9. Theravaggo
1. Ānandasuttavaṇṇanā
83. Theravaggassa paṭhame mantāṇiputtoti , mantāṇiyā nāma brāhmaṇiyā putto .
Upādāyāti āgamma ārabbha sandhāya paṭicca .
Asmīti hotīti asmīti evaṃ pavattaṃ taṇhāmānadiṭṭhipapañcattayaṃ hoti .
Daharoti taruṇo .
Yuvāti yobbanena samannāgato .
Maṇḍanakajātikoti maṇḍanakasabhāvo maṇḍanakasīlo .
Mukhanimittan ti mukhapaṭibimbaṃ .
Tañhi parisuddhaṃ ādāsamaṇḍalaṃ paṭicca paññāyati .
Kiṃ pana taṃ olokayato sakamukhaṃ paññāyati , paramukhanti ?
Yadi sakaṃ bhaveyya , parammukhaṃ hutvā paññāyeyya , atha parassa bhaveyya , vaṇṇādīhi asadisaṃ hutvā paññāyeyya .
Tasmā na taṃ attano , na parassa , ādāsaṃ pana nissāya nibhāsarūpaṃ nāma taṃ paññāyatīti vadanti .
Atha yaṃ udake paññāyati , taṃ kena kāraṇenāti
V2.273 ?Mahābhūtānaṃ visuddhatāya .
Dhammo me abhisamitoti mayā ñāṇena catusaccadhammo abhisamāgato , sotāpannosmi jātoti kathesi .
Paṭhamaṃ .
2. Tissasuttavaṇṇanā
84. Dutiye
M2.284P2.309 madhurakajāto viyāti sañjātagarubhāvo viya akammañño .Disāpi meti ayaṃ puratthimā ayaṃ dakkhiṇāti evaṃ disāpi mayhaṃ na pakkhāyanti , na pākaṭā hontīti vadati .
Dhammāpi maṃ na paṭibhantīti pariyattidhammāpi mayhaṃ na upaṭṭhahanti , uggahitaṃ sajjhāyitaṃ na dissatīti vadati .
Vicikicchāti no mahāvicikicchā .
Na hi tassa ‘‘ sāsanaṃ niyyānikaṃ nu kho , na nu kho ’’ ti vimati uppajjati .
Evaṃ panassa hoti ‘‘ sakkhissāmi nu kho samaṇadhammaṃ kātuṃ , udāhu pattacīvaradhāraṇamattameva karissāmī ’’ ti .
Kāmānametaṃ adhivacanan ti yathā hi ninnaṃ pallalaṃ olokentassa dassanarāmaṇeyyakamattaṃ atthi , yo panettha otarati , taṃ caṇḍamīnākulatāya ākaḍḍhitvā anayabyasanaṃ pāpeti , evamevaṃ pañcasu kāmaguṇesu cakkhudvārādīnaṃ ārammaṇe rāmaṇeyyakamattaṃ atthi , yo panettha gedhaṃ āpajjati , taṃ ākaḍḍhitvā nirayādīsu eva pakkhipanti .
Appassādā hi kāmā bahudukkhā bahupāyāsā , ādīnavo ettha bhiyyoti imaṃ atthavasaṃ paṭicca ‘‘ kāmānametaṃ adhivacanan ’’ ti vuttaṃ .
Ahamanuggahenāti ahaṃ dhammāmisānuggahehi
P2.310 anuggaṇhāmi .Abhinandīti sampaṭicchi .
Na kevalañca abhinandi , imaṃ pana satthu santikā assāsaṃ labhitvā ghaṭento vāyamanto katipāhena arahatte patiṭṭhāsi .
Dutiyaṃ .
3. Yamakasuttavaṇṇanā
85. Tatiye diṭṭhigatan ti sace hissa evaṃ bhaveyya ‘‘ saṅkhārā uppajjanti ceva nirujjhanti ca , saṅkhārappavattameva appavattaṃ hotī ’’ ti , diṭṭhigataṃ nāma na bhaveyya , sāsanāvacarikaṃ ñāṇaṃ bhaveyya .
Yasmā panassa ‘‘ satto ucchijjati vinassatī ’’ ti ahosi , tasmā diṭṭhigataṃ nāma jātaṃ .
Thāmasā parāmāsāti diṭṭhithāmena ceva diṭṭhiparāmāsena ca .
Yenāyasmā
V2.274 sāriputtoti yathā nāma paccante kupite taṃ vūpasametuṃ asakkontā rājapurisā senāpatissa vā rañño vā santikaṃ gacchanti , evaṃ diṭṭhigatavasena tasmiṃ there kupite taṃ vūpasametuṃ asakkontā te bhikkhū yena dhammarājassa dhammasenāpati āyasmā sāriputtoM2.285 , tenupasaṅkamiṃsu .Evaṃbyākhoti tesaṃ bhikkhūnaṃ santike viya therassa sammukhā paggayha vattuṃ asakkonto olambantena hadayena ‘‘ evaṃbyākho ’’ ti āha .
Taṃ kiṃ maññasi , āvusoti ?
Idaṃ thero tassa vacanaṃ sutvā ,‘‘ nāyaṃ attano laddhiyaṃ dosaṃ passati , dhammadesanāya assa taṃ pākaṭaṃ karissāmī ’’ ti cintetvā tiparivaṭṭaṃ desanaṃ desetuṃ ārabhi .
Taṃ kiṃ maññasi , āvuso yamaka , rūpaṃ tathāgatoti idaṃ kasmā āraddhaṃ ?
Anuyogavattaṃ dāpanatthaṃ .
Tiparivaṭṭadesanāvasānasmiñhi thero sotāpanno jāto .
Atha naṃ anuyogavattaṃ dāpetuṃ ‘‘ taṃ kiṃ maññasī ’’ tiādimāha ?
Tathāgatoti
P2.311 satto .Rūpaṃ vedanā saññā saṅkhārā viññāṇanti ime pañcakkhandhe sampiṇḍetvā ‘‘ tathāgato ’’ ti samanupassasīti pucchati .
Ettha ca te , āvusoti idaṃ therassa anuyoge bhummaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti – ettha ca te ettake ṭhāne diṭṭheva dhamme saccato thirato satte anupalabbhiyamāneti .
Sace taṃ , āvusoti idametaṃ aññaṃ byākarāpetukāmo pucchati .
Yaṃ dukkhaṃ taṃ niruddhan ti yaṃ dukkhaṃ , tadeva niruddhaṃ , añño satto nirujjhanako nāma natthi , evaṃ byākareyyanti attho .
Etasseva atthassāti etassa paṭhamamaggassa .
Bhiyyosomattāya ñāṇāyāti atirekappamāṇassa ñāṇassa atthāya , sahavipassanakānaṃ upari ca tiṇṇaṃ maggānaṃ āvibhāvatthāyāti attho .
Ārakkhasampannoti antoārakkhena ceva bahiārakkhena ca samannāgato .
Ayogakkhemakāmoti catūhi yogehi khemabhāvaṃ anicchanto .
Pasayhāti pasayhitvā abhibhavitvā .
Anupakhajjāti anupavisitvā .
Pubbuṭṭhāyītiādīsu dūratova āgacchantaṃ disvā āsanato paṭhamataraṃ vuṭṭhātīti pubbuṭṭhāyī .
Tassa āsanaṃ datvā tasmiṃ nisinne pacchā nipatati nisīdatīti , pacchānipātī .
Pātova vuṭṭhāya ‘‘ ettakā kasituṃ gacchatha , ettakā vapitun ’’ ti vā sabbapaṭhamaṃ vuṭṭhātīti pubbuṭṭhāyī .
Sāyaṃ sabbesu attano attano vasanaṭṭhānaṃ gatesu gehassa samantato ārakkhaṃ saṃvidhāya dvārāni thaketvā sabbapacchā nipajjanatopi pacchānipātī .
‘‘ Kiṃ karomi
M2.286 , ayyaputtaV2.275 ?Kiṃ karomi ayyaputtā ’’ ti ?
Mukhaṃ olokento kiṃkāraṃ paṭisāvetīti kiṃkārapaṭissāvī .
Manāpaṃ caratīti manāpacārī .
Piyaṃ vadatīti piyavādī .
Mittatopi naṃ saddaheyyāti mitto me ayanti saddaheyya .
Vissāsaṃ āpajjeyyāti ekato pānabhojanādiṃ karonto vissāsiko bhaveyya .
Saṃvissatthoti suṭṭhu vissattho .
Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – bālagahapatiputto viya hi vaṭṭasannissitakāle assutavā puthujjano
P2.312 , vadhakapaccāmitto viya abaladubbalā pañcakkhandhā , vadhakapaccāmittassa ‘‘ bālagahapatiputtaṃ upaṭṭhahissāmī ’’ ti upagatakālo viya paṭisandhikkhaṇe upagatā pañcakkhandhā , tassa hi ‘‘ na me ayaṃ sahāyo , vadhakapaccatthiko ayan ’’ ti ajānanakālo viya vaṭṭanissitaputhujjanassa pañcakkhandhe ‘‘ na ime mayhan ’’ ti agahetvā ‘‘ mama rūpaṃ , mama vedanā , mama saññā , mama saṅkhārā , mama viññāṇan ’’ ti gahitakālo , vadhakapaccatthikassa ‘‘ mitto me ayan ’’ ti gahetvā sakkārakaraṇakālo viya ‘‘ mama ime ’’ ti gahetvā pañcannaṃ khandhānaṃ nhāpanabhojanādīhi sakkārakaraṇakālo ,‘‘ ativissattho me ayan ’’ ti ñatvā sakkāraṃ karontasseva asinā sīsacchindanaṃ viya vissatthassa bālaputhujjanassa tikhiṇehi bhijjamānehi khandhehi jīvitapariyādānaṃ veditabbaṃ .Upetīti upagacchati .
Upādiyatīti gaṇhāti .
Adhiṭṭhātīti adhitiṭṭhati .
Attā meti ayaṃ me attāti .
Sutavā ca kho , āvuso , ariyasāvakoti yathā pana paṇḍito gahapatiputto evaṃ upagataṃ paccatthikaṃ ‘‘ paccatthiko me ayan ’’ ti ñatvā appamatto tāni tāni kammāni kāretvā anatthaṃ pariharati , atthaṃ pāpuṇāti , evaṃ sutavā ariyasāvakopi ‘‘ na rūpaṃ attato samanupassatī ’’ tiādinā nayena pañcakkhandhe ahanti vā mamanti vā agahetvā ,‘‘ paccatthikā me ete ’’ ti ñatvā rūpasattakaarūpasattakādivasena vipassanāya yojetvāva tatonidānaṃ dukkhaṃ parivajjetvā aggaphalaṃ arahattaṃ pāpuṇāti .
Sesamettha uttānameva .
Tatiyaṃ .
4. Anurādhasuttavaṇṇanā
86. Catutthe araññakuṭikāyan ti tasseva vihārassa paccante paṇṇasālāyaṃ .
Taṃ tathāgatoti tumhākaṃ satthā tathāgato taṃ sattaṃ
M2.287 tathāgataṃ .Aññatra imehīti tassa kira evaṃ ahosi
V2.276 ‘‘ ime sāsanassa paṭipakkhā paṭivilomā , yathā ime bhaṇanti , na evaṃ satthā paññāpessati , aññathā paññāpessatī ’’ ti .Tasmā evamāha .
Evaṃ vutte te aññatitthiyāti evaṃ therena attano ca paresañca samayaṃ ajānitvā vutte ekadesena sāsanasamayaṃ jānantā
P2.313 therassa vāde dosaṃ dātukāmā te aññatitthiyā paribbājakā āyasmantaṃ anurādhaṃ etadavocuṃ .Taṃ kiṃ maññasi anurādhāti satthā tassa kathaṃ sutvā cintesi –
‘‘ ayaṃ bhikkhu attano laddhiyaṃ dosaṃ na jānāti , kārako panesa yuttayogo , dhammadesanāya eva naṃ jānāpessāmī ’’ ti tiparivaṭṭaṃ desanaṃ desetukāmo ‘‘ taṃ kiṃ maññasi , anurādhā ’’ tiādimāha .
Athassa tāya desanāya arahattappattassa anuyogavattaṃ āropento taṃ kiṃ maññasi , anurādha ?
Rūpaṃ tathāgatotiādimāha .
Dukkhañceva paññapemi , dukkhassa ca nirodhan ti vaṭṭadukkhañceva vaṭṭadukkhassa ca nirodhaṃ nibbānaṃ paññapemi .
Dukkhanti vā vacanena dukkhasaccaṃ gahitaṃ .
Tasmiṃ gahite samudayasaccaṃ gahitameva hoti , tassa mūlattā .
Nirodhanti vacanena nirodhasaccaṃ gahitaṃ .
Tasmiṃ gahite maggasaccaṃ gahitameva hoti tassa upāyattā .
Iti pubbe cāhaṃ , anurādha , etarahi ca catusaccameva paññapemīti dasseti .
Evaṃ imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ .
Catutthaṃ .
5. Vakkalisuttavaṇṇanā
87. Pañcame kumbhakāranivesaneti kumbhakārasālāyaṃ .
Thero kira vutthavasso pavāretvā bhagavantaṃ dassanāya āgacchati .
Tassa nagaramajjhe mahāābādho uppajji , pādā na vahanti .
Atha naṃ mañcakasivikāya kumbhakārasālaṃ āhariṃsu .
Sā ca sālā tesaṃ kammasālā , na nivesanasālā .
Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ kumbhakāranivesane viharatī ’’ ti .
Bāḷhagilānoti adhimattagilāno .
Samadhosīti samantato adhosi , calanākārena apacitiṃ dassesi .
Vattaṃ kiretaṃ bāḷhagilānenapi buḍḍhataraṃ disvā uṭṭhānākārena apaciti dassetabbā .
Tena pana ‘‘ mā cali mā calī ’’ ti vattabbo .
Santimāni āsanānīti buddhakālasmiñhi ekassapi bhikkhuno
M2.288 vasanaṭṭhāneP2.314 ‘‘ sace satthā āgacchissati , idha nisīdissatī ’’ ti āsanaṃ paññattameva hoti antamaso phalakamattampi paṇṇasanthāramattampi .Khamanīyaṃ yāpanīyan ti kacci dukkhaṃ khamituṃ iriyāpathaṃ vā yāpetuṃ sakkāti pucchati .
Paṭikkamantīti nivattanti .
Abhikkamantīti adhigacchanti
V2.277 .Paṭikkamosānan ti paṭikkamo etāsaṃ .
Sīlato na upavadatīti sīlaṃ ārabbha sīlabhāvena na upavadati .
Cirapaṭikāhan ti cirapaṭiko ahaṃ , cirato paṭṭhāya ahanti attho .
Pūtikāyenāti attano suvaṇṇavaṇṇampi kāyaṃ bhagavā dhuvapaggharaṇaṭṭhena evamāha .
Yo kho , vakkali , dhamman ti idha bhagavā ‘‘ dhammakāyo kho , mahārāja , tathāgato ’’ ti vuttaṃ dhammakāyataṃ dasseti .
Navavidho hi lokuttaradhammo tathāgatassa kāyo nāma .
Idāni therassa tiparivaṭṭadhammadesanaṃ ārabhanto taṃ kiṃ maññasītiādimāha .
Kāḷasilāti kāḷasilāvihāro .
Vimokkhāyāti maggavimokkhatthāya .
Suvimutto vimuccissatīti arahattaphalavimuttiyā vimutto hutvā vimuccissati .
Tā kira devatā ‘‘ yena nīhārena iminā vipassanā āraddhā , anantarāyena arahattaṃ pāpuṇissatī ’’ ti ñatvā evamāhaṃsu .
Apāpakan ti alāmakaṃ .
Satthaṃ āharesīti thero kira adhimāniko ahosi .
So samādhivipassanāhi vikkhambhitānaṃ kilesānaṃ samudācāraṃ apassanto ‘‘ khīṇāsavomhī ’’ ti saññī hutvā ‘‘ kiṃ me iminā dukkhena jīvitena ?
Satthaṃ āharitvā marissāmī ’’ ti tikhiṇena satthena kaṇṭhanāḷaṃ chindi .
Athassa dukkhā vedanā uppajji .
So tasmiṃ khaṇe attano puthujjanabhāvaṃ ñatvā avissaṭṭhakammaṭṭhānattā sīghaṃ mūlakammaṭṭhānaṃ ādāya sammasanto arahattaṃ pāpuṇitvāva kālamakāsi .
Paccavekkhaṇā panassa ca kathaṃ ahosīti ?
Khīṇāsavassa ekūnavīsati
P2.315 paccavekkhaṇā na sabbāva avassaṃ laddhabbā , tikhiṇenāpi pana asinā sīse chijjante ekaṃ dve ñāṇāni avassaṃ uppajjanti .Vivattakkhandhan ti parivattakkhandhaṃ .
Semānan ti sayamānaṃ .
Thero kira uttānako nipanno satthaṃ āhari .
Tassa sarīraṃ yathāṭhitameva ahosi .
Sīsaṃ pana dakkhiṇapassena parivattitvā aṭṭhāsi .
Ariyasāvakā hi yebhuyyena dakkhiṇapasseneva kālaṃ karonti .
Tenassa sarīraṃ yathāṭhitaṃyeva ahosi .
Sīsaṃ pana dakkhiṇapassena parivattitvā ṭhitaṃ .
Taṃ sandhāya vivattakkhandho nāma jātotipi vadanti .
Dhūmāyitattan ti dhūmāyanabhāvaṃ
M2.289 .Timirāyitattan ti timirāyanabhāvaṃ .
Dhūmavalāhakaṃ viya timiravalāhakaṃ viya cāti attho .
Pañcamaṃ .
6. Assajisuttavaṇṇanā
88. Chaṭṭhe kassapakārāmeti kassapaseṭṭhinā kārite ārāme .
Kāyasaṅkhāreti assāsapassāse
V2.278 .So hi te catutthajjhānena passambhitvā passambhitvā vihāsi .
Evaṃ hotīti idāni taṃ samādhiṃ appaṭilabhantassa evaṃ hoti .
No cassāhaṃ parihāyāmīti kacci nu kho ahaṃ sāsanato na parihāyāmi ?
Tassa kira ābādhadosena appitappitā samāpatti parihāyi , tasmā evaṃ cintesi .
Samādhisārakā samādhisāmaññāti samādhiṃyeva sārañca sāmaññañca maññanti .
Mayhaṃ pana sāsane na etaṃ sāraṃ , vipassanāmaggaphalāni sāraṃ .
So tvaṃ samādhito parihāyanto kasmā cintesi ‘‘ sāsanato parihāyāmī ’’ ti .
Evaṃ theraṃ assāsetvā idānissa tiparivaṭṭaṃ dhammadesanaṃ ārabhanto taṃ kiṃ maññasītiādimāha .
Athassa tiparivaṭṭadesanāvasāne arahattaṃ pattassa satatavihāraṃ dassento so sukhaṃ ce vedanaṃ vedayatītiādimāha
P2.316 .Tattha anabhinanditāti pajānātīti sukhavedanāya tāva abhinandanā hotu , dukkhavedanāya kathaṃ hotīti ?
Dukkhaṃ patvā sukhaṃ pattheti , yadaggena sukhaṃ pattheti , tadaggena dukkhaṃ patthetiyeva .
Sukhavipariṇāmena hi dukkhaṃ āgatameva hotīti evaṃ dukkhe abhinandanā veditabbā .
Sesaṃ pubbe vuttanayamevāti .
Chaṭṭhaṃ .
7. Khemakasuttavaṇṇanā
89. Sattame attaniyan ti attano parikkhārajātaṃ .
Asmīti adhigatan ti asmīti evaṃ pavattā taṇhāmānā adhigatā .
Sandhāvanikāyāti punappunaṃ gamanāgamanena .
Upasaṅkamīti badarikārāmato gāvutamattaṃ ghositārāmaṃ agamāsi .
Dāsakatthero pana catukkhattuṃ gamanāgamanena taṃdivasaṃ dviyojanaṃ addhānaṃ āhiṇḍi .
Kasmā pana taṃ therā pahiṇiṃsu ?
Vissutassa dhammakathikassa santikā dhammaṃ suṇissāmāti .
Sayaṃ kasmā na gatāti ?
Therassa vasanaṭṭhānaṃ araññaṃ sambādhaṃ , tattha saṭṭhimattānaṃ therānaṃ ṭhātuṃ vā nisīdituṃ vā okāso natthīti na gatā .
‘‘ Idhāgantvā amhākaṃ dhammaṃ kathetū ’’ tipi
M2.290 kasmā pana na pahiṇiṃsūti ?Therassa ābādhikattā .
Atha kasmā punappunaṃ pahiṇiṃsūti ?
Sayameva ñatvā amhākaṃ kathetuṃ āgamissatīti .
Theropi tesaṃ ajjhāsayaṃ ñatvāva agamāsīti .
Na khvāhaṃ , āvuso , rūpan ti yo hi rūpameva asmīti vadati , tena itare cattāro khandhā paccakkhātā honti .
Yo aññatra rūpā vadati , tena rūpaṃ paccakkhātaṃ hoti .
Vedanādīsupi eseva nayo .
Therassa pana samūhato pañcasupi khandhesu asmīti adhigato , tasmā
V2.279 evamāha .Hotevāti hotiyeva .
Anusahagatoti sukhumo .
Ūseti chārikākhāre .
Khāreti ūsakhāre .
Sammadditvāti temetvā khādetvā .
Evameva
P2.317 khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – kiliṭṭhavatthaṃ viya hi puthujjanassa cittācāro , tayo khārā viya tisso anupassanā , tīhi khārehi dhotavatthaṃ viya desanāya madditvā ṭhito anāgāmino cittācāro , anusahagato ūsādigandho viya arahattamaggavajjhā kilesā , gandhakaraṇḍako viya arahattamaggañāṇaṃ gandhakaraṇḍakaṃ āgamma anusahagatānaṃ ūsagandhādīnaṃ samugghāto viya arahattamaggena sabbakilesakkhayo , gandhaparibhāvitavatthaṃ nivāsetvā chaṇadivase antaravīthiyaṃ sugandhagandhino vicaraṇaṃ viya khīṇāsavassa sīlagandhādīhi dasa disā upavāyantassa yathākāmacāro .Ācikkhitun ti kathetuṃ .
Desetun ti pakāsetuṃ .
Paññāpetun ti jānāpetuṃ .
Paṭṭhapetun ti patiṭṭhāpetuṃ .
Vivaritun ti vivaṭaṃ kātuṃ .
Vibhajitun ti suvibhattaṃ kātuṃ .
Uttānīkātun ti uttānakaṃ kātuṃ .
Saṭṭhimattānaṃ therānan ti te kira therena kathitakathitaṭṭhāne vipassanaṃ paṭṭhapetvā uparūpari sammasantā desanāpariyosāne arahattaṃ pāpuṇiṃsu .
Theropi aññena nīhārena akathetvā vipassanāsahagatacitteneva kathesi .
Tasmā sopi arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ –
‘‘ saṭṭhimattānaṃ therānaṃ bhikkhūnaṃ anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsu āyasmato khemakassa cā ’’ ti .
Sattamaṃ .
8. Channasuttavaṇṇanā
90. Aṭṭhame
M2.291 āyasmā channoti tathāgatena saddhiṃ ekadivase jāto mahābhinikkhamanadivase saddhiṃ nikkhamitvā puna aparabhāge satthu santike pabbajitvā ‘‘ amhākaṃ buddho amhākaṃ dhammo ’’ ti evaṃ makkhī ceva paḷāsī ca hutvā sabrahmacārīnaṃ pharusavācāya saṅghaṭṭanaṃ karonto thero .Avāpuraṇaṃ ādāyāti kuñcikaṃ gahetvā .
Vihārena vihāraṃ upasaṅkamitvāti ekaṃ vihāraṃ pavisitvā tato aññaṃ , tato aññanti evaṃ tena tena vihārena taṃ taṃ vihāraṃ upasaṅkamitvā .
Etadavoca ovadantu man ti kasmā evaṃ mahantena ussāhena tattha tattha gantvā etaṃ avocāti ?
Uppannasaṃvegatāya .
Tassa hi parinibbute satthari dhammasaṅgāhakattherehi pesito āyasmā
V2.280 ānando kosambiṃP2.318 gantvā brahmadaṇḍaṃ adāsi .So dinne brahmadaṇḍe sañjātapariḷāho visaññībhūto patitvā puna saññaṃ labhitvā vuṭṭhāya ekassa bhikkhuno santikaṃ gato , so tena saddhiṃ kiñci na kathesi .
Aññassa santikaṃ agamāsi , sopi na kathesīti evaṃ sakalavihāraṃ vicaritvā nibbinno pattacīvaraṃ ādāya bārāṇasiṃ gantvā uppannasaṃvego tattha tattha gantvā evaṃ avoca .
Sabbe saṅkhārā aniccāti sabbe tebhūmakasaṅkhārā aniccā .
Sabbe dhammā anattāti sabbe catubhūmakadhammā anattā .
Iti sabbepi te bhikkhū theraṃ ovadantā aniccalakkhaṇaṃ anattalakkhaṇanti dveva lakkhaṇāni kathetvā dukkhalakkhaṇaṃ na kathayiṃsu .
Kasmā ?
Evaṃ kira nesaṃ ahosi –
‘‘ ayaṃ bhikkhu vādī dukkhalakkhaṇe paññāpiyamāne rūpaṃ dukkhaṃ … pe … viññāṇaṃ dukkhaṃ , maggo dukkho , phalaṃ dukkhanti ‘ tumhe dukkhappattā bhikkhū nāmā ’ ti gahaṇaṃ gaṇheyya , yathā gahaṇaṃ gahetuṃ na sakkoti , evaṃ niddosamevassa katvā kathessāmā ’’ ti dveva lakkhaṇāni kathayiṃsu .
Paritassanā upādānaṃ uppajjatīti paritassanā ca upādānañca uppajjati .
Paccudāvattati mānasaṃ , atha ko carahi me attāti yadi rūpādīsu ekopi anattā , atha ko nāma me attāti evaṃ paṭinivattati ‘‘ mayhaṃ mānasan ’’ ti .
Ayaṃ kira thero paccaye apariggahetvā vipassanaṃ paṭṭhapesi , sāssa dubbalavipassanā attagāhaṃ pariyādātuṃ asakkuṇantī saṅkhāresu suññato
M2.292 upaṭṭhahantesu ‘‘ ucchijjissāmi vinassissāmī ’’ ti ucchedadiṭṭhiyā ceva paritassanāya ca paccayo ahosi .So ca attānaṃ pāpate papatantaṃ viya disvā ,‘‘ paritassanā upādānaṃ uppajjati , paccudāvattati mānasaṃ , atha ko carahi me attā ’’ ti āha .
Na kho panevaṃ dhammaṃ passato hotīti catusaccadhammaṃ passantassa evaṃ na hoti .
Tāvatikā vissaṭṭhīti tattako vissāso .
Sammukhā metan ti thero tassa vacanaṃ sutvā ,‘‘ kīdisā nu kho imassa dhammadesanā sappāyā ’’ ti ?
Cintento tepiṭakaṃ
P2.319 buddhavacanaṃ vicinitvā kaccānasuttaṃ ( saṃ . ni .2.15) addasa ‘‘ idaṃ āditova diṭṭhiviniveṭhanaṃ katvā majjhe buddhabalaṃ dīpetvā saṇhasukhumapaccayākāraṃ pakāsayamānaṃ gataṃ , idamassa desessāmī ’’ ti dassento ‘‘ sammukhā metan ’’ tiādimāha .Aṭṭhamaṃ .
9-10.Rāhulasuttādivaṇṇanā
91-92.
Navamadasamāni
V2.281 rāhulasaṃyutte ( saṃ . ni .2.188) vuttatthāneva .Kevalaṃ hetāni ayaṃ theravaggoti katvā idhāgatānīti .
Navamadasamāni .
Theravaggo navamo .