṭṭhe tīsu .

Sī saye , kharo , sikhā vā cūḷā , sā viya jāyatīti sikharo .

Dvayaṃ sākhāyaṃ .

Sākha byāpane , a .

‘‘ Latā vallī samākhyātā , latā sākhā ca sākhinan ’’ ti latā nānatthā .

Lā ādāne , to , rasso .

543. Chakkaṃ patte .

Dalati vikasatīti dalaṃ , a .

Lasa kantiyaṃ , pakārena lasatīti palāso , ṇo .

Chada saṃvaraṇe , chādīyate yena chadanaṃ , yu .

Pūrayatīti paṇṇaṃ , nipātanā , pata adhogamane vā , patatyacirena paṇṇaṃ , patta ñca , to , pume .

Saññāyaṃ ṇa mhi chado .

Dvayaṃ pattādisaṅghātavati sākhāya pabbe .

Palla gamane , avo .

Kisa gamane , yo , lā gamo majjhe .

Dvayaṃ aṅkure .

Navo eva ubbhito uggato navubbhinno .

Aṅka lakkhaṇe , uro .

544. Pakkaṃ yāva pādena nāmaṃ .

Vikāso mukhapabuddhakalikāyaṃ makuḷādidvayaṃ .

Muca mocane , ulo , ussattaṃ , ca ssa ko , makuḷaṃ , makuḷo vā .

Kuṭa chedane , malo , assu , kuṭumalo , kutumalopi .

Pupphassa ca phalassa ca pakatibhūteM0.364 jālapatte khārakā didvayaṃ .

Khura vināse .

Ṇvu .

Jala dhaññe , sakatthe ko .

Jālakaṃ napuṃsake .

Dvayaṃ jālakato pavuddhe pupphe , phale ca .

Kala saṅkhyāne , ṇvu , kura sadde , ṇvu .

Pupphādibandhanaṃ pupphaphalānaṃ bandhanaṃ vaṇṭaṃ nāma .

Bandhīyate yena vaṇṭaṃ , vajādi .

545. Tikaṃ pupphe .

Pasu pāṇigabbhavimocane , ṇo .

Khapaṇakabhāsāya rukkhopi pāṇi , vuddhādi , pasavo .

Kusa akkose , umo , kasa gamane vā , kāsa dittiyaṃ vā , umo , rasso .

Puppha vikasane , pupphatīti , a .

Pupphajo rajo pupphadhūlī parāgo nāma , ranja raṅge , ṇo .

Madhurapuppharaso makarando nāmāti mataṃ .

Makkhikā ramanti yasmiṃ makarando , vajādi .

Dvayaṃ kalikābhi ākiṇṇe pariṇāyavati .

Thu abhitthave , ṇvu , thavako .

Gudha parivedhane , ṇvu , dha ssa cho , gocchako .

546-547.

Āme apakke phale salāṭu utto , salāṭa bālyaparibhāsanesu , u , vijjamānabālyatāya salāṭuM0.365 .

Pakkantu phalaṃ nippariyāyena ‘‘ phala ’’ mityuccate , tena ‘‘ āmasmiṃ phalavohāro rūḷhiyā pavattatī ’’ ti ñātabbo , phala nipphattiyaṃ , nipphatti cātra supakkattaṃ , sukkhe tu phale vāno .

Tatra salāṭu vānā tīsu , yathā salāṭu jambū , salāṭavo māsā , salāṭūni kumbhaṇḍāni , vānā harīṭakī , vāno muggo , vānamambaṃ .

Campakādi campakaṃ karavīraṃ kadambakaṃ asokaṃ kaṇṇikāraṃ campakādīnaṃ pupphaṃ vikāro , avayavo ceti aññatthe ṇo na bhavati , tadantato pupphassuppatitato , evaṃ campakādīni kusumanāmāni napuṃsake vattanti , ambādi dāḷimaṃ nāraṅgaṃ āmalakaṃ kuvalaṃ badaranti pakatyantarameva phale vattate , āmalakiyā kuvaliyā badariyā phalaṃ vikāro , avayavo ceti aññatthe taddhitopi noppajjate , tadantato phalassuppatitato , evaṃ ambādīni phalanāmāni napuṃsake vattanti .

Mallikādayo kusumepi vattamānā saliṅgā pakatiliṅgāabhedopacārena pavattiyā , yathā – mallikā jāti , vanamallikā iccādi .

Vīhayopyabhedopacārena phalepi saliṅgā , yathā māsassa phalaṃ māso , muggassa phalaṃ muggo , evaṃ yavo , tilo , atasī , kaṅgu , dhaññaṃ .

Tikaṃ jambuyā phale .

Tatra yadā lokato phale vutti , tadā jambu saddo pakatyantarameva phale vattate , yadā na phalavutti , tadā vikāre avayave vāno , jama adane , bū , jambū , pakatyantarāphale vutti .

Jambuyā phalaṃ jambuvaṃ .

Jambu ca .

Lokato eva phalepi vattamānā harīṭakyādayo sabhāvato itthiyaṃ bhavanti [ amara 14.18-20].

Harīṭakiyā phalaṃ harīṭakī , evaṃ kosātakī , sallakī , dakkhā , kaṇḍakārikā , sephālikā iccādi , pubbe viya vikārāvayavatthesu paccayābhāvo , assatthādikaṃ chakkameva taddhitantaṃ assatthādīnaṃM0.366 phale vattamānānaṃ napuṃsakaṃ siyā rūpabhedo , yathā – assatthassa phalaṃ assatthaṃ , veṇuno phalaṃ veṇavaṃ , pilakkhassa phalaṃ pilakkhaṃ , nigrodhassa phalaṃ nigrodhaṃ , iṅgudiyā phalaṃ iṅgudaṃ , brahatiyā phalaṃ brāhataṃ , vidārī aṃsumatī gambhariyādayo mūle , pupphepi saliṅgā [ amara 14.18-20].

Pāṭalā saddo pana abhedavatticchāyaṃ mūle pupphepi vattamāno sabhāvato itthiliṅgo , bhedavatticchāyaṃ vikāre avayave vā ṇa mhi pāṭalaṃ [ amara 14.18-20].

Dvayaṃ sākhāpallavādisamudāyalakkhaṇe ābhoge , viṭa vedhane , viṭa akkose vā , apo , pa ssa bha tte viṭabhī , nadādi .

548. Mūlamārabbha mūlato paṭṭhāya sākhanto sākhāvadhi tarussa bhāgo khandho nāma , yo ‘‘ pakaṇḍo ’’ tipi vuccati , khanu avadāraṇe , dho , khandho , khāda bhakkhane vā , ko ,‘‘ khādāmagamānaṃ khandhandhagandhā ’’ ti khandhā deso , kalopo .

Rukkhacchidde rukkhādīnaṃ vivare koṭaro .

Kuṭa chedane , aro , koṭaro , nikkuhopi .

Dve samā .

Kāsa dittiyaṃ , kāsate agginā dippateti kaṭṭhaṃ , to , ta ssa ṭṭho , rasso ca , kasa gamane vā , to , kaṭṭhaṃ .

Dara vidāraṇe , ṇu .

549. Tikaṃ mūle .

Vu saṃvaraṇe , do , niggahītāgamo , budha gamane vā , a , dha ssa do .

Mūla patiṭṭhāyaṃ , ṇo , pāda saddenaM0.367 tappariyāyā caraṇatthā sabbe saṅgahitā , pādasadisattā pādo , dvayaṃ chinnassa tarukkhandhassa bhūmiṭṭhabhāge .

Saṅka saṅkāyaṃ , u , saka sattiyaṃ vā , niggahītāgamo .

Khanu avadāraṇe , ṇu , khāṇu .

Dhuvopi , dhuvati thirāyateti dhuvo , dhu gatitheriyesu , a , uvā deso .

Dvayaṃ vidāriyādīnaṃ kande .

Kuyaṃ pathaviyaṃ ruhatīti kuruhāṭaṃ , aṭo , kanda avhāne , rodane ca ,‘‘ karahāṭo ’ mbujakande , puppharukkhabhītesu ce ’’ ti nānatthasaṅgahe .

Dvayaṃ halādīnaṃ kalīre .

Kala saṅkhyāne , īro .

Masa āmasane , thako , matthake sīse vā jāto matthako .

550. Dve samā .

Abhinavaniggatā āyatā sakusumā , kusumasuññā ca mañjarī , vallarī tu tadaññāpi , yathā tālavallarī , vala , valla saṃvaraṇe , aro , nadādi .

Muñjayogato mañjarī , ro , nadādi , ussattañca , dvepi nārī .

Dvayaṃ latāyaṃ .

Valla saṃvaraṇe , nadādi .

Latā vuttā ,‘‘ latā patāninī vallī matakīthā ’’ ti halāyudho .

Akkhandho appakkhaṇḍo , bahupattatacadaṇḍikādi .

Yo vā tanupakaṇḍo vaṃsanaḷādi , so ‘‘ thambo , gumbo ’’ ti coccate , thaka saṃvaraṇe , bo , ka ssa mo .

Gupa rakkhaṇe , bo , pa ssa mo .

Patāno sākhāpattacayo , tena yuttā gorakkhāM0.368 tambūli dhivusajīmūta gaḷojhādikā latā , sā vīru nāma , vividhehi ruhatīti katvā , kvi , vīru , dīghādi , gumbinīpi .

551. Pajje pādena nāmaṃ .

Yatra dvayaṃ ‘‘ bodhirukkho ’’ ti saññite buddhassa bhagavato sabbaññutaññāṇappaṭilābhaṭṭhānabhūte dumarāje , aññatra tūpacārā .

Assaṃ sabbaññutaññāṇaṃ tiṭṭhati etthāti assattho , ṭha ssa tho , dvittaṃ , māravijayasabbaññutaññāṇappaṭilābhādikehi bhagavantaṃ assāsetīti vā assattho , ā pubbo sāsa anusiṭṭhiyaṃ , tosane ca vattati , to , rasso .

Sabbaññutaññāṇaṃ bujjhati etthāti bodhi , budha avagamane , i , bodhi , dvīsu .

Caladalo , pippalo , kuñjarāsanopi .

Dvayaṃ bahupāde .

Adhobhāgaṃ rundhatīti nigrodho , usso , gā gamo ca .

Vaṭa vedhane , vaṭatīti , a .

Dvayaṃ kabiṭṭhe .

Kavimhi vānare tiṭṭhatīti kabiṭṭho [ pāyena kapayo tiṭṭhanti atra kapittho ( cintāmaṇiṭīkā 14.21)]‘‘ vānare paṇḍite kavī ’’ ti vopālito , tathā kapittho , to , ṭha ssa tho ca .

Dadhittho , ambilaphalopi .

Dvayaṃ udumbare .

Yaññakammānamaṅgo ekaṅgattā yaññaṅgo , dubbī hiṃsāyaṃ , aro , niggahītāgamo , ekassa ba ssa lopo ca .

Jantuphalo hemaduddhopi .

552. DvayaṃM0.369 koviḷāre .

‘‘ Sukapadāccharo campo ,

Koviḷāro tu kañcano ;

Pubbo sito paro ratto ,

Yugapattā ubhopite ’’ ti [ cintāmaṇiṭīkā 14.22].

Hi ratanakoso , kañjanālakopyatra .

Yugaṃ yamakaṃ pattamassa .

Tipādaṃ uddāle .

Vātaṃ uddālatīti uddālo .

Siṅgārādīnaṃ saññāvasena rukkhānaṃ rājā rājarukkho , vātarogahanane rājabhūto rukkho vā rājarukkho .

Katā mālā assa pupphehīti katamālo , siṅgārappakāso .

Indati paramissariyaṃ karoti vātahananeti indīvaro , īvaro , indiyā sakkassa bhariyāya icchitabbattā vā indīvaro .

Caturaṅgulo , ārevato , suvaṇṇakopi .

553. Dvayaṃ jambhīre , yassa phalamambilaṃ hoti .

Ambilattā dantassa saṭho dantasaṭho .

Saṭha ketavahiṃsāsaṃkilesesu , a .

Jamu adane , īro , bha nto ca , jambha gattavināme vā , jambho , jambhalo , jambīropi .

Dvayaṃ varaṇe .

Vara icchāyaṃM0.370 , yu .

Kala saṅkhyāne , iro , nadādi , rassanto .

Varuṇo , tittasākopi .

Dvayaṃ phalahare .

‘‘ Ko ayaṃ , suko ’’ ti vimatuppattikarapattakusumatāya kiṃsuko .

Pāri samuddo , tatra bhaddo pāribhaddo , so eva pāḷibhaddo , koviḷāro , taṃsaṇṭhānapattakusumatāya pāḷibhaddo .

Dvayaṃ vidule , yo abbhasamaye pupphati .

Vaja gamane , ulo .

Vī pajane , aso , to nto ca , vi pubbo ata sātaccagamane vā , aso .

Vānīropi .

554. Dvayaṃ pītane , yassa pattaphalāni ambilāni , pūgaphalappamāṇañca phalaṃ , sallakīrukkhasaṇṭhāno ca , so rukkho .

Amba sadde , aṭo , sakatthe ko .

Pī tappanakantīsu , tano , pītiṃ vā tanotīti pītano , sakatthe ko .

Dvayaṃ guḷapupphe .

Mana ñāṇe , ko , madhvā deso ca .

Madhunāmo dumo madhuddumo .

Dvayaṃ ‘‘ lambū ’’ ti khyāte .

Guḷo viya sātena phalamassa guḷaphalo .

Pīla patitthambhe , u .

Dvayaṃ tikkhagandhe .

Sobhaṃ janetīti sobhañjano , sobhaṃ visañjanametena hetubhūtenāti vā sobhañjano .

Vuttañca –

‘‘ Sirīsapupphassa rasena bhāvitaṃ ,

Sahassavāraṃ marīcaṃ sitavhayaṃ ;

Etena samanti visāhi sambhavā ,

Katañjanasnehanapādanatthuto ’’ ti .

Si sevāyaṃ , viddhavināsanatthaṃ sevīteti siggu , gu , thī .

Cittahārī , pabhañjano , viddhavināsanopi .

555. DvayaṃM0.371 visālatace , yo sarade pupphati pupphaṃ .

Sattapaṇṇānyassa sattapaṇṇī pume .

Chattamiva paṇṇamassa chattapaṇṇo .

Visamacchadopi , sattapaṇṇattā visamacchado .

Dvayaṃ rathaddume .

Rathaṃ tanoti yena tiniso , iso .

Atipamuccati dāhapittamaneneti atimuttako .

Cittakipi .

Dvayaṃ vātapothe , paṃ vātaṃ lunātīti palāso , aso .

‘‘ Patte palāsaṃ so rukkhe , pītaharitakiṃ suke ’’ ti hi ruddo .

Vātapothopi , vātassa potho vātapotho , putha hiṃsāyaṃ .

Dvayaṃ ‘‘ putīti ’’ khyāte .

Hatajantupamohasaṅkhātāriphalatāya ariṭṭho , nipātanā hanti ssa ṭṭho , taṃrogārivantajanehi icchitabbaphalattā vā ariṭṭho , isu icchāyaṃ .

Phaṇa gatiyaṃ , ilo , asse .

556. Tikaṃ siriphale .

Mala dhāraṇe , ūro .

Bila bhedane , ṇuvo , beluvo .

La paccaye billo .

Saṇḍilyo , selusopi .

‘‘ Munippabhede mālūre , saṇḍilyo pādapantare , naṭe bille ca seluso ’’ ti [ cintāmaṇiṭīkā 14.32] rabhaso .

DvayaṃM0.372 tuṅge .

Pumanāmo nāgo rukkho punnāgo .

‘‘ Punnāge puriso tuṅgo , kesaro devavallabho ’’ ti [ amara 14.25] hya marasīho , dīgho ,‘‘ pumassa liṅgādīsu samāsesū ’’ ti a kāralopo ca .

Atisayapupphakesaravantatāya kesaro , kisa tanukaraṇe vā , aro , pupphakesayuttatāya vā kesaro , ro .

Dvayaṃ loddamatte .

Sala gamanattho , avo .

Rattakaphapittasote lunātīti loddo , ddo .

Tiriṭo , sāvaropi .

‘‘ Sāvaro aparādhe ca , lodde pāpe ca kathyate ’’[ cintāmaṇiṭīkā 14.33] tya jayo .

Dvayaṃ dhanupaṭṭe phalini .

Pī pāne , alo , ī ssa iyā deso .

Sannakā tāpasā , tesaṃ du dumo sannakaddu ,‘‘ sannakaddu cāpapaṭā , varaṇo tāpasappiyo ’’ ti [ cintāmaṇiṭīkā 14.35] hi kosantare .

557. Dvayaṃ ‘‘ mhanakū ’’ iti khyāte .

Likuco nāma ḍahurukkho , tagguṇattā likocako , saññāyaṃ ko .

Aṅka lakkhaṇe , olo , aṅkolo .

Dvayaṃ kumbhe .

Rogaharaṇe garunopi vejjassa garu guggulu , nipātanā .

Kusa chedane , ṇvu .

Kumbho , puropi .

‘‘ Rāsibhede gajamuddhaṃse ,

Kumbhakaṇṇasuke ghaṭe ;

Kāmuke vāranāriyañca ,

Kumbho klīvantu vaggulumhī ’’ ti [ cintāmaṇiṭīkā 14.34].

Rabhaso .

Pura aggagamane , ṇo , puro .

DvayaṃM0.373 ambe .

Ama gatiyaṃ , bo , amba sadde vā , a .

Cuti āsecane , rakkhaṇe ca , a , cu cavane vā , to , dīghādi .

Rasālopi , rasaṃ lātīti rasālo , dīgho .

Eso ambo sugandhavā atisayagandhayutto samāno ‘‘ saho , sahakāro ’’ ti coccate .

Saha sattiyaṃ , sugandhaṃ kattuṃ sahatīti saho , a .

Sahanaṃ saho , taṃ karotīti sahakāro , hā vā pamudā , tāya saha vattatīti saho , sahaṃ samudaṃ karotīti sahakāro .

558. Dvayaṃ setambe .

Puṇḍa puṇḍane .

Puṇḍa khaṇḍanetyeke , ṇvu , assī , arā gamo ca .

Setavaṇṇo ambo setambo .

Dvayaṃ bahuvārake , yassa phalāni atipicchilāni .

Si bandhane , lu , sala gamanattho vā , u , asse .

Picchilattā bahūni vārīni yasmiṃ bahuvārako , saññāyaṃ ko .

Sīto , uddālo , kaphalopi .

Dvayaṃ kāsmariyaṃ .

Sirimantāni paṇṇāni yassā sepaṇṇī , nadādi , sirī saddassa se .

Kasmīradesajattā kāsmarī , kāsa dittiyaṃ vā , maro , nadādi .

Madhupaṇṇī , bhaddapaṇṇīpi .

Dvayaṃ sakaṇṭakambilaphalarukkhe .

Sakaṇṭakattā kucchitaṃ lātīti kolī , nadādi .

Vada theriye , aro , nadādi .

Kuvalī , kakkandhūpi .

559. DvayaṃM0.374 tassā koliyā phale .

Koliyā phalaṃ kolaṃ .

Badariyā ayaṃ avayavo badaro .

Kuvalaṃ , phenilaṃ , sovīrampi .

‘‘ Sotañjane tu sovīraṃ , kañjike badarepi ce ’’ ti [ cintāmaṇiṭīkā 14.36] rabhaso .

Dvayaṃ assatthakulasambhūte rukkhapāsāṇādīsu sañjātarukkhe .

Pilaṃ paraṃ nissayabhūtaṃ kasatīti pilakkho , kasa vilekhane , sa ssa kha ttādi nipātanā .

Akhādanīyaphalatāya virūpaṃ phalamassatthīti pipphalī , ī , nadādi , vi ssapi ca .

Dvayaṃ toyādivāpiniyaṃ , yassā mūlaṃ mahāpañcamūle paviṭṭhaṃ .

Paṭa gamane , alo , nadādi , pāṭalī , pāṭalāpi .

Kaṇhaṃ pupphavaṇṭaṃ yassā sā kaṇhavaṇṭā , kāsmariyampi .

Alippiyaṃ , tambapupphipyatra .

Dvayaṃ gandhile .

Sāduphalatāya sādu ca so kaṇṭasahitatāya kaṇṭo ceti sādukaṇṭo .

Sakaṇṭakatāya attānaṃ virūpaṃ karotīti vikaṅkato , dvittaṃ , niggahītāgamo ca .

560. Catukkaṃ tinduke .

Tanu vitthāre , uko , da nto ca .

Tidi hiṃsāyaṃ vā , u , saññāyaṃ ko .

Kāḷo khandho pakaṇḍo yassāti .

Tima addabhāve , ūso , sakatthe ko , vara nto ca .

U paccaye timbaru .

DvayaṃM0.375 tambaphale .

Irāvatī nadī , paṭhamakāle tassā tīre jāto erāvato .

Nāraṃ vuccati nīraṃ , taṃ gacchatīti nāraṅgo .

Dvayaṃ makkaṭatinduke .

Kula saṅkhyāne , ṇvu .

Kākendu , kākalukopi .

561. Tikaṃ kadambe .

Kaṃ vātaṃ dametīti kadambo , bo .

Pinetīti piyako , ṇvu , iyā deso .

Nayati mudaṃ nīpo , po .

Dvayaṃ , vidarukkhe , yassa niyyāsena peḷādayo limpanti .

Bhala , bhalla paribhāsanahiṃsādānesu , nadādi , aññatra to , ka nto ca , bhallātako , tīsvayaṃ .

Arukaro , aggimukhopi .

Dvayaṃ ‘‘ pāvusā ’’ iti khyāte .

Jhapa dāhe , ṇvu .

Pa ssa vo .

Paca pāke , ulo .

Dvayaṃ sirimati , yassa phalāni marīcappamāṇāni , ambilāni ca .

Tila gamane , ṇvu .

Khura chedane , ṇvu .

562. Dvayaṃ ambilikāyaṃ .

Ci cayane , co , cica ādānasaṃvaraṇesu vā .

Tanu vitthāre , ambilarasaṃ tanotīti tintiṇī , dvittamittaṃ , ṇa ttañca , nadādi .

Dvayaṃ ambilaṅkuraphale setarukkhe .

Gadrabhaṇḍappamāṇaphalattā gaddabhaṇḍo , ra lopo .

Kapi calane , tano , dīgho āgamassa .

Kandarālo , pilakkhopi .

TikaṃM0.376 sālarukkhe .

Sala gamane , ṇo , sāravantatāya vā sālo .

Assakaṇṇasadisapaṇṇatāya assakaṇṇo .

Sanja saṅge , a , sajja adane vā , a .

Dvayaṃ nadīsajje .

Ajja ajjane , uno .

Kaka lolye , udho .

Vīrataru , indadumopi .

563. Tikaṃ mucalinde .

Cula nimujjane .

Mucala saṅgāte , indo .

Nīpo kadambepi .

Tikaṃ pītasāle .

Piyako kadambepi .

Asa bhakkhane , yu , pītapuppho sālo rukkho pītasālo .

Bandhūkapuppho , jīvakopi .

Dvayaṃ jhāṭaliyaṃ .

Gāvo lihantīti golīso , ha ssa so .

Jhaṭa saṅghāte , alo .

Jhāṭalo , pāṭalipupphākāro dīghaphalo rukkho .

Pamokkhopi .

564. Dvayaṃ rājāyatane , khīravantatāya khīrikā .

Devarājassa nivāsanaṭṭhānabhūtattā rājāyatanaṃ , piyālepi .

Dvayaṃ kapphale .

Kucchitena phalena umbhati pūratīti kumbho .

Kucchitena modatīti kumudikā , ṇvu .

Dvayaṃ guvākarukkhe , yassa phalena tambūlanāmaṃ jāyati .

Pūja pūjāyaṃ , ṇo , ja ssa go .

Kamu icchāyaṃ , hetukattari ṇvu .

Khapuropi .

Dvayaṃ lohitalodde .

Paṭṭiityākhyā yassa paṭṭiM0.377 .

‘‘ Paddhī ’’ tipi pāṭho .

Asmiṃ pakkhitte lākhā rattā bhavatīti lākhāpasādano .

Kamukopi .

565. Dvayaṃ iṅgudiyaṃ , ayañca kaṇṭakī bāhulyena majjhimadese jāyate .

Iṅga gamanattho , ido , issu , nadādi .

Tāpaso payujjamānaphalakatāya tāpasataru .

Dvayaṃ ‘‘ bhujapatto ’’ itikhyāte sundaratace rukkhe , yassa tace mantakkharāni likhanti .

Bhujo pāṇi , taṃsadisapattatāya bhujapatto .

Mantalekhakehi ābhujitatacavantatāya ābhujī .

Bhūjo , cammī , muduttacopi .

Dvayaṃ simbaliyaṃ .

Picchāyogā picchilā , ilo .

Samba maṇḍale , ali , assi .

‘‘ Picchilā pūraṇī mocā , thirāyu simbalī dvisū ’’ ti [ amara 14.46] amarakoso .

Dvayaṃ picchilākāre kaṇṭakasahite rukkhe .

Ruca dittiyaṃ , hetukattari yu , kuṭa koṭilye , kattari ṇo , koṭo asimbali samānopi simbalisadisākāradassanato koṭasimbali , pume .

Kasambalopi .

566. Dvayaṃ ‘‘ kaṇṭakarañja ’’ iti khyāte kaṇṭakini karañjagumbe , yaṃ loke ‘‘ kalino ’’ ti vuccati .

Kara hiṃsāyaṃ , kara toM0.378 ririyā .

Pū pavane , iko , to nto ca .

Pūtikarajo , kalimārakopi , kalino .

Dvayaṃ dālimapupphākāre pītanāsakarukkhe .

Ruha janane , ṇī .

Lohitapupphatāya rohitako .

Dvayaṃ eraṇḍe .

Eraḍi hiṃsāyaṃ .

Vātaṃ eraṇḍatīti eraṇḍo , ṇo .

Maṇḍa bhūsane , īsaṃpasannatelatāya vā āmaṇḍo , āmaṃ vā vātaṃ , taṃ dāyatīti āmaṇḍo .

Dā avakhaṇḍane , dā ssa ḍo .

Cittako , cañcupi .

‘‘ Aggisaññepi cittako , pume eraṇḍake cañcu .

Pakkhituṇḍe thiyaṃ mato ’’.

Dvayaṃ sivārukkhe .

Sattuyuttaphalatāya sattuphalā .

Gaṇḍaṃ sametīti samī , a , nadādi , pāribhaddakepi .

Garudāru , pūtikaṭṭhampi .

567. Dvayaṃ karañje .

Nattaṃ rattā mālā yassa .

Kaṃ rañjayatīti karañjo , ṇo .

Cillavillo , karajopi .

Dvayaṃ khadire .

Khada hiṃsāyaṃ , theriye ca .

Khadanti dantā yenāti khadiro , iro .

Dantā dhāvanti yena nirogattāti dantadhāvano , yu , dhāva gatisuddhiyaṃ .

Gāyattī , bālatanayopi .

‘‘ Gāyattī khadire itthī , chandasipi chaḷakkhare ’’ ti [ cintāmaṇiṭīkā 14.49 byākhyāsudhā 2.4.50] rabhaso .

Bālo sukhumo pattasaññito tanayo yassa bālatanayo .

Dvayaṃ pītasāre khadire .

Khadirādikantu pītasāre .

SetavaṇṇatāyaM0.379 somo kappūrasadiso vakko vakkalametassa somavakko .

‘‘ Somo kuvere pitudevatāyaṃ , vasuppabhede vasudhākare ca .

Dibbosadhī somalatā samīraṇe , kappūranīresu ca vānare cā ’’ ti nānatthasaṅgaho .

Īsaṃ khuddakaṃ dalametassa kadaro , la ssa ro .

Dvayaṃ piṇḍītake .

Sala gamane , lo .

Mada ummāde , yu .

‘‘ Piṇḍītako maravako , sasano karahāṭako ’’ tya marakose [ amara 14.52].

568. Tikaṃ indasāle .

Sālānaṃ rukkhānaṃ indo rājā indasālo , dāsādīsu sirivaḍḍhakā disaddo viya adhivacanamattamidaṃ .

Indassa sakkassa sālotipi indasālo .

Salla to ṇvu , nadādi , sallakī .

Khara chedanavināsanesu , ṇvu .

Dvayaṃ devadārumhi .

Devānaṃ dāru .

Bhaddattā bhaddadāru .

Sakkapādapo , pāribhaddako , pītadāru , dāru , pūtikaṭṭhampi .

Dvayaṃ hemapupphake .

Paṭhamakāle campānagare jāto campeyyo , ṇeyyo .

Ka paccaye campako .

569. Dvayaṃ panase .

Pana byavahāre , thutimhi ca , aso .

Kaṇṭakayuttaṃ phalamassa kaṇṭakiphalo .

Dvayaṃ sivāyaṃ .

Na vijjateM0.380 rogabhayaṃ , rogabyatho copayujjamānāyamassanti abhayā .

Rogabhayaṃ harati apanetīti harītakī , to , sakatthe ko , nadādi .

Harittakīpi .

Abyathā , putanā , amatā , hemavatī , cetakī , sivāpi .

Dvayaṃ karisaphale .

Rogaṃ asati bhakkhatīti akkho , kho , sa ssa ko .

Rogaṃ vibhūtaṃ karotīti vibhītako , vibhīṭakopi .

Bhūtāvāso , kaliddumopi , kalissa āsayabhūto dumo kaliddumo .

Dvayaṃ pussaphale .

Natthi matametissaṃ hetubhūtāyaṃ amatā .

Mala dhāraṇe , ṇvu , nadādi , āmalakī .

Vayaṭṭhāpi .

Vayo tiṭṭhati thirībhavatyetāyāti vayaṭṭhā .

570. Dvayaṃ ḍahurukkhe .

Labunāmake pabbate jāyatīti labujo .

Khuddakattā līnaṃ apākaṭaṃ kucasaṅkhātaṃ phalametassa likuco , nipātanā .

Dvayaṃ pītapupphe .

Agandhapupphatāya attānaṃ kaṇiṭṭhaṃ karotīti kaṇikāro , ṭṭha lopo , padumappamāṇapupphadumatāya dumuppalo .

Tikaṃ hiṅguniyyāse .

Nī naye , bo , mo nto ca .

Tittarasattā aribhāve tiṭṭhatīti ariṭṭho .

Puciṃ kuṭṭhaṃ maddatīti pucimando , ittaṃ , bindāgamo .

Dhammaseno , mālakopi .

Malate rogaṃ mālako , ṇvu .

Dvayaṃ rattapupphe .

Karo tismā ṇvu .

Dala vidāraṇe , mo , ikārāgamo .

Dāḷimopi .

571. DvayaṃM0.381 pītaddume .

Sarati kālantaraṃ saralo , alo .

Pūtiyeva kaṭṭhaṃ pūtikaṭṭhaṃ , pūtimuttan ti yathā .

Dvayaṃ picchilāyaṃ .

Kapi calane , ilo .

Sāsa anusiṭṭhiyaṃ , sisa icchāyaṃ vā , apo , niggahītāgamo , siṃsapā .

Agurupi .

Tikaṃ phaliniyaṃ .

Sā tanukaraṇe , mo .

Piyabhāvaṃ gacchatīti piyaṅgu , u .

Kamanīyabhāvaṃ gacchatīti kaṅgu , u , nipātanā .

Mahilāvhayā , latā , gundā , gandhaphalī , kārambhāpi .

Dvayaṃ sirīse .

Sarati rogaṃ hiṃsatīti sirīso .

Īso , assi .

Bhaṇḍa paribhāsane , ilo .

Kapītanopi .

Ambāṭake , gaddabhaṇḍe ca kapītano .

572. Dvayaṃ maṇḍūkapaṇṇe .

Suṇa gatiyaṃ , ṇvu , dīghaṃ phalavaṇṭaṃ yassa .

Naṭo kuṭannaṭāpi .

Dvayaṃ bakule .

Vaka ādāne , ulo .

Kesarayuttapupphatāya kesaro .

Dvayaṃ malapupphasmiṃ .

Kākānaṃ udumbaro kākodumbaro , so eva kākodumbarikā , sakatthe iko .

Phala nipphattiyaṃ , gu , la ssa go .

Dvayaṃ nāgarukkhe .

Na gacchatīti nāgo , dīghādi .

Nāgānaṃ mālā , sā sañjātā yatra nāgamālikā .

573. DvayaṃM0.382 asoke .

Natthi soko yena .

Vaja gamane , ulo .

Dvayaṃ jayāyaṃ .

Taṃtaṃrogajayādikaṃ karotīti takkārī , ṇī .

Visesena jayatīti vejayantikā , anto , nadādi , sakatthe ko .

‘‘ Jayā jayantī takkārī , nādeyī vejayantikā ’’ tya marakoso [ amara 14.65].

Dvayaṃ samuddasamīpadesaje sāmadale tamālanāme tarumhi .

Tāpiyaṃ jāyatīti tāpiñcho , aññatthe cho , bindāgamo ,‘‘ tāpī tu saritāntare ’’ ti hi nānatthasaṅgaho .

Tamu kaṅkhāyaṃ , alo .

Dvayaṃ kuṭaje .

Rogaṃ chindatīti kuṭajo , jo .

Girimhi jātā mallikā girimallikā , sakkapariyāyopyatra .

574. Tassa kuṭajassa phale indayavo .

Indassa sakkassa yavo dhaññaviseso indayavo .

Kaliṅgaṃ , kaddayavampi .

‘‘ Pūtikarañja dhūmyāṭe , desabhede pumā bhave ;

Kuṭajassa phale klīvaṃ , kaliṅgaṃ thī tu nāriyan ’’ ti [ cintāmaṇiṭīkā 14.67].

–

Rabhaso .

Amaramālāya ntu ‘‘ kaliṅge ’ ndayavo pumā ’’ ti itthikaṇḍe pāṭho .

Tassattho kaliṅgā itthī , indayavo pumāM0.383 .

Dvayaṃ kaṇikārikāyaṃ .

Aggi anena manthyate aggimantho , ṇo .

Taṃ kaṭṭhehi ghaṃsiyamāne aggi uṭṭhahati .

Kaṇa gatiyaṃ , ṇvu .

Jayāpyatra .

‘‘ Vijaye so jayā duggā , jayantī gaṇikārike ’’ ti jayā nānātthā .

Dvayaṃ nigguṇḍiyaṃ .

Natthi guṇḍaṃ gabbhabandhanametāyāti nigguṇḍī .

Si bandhane , du , sinduṃ gabbhabandhanaṃ vāretīti sinduvāro .

Indānīpyatra .

Indānīkaraṇe thīnaṃ , sinduvārendanārisu .

Dvayaṃ mallikāyaṃ .

Tiṇāni sūlanti yasminti tiṇasūlaṃ , sūla rujāyaṃ .

Yatra taṃ jāyati , tatra tiṇāni rogīni bhavantītyattho .

‘‘ Tiṇasūlaṃ mallikāyaṃ , paṇḍakaṃ ketakīphale ’’.

Mallate dhārīyate sabbehīti mallikā , malla dhāraṇe , i , sakatthe ko .

Bhūpadī , sītabhīru ca .

575. Dvayaṃ kaṇhapupphasephālikāyaṃ .

Siphā jaṭā yassatthi sephālikā , iko , la majjho .

Nīlapupphatāya nīlikā .

Suvahā , nigguṇḍīpi .

‘‘ Sinduvārepi nigguṇḍī , nīlasephālikāya ce ’’ ti ruddo .

Dvayaṃ vanamallikāyaṃ .

Phuṭa vikasane , ā bhuso phuṭatīti apphoṭā , rassādi .

Catukkaṃ rattapupphe .

Bandha bandhane , u , sakatthe ko .

Jayatthaṃ sumanaṃ jayasumanaṃ .

Bhaṇḍa tismā iko , bhaṇḍiko .

Jīvatīti jīvako , jīva pāṇadhāraṇe , ṇvu .

Jīvaka saddassa pītasālādīsvapi pavattanato bandhu eva jīvako bandhujīvakoti bandhu saddena visesetvā vuttaṃ , samuditena vā nāmamidamekassa .

‘‘ Bandhu bandhukapupphe ca , bandhubhātari bandhave ’’ ti vacanato ,

‘‘ JīvakoM0.384 pītasāle ca , khepane vuddhijīvini ;

Sevini pāṇake phāti-kuṇḍike pādapantare ’’ ti .

–

Vacanato ca ‘‘ bandhujīvako ’’ ti ettha dve nāmānipi daṭṭhabbāni .

576. Pañcakaṃ sumanāyaṃ .

Sundaraṃ mano yassaṃ .

Sugandhattā jātisumanāti samuditanāmaṃ .

Mala dhāraṇe , to , nadādi .

Jana janane , ti .

Vassakālasañjātapupphatāya vassikī .

Iko , nadādi .

Dvayaṃ ‘‘ campeyya ’’ iti khyāte .

Yutha hiṃsāyaṃ , i , sakatthe ko , dīghādi .

Magadhe bhavā māgadhī .

Gaṇikā , ambaṭṭhāpi .

Dvayaṃ ‘‘ devāli ’’ iti khyātāyaṃ .

Sundaraṃ dalametissā sattalā , da ssa to , satta dalāni yassā vā sattalā .

Navā nūtanā mallikā navamallikā .

Navamālikāpi .

577. Dvayaṃ puṇḍake ‘‘ laṃsvaṇa ’’ iti khyāte .

Vasante pupphati vāsantī .

Atimudaṃ tanotīti atimutto , nipātanā .

Mādhavī , latāpi .

Madhumhi citte , vesākhe vā pupphatīti mādhavī .

‘‘ Latā jotimatīpakka-sākhāvallīpiyaṅgusu ;

Latā katthūrikāyañca , sā dubbāmādhavīsu cā ’’ ti .

LatāM0.385 anekatthā .

Dvayaṃ karavīre .

Kucchitaṃ ravanti assā yena karavīro , īro .

Asse māretīti assamārako .

Paṭihāsopi .

Dvayaṃ mātuluṅge .

Matto lujjati yena mātuluṅgo , luja vināse .

Paripuṇṇabījatāya bījapūro .

Rucakopi , ruca dittiyaṃ , ṇvu .

Dvayaṃ dhutture .

Uggaṃ majjati yena ummatto , mada ummāde .

Māretīti mātulo , ulo , ra ssa to .

‘‘ Ummatto kitavo dhutto , dhattūro kanakāvhayo , mātulo madano ’’ tya marakoso [ amara 14.77].

578. Dvayaṃ kaṇhapākaphale .

Karaṃ hatthaṃ maddati kaṇṭakena karamando .

Karamaddopi .

Suṭṭhu sinotīti suseno , si bandhane , yu .

Dvayaṃ kunde .

Kuṇa saṅkocane , do , na ttaṃ , kuṇa saddopakaraṇesu vā .

Māghe bhavaṃ māghyaṃ , yo , tasmiṃ kāle hi pupphādisamiddhi bhavatīti tabbhavattena byapadeso .

Dvayaṃ devatāse .

Devatā āsanti yaṃ devatāso .

Jīmūtakāle sañjātattā jīmūto , mhanalā .

Dvayaṃ sanāmapasiddhe pupphaviṭape .

Pupphamāsuṃ na milātamassa bhavatīti amilāto .

Mahantampi kālaṃ sahatīti mahāsahā .

579. CatukkaṃM0.386 jhiṇḍisāmaññe .

Sirī vattati yena sereyyako , ṇeyyako .

Dāsanāmakattā dāsī .

Kira vikkiraṇe , āto , dvittaṃ .

Kura sadde , ḍo , sakatthe ko .

Dvayaṃ kaṇṭena , patrena ca site paṇṇāse .

Aja gamane , uko .

Sito sukko paṇṇāso sitapaṇṇāso .

Dvayaṃ appapatte paṇṇāse .

Īra kampane , yu .

Phaṇiṃ jayati phaṇijjako , ya ssa ko .

580. Dvayaṃ japākusume .

Japati yāya japā , ju javane vā , po , ussattaṃ .

Marudesaje kaṇṭakini karabhappiye taruvisese karīrā didvayaṃ .

Karo tismā īro .

Kaca bandhane , dvittaṃ , kakaco , ganthilopi .

Dvayaṃ rukkhoparijāte vijātiye pallave .

Rukkhe jāyamānā taṃ addati hiṃsatīti rukkhādanī , adda hiṃsāyaṃ , yu , nadādi , da lopo .

Vanda abhivādanathutīsu , a , itthiyaṃ , sakatthe ko , a ssa dīgho .

Rukkharuhā , jīvantikāpi .

Dvayaṃ cittake .

Citi hiṃsāyaṃ , gandhe ca , ṇvu .

Aggisaññitoti aggipariyāyanāmako .

Pāṭhīpi , pume ’ yaṃ .

581. DvayaṃM0.387 gaṇarūpe .

Akko sūriyo , tappariyāyanāmakattā akko .

Vikarotīti vikiraṇo , yu .

Assi .

Akkavho , vasuko , apphoṭo , mandāro , akkapaṇṇopi .

‘‘ Pume akkavho apphoṭo , vanamālyaparājite ’’ ti [ cintāmaṇiṭīkā 14.80] ruddo .

Mandāro devadumamhi pāribhaddakepi .

Tasmiṃ akke yo setapupphako , tasmiṃ aḷakko .

Setapupphatāya alaṃbhūto akko aḷakko , ala bhūsane , ḷattaṃ .

Patāpasopi .

Dvayaṃ chinnaruhāyaṃ .

Tittarasattā pūtibhūtā latā pūtilatā , pū pavane vā , ti .

Rogamalaṃ punātīti pūti , sā eva latā pūtilatā .

Guḷa rakkhaṇe , co , nadādi .

Gara secane vā .

Amatā , madhupaṇṇīpi .

Madhu iva paṇṇamassā madhupaṇṇī .

Dvayaṃ dhanuseniyaṃ , yā pattehi vacāsadisī , tattaco tantadhanuguṇopayutto .

Mubbāvikāratāyeva dhanujiyā ‘‘ mubbī ’’ tyuccate , mubba bandhane , a , mubbā .

Madhurasattā madhurasā .

Devī , moraṭāpi .

Mura pavedhane , aṭo , moraṭā .

582. Dvayaṃ makkaṭiyaṃ .

Kapīnaṃ vānarānaṃ kacchuṃ janetīti kapikacchu .

Kapikaccupi .

Dukkhasamphassatāya duphasso .

Attaguttā , jaḍā , abyaṇḍā , kaṇḍūrā , pāvusāyinī , sūkasimbipi .

‘‘ AyaṃM0.388 phassena kaṇḍuṃ janayatī ’’ ti yā lokehi pariharīyate , tato ayaṃ attanā guttā rakkhitā attaguttā .

Pāvusāyaṃ utuyaṃ eti jāyate , ṇo , inī .

Sūkasahitā simbi assā sūkasimbi , rassanto .

Dvayaṃ maṇḍūkapaṇṇiyaṃ .

Maja suddhiyaṃ , ṭho .

Kāsa dittiyaṃ , karaṇe a , rasso .

Samaṅgā , yojanavallīpi .

Samaṅgatīti samaṅgā , a .

Yojanaṃ vallī yassā yojanavallī .

Dvayaṃ vanatittikāyaṃ .

Amba sadde , ṭho , ava rakkhaṇe vā , niggahītāgamo .

Pā rakkhaṇe , ṭho .

Setā , pāpacelīpi .

Setarasena yujjateti , a .

Dvayaṃ kaṭukarohiṇiyaṃ .

Kaṭa vassāvaraṇagatīsu .

U , kaṭu , nārī .

Kaṭukarasā hutvā ruhatīti kaṭukarohiṇī , ruha janane , yu , nadādi .

‘‘ Kaṭukarohiṇī ’’ ti samuditena nāmamidaṃ .

Kaṭurohiṇīpi .

583. Dvayaṃ kharamañjariyaṃ ‘‘ cacasima ’’ iti khyātāyaṃ .

Apamajjanti vatthādika ’ maneneti apāmaggo , dīgho upasaggassa .

Sikharamassāti sekhariko .

Dhāmaggavo , vimukhapupphīpi .

‘‘ Ghosake kharamañjariyaṃ , dhāmaggavo pume mato ’’.

Vimukhaṃ pupphamassā .

Dvayaṃ kaṇāyaṃ .

Pittaṃ phalati kuppati yāya pipphalī , nadādi .

Magadhe bhavā māgadhī , magadhānaṃ ayaṃ vā māgadhī , tatra paṭhamuppannattā , bāhulyena vā tatra jāyamānattā taṃsamaññāya byapadissate .

Vedehī , kaṇā , kolāpi .

Vedehānamayaṃ vedehī .

Kaṇā nānatthā , vuttañca ‘‘ kaṇā pipphali ’ jājī ce ’’ ti .

DvayaṃM0.389 tikaṇṭake .

Gavaṃ kaṇṭako gokaṇṭako , pathaviyaṃ vā laggo kaṇṭako gokaṇṭako .

Siṅgha ghāyane , āṭo .

Palaṅkasā , sādukaṇṭopi .

Yuttarāsnāyaṃ palāse ca palaṅkasā thiyaṃ .

Sādukaṇṭo vikaṅkatepi .

Dvayaṃ hatthipipphaliyaṃ .

Kolākārā , taṃnāmikā vā vallī kolavalli , rasso .

Ibhānaṃ hatthīnaṃ pipphalī ibhapipphalī .

Kapivallī , vasiropi .

Vasiro nānattho .

Vasiro apāmaggo sāmuddalavaṇaṃ hatthipipphali ceti .

Pume ’ yaṃ .

584. Dvayaṃ chaganthāyaṃ , yā ‘‘ uggagandhā ’’ tipyuccate .

Gunnaṃ lomasampātanaṭṭhāne jātā golomī , vaca viyattiyaṃ vācāyaṃ , karaṇe a , satapabbikāpi .

Vacā sukkalohitamūlabhedena duvidhā , tatrasukkā ‘‘ hemavatī ’’ tyuccate amarakose [ amara 14.102-3].

Dvayaṃ apphoṭāyaṃ .

Kaṇṇasaṇṭhānapupphatāya kaṇṇī .

Girimhi jātā kaṇṇī girikaṇṇī .

Rogādijitattā aparājitā .

Dvayaṃ kalasiyaṃ .

Sīhapucchākārakusumamañjaritāya sīhapucchi .

Pañhi appatanu vuccate .

Pañhi paṇṇaṃ yassā pañhipaṇṇī .

Puthupaṇṇī , guhāpi , puthu asiliṭṭhaṃ paṇṇamassā puthupaṇṇī .

Gahvare sīhapucchañca , thiyaṃ chamātuke guho [ cintāmaṇiṭīkā 14.93].

Dvayaṃ sālapaṇṇiyaṃ .

Sālapaṇṇasadisaviṭatāya sālapaṇṇī .

Sālaṃ sobhanayuttaṃ paṇṇamassā vā sālapaṇṇī .

Thu gatitheriyesu , iro , thiro .

585. DvayaṃM0.390 kaṇṭakārikāyaṃ .

Niddahati kaṇṭakamuṭṭheti nididdhikā , ṇvu .

Bhayakaraṇavasena byagghasadisatāya byagghī , brahatī , khuddāpi .

Dvayaṃ nīlirukkhe .

Nīla vaṇṇe .

Nīlavaṇṇatāya nīlī , nadādi , inī , nīlinī , kāḷā , tutthāpi .

Kāḷā kaṇhativutāyaṃ , nīlī yojanavallisu ;

Paṇḍe rasañjane tutthā , sukhumelāya nīliyaṃ [ cintāmaṇiṭīkā 14.94-5].

Dvayaṃ guñjāyaṃ .

Jañja yuddhe , uko , assi , guja sadde , a , bindāgamo .

Nāmantarāni cassa –

Dume sā rattikā ratta-dalā cūḷāmaṇī ca sā ;

Kākaciñcī tulābījaṃ , kaṇhalā ca sikhaṇḍinī .

Dvaya ’ maheruyaṃ .

Ayamaheruicceva khyātakaṇṭakavatī bhavati .

Sataṃ mūlāni yassa satamūlī .

Sataṃ roge āvaratīti satāvarī , vara āvaraṇicchāsu , atha vā ‘‘ satā ’’ ti ca ‘‘ āvarī ’’ ti ca dve nāmāni tassā .

‘‘ Satamūlī bahusutā-bhīru indīvarī varī ’’ ti [ amara 14.100] hi vuttaṃ .

586. Dvayaṃ ativisāyaṃ .

Mahāvīriyaṃ osadhaṃ mahosadhaṃ .

‘‘ Lasuṇe tivisāyañca , suṇṭhiyampi mahosadhan ’’ ti ruddoM0.391 .

Atīva visati bhesajjapayogesūti ativisā , visā , aruṇā , siṅgīpi .

‘‘ Aruṇo kiñcirattakke , sañjhārāge anūruke ;

Nisadde kapile kuṭṭhe , dabbeva vāccaliṅgiko ’’.

‘‘ Aruṇātivisāsāmā , mañjaṭṭhātivutāsu ca ;

Usīretivisāyañca , siṅgimagguravallabhā ’’ ti .

Dvayaṃ somarājiyaṃ .

Vaka ādāne , aco , somasamatāya kāritā vallikā somavallikā , sakatthe ko , kaṇhaphalā , pūtiphalāpi .

Dvayaṃ dāruhaliddārukkhe .

Dara vidāraṇe , bo , ra ssa bo , dābbī , dīghādi , nadādi .

Haliddavaṇṇadārutāya dāruhaliddā , haliddāpi .

Dvayaṃ biḷaṅge .

Aṅga , raṅga , laṅga , gatyatthā daṇḍakā dhātū , a , ḷattaṃ , biḷaṅgaṃ .

Citrāni taṇḍulāni yassā , taṇḍulo , kimisattupi .

587. Dvayaṃ samantaduddhāyaṃ , nuha uggiraṇe , nadādi , mahantaṃ nāmamassa .

Sīhuṇḍo , vajiradumo , guḷāpi .

Dvayaṃ dakkhāyaṃ .

Muduguṇayogā muddikā , madhuraso sādu , tena vuttaṃ vejjaganthe ‘‘ sādu lavaṇatittambilakaṭukasāyakā ’’ iti , taṃyogā madhurasā .

Gotthanī , dakkhāpi .

Tikaṃ yaṭṭhimadhukāyaṃ .

Madhurasatāya madhukaṃ , upamāne ko .

Daṇḍākārattā yaṭṭhi ca sā madhurasattā madhukā ceti yaṭṭhimadhukā .

Madhurasabhāve tiṭṭhatīti madhulaṭṭhikā , ra ssa lo , sakatthe ko ca .

‘‘ Madhuyaṭṭhikā ’’ tipi pāṭho , vuttañca ‘‘ madhukaṃ klītakaṃ yaṭṭhi-madhukaṃ madhuyaṭṭhikā ’’ ti [ amara 14.109].

588. DvayaṃM0.392 vātiṅgaṇe .

Vātaharattena gaṇīyateti vātiṅgaṇo , bhaṇḍa paribhāsane , ṇvu , nadādi .

Ṭa kārakaraṇe bhaṇṭākīpi , brahatiyampi ayaṃ .

‘‘ Vātiṅgaṇo tu vāttāku ,

Vāttāko sākaveḷu ca ;

Bhaṇḍākī rājakumbhaṇḍo ,

Vāttākī duppahāsinī ’’ ti [ cintāmaṇiṭīkā 14.114].

Rabhaso .

Dvayaṃ brahatiyaṃ .

Vāttaṃ nirāmayaṃ karotīti vāttākī , vātiṅgaṇepi .

Braha vuttiyaṃ , to , nadādi .

Dvayaṃ gorakkhataṇḍule , vuttañca tantantare ‘‘ gaṅgerukī nāgabalā , tathā gorakkhataṇḍulā ’’ ti .

Nāgassa balamiva balametissā rogaharaṇattā nāgabalā , jhasa hiṃsattho , a .

Dvayaṃ aggisikhāyaṃ .

Naṅgalasadisamūlatāya lāṅgalī , na ssa lo , dīgho ca .

‘‘ Naṅgalī ’’ tipi pāṭho , saradakāle sañjātattā sāradī .

589. Tikaṃ kadaliyaṃ .

Ramanti yassaṃ rambhā , bho .

Kada māraṇe , alo , nadādi .

Muca mocane , ṇo .

Dvayaṃ kappāsiyaṃM0.393 , yassā phalaṃ kappāsaṃ karoti lokānamupakāranti kappāsī , karo tismā pāso , nadādi .

Vada theriye , aro , samuddantāpi .

Samuddantā tu kappāsī , sikkādurālabhāsu ca ;

Kappāsī vanasambhavā ce , bhāradvājīti vuccati .

Dvayaṃ paṇṇalatāyaṃ .

Nāgaloke jātā latā nāgalatā .

Tambavaṇṇaṃ lātīti tambūlī , assū , nadādi .

Tambūlassa ayaṃ vā tambūlī .

Tambūlavallī , nāgavallīpi , tambūlaṃ nāma phalapattacuṇṇādiyogasamūhānaṃ nāmaṃ , tadatthā vallī tambūlavallī , nāgalokassa vallī .

Dvayaṃ dhātakiyaṃ , ayaṃ tambapupphī , majjopayuttā .

Pupphā sugandhikā dhātakicceva khyātā .

Aggijālasamānapupphatāya aggijālā .

Atisayaṃ ṭhitiṃ karotīti dhātakī , nadādi .

590. Dvayaṃ sukkativutāyaṃ .

Tisso vutā tacarājiyo yassā tivutā .

Tisso puṭā tacarājiyo yassā tipuṭā .

Saralā , tibhaṇḍī , rocanīpi [ devanīpi ( ka .)].

Dvayaṃ kaṇhativutāyaṃ .

Sā tanukaraṇe , virecanakaraṇena kāyaṃ , rogañca sāyatīti sāmā .

‘‘ Sāmā tu mecake vuddha-dārake harite nadi ;

Tikaṇhativutā gundā , sārivāyaminīsu ce ’’ ti .

–

Rabhaso , kalaM0.394 saṅkhyāne , kara karaṇe vā , a , kāḷā .

Thī kāḷā kaṇhativutāyaṃ , nīlīyojanavallisu .

Masūravidalā , addhacandā , kāḷamesikāpi .

Dvayaṃ kukkuṭasiṅgāyaṃ .

Siṅgasadisapupphatāya siṅgī , kuḷīrasiṅgī , vakkaṅgīpi .

Dvayaṃ reṇukākhye gandhadabbe , ayaṃ reṇuketyeva vāṇijādīnaṃ khyātā .

Assā ca marīcākati phalaṃ .

Reṇu gatisaddesu , ṇu , kapilā vuttā .

Dvijā , hareṇū , kontī , bhasmagandhanīpi .

‘‘ Hareṇu so kalāyepi , reṇukāyaṃ thiyaṃ bhave ’’ ti [ cintāmaṇiṭīkā 14.120] ruddo .

591. Dvayaṃ phālake .

Hirīnāmikāya devadhītāya sarīrato sañjātattā hiriveraṃ .

Vāretīti vāraṃ , vārināmakattā vā vāraṃ , la tte vālaṃ .

Udījhaṃ .

Kesambunāmampi , udīcīdese bhavaṃ udījhaṃ , kesassa ambuno ca yāni nāmāni , tāni sabbānyassāti kesambunāmaṃ .

Dvayaṃ bimbikāyaṃ .

Rattaṃ pakkaphalamassā .

Oṭṭhavaṇṇasamānaphalatāya bimbikā , assā eva hi phalenoṭṭho upamīyate .

Tuṇḍikerī , pilupaṇṇīpi .

Dvayaṃ seleyye , tañca pāsāṇabhavaṃ sugandharasadabbaṃ selajanti khyātaṃ .

Silāyaṃ pāsāṇe bhavaṃ seleyyaṃ , ṇeyyo .

Asmano , asmassa vā pupphaṃ asmapupphaṃ , kāḷānusāriyampi .

Dvayaṃ elāyaṃ ‘‘ phālā ’’ ti khyātāyaṃ .

Ila gamane , a , isse .

Bahavo atthe lātīti bahulā , bahuroge vā lunātīti bahulā , candavālāpi .

592. DvayaṃM0.395 ‘‘ kuṭṭha ’’ iti khyāte sugandhadabbe .

Kuṭa cedane , ṭho .

Kuyaṃ pathaviyaṃ tiṭṭhatīti vā kuṭṭhaṃ .

Byādhināmakattā byādhi , tathā ca ‘‘ koveraṃ bhāsuraṃ kuṭṭhaṃ , pāribhābyaṃ gadāhvayan ’’ ti [ cintāmaṇiṭīkā 14.126] rabhaso .

Pākalaṃ , uppalampi .

Dvayaṃ kevattīmutthake .

Vuttañca –

‘‘ Paripelavaṃ plavaṃ vanyaṃ , taṃ kuṭannaṭasaññakaṃ ;

Jāyate maṇḍūkākāraṃ , sevāladalasañcaye ’’ ti .

Vane pānīye jātaṃ vāneyyaṃ , ṇeyyo , kevattīmutthake paṇḍo , soṇakoso kuṭannaṭo .

Kuṭa chedane , naṭa avabandhane , naṭa naṭṭane vā , kuṭannaṭanti samuditanāmaṃ .

Niggahītāgamo .

Dāsapurampi .

Phalapākantalatādi jātimattameva osadhi nāma , na tu tiphalakakkolādi , i paccayo , bahuvacanantu atthabahulattā eva , ekavacanantopi dissate , osadhi itthiyameva .

Osadhaṃ sabbamajātiyaṃ .

Phalapākantattā jātito aññaṃ yaṃ kiñci rogāpanayanakaraṃ , tadosadhamuccate .

Osadhijātisambandhidabbampi jātivatticchāyaṃ rogapahīnakriyāhetuttā osadha saddavāccanti paṭipādanatthaṃ sabba ggahaṇaṃ .

Osadha saddato jātiyaṃ ṇo .

Keci pana ‘‘ osadhijātimattamosadhaṃ sabbamajātiyan ’’ ti pāṭhamavatvā ‘‘ osadhijātimattaṃ bhesajjaṃ sabbamajātiyan ’’ ti paṭhanti .

Tamidha osadhiosadha saddānameva ekadesavikativasena vuttānaṃ saṃsayāpagamanatthaṃ visesassa vuttattā naM0.396 gahetabbaṃ , amarakosepi vuttaṃ ‘‘ osadhyo jātimattesu , ajātyaṃ sabbamosadhan ’’ ti [ amara 14.135].

Tattha sakavādīpakkhe eko ma kāro āgamavasena vutto .

593. Mūlādikaṃ dasavidhaṃ sākan ti mataṃ , sakkoti yenāti katvā .

Tatra mūlaṃ mūlakādīnaṃ , pattaṃ bākucādīnaṃ , kalīraṃ vaṃsādīnaṃ , aggaṃ vettādīnaṃ , kandaṃ nīluppalādīnaṃ , miñjaṃ tālādīnaṃ , phalaṃ kumbhaṇḍādīnaṃ , taco mātuluṅgādīnaṃ , pupphaṃ vaṅgasusenādīnaṃ , chattaṃ ahichattādīnaṃ .

594. Dvayaṃ eḷagale .

Pakārena dadduṃ punātīti papunnāṭo .

Pu pavane , kiyādi , aṭo , niggahītāgamo .

Eḷagaṃ dadduṃ lunātīti eḷagalo .

Daddugho , cakkamaddako , uraṇākhyopi , dadduṃ hantīti daddugho , hana ssa gho .

Cakkākāratāya cakkaṃ , daddu , taṃ maddayatīti cakkamaddako .

Uraṇākhyo mesākhyo .

Mārisākatiappapattako bhūmilaggapatto taṇḍuleyyo appamāriso ca nāma , taṇḍulato jāyatīti taṇḍuleyyo , ṇeyyo .

Appapattatāya appo ca so mārisākatittā māriso ceti appamāriso .

DvayaṃM0.397 jīvantiyaṃ , ayaṃ rattaṅgamārisākati , jīva to anto , nadādi .

Itarato yu , nadādi .

Jīvā , jīvanīyā , madhupi .

‘‘ Heṃ nu nve nī ’’.

Dvayaṃ jīvake , ayaṃ aṭṭhavaggapaviṭṭho .

Aneneva nāmena vāṇijānaṃ pasiddho .

Madhurasatāya madhurako , jīvāpetīti jīvako , ṇvu .

‘‘ Jīvako siṅgako seko ,

Dīghāyu kuccasīsako ;

Rassaṅgo madhuro sādu ,

Pāṇako cirajīvinī ’’ ti .

Tantantaraṃ [ amarakosugghāṭanaṭīkāyampi aparāddhaṃ cintāmaṇiṭīkāyampi ].

595. Dvayaṃ lasuṇe .

Yassa mūlaṃ setavaṇṇaṃ .

Palaṇḍukandato mahantakandatāya mahākando .

Ambilenekena rasena ūnatāya lasuṇaṃ , la ttaṃ , rassattaṃ , ṇa ttañca , lasa kantiyaṃ vā , yu , assu , ṇa ttaṃ .

Mahosadhaṃ , ariṭṭhaṃ , rasonopi .

Dvayaṃ rattamūle , harite ca .

Palaḍi gandhane , u , sundaro kando yassa sukandako .

Kraṇasvananī .

Dvayaṃ paṭole .

Paṭa gamane , olo , paṭuṃ rasaṃ lātīti vā paṭolo , usso , tittarasatāya tittako .

Sakatthe ko .

Kulakaṃ , paṭupi .

Dvayaṃ ‘‘ bhiṅgarāja ’’ iti khyāte kesarañjane .

Bhiṅgo vuccati bhamaro , tabbaṇṇaṃ katvā tesaṃ rañjetīti bhiṅgarājo .

Muca mocane , avo , ussā , mākkavo .

596. DvayaṃM0.398 punannavāyaṃ , vuddhopi puna navo bhavati yāya yogitāyāti punannavā .

Sothaṃ hantīti sothaghātaṃ , hana ssa ghāto .

Dvayaṃ anūpaje sāke .

Tuda byathane , bhāve to .

Vigataṃ tunnametassa khādane vitunnaṃ .

Sada visaraṇagatyāvasānesu , to , annā deso , sakatthe ko .

Dvayaṃ kāravellake .

Tittarasatāya kucchitākārena lambatīti kāravello .

Ussāttaṃ , rattaṃ , illo , ku pubbo lavi avasaṃsane .

Sasu hiṃsāyaṃ , avo , nadādi , assu .

‘‘ He khā le-khyā ’’.

Tikaṃ lābuyaṃ .

Tumba adane , tumbati hiṃsati pittanti tumbī , nadādi .

Na pubbo lamba avasaṃsane , u , ma lopo , na ssa a ttaṃ , alābu , pāṇiniyānaṃ [ uṇādi 1.87], ā pubbo lamba avasaṃsane , ālābu .

Kātantikānaṃ , candānañcevaṃ , asmākantu rassaṃ katvā alābu , a lope lābu , abhedopacārena tīṇipi phalepi itthiliṅgāni , sā saddo itthi liṅgatthajotako .

597. Dvayaṃ sampuse .

Iraṃ vāriṃ lāti tabbāhulyatoti eḷālukaṃ .

‘‘ Irā vārisurā bhūmi-bhāratīsu payujjate ’’ ti hiM0.399 nānatthasaṅgaho .

Thiyaṃ , u , sakatthe ko .

Kuka ādāne , aro , nadādi , ussattaṃ , kaṃ vātaṃ , kaphañca karotīti kakkarī , aparatra pha lopo .

Kakaḷipi .

Dvayaṃ kumbhaṇḍe .

Kumbhappamāṇaphalatāya kumbhaṇḍo , aññatthe ṇḍo , kumbho viya ḍetīti vā kumbhaṇḍo , bindāgamo , kusa chedane vā , aṇḍo , sa ssa bho , bindāgamo , kaṃ vātaṃ umbhetīti vā kumbhaṇḍo , aṇḍo .

Valla saṃvaraṇe , ibho , mahāphalatāya sabbāsaṃ vallijātīnaṃ bhāti dibbatīti vā vallibho , kakkārūpi .

Dvayaṃ gorakkhakakkariyaṃ .

Indassa sakkassa vāruṇī surā indavāruṇī .

Visesena sarati hiṃsati kaphapittādayoti visālā .

‘‘ Sarameho kuṭṭhahari , visālā kaphapittaghā ’’ ti hi dabbaguṇe .

Visarati virecati etāyāti vā visālā .

Dvayaṃ anupasāke .

Vasati yasmiṃ khāraguṇo vatthu .

Vasa nivāse , ratthu , vasa hiṃsāyaṃ vā , vasati kaphavātapitteti vatthu .

Vatthuleyyakoti samuditanāmaṃ .

Laya sāyye , layāpeti sabbadoseti leyyako , ṇvu , asse , vatthu ca so leyyako cāti vatthuleyyako .

‘‘ Mauṃ-heṃ ’’.

598. Dvayaṃ mūlake .

Ṇvu mhi mūlako .

Cacca paribhāsanatajjanesu , u , assu , muṃlāpaṅa .

Dvayaṃ kalambuke .

Tamu kaṅkhāyaṃ , ṇvu , ba nto ca , ke jale lambatīti kalambuko , ṇvu , assu .

Upodikāpi , udakaṃ apagatā upodikā .

KāsamaddajhajjharīmaggavādayoM0.400 sākabhedā sākavisesā .

Kāsaṃ maddatīti kāsamaddo .

Kaco , jhajjha paribhāsanatajjanesu , aro , nadādi , jhajjharī .

Kanakalā .

Phaṃ vātaṃ gaṇhātīti phaggavo , ha ssa vo , phaggavo ,‘‘ pai-teṃ-khā ’’.

599-600.

Dvayaṃ dubbāyaṃ .

Sundaraṃ dalaṃ pattametassa maṅgalapāṭheti saddalo , saddaṃ maṅgalasaddaṃ lānti bhāsanti paṭhanti brāhmaṇā yenāti vā saddalo .

Dubbī hiṃsāyaṃ , a , avamaṅgalaṃ dubbatīti dubbā , dunnimittādayo vārenti yāyāti vā dubbā , nerutto .

Satapabbikā , bhaggavī , anantā , ruhāpi .

Sā dubbā sitā sukkā ce , golomī nāma , golomajattā golomī .

Satavīriyā , gaṇḍālī , sakulākkhakopi .

Dvayaṃ bhaddamutte .

Gu sadde , do .

Muca mocane , to , rogaharaṇattā bhaddañca taṃ muttañceti bhaddamuttaṃ ,‘‘ nvā-mye-yeṃ-jī ’’.

Dvayaṃ ucchumhi .

Rasaṃ lātīti rasālo , dīgho .

Isu icchāyaṃ , u , usa dāhe vā , u , sa ssa cho , pubbatra issu , asarūpadvittaṃ , ucchu , pume .

CatukkaṃM0.401 vaṃse .

Vī gamane , ḷu , tacova sāro yassa .

Vī gamane , u , nā gamo , ṇa ttaṃ , vanati sambhatīti vaṃso .

Vana sambhattiyaṃ , so , vasa nivāse vā , karaṇe a , niggahītāgamo .

Satapabbo , yavaphalo , makkaro , tejanopi , makkaroti paṭisevati yena makkaro , saññāyaṃ a .

Tikaṃ pabbe .

Pabba pūraṇe , pabbaṃ .

Phala visaraṇe , u , ḷattaṃ .

Gantha ganthane , i , vaṇṇavikāre gaṇṭhi , so pumā .

Aniladdhutā anilena kampitā ye veṇū kīṭādibhi katarandhatāya nadanti , te kīcakā nāma siyuṃ , cakī āmasane , ṇvu , pubbāparabyañjanānaṃ vipariyayo , kīcakā .

601. Dvayaṃ naḷe .

Nī naye , alo , ḷattaṃ , dhama saddaggisaṃyogesu , yu , poṭagalopyatra .

Dvayaṃ kāse .

Puṭaṃ aññamaññaṃ saṃsaggaṃ gacchatīti poṭagalo , ma ssa lo .

Kāsa dittiyaṃ , a , ayamanitthī .

Dvayaṃ sare .

Tija nisāne , yu .

Sarantyaneneti saro .

Pume saññāyaṃ a , sara hiṃsāyaṃ vā .

Gundopyatra .

Bīraṇassa setakusumassa tiṇavisesassa mūlaṃ usīraṃ nāma , vasa kantiyaṃ , usa dāhe vā , īro , pubbasmiṃ vassu , abhayaṃ , naladaṃ , sebyaṃ , jalāsayaṃ , amaṇālaṃ , lāmajjakampi .

Haritakyābhayā paṇḍo , usīre nibbhaye tisu .

Jalāsayo jalādhāre , usīre tu jalāsayaṃ .

Sebyā sevārahe siyā .

602. TikaṃM0.402 kuse , kusa chedane , a , varaha pādhānye , paribhāsanahiṃ sādānesu ca , iso , du paritāpe , abbho , dabbho , kutho , pavitrampi .

Dvayaṃ ‘‘ gandhakheḍa ’’ iti khyāte tiṇe , vuttañca ‘‘ bhūtinaṃ gandhakheḍañca , sugandhaṃ gomayappiyan ’’ ti .

Atha rāmakappūrato ko assa bhedo .

Rāmakappūraṃ bahupakaṇḍaṃ kappūrasugandhaṃ .

Gandhakheḍantu ikaḍasamānapattaṃ sākhāsabhāvaṃ bhūmilaggaṃ , atoyeva bhūtinakamuccate , bhūmiyaṃ laggaṃ tiṇaṃ bhūtinakaṃ , nattaṃ , sakatthe ko .

Dvayaṃ gavādīnaṃ madanīye tiṇe , ghasa adane , ṇo , yu missane , aso .

Dvayaṃ pūgarukkhe .

Pūja pūjāyaṃ , ṇo , pūgo .

Kamu icchāyaṃ , ṇvu .

Ghoṇṭāpi ,‘‘ ghoṇṭā badarapūgesū ’’ ti ruddo .

603. Dvayaṃ tāle .

Tala patiṭṭhāyaṃ , curādi , a .

Vātādayo vibhindatīti vibhedikā .

‘‘ Vātagho brūhano cāpi , kimihā kuṭṭhanāsano ;

Rattapittaharo sādu , tālo sattaguṇo mato ’’ ti .

Hi dabbaguṇo .

Tiṇarājāpi .

Dvayaṃ khajjūriyaṃ .

Khajja khajjane , byathane ca , ūro , nadādi .

Sida mocane , snehane ca , i , sanda savane vā , i , upāntassi ca , sindi .

604. HintālādayoM0.403 satta nissāratāya tiṇāni ca tāni mūlena jalapānasāmaññato pādapā ceti tiṇapādapā vuccanti , tiṇa adane , pamāṇato tālato hīno hintālo , padavipariyayo , rasso ca .

Nāḷi viya jāyatīti nāḷikero .

Aññatthe iro , konto ca , nāḷikero .

Lāṅgalīpi .

‘‘ Lāṅgalī nāḷikere ca , sirapāṇimhi lāṅgalī ’’ ti [ cintāmaṇiṭīkā 14.168] rabhaso .

Saṇṭhānato tālasadisatāya tāḷī , ḷattaṃ , upamāne ī , taḷa āghāte vā , curādi , nadādi , tāḷī .

Kita nivāse , rogāpanayane ca , ṇvu , nadādittā ī , ketakī , ayaṃ nārī .

Araññavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .

6. Araññādivaggavaṇṇanā

605. Nava pabbatassa nāmāni .

Pabba pūraṇe , to .

Gira niggiraṇe , osadhādayo niggiratīti giri , i .

Silānaṃ rāsi selo ,M0.404 silā pacurā santyasmiṃ vā selo , sela gatiyaṃ vā , a .

Adda gatimhi yācane ca , bhūvādi , i , adda hiṃsāyaṃ vā , curādi .

Na gacchatīti nago .

Na calatīti acalo .

Silānamuccayo ubbedho , thūpo vā siluccayo .

Sikharayogā sikharī , ī , tilakībhūto .

Bhuṃ bhūmiṃ dharatīti bhūdharo , bhuyā dharīyatīti vā bhūdharo , bāhulyena a , bhūdharo .

Ahāriyo , gottopi , desantaraṃ netumasakyattā ahāriyo , gavaṃ bhūmiṃ dhāraṇena tāyate gotto .

Pañcakaṃ silāyaṃ .

Ama gatiyaṃ , bho .

Vana , sana sambhattiyaṃ , pasanati byāpetīti pāsāṇo , nipātanā , pasa bandhane vā , yu .

Asu khepane , mo , asmā , rājādi , asu byāpane vā .

Pala rakkhaṇe , upalo , upa dehe vā , ala paccayo nipāto .

Sila ucce , a .

Silā , nārī .

606. Gijjhakūṭādayo tikūṭantā ‘‘ vaṅkādī ’’ ti ettha ādi nā malayadaddurādayo ca nagā nagavisesā .

Gijjhā sakuṇavisesā assa kūṭe vasanti , gijjhasadisakūṭayuttatāya vā gijjhakūṭo .

Visesena bhātīti vebhāro , aro .

Pula mahatte , visesena pulatīti vepullo .

Isayo gilatīti isigili , i .

Ādiccagamanavirodhena viruddhaṃ jhāyatīti viñjho .

Paṇḍuvaṇṇatāya paṇḍavoM0.405 , paṇḍa gatiyaṃ vā , avo .

Kuṭilatāya vaṅko .

Dvayaṃ udayagirimhi .

Aparaselāpekkhāya pubbaselo .

Udayantyasmā sūriyādayoti udayo , sūriyādīnamudayayogato vā udayo .

Tikaṃ atthagirimhi .

Mandayati sūriyo yasmiṃ mandaro .

Mandappabho vā arati yasmiṃ sūriyoti mandaro , atthaṃ anupaladdhiṃ gahanakkhattānaṃ karotītyattho , nāmadhātukāritantā a .

Dvayaṃ himavati pabbate .

Himappacuratāya himavā , himaṃ vā vamatīti himavā , kvi , rājādipakkhepattā sissā .

Himayutto acalo himācalo .

607. Attani sañjātagandhadabbānaṃ gandhehi loke madayati , modayatīti vā gandhamādano , yu .

Kelāso vutto .

Vicittakūṭayuttatāya cittakūṭo .

Sukhaṃ dassanaṃ yassa , yasmiṃ vā sudassano , kāḷavaṇṇakūṭatāya kāḷakūṭo .

Tīṇi kūṭānyassa tikūṭo , chaḷetepi pabbatavisesā .

Assa yathāvuttassa pabbatassa pattho samo bhūmibhāgo sānu nāma , assa vā pabbatassa samāya bhūmiyaṃ pattho sānu ca bhavantīti ajjhāharitabbaṃ .

Patiṭṭhate asminti pattho , ṭha ssa tho .

Sana sambhattiyaṃ , ṇu , sambhajīyate sevīyateti sānu , dvepyanitthiyaṃ .

608. TikaṃM0.406 siṅgassa nāmaṃ .

Kuṭa dāhe , kammani ṇo , vā kārena kūṭampi .

Sikhaṃ ruhatīti sikharaṃ .

Nerutto .

Sikhaṃ gacchatīti siṅgaṃ , iṅga gamanattho , khalopo .

Dvayaṃ pabbatādīnaṃ papatanaṭṭhānassa nāmaṃ .

Papatantyasmā , ṇo .

Pata adhogamane , papāto .

Taṭa samussaye , taṭo .

Dvayaṃ pabbatanitambe .

Nitambo jaghanepi , kaṭa vassāvaraṇesu , ṇvu .

Pabbate pāsāṇādīsu ambuno jalassa pasavo pasavanaṃ nijjharo nāma , nissaraṇaṃ nijjharo , sa ssa jho , asarūpadvittaṃ .

Jharopi .

609. Dvayaṃ kittime akittime , sajale nijjale vā kandare .

Dara vidāraṇe , a , ī , darī .

Kaṃ jalavācakamabyayaṃ , kena darīyate kandaro , ā , kandarā .

Tikaṃ devakhātabile .

Nilīyantyasmiṃ leṇaṃ , lī silesane , yu .

Gatiṃ hvayati kuṭilayatīti gabbharaṃ , nipātanā .

Gabbha dhāraṇe vā , aro .

Guhū saṃvaraṇe , a , guhā .

Dvayaṃ silāmayapokkharaṇiyaṃ .

Soḍi gabbhe , ī .

Soṇa vaṇṇagatisaṅghātesu vā , ḍo , ī .

Dvayaṃ pabbatādīnaṃ gabbharadese latāpallavatiṇādīhi pihitodare gabbhare .

Kuñja abyattasadde , karaṇe , ṇo , nikuñjaṃ ni pubbo .

Dvayaṃpyanitthiyaṃ .

Nikuñja vacanaṃ pakuñjādinivattanatthaṃ .

610. SelassaM0.407 pabbatassa uddhaṃbhūmi adhiccakā nāma .

Selassādhobhāgāsannabhūmi upaccakā nāma .

Atra tehi upā disaddehi ccako yadā dinā [ pāṇini 5.2.34].

Mūlapabbatassante parivāretvā ṭhitā khuddapabbatā pādā nāma .

Tatra pādā didvayaṃ .

Pajjate gamyateti , ṇo .

Selassa upanto samīpe pabbato upantaselo .

Gerikamanosilāharitālakaṭṭhinyādikosabbo eva silāvikāro ‘‘ dhātū ’’ tyutto , dhara dhāraṇe , tu , dhātu .

Selavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .

611. Tikaṃ sīhe .

Kesaro jaṭā , taṃyogā , ī , kesarī .

Mige hiṃsatīti sīho , nipātanā vaṇṇavipariyayo , mige hantuṃ saṃvijjamānā īhā assāti vā sīho , sahatīti vā sīho .

Pañcasso , haripi .

Mukhamiva caraṇāpyassa karikumbhadāraṇasamatthāti tehi saha pañcassāniM0.408 yassa .

Harati migeti hari , i .

Mahākukkurappamāṇo kukkurākati kaṇhalekhācittasarīro gomanussādihiṃsakkhamo rassamukho taraccho nāma , so ‘‘ sunakhabyaggho ’’ ti vuccati .

Tara taraṇe , cho , mige adatīti migādano , nandādīhi yu .

Dvayaṃ byagghe .

Vinihantvā āghāyatīti byaggho , ghā gandhopādāne , byaggho dīpinipi .

Puṃ pumāno dāletīti puṇḍarīko , dala vidāraṇe , ṇvu .

Da ssa ḍo , la ssa ro , assī , puṇḍarīko .

‘‘ Puṇḍarīkaṃ sitamboje ,

Sitacchatre ca bhesajje ;

Kosakārantare byagghe ,

So disāvāraṇaggisū ’’ ti .

–

Nānatthasaṅgahe .

Vagghopi .

Dīpinivisaye saddūlo īrito , saratīti saddūlo , ūlo , do canto , saddena ulati gacchatīti vā saddūlo .

Dīpaṃ taccammaṃ , taṃyogā dīpī , tasmiṃ dīpini .

612. Pañcakaṃ acche .

Asu khepane , cho .

Ica thutiyaṃ , a , ikko .

Bhallukopi , bhala , bhalla paribhāsanahiṃsādānesu , ṇvu , assu , īsa gatihiṃsādānesu , so , rassādi .

A paccaye iso .

Dvayaṃ rohite .

Lohitavaṇṇatāya rohiso , lohito ca , pubbatra ta ssa so .

Tikaṃ gokaṇṇe .

GavassaM0.409 kaṇṇo viya yassa kaṇṇoti gokaṇṇo .

Gaṇayuttatāya gaṇī ca so kaṇṭakasadisasiṅgatāya kaṇṭako ceti gaṇikaṇṭako , samuditanāmampi vadanti .

Gaṇi ca kaṇṭako ca gaṇikaṇṭakāti dve nāmānipi daṭṭhabbāni , teneva hi ‘‘ gaṇikaṇṭakā ’’ ti bahuvacananiddeso kato .

613-614.

Catukkaṃ khagge .

Siṅgañca khaggākhyaṃ , taṃyogā khaggo .

‘‘ Khaggo gaṇḍakasiṅgāsi-vuddhabhedesu gaṇḍake ’’ ti [ byākhyāsudhā 2.5.4] hi nānatthasaṅgahe .

Khaggasadisaṃ visāṇamassa saṇṭhānatoti khaggavisāṇo , ṇo .

Ettha khagga saddo asipariyāyo .

Palāsamadatīti palāsādo .

Gaṇḍa vadanekadese , ṇvu , gaṇḍako .

Byagghādiko sabbopi migabhedo ‘‘ vāḷamigo , sāpado ’’ ti coccate .

Byagghassātisayena manussādīnaṃ hiṃsanato duṭṭhatā pākaṭāti tappamukhatā vuttā .

Vala saṃvaraṇe , valantyattānamasmāti vāḷo , ṇo , vāḷo ca so migo ceti vāḷamigo , duṭṭhamigotyattho .

‘‘ Byaggho taṃ khādatū ’’ tyādinā sapanti yenāti sāpado , sapa akkose , do , dīghādi .

Plavaṅga ntaṃM0.410 makkaṭe .

Plavo gatibhedo , tena gacchatīti plavaṅgamo , plavaṅgo ca .

Mara pāṇacāge , aṭo , ko canto , makkaṭo .

Naro iva vānaro , vā saddo iva tthe , nāmānaṃ yuttatthattā samāso .

Sākhāyaṃ pasuto migo sākhāmigo .

Gatyatthatāya kriyāya payogā .

Kapi calane , i , kapi .

Valī sithilaṃ cammaṃ mukhe assa valīmukho .

Kiso , vanokopi , kucchitenākārena setīti kiso , ussi .

Vanamokamāsayo assa vanoko .

So makkaṭo ce kaṇhatuṇḍo kāḷamukho siyā , tadā ‘‘ gonaṅgalo ’’ ti mato , gunnaṃ naṅgalasadisatāya gonaṅgalo .

615. Pajjaddhaṃ siṅgālassa nāmaṃ .

Sara gatihiṃsācintāsu , alo .

Sara tissa siṅgo .

Jamu adane , ṇvu , bo canto , assu .

Kusa akkose , tu , thu vā .

Bheravayuttatāya bheravo ,‘‘ bhe ’’ iti ravatīti vā bheravo .

Samu upasame , ivo , sivā , nārī , si sevāyaṃ vā , vo .

Migadhutto , vañcakopi , migesu vanapasūsu dhutto .

Brāhmaṇaṃ vañcetīti vañcako .

Tikaṃ biḷāre .

Bila bhedane , aro , ḷattaṃ .

Babba gatiyaṃ , u .

Maja suddhiyaṃ , āro , niggahītāgamo .

Otu , ākhubhujopi .

Dvayaṃ koke , ayaṃ kukkurappamāṇo kapilo hariṇo .

Kuka , vaka ādāne .

Īhāmigopi , mige īhati kaṅkhatīti , kammani ṇo .

616. DvayaṃM0.411 mahiṃse .

Mahiyaṃ setīti mahiṃso , rasso , niggahītāgamo ca .

Lala icchāyaṃ , udakaṃ lalatīti lulāyo , nipātanā , ayo , assu ca .

Go viya vajati jāyatīti gavajo .

Go viya ayatīti gavayo , samā dve tulyatthā .

Dvayaṃ salle .

Salla āsugatiyaṃ , a , sallo , sakatthe ko , sallako attano sarīrajātena sallena sunakhaṃ salati hiṃsatīti vā sallo , sallako ca , ayaṃ sūkarasaṇṭhāno , salākāpāyo ca .

Assa sallassa lomamhi salalaṃ , sala ñca bhave .

Pala , sala , patha gatiyaṃ , alo , nadāditte salalī , thittābhāve salalaṃ , a mhi salaṃ .

617. Pañcakaṃ mige , harantyanena hariṇo , hara haraṇe yu .

Ṇa ttamittañca .

Mara pāṇacāge , a , ra ssa go , i ttañca .

Sena sunakhena raṅgati gacchati palāyatīti sāraṅgo .

Dīghādi , mago , migo ca ete dve migamattepi .

Ajinassopayujjamānassa yoni , tena bhūtassājinassuppattikāraṇattā vā ajinayoni .

Ayampi migamattepi .

Kuraṅgo , vātāyupi .

Kuyaṃ pathaviyaṃ raṅgatīti kuraṅgo .

Vātamayatīti vātāyu , u .

DvayaṃM0.412 sūkare .

Sundaraṃ phalaṃ karotīti sūkaro .

Vuttañca dabbaguṇe –

‘‘ Snehanaṃ brūhanaṃ vassaṃ , tathā vātasamāpahaṃ ;

Vārāhaṃ pisitaṃ bālyaṃ , rocanaṃ sedanaṃ garū ’’ ti [ dabbaguṇasaṅgaha 2.11-2].

Sukhaṃ karotīti vā sūkaro .

Sundaro karo yassa vā sūkaro .

Vare āhantīti varāho , vare sati āhantabboti vā varāho , kolo , thaddhalomo , bhūdāropi .

Dvayaṃ sase .

Pela gatiyaṃ , ṇvu .

Sasa plutagatiyaṃ , a .

618. Dvayaṃ eṇīmige .

Eṇiyā migiyā , eṇassa vā apaccaṃ eṇeyyo , ayaṃ cammādīsupi ‘‘ eṇassa , eṇiyā vā cammādiko eṇeyyo ’’ ti vacanatthaṃ katvā .

Eṇiyā itthiyā putto migo eṇīmigo , i gatiyaṃ , yu , nadādi , anadāditte eṇo , evametepyuppāditā .

Dvayaṃ pampaṭake .

Paṭa gamane , ṇvu , upasaggante bindāgamo ca .

Pabba gatiyaṃ , ṇvu , bindāgamo , ba lopo ca .

Dvayaṃ vātamige .

Gamanena vātasamo migo vātamigo .

Cala tismā yu , nadādi .

Tikaṃ mūsike .

Musa theyye , ṇvu , ittañca .

Ā pubbo khanu avadāraṇe , u , na lopo .

Unda pasavanakledanesu , ūro .

619. CamarādayoM0.413 , sarabhādayo ca migantarā migavisesā .

Camaro uttarāpathe khyāto , yassa pucchaṃ cāmaraṃ , camu adane , aro , camaro , thiyaṃ camarī .

Pasado cittalomī , pasa bandhane , ado .

Kuyaṃ raṅgatīti kuruṅgo , assu , uttābhāve kuraṅgo .

Sabbesampi migānaṃ mātuṭṭhāne tiṭṭhatīti migamātukā , upamāne ko .

Ru sadde , ru .

Ruṇaṃ karotīti raṅku , u , ṇa ssa lopo ra kārassa , ussa ca .

Attānaṃ nīcaṃ karotīti nīko .

Sara tismā abho , sarabho .

Aṭṭhāpado uddhaṃnayano sīhassāpi hantā , tassa ca pādacatukkaṃ uddhaṃ bhavatīti .

620. Piyakādayo tayo , ādi nā kandalīcīnasamūruādayo ca cammayonayo , tena bhūtassa cammassa uppattikāraṇattā , ete ca citratanuruhādayo kambojādimhi , uttarāpathe ca jāyanti , tatreva sanāmakhyātā .

Yathā miga saddo vanyapasusāmaññe , visese ca kuraṅgākhye vattati , yathā ca loha saddo suvaṇṇādike tejasasāmaññe , visese ca , tathā cammayoniajinayoni saddāpi migasāmaññe , migavisese ceti tathā vuttā .

Pī tappanakantīsu , ṇvu , iyā deso .

Ūrumhi atisayacammayuttatāya camūru , ekassa ma ssa lopo .

Kadi avhāne , alo , ī , kadalī ca so migo ceti kadalīmigo .

SīhādayoM0.414 yathāvuttā , avuttā ca sabbe catuppadā sattā ‘‘ migā , pasavo ’’ ti coccante .

Pasavantīti pasavo , su abhisave , pasa bandhane vā , u .

621. Catukkaṃ lūtāyaṃ .

Lū chedane , to , lūtā , sakatthe iko , lūtikā , dve nāriyaṃ .

Uṇṇāpāyo tantu uṇṇā , sā nābhiyaṃ assa uṇṇanābhi , rasso .

Makkaṭo viya sākhāyaṃ attano tantumhi gacchatīti makkaṭako .

Dvayaṃ gomayajavicchike .

Viccha gamane , ṇvu , vicchiko , satapadiyampi , āḷaṃ vicchikanaṅgulaṃ , taṃyogā āḷi .

Dvayaṃ gharagodhāyaṃ .

Sara tismā ū , avo canto .

Gharaṃ nissitā godhā gharagoḷikā , dha ssa ḷo , sakatthe ko .

622. Dvayaṃ godhāyaṃ .

Gudha rose , a , godhā , nārī .

Kuṇḍa dāhe , a , kuṇḍo .

Dvayaṃ rattapāyaṃ .

Kaṇṇassa jalūkā rattapā kaṇṇajalūkā .

Sataṃ padā yassā satapadī , pada saddo pādattho .

Dvayaṃ kalandake .

Kanda avhāne , rodane ca , kandatīti kalandako , la majjho , ṇvu .

Kāḷavaṇṇatāya kāḷakā , nāriyaṃ .

Dvayaṃ nakule , natthi kulaṃ etassa sappesu nakulo , arisappopi .

Nakka nāsane vā , ulo , ka lopo , sappe nāsetītiM0.415 nakulo .

Maṅga gatyattho daṇḍako dhātu , uso .

623. Dvayaṃ kakaṇṭake .

Kucchito kaṇṭako assa , ussattaṃ .

Sarati dhāvatīti saraṭo , aṭo .

Catukkaṃ kīṭe .

Kīṭa bandhane , a , kīṭa gamane vā , dīghādi .

Pula mahatthe , avo , ḷattaṃ .

Kucchitaṃ amati gacchatīti kimi , i , assittaṃ .

Pakārena anatīti pāṇako , ṇvu , ṇa ttaṃ .

Dvayaṃ kaṇṭalomakīṭe .

Uccaṃ ṭhānaṃ āliṅgatīti uccāliṅgo .

Bahulomayutto pāṇako lomasapāṇako .

624-625.

Sāddhapajjena sakuṇassa nāmāni .

Vihe ākāse gacchatīti vihaṅgo , vihaṅgamo ca , ākāsapariyāyo cettha viha saddo , vehāsa ssa vā vihā deso .

PakkhayuttatāyaM0.416 pakkhī .

Khena , khasmiṃ vā gacchatīti khago .

Aṇḍato jāto .

Sakkoti uddhaṃ gantunti sakuṇo , sakunto , sakuṇī ca , saka sattiyaṃ , uṇo , unto , uṇī ca .

Patanto ḍento , pattena vā gacchatīti pataṅgo , aparatra ta lopo .

Mātukucchito , aṇḍato cāti dvikkhattuṃ jāyatīti dvijo .

Uḍḍanādīsu vakkaṃ kuṭilaṃ aṅgaṃ gīvādikaṃ etassa , vakkena gamanena aṅgatīti vā vakkaṅgo .

Pattena yāti , taṃ vā yānaṃ etassa .

Patati patanto viya ākāsato hotīti patanto .

Nīḷe kulāvake jāyatīti nīḷajo .

Vaṭṭakādayo , pokkharasātakādayo ca tabbhedā tesaṃ sakuṇānaṃ visesā .

Vaṭṭa vaṭṭane , ṇvu , vaṭṭakā nārī .

Mayūrappamāṇo tadākaticittapakkho jīvañjīvo dakkhiṇapathādīsu jāyate ,‘‘ jīvajīvā ’’ ti saddaṃ karotīti jīvañjīvo .

‘‘ Jīvajīvo ’’ ti nirānunāsikāpi .

Candikāyuttarattippiyo pakkhī cakoro , caka paritakkane , uro , usso , caṅkoropi .

Tara tismā iro , dvittamittañca , tittiro .

626. Sala gatiyaṃ , ṇiko , ḷattaṃ , sāḷikā , nārī .

Kalaṃ ravatīti karavīko , īko , la lopo .

Karavīko , yassa saro bhagavato sarena upamīyate , so vuccati ‘‘ karavīko ’’ ti .

Javena ravinā sadiso haṃso ravihaṃso .

Kusa sadde , thako , dvittaṃ , kusa ssa sa ssa to , kukutthakoM0.417 .

Karaṇḍa bhājanatthe , avo , karaṇḍavo , jalacaro pakkhī .

Bilu patitthambhe , a , avā deso , bilavo ,‘‘ gaṇḍaplavo ’’ ti khyāto rattapakkho mahāpakkhī pokkharasātako , pokkharassa saññā yassa pokkharasātako , ñña ssa to , dīgho ca , samuditanāmameva vā tassa , tadā sāda assādane , ṇvu , da ssa to , pokkharasātako .

627. Sattakaṃ pakkhe .

Patanti anenāti patattaṃ , yadā dinā to , dvittaṃ .

Ukha gatiyaṃ , yu , usse , assu , pekhuṇaṃ , ṇa ttaṃ .

Pata gamane , to , pātato tāyatīti vā pattaṃ .

Pata gamane , kho , tassa ko , pakkho .

Patituṃ icchati yena piñchaṃ , nerutto , pata gamane vā , cho , ta lopo , bindāgamo , assi .

Chādyate anena chado .

Gira niggiraṇe , u , issattaṃ , gamu gamane vā , u , massa ro .

Pakkhīnaṃ bīje ‘‘ au ’’ iti khyāte aṇḍaṃ , kacchapādīnaṃ bījepi ,‘‘ aṇḍaṃ khagādikose cā ’’ ti nānatthasaṅgahe .

Aḍi aṇḍatthe , ṇo , pesi , kosopi , pisa avayave , i , pesi ,‘‘ pesiyaṃ pattabhede ca , koso pumeva icchito ’’ ti [ cintāmaṇiṭīkā 15.37] ruddo .

Dvayaṃ pakkhigehe .

Nīla vaṇṇe , a , ḷattaṃ , nī naye vā , ilo .

Kucchitaṃ aṇḍavināsanādikaṃ lunātīti kulāvakaṃ , ṇvu .

628. Dvayaṃ garuḷānaṃ mātari .

Vino pakkhino namanti yaṃ vinatā .

Thīpumadvayaṃ itthipurisānaṃ dvayaṃ mithunaṃ nāma , saṅkhyānassaM0.418 saṅkhyeyyanissitatāya itthipurisāyeva mithunaṃ , mitha saṅgame , uno .

Chakkaṃ yugaḷamatte .

Yuja yoge , a , yugaṃ , ala paccaye yugaḷaṃ , ḷattaṃ , yugalampi .

Ubha pūraṇe , ṇo , dvandā deso ca , dvandaṃ , yamu uparame , ṇvu , alo ca , yamakaṃ , yamalañca , a paccaye yamaṃ .

629-631.

Maṇḍala ntaṃ samūhe .

Sammā , visesena ca ūhate puñjībhūtattāti samūho , ṇo , samaṃ saha avayavena ūhati tiṭṭhatīti vā samūho .

Gaṇa saṅkhyāne , gaṇīyati avayavena sahāti gaṇo .

Saha avayavena gacchatīti saṅghāto , hana gamane , ṇo , saha avayavena udayatīti samudāyo , dā gamo , majjhe dīgho .

Sañcinoti avayavanti sañcayo , ci caye .

Saha avayavena duhayatīti sandoho , duha papūraṇe .

Nissesato vahati avayavanti nivaho .

Avayavaṃ katvā byapiyati gacchatīti ogho [ ucyate ogho uca samavāye ghau nipātanā cassa gho ( cintāmaṇiṭīkā 15.39)].

Visanti avayavā yasminti visaro ,M0.419 aro .

Avayavaṃ samīpe karotīti nikaro .

Ekekāpekkhāya appatthena kasaṅkhātā avayavā āyanti yasmiṃ kāyo , atha vā kucchitānaṃ kesādīnaṃ āyoti kāyo , so viya avayavānaṃ uppattiṭṭhānaṃ kāyoti idha samūho vutto .

Antatthena khaṃsaṅkhātaṃ avayavaṃ dhāretīti khandho , khādati avayaveti vā khandho , amajjhadīghe samudayo .

Ghaṭa ghaṭane .

Ghaṭanaṃ rāsibhavanaṃ , ghaṭenti assaṃ avayavāti ghaṭā .

Saha avayavena etīti samiti , ti .

Saha avayavena gacchatīti saṃhati , hana gatiyaṃ , ti , nalopo .

Rasa assādane , iṇa .

Puñja kucchāyaṃ .

Saha avayavena byāpetvā ayatīti samavāyo .

Pūgo tambūlepi .

Janeti avayaveti jātaṃ , to .

Kaṃ attānaṃ detīti kado , cakkhādiko sarīrāvayavo .

Kado viya kado , avayavo , taṃ vakati ādadātīti kadambakaṃ .

Visesena ūhantyasmiṃ avayavā byūho .

Vitanoti avayaveti vitānaṃ , ṇo .

Gupa rakkhaṇe , bo , pa ssa mo , gumbo , gumbampi .

Kalaṃ avayavabhāvaṃ pāti rakkhatīti kalāpo ,‘‘ kalā soḷasamo bhāgo ’’ ti hi vuttattā kalā saddo bhāgatthopyatthīti ñāyati .

Jala dittiyaṃ .

Jalati avayavenāti jālaṃ .

Avayavena maṇḍatīti maṇḍalaṃ , maṇḍa vibhūsāyaṃ , alo .

632. Sāddhapajjena gaṇabhedā vuccante .

Tatra jātyādīhi samānānaṃ pāṇīnaṃ , apāṇīnañca gaṇo vaggo nāma , yathāM0.420 ‘‘ bandhuvaggo , kavaggo ’’ ccādayo , vajja vajjane , vajjeti asamānajātyādayoti vaggo , ṇo , jja ssa ggo .

Jantūnaṃ samānajātiyānaṃ , vijātiyānañca gaṇo ‘‘ saṅgho , sattho ’’ ti coccate , yathā ‘‘ bhikkhusaṅgho , vāṇijasattho ’’ ccādayo .

Saṃhaññante nibbisesena ñāyante avayavā tasminti saṅgho , ro .

Saranti vattanti avayavā yasminti sattho , tho , ra ssa to .

Sajātikānaṃ samānajātikānaṃ jantūnameva gaṇo kulaṃ nāma , yathā ‘‘ khattiyakulaṃ , gokula ’’ miccādayo .

Kula saṅkhyāne , bandhumhi ca , a , kulaṃ .

Sadhammīnaṃ samānadhammānameva jantūnaṃ gaṇo nikāyo nāma , yathā ‘‘ bhikkhunikāyo ’’ ti .

Ci caye , ṇo , nibbisesena cinoti avayaveti nikāyo .

Sajātiyatiracchānānaṃyeva gaṇo ‘‘ yūtho ’’ tyuccate , so cānitthī , yathā ‘‘ hatthiyūtho , migayūtha ’’ miccādayo , yu missane , tho , dīghādi , yūtho ,‘‘ gaṇo pasūnaṃ samajo , samājoññesa ’ muccate ’’ ti [ amara 15.42 gāthāyaṃ passitabbaṃ ] idhānāgatavacanampi ñātabbaṃ .

633. Catukkaṃ garuḷe .

Kanakarucirattā sobhano paṇṇo pakkho yassa supaṇṇo .

Vinabhāya nāma mātuyā apaccaṃ venateyyo , ṇeyyo .

Garaṃ visadharaṃ hantīti garuḷo , ṇo , rantassu , ha ssa ca ḷattaṃ , vaṇṇavikāro , garuḍo .

M0.421 Pakkhisīho , uḷūtīso , vajiratuṇḍo , sudhāharo , suvaṇṇapakkho , bhujagāsanopi [ tikaṇḍasesa 1.1.42].

Pika ntaṃ kokile .

Parena vijātiyena kākena positoti parapuṭṭho , pusa posane , to .

Parena bhato puṭṭho parabhato , bhara dhāraṇaposanesu , to .

Kuṇa saddopakaraṇesu , alo .

Kuka , vaka ādāne , ilo , kokilo .

Apihito kāyatīti piko , api antaradhāne , vaṇṇanāso , apissākāralopo .

634. Aṭṭhakaṃ more .

Mura saṃvaraṇe , ṇo .

Maya gatiyaṃ , ūro , mahiyaṃ ravatīti vā mayūro , dhātussa atthātisayena yogoti nerutto .

Varahaṃ sikhaṇḍo , taṃyogā varahī .

Nīlā gīvā kaṇṭho yassa , bhujaṅgabhujopi .

Dvayaṃ mayūramatthakasikhāyaṃ .

Sikhā aggijālāyañca , pubbe vuttā .

635-636.

Catukkaṃ mayūrakalāpe .

Sikhaṇḍino ayaṃ sikhaṇḍo , varaha pādhānye , paribhāsanahiṃsādānesu ca , karaṇeM0.422 a .

Ko mayūro lasati yena kalāpo , ṇo , sa ssa po .

Pī tappanakantīsu , cho , niggahītāgamo , rasso ca .

Dvayaṃ morassa piñchaṭṭhe akkhisaṇṭhāne .

Cadi hilādane , dittiyañca , ṇvu .

Mecako kaṇhavaṇṇepi vutto .

Aḷya ntaṃ bhamare , cha padāni assa .

Madhuṃ vatayati bhuñjate madhubbato , vata bhojane .

Bhama anavaṭṭhāne , pupphamatthake bhamatīti bhamaro , aro .

Ara gamane , i , ḷattaṃ .

Catukkaṃ gehavanakapotesu .

Pārena sabalena āpatatīti pārāpato , pāravatopi .

Kapa acchādane , kampa calane vā .

Oto , parapakkhe ma lopo .

Kuka ādāne , aṭo , ussattamassuttañca .

Pakārena ravatīti pārevaṭo , ru sadde , aṭo , upasaggassa dīgho , asse , pārevaṭo , parevaṭopi .

‘‘ Pārāvato ca chejjo ca ,

Kapoto rattalocano ;

Pārāpato kalaravo ,

Pattī seno sasādano ’’ ti [ cintāmaṇiṭīkā 15.14].

–

Rabhaso .

637. Dvayaṃ gijjhe .

Gidha abhikaṅkhāyaṃ , yo , jha ssa jho , asarūpadvittaṃ , jha paccayena vā siddhaṃ , tathā dhassa jo .

Gidha tismā a , niggahītāgamo , issattaṃ , gandho .

Tikaṃ senasāmaññe .

Kukkuṭādīnaṃ kulaṃ lunāti chindatīti kulalo , kula santāneM0.423 vā , alo .

Se gamane , no .

Sattānaṃ hiṃsanato byaggho viya byagghi , satte nāsetīti nāso .

Byagghi eva nāsoti samuditanāmaṃ .

Sakuṇagghādayo tayo tabbhedā tassa senassa visesā .

Sakuṇaṃ hantīti sakuṇagghi , sina ?

.

Aṭa gamane , ṇo .

Āṭo .

Dabbisadisaṃ tuṇḍaṃ yassa dvijassa so dabbimukhadvijo .

‘‘ Dabbimukhadvijo āṭo nāmā ’’ tipyeko attho , tadā dveyeva senabhedā .

638. Catukkaṃ ulūke .

‘‘ Uhun ’’ ti saddaṃ karotīti uhuṅkāro .

‘‘ Uddhaṃ kaṇṇā yassa uddhaṃkaṇṇo ’’ ti sampatte niruttinayena ulūko [ ulabhinettethi dahatyulūko , uddholokanā iti niruttama ( amarakosugghāṭanaṭīkā 15.15)], ucati samaveti koṭaranti vā nipātanā .

Kusa akkose , yassa amanāpatāya saddena lokā kosanti , so kosiyo , kositabboti katvā , koṭare vasatīti vā kosiyo , nerutto , vāyasānaṃ kākānaṃ ari sattu , sakkahvayo , divāndho vakkanāsiko , harinetto , divābhīto , kākabhīrū , ratticārīpi .

Vāyasa ntaṃ kāke .

‘‘ Kā ’’ iti saddaṃ kāyatīti kāko .

Riṭṭhaṃ maraṇalakkhaṇaṃ , tadassa natthi ariṭṭho .

Dhaṅka ghoravāsite , a .

Balinā puṭṭho bhato .

Vaya gamane , vayo eva vāyaso , sakatthe so , sakiṃpajo , attaghoso , parabharo , balibhujo , guḷhamethunopi .

Sakiṃ ekavāraṃpajāM0.424 pasūti yassa .

‘‘ Kāka ’’ iccattānaṃ ghosayati .

Vijātiyaṃ kokilaṃ bharati .

639. Kāko viya ulati gacchatīti kākoḷo , ḷattaṃ .

Doṇakāko , daddhakākopi .

Dvayaṃ ‘‘ bī-lauṃ ’’ iti khyāte sakuṇe .

Lū chedane , ṇo , va ssa po , lāpo , lāvopi .

Leḍḍu viya akatīti laṭukikā [ leḍḍukikā ( ka .)], ṇvu .

Tikaṃ hatthiliṅgasakuṇe .

Vāraṇasadisattā vāraṇo .

Hatthino liṅgaṃ ñāpakaṃ soṇḍaṃ yasmiṃ vijjatīti hatthiliṅgo .

Hatthisoṇḍaṃ yasmiṃ vijjati , so hatthisoṇḍo ca vihaṅgamo ceti hatthisoṇḍavihaṅgamo .

640. Dvayaṃ ukkuse .

Uccaṃ kosatīti ukkuso , kusa sadde , a .

Kura sadde , aro , thiyaṃ kurarī .

Kolaṭṭhipakkhimhi ‘‘ ubhuta ’’ iti khyāte pakkhimhi kukkuho .

Kolaṭṭhiajjhohārako pakkhī kolaṭṭhipakkhī .

‘‘ Kukku ’’ iti saddāyatīti kukkuho , ho , kuka avhāne vā , uho .

Tikaṃ suve .

Su savane .

Manussasaddampi suṇātīti suvo , a , uvā deso .

‘‘ Kī ’’ iti saddaṃ karotīti kīro .

Karoti manussasaddanti vā kīro .

A , assī .

Suka gatiyaṃ , sundaraṃM0.425 , suṭṭhu vā manussasaddaṃ kāyatīti suko .

Dvayaṃ kukkuṭamatte .

Tambā cūḷā yassa .

Kukkuṭatīti kukkuṭo , kuka , vaka ādāne vā , aṭo .

641. Dvayaṃ nijjivhe .

Natthi jivhā yassa nijjivho .

Dvayaṃ koñcāsakuṇe .

Itthiliṅgena mithunānaṃ nāmāni .

Koñca koṭilyappībhāvesu , a , koñcā .

Kanta chedane , yu , nadādi , assu .

Kuṇḍanīpi , kuṇḍa dāhe .

Dvayaṃ cakkavāke .

Cakkena cakkasaddena uccate cakkavāko , ṇo .

Vaca viyattiyaṃ vācāyaṃ , cakkamiccāvhā yassa , rathaṅgāvhayanāmakopi , rathaṅgaṃ cakkaṃ , tassa avhayo rathaṅgāvhayo , so nāmaṃ assa rathaṅgāvhayanāmako , tena rathaṅganāmo rathacaraṇasamāno avhayo coccate .

Lakkhitalakkhaṇā cātra , lakkhaṇopacaritavuttiyā , goṇamukhyāya vā vuttiyā lakkhitena atthena yatra atthantaraṃ lakkhyate , sā lakkhitalakkhaṇā .

Yathā ‘‘ rathāvayavāyudho ’’ iccatra rathāvayavasaddena cakkaṃ lakkhyate , na tadākati tannāmo cāyudhaviseso .

‘‘ Pantiratho ’’ iccatra pantisaddena dasakkharaṃ chando lakkhyate , na dasasaddo , tehi tu āyudharathasaddasanniveso ‘‘ cakkāvayavāyudho , dasaratho ’’ iti devaviseso , rājaviseso ca lakkhyate , tathātrāpi ‘‘ rathaṅga ’’ ntyanena rathekadeso lakkhīyate ,‘‘ avhāyate ’’ iccanena ca paribhāsanaṃ , na tenāpi vākasaddo .

Tehi ca aññamaññasanniveso cakkavākoti pakkhivisesoM0.426 lakkhīyateti guṇato sukkādīhi evaṃgatā goṇī vutti .

Dvayaṃ cātake .

Ayaṃ meghajalapāyī , sara hiṃsāyaṃ , saraṇaṃ sāro , taṃ gacchatīti sāraṅgo .

‘‘ Cātake hariṇe pume , sāraṅgo sabale tisū ’’ ti [ cintāmaṇiṭīkā 23.23] rabhaso .

Cata yācane , ṇvu , thokakopi , thokaṃ kaṃ jalaṃ īhanīyaṭṭhena assatthi thokako .

642. Dvayaṃ pakkhibiḷāle .

Tula ummāne , iyo .

Pakkhayutto biḷālo ,‘‘ sū ’’.

Dvayaṃ rukkhakīṭakhādake .

Sataṃ pattāni assa .

Sarati kīṭeti sāraso , so ,‘‘ khāva sā ’’.

Dvayaṃ kākehi saddhiṃ nīḷaṃ katvā vasanake sukkasakuṇe .

Vaka ādāne , a .

Setavaṇṇatāya sukko ca so kākehi saddhiṃ nivāsanato , kākasaṇṭhānattā vā kāko ceti sukkakāko .

Dvayaṃ visakaṇṭhikāyaṃ .

Bala pāṇane , ṇvu , dīgho , āko vā .

Visasadiso kāḷavaṇṇo kaṇṭho yassā sā visakaṇṭhikā , etissā pumo nāma na vijjati .

Vuttañca apadāne –

‘‘ Yathā balākayonimhi , na vijjati pumo sadā ;

Meghesu gajjamānesu , gabbhaṃ gaṇhanti tā tadā ’’ ti [ apa . thera .1.1.511].

643. DvayaṃM0.427 kaṅke .

Lohasadiso piṭṭhi yassa lohapiṭṭho .

Kaṅka lolye , a , kaṅko .

Dvayaṃ pattakaṇṭhe .

Khañjo viya caratīti khañjarīṭo , īṭo .

Passantānaṃ khaṃ sukhaṃ janetīti khañjano .

Khañja gativekalye vā , yu .

Dvayaṃ gāmacāṭake , cāṭakamatte vā .

Kalahaṃ ravatīti kalaviṅko , yadādi .

Kaṃ sukhaṃ lunātīti vā kalaviṅko , iko , niggahītāgamo ca .

Caṭa bhede , ṇvu , cāṭako .

Dvayaṃ veḷuriyacchavilome citrapakkhe ‘‘ suvaṇṇacūḷe ’’ ti khyāte .

Dibha santhambhe , dvittaṃ , bindāgamo ca .

‘‘ Ki ’’ iti saddaṃ karotīti kikī , ṇī , cāso , divipi [ cāso kikīdivi ( amara 15.16)].

644. Dvayaṃ meghasāme ‘‘ ṭī-ṭau ’’ iti khyāte .

Kadambayogā kādambo .

Kāḷavaṇṇo haṃso kāḷahaṃso , kālahaṃsopi .

DvayaṃM0.428 ‘‘ ṅahe-ḍo ’’ iti khyāte sakuṇe .

Sakunto vutto ,‘‘ sakunto pakkhibhedasmiṃ , bhāsapakkhīkhagesu ce ’’ ti nānatthasaṅgahe .

Sundarākārena pakkhena yutto sakuṇo bhāsapakkhī ,‘‘ bhāsanto sundarākāre , bhāsanto bhāsapakkhinī ’’ ti hi nānatthasaṅgahe .

Dvayaṃ ‘‘ nvā-mī-sve ’’ iti khyāte nīlapakkhini .

Dhūmyaṃ dhūmaṃ aṭati sahatīti dhūmyāṭo , ṇo .

Kāḷavaṇṇatāya kucchitaṃ liṅgaṃ yassa .

Bhiṅgopi .

Dvayaṃ jalakukkuṭe .

Dā lavane , ti , dāti ūhati ussahatīti dātyūho , khaṇḍitaddhaniiccattho .

Kāle sassamutumhi kaṇṭho kaṇḍaddhani yassa kāḷakaṇṭhako , samāsante ko .

645. Khuddādi madhucchiṭṭhakarādiko kammabhūto ‘‘ makkhikābhedo ’’ tyuccate , makkhi saṅghāte , ṇvu , makkhikā , tāsaṃ bhedo makkhikābhedo .

Piṅgalamakkhikāyaṃ ‘‘ mhaṇa ’’ iti khyātāyaṃ dvayaṃ .

Ḍaṃsa ḍaṃsane , ḍaṃso .

Daṃsopi , ḍaṃsa khādane vā , piṅgalamakkhikātivaṇṇanāmaṃ .

Makkhikāya aṇḍaṃ āsāṭikā nāma , saṭa avayave , ṇvu .

Dvayaṃ ‘‘ nhaṃ ’’ iti khyāte .

Paṭaṃ gacchatīti paṭaṅgo , pataṅgopi , sarati hiṃsatīti salabho , abho , la ttaṃ , sala gamane vā .

646. DvayaṃM0.429 ‘‘ cheṃ ’’ iti khyāte , maka pāṇe , aso , makaso .

Dvayaṃ nidāghe nuhādīsu varaṇakamakkhikāyaṃ .

‘‘ Cīrī ’’ ti saddāyatīti cīrī , ciri hiṃsāyaṃ vā , nadādi , dīghādi .

Jhalla sadde , ṇvu , jhallikā .

Dvayaṃ tālapattādyantaresu nilīnāyaṃ cammapattāyaṃ .

Jatu viya jatukā , upamāne ko ,‘‘ rāmaṭhe jatukaṃ camma-pattajatukaresu thī ’’ ti [ cintāmaṇiṭīkā 19.40] hi rabhaso .

Ajinaṃ cammaṃ pattaṃ yassā ajinapattā .

Dvayaṃ haṃsasāmaññe .

Hanti addhānaṃ haṃso .

Seto chado pattaṃ yassa .

Yathākathañci byuppattīti vuttattā asetacchadepi , cakkaṅgo , mānasokopi , cakkassa cakkavākasseva aṅgāni yassa .

Mānasaṃ saro oko yassa .

647. Ye rattehi lohitehi pādatuṇḍehi caraṇacañcūhi visiṭṭhā sitā ca sarīre , te rājahaṃsā nāma , haṃsānaṃ rājāno rājahaṃsā .

Malīnehi pādatuṇḍehi visiṭṭhā ye te mallikākhyā , mala , malla dhāraṇe , i , saññāyaṃ ko ,‘‘ malliko haṃsabhede ca , tiṇasūle ca mallike ’’ ti [ cintāmaṇiṭīkā 15.24] ruddo .

Ākhyā saddena bahubbīhi .

Asitehi kaṇhehi pādatuṇḍehi visiṭṭhā ye , te dhataraṭṭhā , dhataraṭṭhānaṃ apaccāni dhataraṭṭhāti , ṇo .

648. TikaṃM0.430 tiracchāne .

Tiriyaṃ añcayatīti tiraccho , tiriyassa tiro , añca tissa ccho .

Yu mhi tiracchāno , tiracchānoyeva tiracchānagataṃ , tabbhāvaṃ vā gataṃ pattaṃ , tesu vā gataṃ antogadhanti tiracchānagataṃ , siyāti pakatyānapekkhakriyāpadaṃ , bhavatyattho vā hi karotyattho vā kadāci pakatyānapekkho bhavati , na pana vikatyānapekkho .

Tathā kadāci ubhayāpekkhopi bhavati , na panubhayānapekkhoti sabbatrevaṃ .

Sīhādivaggo .

Araññādivaggavaṇṇanā niṭṭhitā .