[404]9. Kapijātakavaṇṇanā
Yattha verī nivasatīti idaṃ satthā jetavane viharanto devadattassa pathavipavesanaṃ ārabbha kathesi .
Tasmiñhi pathaviṃ paviṭṭhe dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘ āvuso , devadatto saha parisāya naṭṭho ’’ ti .
Satthā āgantvā ‘‘ kāya nuttha , bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā ’’ ti pucchitvā ‘‘ imāya nāmā ’’ ti vutte ‘‘ na , bhikkhave , idāneva devadatto saha parisāya naṭṭho , pubbepi nassiyevā ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kapiyoniyaṃ nibbattitvā pañcasatakapiparivāro rājuyyāne
P3.356 vasi .Devadattopi kapiyoniyaṃ nibbattitvā pañcasatakapiparivāro tattheva vasi .
Athekadivasaṃ purohite uyyānaṃ gantvā nhatvā alaṅkaritvā nikkhamante eko
M3.335 lolakapi puretaraṃ gantvā rājuyyānadvāre toraṇamatthake nisīditvā tassa matthake vaccapiṇḍaṃ pātetvā puna uddhaṃ olokentassa mukhe pātesi .So nivattitvā ‘‘ hotu , jānissāmi tumhākaṃ kattabban ’’ ti makkaṭe santajjetvā puna nhatvā pakkāmi .
Tena veraṃ gahetvā makkaṭānaṃ santajjitabhāvaṃ bodhisattassa ārocesuṃ .
So ‘‘ verīnaṃ nivasanaṭṭhāne nāma vasituṃ na vaṭṭati , sabbopi kapigaṇo palāyitvā aññattha gacchatū ’’ ti kapisahassassapi ārocāpesi .
Dubbacakapi attano parivāramakkaṭe gahetvā ‘‘ pacchā jānissāmī ’’ ti tattheva nisīdi .
Bodhisatto attano parivāraṃ gahetvā araññaṃ pāvisi .
Athekadivasaṃ ekissā vīhikoṭṭikāya dāsiyā ātape pasāritavīhiṃ khādanto eko eḷako ummukkena pahāraṃ labhitvā ādittasarīro palāyanto ekissā hatthisālaṃ nissāya tiṇakuṭiyā kuṭṭe sarīraṃ ghaṃsi
V3.314 .So aggi tiṇakuṭikaṃ gaṇhi , tato uṭṭhāya hatthisālaṃ gaṇhi , hatthisālāya hatthīnaṃ piṭṭhi jhāyi , hatthivejjā hatthīnaṃ paṭijagganti .
Purohitopi makkaṭānaṃ gahaṇūpāyaṃ upadhārento vicarati .
Atha naṃ rājupaṭṭhānaṃ āgantvā nisinnaṃ rājā āha ‘‘ ācariya , bahū no hatthī vaṇitā jātā , hatthivejjā paṭijaggituṃ na jānanti , jānāsi nu kho kiñci bhesajjan ’’ ti ?
‘‘ Jānāmi , mahārājā ’’ ti .
‘‘ Kiṃ nāmā ’’ ti ?
‘‘ Makkaṭavasā , mahārājā ’’ ti .
‘‘ Kahaṃ labhissāmā ’’ ti ?
‘‘ Nanu uyyāne bahū makkaṭā ’’ ti ?
Rājā ‘‘ uyyāne makkaṭe māretvā vasaṃ ānethā ’’ ti āha .
Dhanuggahā gantvā pañcasatepi makkaṭe vijjhitvā māresuṃ .
Eko pana jeṭṭhakamakkaṭo palāyanto sarapahāraṃ labhitvāpi tattheva apatitvā
P3.357 bodhisattassa vasanaṭṭhānaṃ patvā pati .Vānarā ‘‘ amhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ patvā mato ’’ ti tassa pahāraṃ laddhā matabhāvaṃ bodhisattassa ārocesuṃ .
So gantvā kapigaṇamajjhe nisinno ‘‘ paṇḍitānaṃ ovādaṃ akatvā veriṭṭhāne vasantā nāma evaṃ vinassantī ’’ ti kapigaṇassa ovādavasena imā gāthā abhāsi –
61.
‘‘ Yattha verī nivasati , na vase tattha paṇḍito ;
Ekarattaṃ dvirattaṃ vā , dukkhaṃ vasati verisu .
62.
‘‘ Diso
M3.336 ve lahucittassa , posassānuvidhīyato ;Ekassa kapino hetu , yūthassa anayo kato .
63.
‘‘ Bālova paṇḍitamānī , yūthassa parihārako ;
Sacittassa vasaṃ gantvā , sayethāyaṃ yathā kapi .
64.
‘‘ Na sādhu balavā bālo , yūthassa parihārako ;
Ahito bhavati ñātīnaṃ , sakuṇānaṃva cetako .
65.
‘‘ Dhīrova balavā sādhu , yūthassa parihārako ;
Hito bhavati ñātīnaṃ , tidasānaṃva vāsavo .
66.
‘‘ Yo
V3.315 ca sīlañca paññañca , sutañcattani passati ;Ubhinnamatthaṃ carati , attano ca parassa ca .
67.
‘‘ Tasmā tuleyya mattānaṃ , sīlapaññāsutāmiva ;
Gaṇaṃ vā parihare dhīro , eko vāpi paribbaje ’’ ti .
Tattha lahucittassāti lahucitto assa .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yo poso lahucittassa mittassa vā ñātino vā anuvidhīyati anuvattati , tassa posassa anuvidhīyato so lahucitto diso hoti , verikiccaṃ karoti .
Ekassa kapinoti passatha ekassa lahucittassa andhabālassa kapino hetu ayaṃ sakalassa yūthassa anayo avuḍḍhi mahāvināso katoti .
Paṇḍitamānīti yo sayaṃ bālo hutvā ‘‘ ahaṃ paṇḍito ’’ ti attānaṃ maññamāno paṇḍitānaṃ ovādaṃ akatvā sakassa cittassa vasaṃ gacchati , so sacittassa vasaṃ gantvā yathāyaṃ dubbacakapi matasayanaṃ sayito , evaṃ sayethāti attho .
Na sādhūti bālo nāma balasampanno yūthassa parihārako na sādhu na laddhako .
Kiṃkāraṇā ?
So hi ahito bhavati ñātīnaṃ , vināsameva vahati .
Sakuṇānaṃva cetakoti yathā hi tittirasakuṇānaṃ
P3.358 dīpakatittiro divasampi vassanto aññe sakuṇe na māreti , ñātakeva māreti , tesaññeva ahito hoti , evanti attho .Hito bhavatīti kāyenapi vācāyapi manasāpi hitakārakoyeva .
Ubhinnamatthaṃ caratīti yo idha puggalo ete sīlādayo guṇe attani
M3.337 passati , so ‘‘ mayhaṃ ācārasīlampi atthi , paññāpi sutapariyattipi atthī ’’ ti tathato jānitvā gaṇaṃ pariharanto attano ca paresañca attānaṃ parivāretvā carantānanti ubhinnampi atthameva carati .Tuleyya mattānan ti tuleyya attānaṃ .
Tuleyyāti tuletvā .
Sīlapaññāsutāmivāti etāni sīlādīni viya .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā sīlādīni attani samanupassanto ubhinnamatthaṃ carati , tasmā paṇḍito etāni sīlādīni viya attānampi tesu tuletvā ‘‘ patiṭṭhito nu khomhi sīle paññāya sute ’’ ti tīretvā patiṭṭhitabhāvaṃ paccakkhaṃ katvā dhīro gaṇaṃ vā parihareyya , catūsu iriyāpathesu eko vā hutvā paribbajeyya vatteyya , parisupaṭṭhākenapi vivekacārināpi imehi tīhi dhammehi samannāgateneva bhavitabbanti .
Evaṃ mahāsatto kapirājā hutvāpi vinayapariyattikiccaṃ kathesi .
Satthā
V3.316 imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi –‘‘ tadā dubbacakapi devadatto ahosi , parisāpissa devadattaparisā , paṇḍitakapirājā pana ahameva ahosin ’’ ti .
Kapijātakavaṇṇanā navamā .