2. Anusayavaggo
4. Puggalasuttavaṇṇanā
14. Dutiyassa
M3.149 catutthe ubhato ubhayathā , ubhato ubhohi bhāgehi vimuttoti ubhatobhāgavimutto ekadesasarūpekasesanayena .
Dvīhi bhāgehīti karaṇe nissakke cetaṃ bahuvacanaṃV3.140 .
Āvuttiādivasena ayaṃ niyamo veditabboti āha ‘‘ arūpasamāpattiyā ’’ tiādi .
Etena ‘‘ samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena , maggena samucchedavimokkhena vimuttattā ubhatobhāgavimutto ’’ ti evaṃ pavatto tipiṭakacūḷanāgattheravādo ,‘‘ nāmakāyato rūpakāyato ca vimuttattā ubhatobhāgavimutto ’’ ti evaṃ pavatto tipiṭakamahārakkhitattheravādo ,‘‘ samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena ekavāraṃ , maggena samucchedavimokkhena ekavāraṃ vimuttattā ubhatobhāgavimutto ’’ ti evaṃ pavatto tipiṭakacūḷābhayattheravādo cāti imesaṃ tiṇṇampi theravādānaṃ ekajjhaṃ saṅgaho katoti daṭṭhabbaṃ .
Ettha ca paṭhamavāde dvīhi bhāgehi vimutto ubhatobhāgavimutto vutto , dutiyavāde ubhato bhāgato vimuttoti ubhatobhāgavimutto , tatiyavāde dvīhi bhāgehi dve vāre vimuttoti ayametesaṃ visesoti .
Vimuttoti kilesehi vimutto , kilesavikkhambhanasamucchedanehi vā kāyato vimuttohi attho .Soti ubhatobhāgavimutto .
Kāmañcettha rūpāvacaracatutthajjhānampi arūpāvacarajjhānaṃ viya duvaṅgikaṃ āneñjappattanti vuccati .
Taṃ pana padaṭṭhānaṃ katvā arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto nāma na hoti rūpakāyato
M3.150 avimuttattā .
Tañhi kilesakāyatova vimuttaṃ , na rūpakāyato , tasmā tato vuṭṭhāya arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto na hotīti āha ‘‘ catunnaṃ arūpa … pe … pañcavidho hotī ’’ ti .
Arūpasamāpattīnan ti niddhāraṇe sāmivacanaṃ .
Arahattaṃ pattaanāgāminoti bhūtapubbagatiyā vuttaṃ .
Na hi arahattaṃ patto anāgāmī nāma hoti .‘‘ Rūpī rūpāni passatī ’’ tiādike nirodhasamāpattiante aṭṭha vimokkhe vatvā –
‘‘ Yato ca kho , ānanda , bhikkhu ime aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati , paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti .
Ayaṃ vuccati , ānanda , bhikkhu ubhatobhāgavimutto ’’ ti –
Yadipi mahānidāne ( dī . ni .2.130) vuttaṃ , taṃ pana ubhatobhāgavimuttaseṭṭhavasena vuttanti , idha pana sabbaubhatobhāgavimutte saṅgahaṇatthaṃ ‘‘ pañcavidho hotī ’’ ti vatvā ‘‘ pāḷi panettha … pe … aṭṭhavimokkhalābhino vasena āgatā ’’ ti āha .
Majjhimanikāye pana kīṭāgirisutte ( ma . ni .2.182)–
‘‘ Katamo ca , bhikkhave , puggalo ubhatobhāgavimutto ?
Idha , bhikkhave , ekacco puggalo ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā , te kāyena phusitvā viharati
V3.141 , paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti .
Ayaṃ vuccati , bhikkhave , puggalo ubhatobhāgavimutto ’’ ti –
Arūpasamāpattivasena cattāro ubhatobhāgavimuttā , seṭṭho ca vutto vuttalakkhaṇūpapattito .
Yathāvuttesu hi pañcasu purimā cattāro samāpattisīsaṃ nirodhaṃ na samāpajjantīti pariyāyena ubhatobhāgavimuttā nāma .
Aṭṭhasamāpattilābhī anāgāmī taṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattoti nippariyāyena ubhatobhāgavimuttaseṭṭho nāma .
Katamo ca puggalotiādi puggalapaññattipāḷi .
Tattha katamoti pucchāvacanaṃ .
Puggaloti asādhāraṇato pucchitabbavacanaṃ .
Idhāti idhasmiṃ sāsane .
Ekaccoti eko .
Aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharatītiM3.151 aṭṭha samāpattiyo samāpajjitvā nāmakāyato paṭilabhitvā viharati .
Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontīti vipassanāpaññāya saṅkhāragataṃ , maggapaññāya cattāri saccāni passitvā cattāropi āsavā parikkhīṇā honti .
Disvāti dassanahetu .
Na hi āsave paññāya passanti , dassanakāraṇā pana parikkhīṇā disvā parikkhīṇāti vuttā dassanāyattaparikkhayattā .
Evañhi dassanaṃ āsavānaṃ khayassa purimakiriyābhāvena vuttaṃ .Paññāvimuttoti visesato paññāya eva vimutto , na tassa adhiṭṭhānabhūtena aṭṭhavimokkhasaṅkhātena sātisayena samādhināti paññāvimutto .
Yo ariyo anadhigataaṭṭhavimokkho sabbaso āsavehi vimutto , tassetaṃ adhivacanaṃ .
Adhigatepi hi rūpajjhānavimokkhe na so sātisayasamādhinissitoti na tassa vasena ubhatobhāgavimuttatā hotīti vuttovāyamattho .
Arūpajjhānesu pana ekasmimpi sati ubhatobhāgavimuttoyeva nāma hoti .
Tena hi aṭṭhavimokkhekadesena taṃnāmadānasamatthena aṭṭhavimokkhalābhītveva vuccati .
Samudāye hi pavatto vohāro avayavepi dissati yathā taṃ ‘‘ sattisayo ’’ ti anavasesato āsavānaṃ parikkhīṇattā .
Aṭṭhavimokkhapaṭikkhepavaseneva na ekadesabhūtarūpajjhānappaṭikkhepavasena .
Evañhi arūpajjhānekadesābhāvepi aṭṭhavimokkhapaṭikkhepo na hotīti siddhaṃ hoti .
Arūpāvacarajjhānesu hi ekasmimpi sati ubhatobhāgavimuttoyeva nāma hoti .
Phuṭṭhantaṃ sacchikatoti phuṭṭhānaṃ anto phuṭṭhanto , phuṭṭhānaṃ arūpajjhānānaṃ anantaro kāloti adhippāyo .
Accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ .
Taṃ phuṭṭhānantarakālameva sacchikātabbaṃ sacchikato
V3.142 sacchikaraṇūpāyenāti vuttaṃ hoti , bhāvanapuṃsakaṃ vā etaṃ ‘‘ ekamantaṃ nisīdī ’’ tiādīsu viya .
Yo hi arūpajjhānena rūpakāyato nāmakāyekadesato ca vikkhambhanavimokkhena vimutto , tena nirodhasaṅkhāto vimokkho ālocito pakāsito viya hoti , na pana kāyena sacchikato .
Nirodhaṃ pana ārammaṇaṃ katvā ekaccesu āsavesu khepitesu tena so sacchikato hoti , tasmā so sacchikātabbaṃ nirodhaṃ yathāālocitaṃ nāmakāyena sacchi karotīti ‘‘ kāyasakkhī ’’ ti vuccati , naM3.152 tu ‘‘ vimutto ’’ ti ekaccānaṃ āsavānaṃ aparikkhīṇattā .
Tenāha ‘‘ jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati , pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikarotī ’’ ti .
Ayaṃ catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ ekekato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā kāyasakkhibhāvaṃ pattānaṃ catunnaṃ , nirodhā vuṭṭhāya aggamaggappattaanāgāmino ca vasena ubhatobhāgavimutto viya pañcavidho nāma hotīti vuttaṃ abhidhammaṭīkāyaṃ ( pu . pa . mūlaṭī .24)‘‘ kāyasakkhimhipi eseva nayo ’’ ti .Ekacce āsavāti heṭṭhimamaggavajjhā āsavā .
Diṭṭhantaṃ pattoti dassanasaṅkhātassa sotāpattimaggañāṇassa anantaraṃ pattoti vuttaṃ hoti .
‘‘ Diṭṭhattā patto ’’ tipi pāṭho .
Etena catusaccadassanasaṅkhātāya diṭṭhiyā nirodhassa pattataṃ dīpeti .
Tenāha ‘‘ dukkhā saṅkhārā ’’ tiādi .
Tattha paññāyāti maggapaññāya .
Paṭhamaphalaṭṭhato paṭṭhāya yāva aggamaggaṭṭhā diṭṭhippatto .
Tenāha ‘‘ sopi kāyasakkhī viya chabbidho hotī ’’ ti .
Yathā pana paññāvimutto , evaṃ ayampi sukkhavipassako catūhi arūpajjhānehi vuṭṭhāya diṭṭhippattabhāvappattā cattāro cāti pañcavidho hotīti veditabbo .
Saddhāvimuttepi eseva nayo .
Idaṃ dukkhan ti ettakaṃ dukkhaṃ , na ito uddhaṃ dukkhanti .
Yathābhūtaṃ pajānātīti ṭhapetvā taṇhaṃ upādānakkhandhapañcakaṃ dukkhasaccanti yāthāvato pajānāti .
Yasmā pana taṇhā dukkhaṃ janeti nibbatteti , tato taṃ dukkhaṃ samudeti , tasmā naṃ ‘‘ ayaṃ dukkhasamudayo ’’ ti yathābhūtaṃ pajānāti .
Yasmā pana idaṃ dukkhañca samudayo ca nibbānaṃ patvā nirujjhati , appavattiṃ gacchati , tasmā na ‘‘ ayaṃ dukkhanirodho ’’ ti yathābhūtaṃ pajānāti .
Ariyo pana aṭṭhaṅgiko maggo taṃ dukkhanirodhaṃ gacchati , tena taṃ ‘‘ ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ’’ ti yathābhūtaṃ pajānāti .
Ettāvatā nānākkhaṇe saccavavatthānaṃ dassitaṃ .
Idāni taṃ ekakkhaṇe dassetuṃ ‘‘ tathāgatappaveditā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tathāgatappaveditāti tathāgatena bodhimaṇḍe paṭividdhā viditā pākaṭā katā .
Dhammāti catusaccadhammā .
Vodiṭṭhā hontīti sudiṭṭhā .
Vocaritāti sucaritā , paññāya suṭṭhu carāpitāti attho .
Ayan ti ayaṃ evarūpo puggalo diṭṭhippattoti .
Saddhāya vimuttoti saddahanavasena vimutto .
Etena sabbathā avimuttassapi saddhāmattena vimuttabhāvaṃ
V3.143 dasseti .
Saddhāvimuttoti vā saddhāya adhimuttotiM3.153 attho .
Kiṃ pana nesaṃ kilesappahāne nānattaṃ atthīti ?
Natthi .
Atha kasmā saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti ?
Āgamanīyanānattena .
Diṭṭhippatto hi āgamanamhi kilese vikkhambhento appadukkhena akasirena akilamantova sakkoti vikkhambhituṃ , saddhāvimutto pana dukkhena kasirena kilamanto sakkoti vikkhambhituṃ , tasmā saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇāti .
Tenāha ‘‘ etassa hī ’’ tiādi .
Saddahantassāti ‘‘ ekaṃsato ayaṃ paṭipadā kilesakkhayaṃ āvahati sammāsambuddhena bhāsitattā ’’ ti evaṃ saddahantassa .
Yasmā panassa aniccānupassanādīhi niccasaññāpahānavasena bhāvanāya pubbenāparaṃ visesaṃ passato tattha tattha paccakkhatāpi atthi , tasmā vuttaṃ ‘‘ saddahantassa viyā ’’ ti .
Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ .
Ettha ca pubbabhāgamaggabhāvanāti vacanena āgamanīyanānattena diṭṭhippattasaddhāvimuttānaṃ paññānānattaṃ hotīti dassitaṃ .
Abhidhammaṭṭhakathāya mpi ( pu . pa . aṭṭha .28)‘‘ nesaṃ kilesappahāne nānattaṃ natthi , paññāya nānattaṃ atthiyevā ’’ ti vatvā ‘‘ āgamanīyanānatteneva saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti sanniṭṭhānaṃ katan ’’ ti vuttaṃ .Ārammaṇaṃ yāthāvato dhāreti avadhāretīti dhammo , paññā .
Taṃ paññāsaṅkhātaṃ dhammaṃ adhimattatāya pubbaṅgamaṃ hutvā pavattaṃ anussaratīti dhammānusārī .
Tenāha ‘‘ dhammo ’’ tiādi .
Paññāpubbaṅgaman ti paññāpadhānaṃ .
‘‘ Saddhaṃ anussarati , saddhāpubbaṅgamaṃ maggaṃ bhāvetī ’’ ti imamatthaṃ eseva nayoti atidisati .
Paññaṃ vāhetīti paññāvāhī , paññaṃ sātisayaṃ pavattetīti attho .
Tenāha ‘‘ paññāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāvetī ’’ ti .
Paññā vā puggalaṃ vāheti nibbānābhimukhaṃ gametīti paññāvāhī .
Saddhāvāhīti etthāpi iminā nayeneva attho veditabbo .
Ubhatobhāgavimuttādikathāti ubhatobhāgavimuttādīsu āgamanato paṭṭhāya vattabbakathā .
Tasmāti visuddhimagge ( visuddhi .2.773,889) vuttattā .
Tato eva visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ ( visuddhi . mahāṭī .2.773) vuttanayeneva cettha attho veditabbo .
Puggalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Udakūpamāsuttavaṇṇanā
15. Pañcame
M3.154 ekantakāḷakehīti natthikavādaahetukavādaakiriyavādasaṅkhātehi niyatamicchādiṭṭhidhammehi .
Tenāha ‘‘ niyatamicchādiṭṭhiṃ sandhāya vuttan ’’ ti .
Evaṃ puggaloti iminā kāraṇenaV3.144 ekavāraṃ nimuggo nimuggoyeva so hoti .
Etassa hi puna bhavato vuṭṭhānaṃ nāma natthīti vadanti makkhaligosālādayo viya .
Heṭṭhā heṭṭhā narakaggīnaṃyeva āhāro .Sādhu saddhā kusalesūti kusaladhammesu saddhā nāma sāhu laddhakāti ummujjati , so tāvattakeneva kusalena ummujjati nāma .
Sādhu hirītiādīsupi eseva nayo .
Caṅkavāreti rajakānaṃ khāraparissāvane , surāparissāvane vā .
Evaṃ puggaloti ‘‘ evaṃ sādhu saddhā ’’ ti imesaṃ saddhādīnaṃ vasena ekavāraṃ ummujjitvā tesaṃ parihāniyā puna nimujjatiyeva devadattādayo viya .
Devadatto hi aṭṭha samāpattiyo pañca ca abhiññāyo nibbattetvāpi puna buddhānaṃ paṭipakkhatāya tehi guṇehi parihīno ruhiruppādakammaṃ saṅghabhedakammañca katvā kāyassa bhedā dutiyacittavārena cuticittamanantarā niraye nibbatto .
Kokāliko dve aggasāvake upavaditvā padumaniraye nibbatto .
Neva hāyati no vaḍḍhatīti appahonakakālepi na hāyati , pahonakakālepi na vaḍḍhati .
Ubhayampi panetaṃ agārikenapi anagārikenapi dīpetabbaṃ .
Ekacco hi agāriko appahonakakāle pakkhikabhattaṃ vassikaṃ vā upanibandhāpesi , so pacchā pahonakakālepi pakkhikabhattādimattameva pavatteti .
Anagārikopi ādimhi appahonakakāle uddesaṃ dhutaṅgaṃ vā gaṇhāti , medhāvī balavīriyasampattiyā pahonakakāle tato uttariṃ na karoti .
Evaṃ puggaloti evaṃ imāya saddhādīnaṃ ṭhitiyā puggalo ummujjitvā ṭhito nāma hoti .
Ummujjitvā pataratīti sakadāgāmipuggalo kilesatanutāya uṭṭhahitvā gantabbadisābhimukho tarati nāma .
Paṭigādhappatto hotīti anāgāmipuggalaṃ sandhāya vadati .
Ime pana satta puggalā udakopamena dīpitā .
Satta kira jaṅghavāṇijā addhānamaggappaṭipannā antarāmagge ekaṃ puṇṇanadiṃ pāpuṇiṃsu .
Tesu paṭhamaṃ otiṇṇo udakabhīruko puriso otiṇṇaṭṭhāneyeva nimujjitvā puna saṇṭhātuṃ nāsakkhi , avassaṃva macchakacchapabhattaṃ jāto .
Dutiyo otiṇṇaṭṭhāne nimujjitvā
M3.155 sakiṃ uṭṭhahitvā puna nimuggo uṭṭhātuṃ nāsakkhi , antoyeva macchakacchapabhattaṃ jāto .
Tatiyo nimujjitvā uṭṭhito majjhe nadiyā ṭhatvā neva orato āgantuṃ , na pāraṃ gantuṃ asakkhi .
Catuttho uṭṭhāya ṭhito uttaraṇatitthaṃ olokesi .
Pañcamo uttaraṇatitthaṃ oloketvā patarati .
Chaṭṭho taṃ disvā pārimatīraṃ gantvā kaṭippamāṇe udake ṭhito .
Sattamo pārimatīraṃ gantvā gandhacuṇṇādīhi nhatvā varavatthādīni nivāsetvā surabhivilepanaṃ vilimpitvā nīluppalamālādīni pilandhitvā nānālaṅkārappaṭimaṇḍito mahānagaraṃ pavisitvā pāsādamāruhitvā uttamabhojanaṃ bhuñjati .
TatthaV3.145 jaṅghavāṇijā viya ime satta puggalā , nadī viya vaṭṭaṃ , paṭhamassa udakabhīrukassa purisassa otiṇṇaṭṭhāneyeva nimujjanaṃ viya micchādiṭṭhikassa vaṭṭe nimujjanaṃ , ummujjitvā nimujjanapuriso viya saddhādīnaṃ uppattimatthakena ummujjitvā tāsaṃ hāniyā nimuggapuggalo , majjhe nadiyā ṭhatvā viya saddhādīnaṃ ṭhitiyā ṭhitipuggalo , uttaraṇatitthaṃ olokento viya sotāpanno , patarantapuriso viya kilesakāmāvaṭṭatāya pataranto sakadāgāmī , taritvā kaṭimatte udake ṭhitapuriso viya anāvaṭṭadhammattā anāgāmī , nhatvā pārimatīraṃ uttaritvā thale ṭhitapuriso viya cattāro oghe atikkamitvā nibbānathale ṭhito khīṇāsavabrāhmaṇo , thale ṭhitapurisassa nagaraṃ pavisitvā pāsādaṃ āruyha uttamabhojanabhuñjanaṃ viya khīṇāsavassa nibbānārammaṇasamāpattiṃ appetvā vītināmanaṃ veditabbaṃ .Udakūpamāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
6-9.
Aniccānupassīsuttādivaṇṇanā
16-19.
Chaṭṭhe ‘‘ idha samasīsī kathito ’’ ti vatvā evaṃ samasīsitaṃ vibhajitvā idhādhippetaṃ dassetuṃ ‘‘ so catubbidho hotī ’’ tiādimāha .
Rogavasena samasīsī rogasamasīsī .
Esa nayo sesesupi .
Ekappahārenevāti ekavelāyameva .
Yo cakkhurogādīsu aññatarasmiṃ sati ‘‘ ito anuṭṭhito arahattaṃ pāpuṇissāmī ’’ ti vipassanaṃ paṭṭhapesi , athassa arahattañca rogato vuṭṭhānañca ekakālameva hoti
M3.156 , ayaṃ rogasamasīsī nāma .Iriyāpathassa pariyosānan ti iriyāpathantarasamāyogo .
Yo ṭhānādīsu iriyāpathesu aññataraṃ adhiṭṭhāya ‘‘ avikopetvāva arahattaṃ pāpuṇissāmī ’’ ti vipassanaṃ paṭṭhapesi .
Athassa arahattappatti ca iriyāpathavikopanañca ekappahāreneva hoti , ayaṃ iriyāpathasamasīsī nāma .
Jīvitasamasīsī nāmāti ettha ‘‘ palibodhasīsaṃ māno , parāmāsasīsaṃ diṭṭhi , vikkhepasīsaṃ uddhaccaṃ , kilesasīsaṃ avijjā , adhimokkhasīsaṃ saddhā , paggahasīsaṃ vīriyaṃ , upaṭṭhānasīsaṃ sati , avikkhepasīsaṃ samādhi , dassanasīsaṃ paññā , pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ , cutisīsaṃ vimokkho , saṅkhārasīsaṃ nirodho ’’ ti paṭisambhidāyaṃ ( paṭi . ma .3.33) vuttesu sattarasasu sīsesu pavattasīsaṃ kilesasīsanti dve sīsāni idhādhippetāni –
‘‘ apubbaṃ acarimaṃ āsavapariyādānañca hoti jīvitapariyādānañcā ’’ ti vacanato .
Tesu kilesasīsaṃ arahattamaggo pariyādiyati , pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ cuticittaṃ pariyādiyati .
Tattha avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ jīvitindriyaṃ pariyādātuṃ na sakkoti , jīvitindriyapariyādāyakaṃ avijjaṃ pariyādātuṃ na sakkoti
V3.146 .
Aññaṃ avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ , aññaṃ jīvitandriyapariyādāyakaṃ .
Yassa cetaṃ sīsadvayaṃ samaṃ pariyādānaṃ gacchati , so jīvitasamasīsī nāma .
Kathaṃ panidaṃ samaṃ hotīti ?
Vārasamatāya .
Yasmiñhi vāre maggavuṭṭhānaṃ hoti , sotāpattimagge pañca paccavekkhaṇāni , sakadāgāmimagge pañca , anāgāmimagge pañca , arahattamagge cattārīti ekūnavīsatime paccavekkhaṇañāṇe patiṭṭhāya bhavaṅgaṃ otaritvā parinibbāyato imāya vārasamatāya idaṃ ubhayasīsapariyādānampi samaṃ hotīti imāya vārasamatāya .
Vārasamavuttidāyakena hi maggacittena attano anantaraṃ viya nipphādetabbā paccavekkhaṇavārā ca kilesapariyādānasseva vārāti vattabbataṃ arahati .
‘‘ Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hotī ’’ ti ( ma . ni .1.78; saṃ . ni .3.12,14) vacanato paccavekkhaṇaparisamāpanena kilesapariyādānaṃ sampāpitaṃ nāma hotīti imāya vāravuttiyā samatāya kilesapariyādānajīvitapariyādānānaṃ samatā veditabbā .
Tenevāha ‘‘ yasmā panassa … pe .
.
.
tasmā evaṃ vuttan ’’ ti .Āyuno vemajjhaṃ anatikkamitvā antarāva kilesaparinibbānena parinibbāyatīti antarāparinibbāyī .
Tenāha ‘‘ yo pañcasu suddhāvāsesū ’’ tiādi
M3.157 .
Vemajjheti avihādīsu yattha uppanno , tattha āyuno vemajjhe .Āyuvemajjhaṃ upahacca atikkamitvā tattha parinibbāyatīti upahaccaparinibbāyī .
Tenāha ‘‘ yo tatthevā ’’ tiādi .
Asaṅkhārena appayogena anussāhena akilamanto tikkhindriyatāya sukheneva parinibbāyatīti asaṅkhāraparinibbāyī .
Tenāha ‘‘ yo tesaṃyevā ’’ tiādi .
Tesaṃyeva puggalānan ti niddhāraṇe sāmivacanaṃ .
Appayogenāti adhimattappayogena vinā appakasirena .
Sasaṅkhārena sappayogena kilamanto dukkhena parinibbāyatīti sasaṅkhāraparinibbāyī .
Uddhaṃvāhibhāvena uddhamassa taṇhāsotaṃ vaṭṭasotañcāti , uddhaṃ vā gantvā paṭilabhitabbato uddhamassa maggasotanti uddhaṃbhoto .
Paṭisandhivasena akaniṭṭhaṃ gacchatīti akaniṭṭhagāmī .
Ettha pana catukkaṃ veditabbaṃ .
Yo hi avihato paṭṭhāya cattāro devaloke sodhetvā akaniṭṭhaṃ gantvā parinibbāyati , ayaṃ uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma .
Ayañhi avihesu kappasahassaṃ vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā atappaṃ gacchati , tatrāpi dve kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā sudassaṃ gacchati , tatrāpi cattāri kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā sudassiṃ gacchati , tatrāpi aṭṭha kappasahassāni vasanto arahattaṃ
V3.147 pattuṃ asakkuṇitvā akaniṭṭhaṃ gacchati , tattha vasanto aggamaggaṃ adhigacchati .
Tattha yo avihato paṭṭhāya dutiyaṃ vā catutthaṃ vā devalokaṃ gantvā parinibbāyati , ayaṃ uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī nāma .
Yo kāmabhavato cavitvā akaniṭṭhesu parinibbāyati , ayaṃ na uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma .
Yo heṭṭhā catūsu devalokesu tattha tattheva nibbattitvā parinibbāyati , ayaṃ na uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmīti .
Ete pana avihesu uppannasamanantaraāyuvemajjhaṃ appatvāva parinibbāyanavasena tayo antarāparinibbāyino , eko upahaccaparinibbāyī , eko uddhaṃsototi pañcavidho , asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyivibhāgena dasa honti , tathā atappasudassasudassīsūti cattāro dasakāti cattārīsaṃ .
Akaniṭṭhe pana uddhaṃsoto natthi , tayo antarāparinibbāyino , ekoM3.158 upahaccaparinibbāyīti cattāro , asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyivibhāgena aṭṭhāti aṭṭhacattārīsaṃ anāgāmino .Sattamādīsu natthi vattabbaṃ .Aniccānupassīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Niddasavatthusuttavaṇṇanā
16-19.
Chaṭṭhe ‘‘ idha samasīsī kathito ’’ ti vatvā evaṃ samasīsitaṃ vibhajitvā idhādhippetaṃ dassetuṃ ‘‘ so catubbidho hotī ’’ tiādimāha .
Rogavasena samasīsī rogasamasīsī .
Esa nayo sesesupi .
Ekappahārenevāti ekavelāyameva .
Yo cakkhurogādīsu aññatarasmiṃ sati ‘‘ ito anuṭṭhito arahattaṃ pāpuṇissāmī ’’ ti vipassanaṃ paṭṭhapesi , athassa arahattañca rogato vuṭṭhānañca ekakālameva hoti
M3.156 , ayaṃ rogasamasīsī nāma .
Iriyāpathassa pariyosānan ti iriyāpathantarasamāyogo .
Yo ṭhānādīsu iriyāpathesu aññataraṃ adhiṭṭhāya ‘‘ avikopetvāva arahattaṃ pāpuṇissāmī ’’ ti vipassanaṃ paṭṭhapesi .
Athassa arahattappatti ca iriyāpathavikopanañca ekappahāreneva hoti , ayaṃ iriyāpathasamasīsī nāma .
Jīvitasamasīsī nāmāti ettha ‘‘ palibodhasīsaṃ māno , parāmāsasīsaṃ diṭṭhi , vikkhepasīsaṃ uddhaccaṃ , kilesasīsaṃ avijjā , adhimokkhasīsaṃ saddhā , paggahasīsaṃ vīriyaṃ , upaṭṭhānasīsaṃ sati , avikkhepasīsaṃ samādhi , dassanasīsaṃ paññā , pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ , cutisīsaṃ vimokkho , saṅkhārasīsaṃ nirodho ’’ ti paṭisambhidāyaṃ ( paṭi . ma .3.33) vuttesu sattarasasu sīsesu pavattasīsaṃ kilesasīsanti dve sīsāni idhādhippetāni –
‘‘ apubbaṃ acarimaṃ āsavapariyādānañca hoti jīvitapariyādānañcā ’’ ti vacanato .
Tesu kilesasīsaṃ arahattamaggo pariyādiyati , pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ cuticittaṃ pariyādiyati .
Tattha avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ jīvitindriyaṃ pariyādātuṃ na sakkoti , jīvitindriyapariyādāyakaṃ avijjaṃ pariyādātuṃ na sakkotiV3.146 .
Aññaṃ avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ , aññaṃ jīvitandriyapariyādāyakaṃ .
Yassa cetaṃ sīsadvayaṃ samaṃ pariyādānaṃ gacchati , so jīvitasamasīsī nāma .
Kathaṃ panidaṃ samaṃ hotīti ?
Vārasamatāya .
Yasmiñhi vāre maggavuṭṭhānaṃ hoti , sotāpattimagge pañca paccavekkhaṇāni , sakadāgāmimagge pañca , anāgāmimagge pañca , arahattamagge cattārīti ekūnavīsatime paccavekkhaṇañāṇe patiṭṭhāya bhavaṅgaṃ otaritvā parinibbāyato imāya vārasamatāya idaṃ ubhayasīsapariyādānampi samaṃ hotīti imāya vārasamatāya .
Vārasamavuttidāyakena hi maggacittena attano anantaraṃ viya nipphādetabbā paccavekkhaṇavārā ca kilesapariyādānasseva vārāti vattabbataṃ arahati .
‘‘ Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hotī ’’ ti ( ma . ni .1.78; saṃ . ni .3.12,14) vacanato paccavekkhaṇaparisamāpanena kilesapariyādānaṃ sampāpitaṃ nāma hotīti imāya vāravuttiyā samatāya kilesapariyādānajīvitapariyādānānaṃ samatā veditabbā .
Tenevāha ‘‘ yasmā panassa … pe .
.
.
tasmā evaṃ vuttan ’’ ti .
Āyuno vemajjhaṃ anatikkamitvā antarāva kilesaparinibbānena parinibbāyatīti antarāparinibbāyī .
Tenāha ‘‘ yo pañcasu suddhāvāsesū ’’ tiādiM3.157 .
Vemajjheti avihādīsu yattha uppanno , tattha āyuno vemajjhe .
Āyuvemajjhaṃ upahacca atikkamitvā tattha parinibbāyatīti upahaccaparinibbāyī .
Tenāha ‘‘ yo tatthevā ’’ tiādi .
Asaṅkhārena appayogena anussāhena akilamanto tikkhindriyatāya sukheneva parinibbāyatīti asaṅkhāraparinibbāyī .
Tenāha ‘‘ yo tesaṃyevā ’’ tiādi .
Tesaṃyeva puggalānan ti niddhāraṇe sāmivacanaṃ .
Appayogenāti adhimattappayogena vinā appakasirena .
Sasaṅkhārena sappayogena kilamanto dukkhena parinibbāyatīti sasaṅkhāraparinibbāyī .
Uddhaṃvāhibhāvena uddhamassa taṇhāsotaṃ vaṭṭasotañcāti , uddhaṃ vā gantvā paṭilabhitabbato uddhamassa maggasotanti uddhaṃbhoto .
Paṭisandhivasena akaniṭṭhaṃ gacchatīti akaniṭṭhagāmī .
Ettha pana catukkaṃ veditabbaṃ .
Yo hi avihato paṭṭhāya cattāro devaloke sodhetvā akaniṭṭhaṃ gantvā parinibbāyati , ayaṃ uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma .
Ayañhi avihesu kappasahassaṃ vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā atappaṃ gacchati , tatrāpi dve kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā sudassaṃ gacchati , tatrāpi cattāri kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā sudassiṃ gacchati , tatrāpi aṭṭha kappasahassāni vasanto arahattaṃV3.147 pattuṃ asakkuṇitvā akaniṭṭhaṃ gacchati , tattha vasanto aggamaggaṃ adhigacchati .
Tattha yo avihato paṭṭhāya dutiyaṃ vā catutthaṃ vā devalokaṃ gantvā parinibbāyati , ayaṃ uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī nāma .
Yo kāmabhavato cavitvā akaniṭṭhesu parinibbāyati , ayaṃ na uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma .
Yo heṭṭhā catūsu devalokesu tattha tattheva nibbattitvā parinibbāyati , ayaṃ na uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmīti .
Ete pana avihesu uppannasamanantaraāyuvemajjhaṃ appatvāva parinibbāyanavasena tayo antarāparinibbāyino , eko upahaccaparinibbāyī , eko uddhaṃsototi pañcavidho , asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyivibhāgena dasa honti , tathā atappasudassasudassīsūti cattāro dasakāti cattārīsaṃ .
Akaniṭṭhe pana uddhaṃsoto natthi , tayo antarāparinibbāyino , ekoM3.158 upahaccaparinibbāyīti cattāro , asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyivibhāgena aṭṭhāti aṭṭhacattārīsaṃ anāgāmino .
Sattamādīsu natthi vattabbaṃ .
Aniccānupassīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .10. Niddasavatthusuttavaṇṇanā
20. Dasame niddasavatthūnīti ādisaddalopenāyaṃ niddesoti āha ‘‘ niddasādivatthūnī ’’ ti .
Natthi idāni imassa dasāti niddaso .
Pañhoti ñātuṃ icchito attho .
Puna dasavasso na hotīti tesaṃ matimattametanti dassetuṃ ‘‘ so kirā ’’ ti kirasaddaggahaṇaṃ .
Niddasoti cetaṃ vacanamattaṃ .
Tassa nibbīsādibhāvassa viya ninnavādibhāvassa ca icchitattāti dassetuṃ ‘‘ na kevalañcā ’’ tiādi vuttaṃ .
Gāme vicarantoti gāme piṇḍāya caranto .
Na idaṃ titthiyānaṃ adhivacanaṃ tesu tannimittassa abhāvā , sāsanepi sekhassapi na idaṃ adhivacanaṃ , kimaṅgaṃ pana puthujjanassa .
Yassa panetaṃ adhivacanaṃ yena ca kāraṇena , taṃ dassetuṃ ‘‘ khīṇāsavassetan ’’ tiādi vuttaṃ .
Appaṭisandhikabhāvo hissa paccakkhato kāraṇaṃ .
Paramparāya itarāni yāni pāḷiyaṃ āgatāniṃ .
Sikkhāya sammadeva ādānaṃ sikkhāsamādānaṃ .
Taṃ panassā pāripūriyā veditabbanti āha ‘‘ sikkhāttayapūraṇe ’’ ti .
Sikkhāya vā sammadeva ādito paṭṭhāya rakkhaṇaṃ sikkhāsamādānaṃ .
Tañca atthato pūraṇena paricchinnaṃ arakkhaṇe sabbena sabbaṃ abhāvato , rakkhaṇe
V3.148 ca paripūraṇato .
Balavacchandoti daḷhacchando .Āyatin ti anantarānāgatadivasādikālo adhippeto , na anāgatabhavoti āha ‘‘ anāgate punadivasādīsupī ’’ ti .
Sikkhaṃ paripūrentassa tattha nibaddhabhattitā avigatapematā .
Tebhūmakadhammānaṃ aniccādivasena sammadeva nijjhānaṃ dhammanisāmanāti āha ‘‘ vipassanāyetaṃ adhivacanan ’’ ti .
Taṇhāvinayeti bhaṅgānupassanāñāṇānubhāvasiddhe taṇhāvikkhambhane .
Ekībhāveti gaṇasaṅgaṇikākilesasaṅgaṇikāvigamasiddhe vivekavāse .
Vīriyārambheti sammappadhānassa paggaṇhane
M3.159 .
Taṃ pana sabbaso vīriyassa paribrūhanaṃ hotīti āha ‘‘ kāyikacetasikassa vīriyassa pūraṇe ’’ ti .Satiyañceva nipakabhāve cāti satokāritāya ceva sampajānakāritāya ca .
Satisampajaññabaleneva hi vīriyārambho ijjhati .
Diṭṭhipaṭivedheti maggasammādiṭṭhiyā paṭivijjhane .
Tenāha ‘‘ maggadassane ’’ ti .
Niddasavatthusuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Anusayavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .