3. Vajjisattakavaggo
1. Sārandadasuttavaṇṇanā
21. Tatiyassa paṭhame devāyatanabhāvena cittattā lokassa cittīkāraṭṭhānatāya ca cetiyaṃ ahosi .
Yāvakīvan ti ( dī . ni . ṭī .2.134) ekamevetaṃ padaṃ aniyamato parimāṇavācī .
Kālo cettha adhippetoti āha ‘‘ yattakaṃ kālan ’’ ti .
Abhiṇhaṃ sannipātāti niccasannipātā .
Taṃ pana niccasannipātataṃ dassetuṃ ‘‘ divasassā ’’ tiādi vuttaṃ .
Sannipātabahulāti pacurasannipātā .
Vosānan ti saṅkocaṃ .
‘‘ Vuddhiyevā ’’ tiādinā vuttamatthaṃ byatirekamukhena dassetuṃ ‘‘ abhiṇhaṃ asannipatantā hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Ākulāti khubhitā na pasannā .
Bhijjitvāti vaggabandhato vibhajja visuṃ visuṃ hutvā .
Sannipātabheriyāti sannipātārocanabheriyā .
Addhabhuttā vāti sāmibhuttā vā .
Osīdamāneti hāyamāne .
Suṅkan ti
V3.149 bhaṇḍaṃ gahetvā gacchantehi pabbatakhaṇḍanādititthagāmadvārādīsu rājapurisānaṃ dātabbabhāgaṃ .
Balin ti nipphannasassādito chabhāgaṃ sattabhāgantiādinā laddhabbakaraṃ .
Daṇḍan ti dasavīsatikahāpaṇādikaṃ aparādhānurūpaṃ gahetabbadhanadaṇḍaṃ .
Vajjidhamman ti vajjirājadhammaṃ .Idāni apaññattapaññāpanādīsu tappaṭikkhepe ca ādīnavānisaṃse ca vitthārato dassetuṃ ‘‘ tesan ’’ tiādi
M3.160 vuttaṃ .
Pāricariyakkhamāti upaṭṭhānakkhamā .Porāṇaṃ vajjidhamman ti ettha pubbe kira vajjirājāno ‘‘ ayaṃ coro ’’ ti ānetvā dassite ‘‘ gaṇhatha naṃ coran ’’ ti avatvā vinicchayamahāmattānaṃ denti .
Te vinicchinitvā sace acoro hoti , vissajjenti .
Sace coro , attanā kiñci akatvā vohārikānaṃ denti , tepi vinicchinitvā acoro ce , vissajjenti .
Coro ce , suttadharānaṃ denti .
Tepi vinicchinitvā acoro ce , vissajjenti .
Coro ce , aṭṭakulikānaṃ denti , tepi tatheva katvā senāpatissa , senāpati uparājassa , uparājā rañño .
Rājā vinicchinitvā sace acoro hoti , vissajjeti .
Sace pana coro hoti , paveṇipaṇṇakaṃ vācāpeti .
Tattha ‘‘ yena idaṃ nāma kataṃ , tassa ayaṃ nāmadaṇḍo ’’ ti likhitaṃ .
Rājā tassa kiriyaṃ tena samānetvā tadanucchavikaṃ daṇḍaṃ karoti .
Iti etaṃ porāṇaṃ vajjidhammaṃ samādāya vattantānaṃ manussā na ujjhāyanti .
Paramparāgatesu aṭṭakulesu jātā agatigamanaviratā aṭṭamahallakapurisā aṭṭakulikā .
Sakkāran ti upakāraṃ .
Garubhāvaṃ paccupaṭṭhapetvāti ‘‘ ime amhākaṃ garuno ’’ ti tattha garubhāvaṃ paṭi paṭi upaṭṭhapetvā .
Mānessantīti sammānessanti .
Taṃ pana sammānanaṃ tesu nesaṃ attamanatāpubbakanti āha ‘‘ manena piyāyissantī ’’ ti .
Nipaccakāraṃ paṇipātaṃ .
Dassentīti garucittabhāraṃ dassenti .
Sandhānetun ti sambandhaṃ avicchinnaṃ katvā ghaṭetuṃ .
Pasayhakārassāti balakkārassa .
Kāmaṃ vuddhiyā pūjanīyatāya ‘‘ vuddhihāniyo ’’ ti vuttaṃ , attho pana vuttānukkameneva yojetabbo .
Pāḷiyaṃ vā yasmā ‘‘ vuddhiyeva pāṭikaṅkhā , no parihānī ’’ ti vuttaṃ , tasmā tadanukkamena ‘‘ vuddhihāniyo ’’ ti vuttaṃ .
Vipaccituṃ aladdhokāse pāpakamme , tassa kammassa vipāke vā anavasarova devasopasaggo .
Tasmiṃ pana laddhokāse siyā devatopasaggassa avasaroti āha ‘‘ anuppannaṃ … pe … vaḍḍhentī ’’ ti .
Eteneva anuppannaṃ sukhan ti etthāpi attho veditabbo .
Balakāyassa diguṇatiguṇatādassanaṃ paṭibhayabhāvadassananti evamādinā devatānaṃ saṅgāmasīse sahāyatā veditabbā .
Anicchitan ti
V3.150M3.161 aniṭṭhaṃ .
Āvaraṇatoti nisedhanato .
Dhammato anapetā dhammiyāti idha ‘‘ dhammikā ’’ ti vuttā .Migasūkarādighātāya sunakhādīnaṃ kaḍḍhitvā vanacaraṇaṃ vājo , tattha niyuttā , te vā vājentīti vājikā , migavadhacārino .
Sārandadasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Vassakārasuttavaṇṇanā
22. Dutiye abhiyātukāmoti ettha abhi -saddo abhibhavanattho ‘‘ anabhividitun ’’ tiādīsu viyāti āha ‘‘ abhibhavanatthāya yātukāmo ’’ ti .
Vajjirājānoti ‘‘ vajjetabbā ime ’’ ti ādito pavattaṃ vacanaṃ upādāya vajjīti laddhanāmā rājāno , vajjiraṭṭhassa vā rājāno vajjirājāno .
Raṭṭhassa pana vajjisamaññā tannivāsirājakumāravasena veditabbā .
Rājiddhiyāti rājabhāvānugatena pabhāvena .
So pana pabhāvo nesaṃ gaṇarājānaṃ mitho sāmaggiyā loke pākaṭo .
Ciraṭṭhāyī ca ahosīti ‘‘ samaggabhāvaṃ kathetī ’’ ti vuttaṃ .
Anu anu taṃsamaṅgino bhāveti vaḍḍhetīti anubhāvo , anubhāvo eva ānubhāvo , patāpo .
So pana nesaṃ patāpo hatthiassādivāhanasampattiyā tattha ca subhikkhitabhāvena loke pākaṭo jātoti ‘‘ etena … pe … kathetī ’’ ti vuttaṃ .
Tāḷacchiggaḷenāti kuñcikāchiddena .
Asanan ti saraṃ .
Atipātayissantīti atikkāmenti .
Poṅkhānupoṅkhan ti poṅkhassa anupoṅkhaṃ , purimasarassa poṅkhapadānugatapoṅkhaṃ itaraṃ saraṃ katvāti attho .
Avirādhitan ti avirajjhitaṃ .
Ucchindissāmīti ummūlanavasena kulasantatiṃ chindissāmi .
Ayanaṃ vaḍḍhanaṃ ayo , tappaṭipakkhena anayoti āha ‘‘ avaḍḍhin ’’ ti .
Ñātīnaṃ byasanaṃ vināso ñātibyasanaṃ .
Gaṅgāyāti gaṅgāsamīpe .
Paṭṭanagāman ti sakaṭapaṭṭanagāmaṃ .
Tatrāti tasmiṃ paṭṭane .
Balavāghātajātoti uppannabalavakodho .
Meti mayhaṃ .
Gatenāti gamanena .
Sītaṃ vā uṇhaṃ vā natthi tāya velāya .
Abhimukhaṃ yuddhenāti abhimukhaṃ ujukameva saṅgāmakaraṇena .
Upalāpanaṃ sāmaṃ dānañcāti dassetuṃ ‘‘ alan ’’ tiādi vuttaṃ .
Bhedopi idha upāyo evāti
M3.162 vuttaṃ ‘‘ aññatra mithubhedā ’’ ti .Yuddhassa pana anupāyatā pageva pakāsitā .
Idan ti ‘‘ aññatra upalāpanāya aññatra mithubhedā ’’ ti idaṃ vacanaṃ .
Kathāya nayaṃ labhitvāti ‘‘ yāvakīvañca
V3.151 … pe … parihānī ’’ ti imāya bhagavato kathāya upāyaṃ labhitvā .Anukampāyāti vajjirājesu anuggahena .
Rājāpi tameva pesetvā sabbe … pe … pāpesīti rājā taṃ attano santikaṃ āgataṃ ‘‘ kiṃ , ācariya , bhagavā avacā ’’ ti pucchi .
So ‘‘ yathā bho samaṇassa gotamassa vacanaṃ na sakkā vajjī kenaci gahetuṃ , apica upalāpanāya vā mithubhedena vā sakkā ’’ ti āha .
Tato naṃ rājā ‘‘ upalāpanāya amhākaṃ hatthiassādayo nassissanti , bhedeneva te gahessāmi , kiṃ karomā ’’ ti pucchi .
Tena hi , mahārāja , tumhe vajjī ārabbha parisati kathaṃ samuṭṭhāpetha , tato ahaṃ ‘‘ kiṃ te , mahārāja , tehi , attano santakena kasivaṇijjādīni katvā jīvantu ete rājāno ’’ ti vatvā pakkamissāmi .
Tato tumhe ‘‘ kiṃ nu , bho , esa brāhmaṇo vajjī ārabbha pavattaṃ kathaṃ paṭibāhatī ’’ ti vadeyyātha .
Divasabhāge cāhaṃ tesaṃ paṇṇākāraṃ pesessāmi , tampi gāhāpetvā tumhepi mama dosaṃ āropetvā bandhanatāḷanādīni akatvāva kevalaṃ khuramuṇḍaṃ maṃ katvā nagarā nīharāpetha , athāhaṃ ‘‘ mayā te nagare pākāro parikhā ca kāritā , ahaṃ thiradubbalaṭṭhānañca uttānagambhīraṭṭhānañca jānāmi , na cirassaṃ dāni taṃ ujuṃ karissāmī ’’ ti vakkhāmi .
Taṃ sutvā tumhe ‘‘ gacchatū ’’ ti vadeyyāthāti .
Rājā sabbaṃ akāsi .
Licchavī tassa nikkhamanaṃ sutvā ‘‘ saṭho brāhmaṇo , mā tassa gaṅgaṃ uttāretuṃ adatthā ’’ ti āhaṃsu .
Tatra ekaccehi ‘‘ amhe ārabbha kathitattā kira so evaṃ karotī ’’ ti vutte ‘‘ tena hi bhaṇe etū ’’ ti vadiṃsu .
So gantvā licchavī disvā ‘‘ kimāgatatthā ’’ ti pucchito taṃ pavattiṃ ārocesi .
Licchavino ‘‘ appamattakena nāma evaṃ garuṃ daṇḍaṃ kātuṃ na yuttan ’’ ti vatvā ‘‘ kiṃ te tatra ṭhānantaran ’’ ti pucchiṃsu .
Vinicchayamahāmaccohamasmīti .
Tadeva te ṭhānantaraṃ hotūti .
So suṭṭhutaraṃ vinicchayaṃ karoti .
Rājakumārā tassa santike sippaṃ uggaṇhanti .
So patiṭṭhitaguṇo hutvā ekadivasaṃ ekaṃ licchaviṃ gahetvā ekamantaṃ gantvā ‘‘ dārakā
M3.163 kasantī ’’ ti pucchi .
Āma , kasanti .
Dve goṇe yojetvāti .
Āma , dve goṇe yojetvāti .
Ettakaṃ vatvā nivatto .
Tato tamañño ‘‘ kiṃ ācariyo āhā ’’ ti pucchitvā tena vuttaṃ – asaddahanto ‘‘ na meso yathābhūtaṃ kathetī ’’ ti tena saddhiṃ bhijji .
Brāhmaṇo aparampi ekadivasaṃ ekaṃ licchaviṃ ekamantaṃ netvā ‘‘ kena byañjanena bhuttosī ’’ ti pucchitvā nivatto .
Tampi añño pucchitvā asaddahanto tatheva bhijji .
Brāhmaṇo aparampi divasaṃ ekaṃ licchaviṃ ekamantaṃ netvā ‘‘ atiduggatosi kirā ’’ ti pucchi .
Ko evamāhātiV3.152 .
Asuko nāma licchavīti .
Aparampi ekamantaṃ netvā ‘‘ tvaṃ kira bhīrujātiko ’’ ti pucchi .
Ko evamāhāti ?
Asuko nāma licchavīti .
Evaṃ aññena akathitameva aññassa kathento tīhi saṃvaccharehi te rājāno aññamaññaṃ bhinditvā yathā dve ekamaggena na gacchanti , tathā katvā sannipātabheriṃ carāpesi .
Licchavino ‘‘ issarā sannipatantu , sūrā sannipatantū ’’ ti vatvā na sannipatiṃsu .
Brāhmaṇo ‘‘ ayaṃ dāni kālo , sīghaṃ āgacchatū ’’ ti rañño sāsanaṃ peseti .
Rājā sutvāva balabheriṃ carāpetvā nikkhami .
Vesālikā sutvā ‘‘ rañño gaṅgaṃ uttarituṃ na dassāmā ’’ ti bheriṃ carāpesuṃ .
Te sutvā ‘‘ gacchantu sūrarājāno ’’ tiādīni vatvā na sannipatiṃsu .
‘‘ Nagarappavesanaṃ na dassāma , dvārāni pidahissāmā ’’ ti bheriṃ carāpesuṃ .
Ekopi na sannipati .
Yathāvivaṭehi dvārehi pavisitvā sabbe anayabyasanaṃ pāpetvā gato .
Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ –
‘‘ rājāpi tameva pesetvā sabbepi bhinditvā gantvā anayabyasanaṃ pāpesī ’’ ti .Vassakārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Paṭhamasattakasuttavaṇṇanā
23. Tatiye aparihānāya hitāti aparihāniyā ( dī . ni . ṭī .2.136), na parihāyanti etehīti vā aparihāniyā .
Evaṃ saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassento ‘‘ idhāpi cā ’’ tiādimāha .
Tattha tatotiādi disāsu āgatasāsane vuttavacanaṃ vuttakathanaṃ .
Vihārasīmā ākulā yasmā
M3.164 , tasmā uposathapavāraṇā ṭhitā .Olīyamānakoti pāḷito atthato ca vinassamānako .
Ukkhipāpentāti paguṇabhāvakaraṇena atthasaṃvaṇṇanāvasena ca paggaṇhantā .
Sāvatthiyaṃ bhikkhū viya ( pārā .565) pācittiyaṃ desāpetabboti paññāpentā .
Vajjiputtakā viya ( cūḷava .446) dasavatthudīpanena .
Tathā akarontāti navaṃ katikavattaṃ vā sikkhāpadaṃ vā amaddantā dhammavinayato sāsanaṃ dīpentā khuddakampi ca sikkhāpadaṃ asamūhanantā .
Āyasmā mahākassapo viya cāti ‘‘ suṇātu me , āvuso , saṅgho , santāmhākaṃ sikkhāpadāni gihigatāni .
Gihinopi jānanti ‘ idaṃ vo samaṇānaṃ sakyaputtikānaṃ kappati , idaṃ vo na kappatī ’ ti .
Sacepi hi mayaṃ khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni samūhanissāma , bhavissanti vattāro ‘ dhūmakālikaṃ samaṇena gotamena sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ , yāvimesaṃ satthā aṭṭhāsi , tāvime sikkhāpadesu sikkhiṃsu .
Yato imesaṃ satthā parinibbuto , na dānime sikkhāpadesu
V3.153 sikkhantī ’ ti .
Yadi saṅghassa pattakallaṃ , saṅgho apaññattaṃ na paññapeyya , paññattaṃ na samucchindeyya , yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya vatteyyā ’’ ti imaṃ ( cūḷava .442) tantiṃ ṭhapento āyasmā mahākassapo viya ca .Thirabhāvappattāti sāsane thirabhāvaṃ anivattitabhāvaṃ upagatā .
Therakārakehīti therabhāvasādhakehi sīlādiguṇehi asekkhadhammehi .
Bahū rattiyoti pabbajitā hutvā bahū rattiyo jānanti .
Sīlādiguṇesu patiṭṭhāpanameva sāsane pariṇāyakatāti āha ‘‘ tīsu sikkhāsu pavattentī ’’ ti .
Ovādaṃ na denti abhājanabhāvato .
Paveṇikathan ti ācariyaparamparābhataṃ sammāpaṭipattidīpanaṃ dhammakathaṃ .
Sārabhūtaṃ dhammapariyāyan ti samathavipassanāmaggaphalasampāpanena sāsane sārabhūtaṃ bojjhaṅgakosallaanuttarasītibhāva- ( a . ni .6.85) adhicittasuttādidhammatantiṃ .
Ādikaṃ ovādan ti ādi -saddena ‘‘ evaṃ te āloketabbaṃ , evaṃ te viloketabbaṃ , evaṃ te samiñjitabbaṃ , evaṃ te pasāretabbaṃ , evaṃ te saṅghāṭipattacīvaraṃ dhāretabban ’’ ti ovādaṃ saṅgaṇhāti .
Punabbhavadānaṃ punabbhavo uttarapadalopena .
Itareti ye na paccayavasikā na āmisacakkhukā , te na gacchanti taṇhāya vasaṃ .
Āraññakesūti
M3.165 araññabhāgesu araññapariyāpannesu .Nanu yattha katthacipi taṇhā sāvajjā evāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ gāmantasenāsanesu hī ’’ tiādi .
Tena ‘‘ anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato ’’ ti ettha vuttapihādayo piya āraññakasenāsanesu sālayatā sevitabbapakkhikā evāti dasseti .
Attanāvāti sayameva .
Tena parehi anussāhitānaṃ saraseneva anāgatānaṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ āgamanaṃ , āgatānañca phāsuvihāraṃ paccāsīsantīti dasseti .
Imināva nīhārenāti imāya paṭipattiyā .
Aggahitadhammaggahaṇan ti aggahitassa pariyattidhammassa uggahaṇaṃ .
Gahitasajjhāyakaraṇan ti uggahitassa suṭṭhu atthacintanaṃ .
Cintarattho hi ayaṃ sajjhāyasaddo .
Entīti upagacchanti .
Nisīdanti āsanapaññāpanādinā .
Paṭhamasattakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
4-6.
Dutiyasattakasuttādivaṇṇanā
24-26.
Catutthe
V3.154 karontoyevāti yathāvuttaṃ tiracchānakathaṃ kathentoyeva .
Atiracchānakathābhāvepi tassa tattha tapparabhāvadassanatthaṃ avadhāraṇavacanaṃ .Pariyantakārīti sapariyantaṃ katvā vattā .
‘‘ Pariyantavatiṃ vācaṃ bhāsitā ’’ ti ( dī . ni .1.9,194) hi vuttaṃ .
Appabhassovāti parimitakathoyeva ekantena kathetabbasseva kathanato .
Samāpattisamāpajjanaṃ ariyo tuṇhībhāvo .
Niddāyatiyevāti niddokkamane anādīnavadassī niddāyatiyeva , iriyāpathaparivattanādinā na naṃ vinodeti .
Evaṃ saṃsaṭṭhovāti vuttanayena gaṇasaṅgaṇikāya saṃsaṭṭho eva viharati .
Dussīlā pāpicchā nāmāti sayaṃ nissīlā asantaguṇasambhāvanicchāya samannāgatattā pāpā lāmakā icchā etesanti pāpicchā .
Pāpapuggalehi mittikaraṇato pāpamittā .
Tehi sadā sahapavattanena pāpasahāyā .
Tattha ninnatādinā tadadhimuttatāya pāpasampavaṅkā .
Pañcamādīni uttānatthāniyeva .
Dutiyasattakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
7-11.
Saññāsuttādivaṇṇanā
27-31.
Sattame
M3.166 aniccāti anupassati etāyāti aniccānupassanā .
Tathāpavattavipassanā pana yasmā attanā sahagatasaññāya bhāvitāya bhāvitā eva hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘ aniccānupassanādīhi sahagatasaññā ’’ ti .
Imā satta lokiyavipassanāpi honti ‘‘ aniccan ’’ tiādinā pavattanato .
‘‘ Etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho ’’ ti āgatavasena panettha dve lokuttarā hontīti veditabbā .
‘‘ Virāgo nirodho ’’ ti hi tattha nibbānaṃ vuttanti idha virāgasaññā , tā vuttasaññā nibbānārammaṇāpi siyuṃ .
Sesamettha suviññeyyameva .Aṭṭhamādīni uttānatthāneva .
Saññāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
Vajjisattakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Devatāvaggo
5. Paṭhamamittasuttavaṇṇanā
27-31.
Sattame
M3.166 aniccāti anupassati etāyāti aniccānupassanā .
Tathāpavattavipassanā pana yasmā attanā sahagatasaññāya bhāvitāya bhāvitā eva hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘ aniccānupassanādīhi sahagatasaññā ’’ ti .
Imā satta lokiyavipassanāpi honti ‘‘ aniccan ’’ tiādinā pavattanato .
‘‘ Etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho ’’ ti āgatavasena panettha dve lokuttarā hontīti veditabbā .
‘‘ Virāgo nirodho ’’ ti hi tattha nibbānaṃ vuttanti idha virāgasaññā , tā vuttasaññā nibbānārammaṇāpi siyuṃ .
Sesamettha suviññeyyameva .
Aṭṭhamādīni uttānatthāneva .
Saññāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
Vajjisattakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Devatāvaggo
5. Paṭhamamittasuttavaṇṇanā 27-31.
Sattame
M3.166 aniccāti anupassati etāyāti aniccānupassanā .
Tathāpavattavipassanā pana yasmā attanā sahagatasaññāya bhāvitāya bhāvitā eva hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘ aniccānupassanādīhi sahagatasaññā ’’ ti .
Imā satta lokiyavipassanāpi honti ‘‘ aniccan ’’ tiādinā pavattanato .
‘‘ Etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho ’’ ti āgatavasena panettha dve lokuttarā hontīti veditabbā .
‘‘ Virāgo nirodho ’’ ti hi tattha nibbānaṃ vuttanti idha virāgasaññā , tā vuttasaññā nibbānārammaṇāpi siyuṃ .
Sesamettha suviññeyyameva .
Aṭṭhamādīni uttānatthāneva .
Saññāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
Vajjisattakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .4. Devatāvaggo