[514]4. Chaddantajātakavaṇṇanā

Kiṃ nu socasīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ daharabhikkhuniṃ ārabbha kathesi .

Sā kira sāvatthiyaṃ kuladhītā gharāvāse ādīnavaṃ disvā sāsane pabbajitvā ekadivasaṃ bhikkhunīhi saddhiṃ dhammasavanāya gantvā alaṅkatadhammāsane nisīditvā dhammaṃ desentassa dasabalassa aparimāṇapuññapabhāvābhinibbattaṃ uttamarūpasampattiyuttaṃ attabhāvaṃ oloketvā ‘‘ pariciṇṇapubbāV5.33 nu kho me bhavasmiṃ vicarantiyā imassa mahāpurisassa pādaparicārikā ’’ ti cintesi .

Athassā taṅkhaṇaññeva jātissarañāṇaṃ uppajji –

‘‘ chaddantavāraṇakāle ahaṃ imassa mahāpurisassa pādaparicārikā bhūtapubbā ’’ ti .

Athassā sarantiyā mahantaṃ pītipāmojjaṃ uppajji .

Sā pītivegena mahāhasitaṃ hasitvā puna cintesi –

‘‘ pādaparicārikā nāma sāmikānaṃ hitajjhāsayā appakā , ahitajjhāsayāva bahutarā , hitajjhāsayā nu kho ahaṃ imassa mahāpurisassa ahosiṃ , ahitajjhāsayā ’’ ti .

Sā anussaramānā ‘‘ ahaṃ appamattakaṃ dosaṃ hadaye ṭhapetvā vīsaratanasatikaṃ chaddantamahāgajissaraṃ sonuttaraṃ nāma nesādaṃ pesetvā visapītasallena vijjhāpetvā jīvitakkhayaṃ pāpesin ’’ ti addasa .

Athassā soko udapādi , hadayaṃ uṇhaṃ ahosi , sokaṃ sandhāretuṃ asakkontī assasitvā passasitvā mahāsaddena parodi .

Taṃ disvā satthāM5.38 sitaṃ pātu karitvā ‘‘ ko nu kho , bhante , hetu , ko paccayo sitassa pātukammāyā ’’ ti bhikkhusaṅghena puṭṭho ‘‘ bhikkhave , ayaṃ daharabhikkhunī pubbe mayi kataṃ aparādhaṃ saritvā rodatī ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .

AtīteP5.37 himavantapadese chaddantadahaṃ upanissāya aṭṭhasahassā hatthināgā vasiṃsu iddhimantā vehāsaṅgamā .

Tadā bodhisatto jeṭṭhakavāraṇassa putto hutvā nibbatti , so sabbaseto ahosi rattamukhapādo .

So aparabhāge vuddhippatto aṭṭhāsītihatthubbedho ahosi vīsaratanasatāyāmo .

Aṭṭhapaṇṇāsahatthāya rajatadāmasadisāya soṇḍāya samannāgato .

Dantā panassa parikkhepato pannarasahatthā ahesuṃ dīghato tiṃsahatthā chabbaṇṇaraṃsīhi samannāgatā .

So aṭṭhannaṃ nāgasahassānaṃ jeṭṭhako ahosi , pañcasate paccekabuddhe pūjesi .

Tassa dve aggamahesiyo ahesuṃ – cūḷasubhaddā , mahāsubhaddā cāti .

Nāgarājā aṭṭhanāgasahassaparivāro kañcanaguhāyaṃ vasati .

So pana chaddantadaho āyāmato ca vitthārato ca paṇṇāsayojano hoti .

Tassa majjhe dvādasayojanappamāṇe ṭhāne sevālo vā paṇakaṃ vā natthi , maṇikkhandhavaṇṇaudakameva santiṭṭhati , tadanantaraṃ yojanavitthataṃ suddhaṃ kallahāravanaṃ , taṃ udakaṃ parikkhipitvā ṭhitaṃ , tadanantaraṃ yojanavitthatameva suddhaṃ nīluppalavanaṃ taṃ parikkhipitvā ṭhitaṃ , tato yojanayojanavitthatāneva rattuppalasetuppalarattapadumasetapadumakumudavanāni purimaṃ purimaṃ parikkhipitvā ṭhitāni .

Imesaṃ pana sattannaṃ vanānaṃ anantaraṃ sabbesampi tesaṃ kallahārādivanānaṃ vasena omissakavanaṃ yojanavitthatameva tāni parikkhipitvā ṭhitaṃ .

Tadanantaraṃ nāgānaṃ kaṭippamāṇe udake yojanavitthatameva rattasālivanaṃ , tadanantaraṃ udakapariyante yojanavitthatameva nīlapītalohitaodātasurabhisukhumakusumasamākiṇṇaṃ khuddakagacchavanaṃ , iti imāni dasa vanāni yojanavitthatāneva .

Tato khuddakarājamāsamahārājamāsamuggavanaṃ , tadanantaraṃ tipusaelālukalābukumbhaṇḍavallivanāni , tato pūgarukkhappamāṇaṃV5.34 ucchuvanaṃ , tato hatthidantappamāṇaphalaṃ kadalivanaṃP5.38 , tato sālavanaṃ , tadanantaraṃ cāṭippamāṇaphalaṃ panasavanaṃ , tato madhuraphalaṃ ciñcavanaṃ , tato ambavanaṃ , tato kapiṭṭhavanaṃ , tato omissako mahāvanasaṇḍo , tato veḷuvanaṃ , ayamassa tasmiṃM5.39 kāle sampatti .

Saṃyuttaṭṭhakathāyaṃ pana idāni pavattamānasampattiyeva kathitā .

Veḷuvanaṃ pana parikkhipitvā satta pabbatā ṭhitā .

Tesaṃ bāhirantato paṭṭhāya paṭhamo cūḷakāḷapabbato nāma , dutiyo mahākāḷapabbato nāma , tato udakapabbato nāma , tato candimapassapabbato nāma , tato sūriyapassapabbato nāma , tato maṇipassapabbato nāma , sattamo suvaṇṇapassapabbato nāma .

So ubbedhato sattayojaniko chaddantadahaṃ parikkhipitvā pattassa mukhavaṭṭi viya ṭhito .

Tassa abbhantarimaṃ passaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ , tato nikkhantena obhāsena chaddantadaho samuggatabālasūriyo viya hoti .

Bāhirapabbatesu pana eko ubbedhato chayojaniko , eko pañca , eko cattāri , eko tīṇi , eko dve , eko yojaniko , evaṃ sattapabbataparikkhittassa pana tassa dahassa pubbuttarakaṇṇe udakavātappaharaṇokāse mahānigrodharukkho atthi .

Tassa khandho parikkhepato pañcayojaniko , ubbedhato sattayojaniko , catūsu disāsu catasso sākhā chayojanikā , uddhaṃ uggatasākhāpi chayojanikāva , iti so mūlato paṭṭhāya ubbedhena terasayojaniko , sākhānaṃ orimantato yāva pārimantā dvādasayojaniko , aṭṭhahi pārohasahassehi paṭimaṇḍito muṇḍamaṇipabbato viya vilāsamāno tiṭṭhati .

Chaddantadahassa pana pacchimadisābhāge suvaṇṇapassapabbate dvādasayojanikā kañcanaguhā tiṭṭhati .

Chaddanto nāma nāgarājā vassāratte hemante aṭṭhasahassanāgaparivuto kañcanaguhāyaṃ vasati .

Gimhakāle udakavātaṃ sampaṭicchamāno mahānigrodhamūle pārohantare tiṭṭhatī .

Athassa ekadivasaṃ ‘‘ mahāsālavanaṃ pupphitan ’’ ti taruṇanāgā āgantvā ārocayiṃsu .

So saparivāro ‘‘ sālakīḷaṃ kīḷissāmī ’’ tiP5.39 sālavanaṃ gantvā ekaṃ supupphitaṃ sālarukkhaṃ kumbhena pahari .

Tadā cūḷasubhaddā paṭivātapasse ṭhitā , tassā sarīre sukkhadaṇḍakamissakāni purāṇapaṇṇāni ceva tambakipillikāni ca patiṃsu .

Mahāsubhaddā adhovātapasse ṭhitā , tassā sarīre pupphareṇukiñjakkhapattāni patiṃsu .

Cūḷasubhaddā ‘‘ ayaṃ nāgarājā attano piyabhariyāya upari pupphareṇukiñjakkhapattāni pātesi , mamaM5.40 sarīre sukkhadaṇḍakamissāni purāṇapaṇṇāni ceva tambakipillikāni ca pātesi , hotu , kātabbaṃ jānissāmī ’’ ti mahāsatte veraṃ bandhi .

Aparampi divasaṃ nāgarājā saparivāro nhānatthāya chaddantadahaṃ otari .

Atha dve taruṇanāgā soṇḍāhiV5.35 usirakalāpe gahetvā kelāsakūṭaṃ majjantā viya nhāpesuṃ .

Tasmiṃ nhatvā uttiṇṇe dve kareṇuyo nhāpesuṃ .

Tāpi uttaritvā mahāsattassa santike aṭṭhaṃsu .

Tato aṭṭhasahassanāgāsaraṃ otaritvā udakakīḷaṃ kīḷitvā sarato nānāpupphāni āharitvā rajatathūpaṃ alaṅkarontā viya mahāsattaṃ alaṅkaritvā pacchā dve kareṇuyo alaṅkariṃsu .

Atheko hatthī sare vicaranto sattuddayaṃ nāma mahāpadumaṃ labhitvā āharitvā mahāsattassa adāsi .

So taṃ soṇḍāya gahetvā reṇuṃ kumbhe okiritvā jeṭṭhakāya mahāsubhaddāya adāsi .

Taṃ disvā itarā ‘‘ idampi sattuddayaṃ mahāpadumaṃ attano piyabhariyāya eva adāsi , na mayhan ’’ ti punapi tasmiṃ veraṃ bandhi .

Athekadivasaṃ bodhisatte madhuraphalāni ceva bhisamuḷālāni ca pokkharamadhunā yojetvā pañcasate paccekabuddhe bhojente cūḷasubhaddā attanā laddhaphalāphalaṃ paccekabuddhānaṃ datvā ‘‘ bhante , ito cavitvā maddarājakule nibbattitvā subhaddā nāma rājakaññā hutvā vayappattā bārāṇasirañño aggamahesibhāvaṃ patvā tassa piyā manāpā taṃ attano ruciṃ kāretuṃ samatthā hutvā tassa ācikkhitvā ekaṃ luddakaṃ pesetvā imaṃ hatthiṃ visapītena sallena vijjhāpetvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā chabbaṇṇaraṃsiṃP5.40 vissajjente yamakadante āharāpetuṃ samatthā homī ’’ ti patthanaṃ ṭhapesi .

Sā tato paṭṭhāya gocaraṃ aggahetvā sussitvā nacirasseva kālaṃ katvā maddaraṭṭhe rājaaggamahesiyā kucchimhi nibbatti , subhaddātissā nāmaṃ kariṃsu .

Atha naṃ vayappattaṃ bārāṇasirañño adaṃsu .

Sā tassa piyā ahosi manāpā , soḷasannaṃ itthisahassānaṃ jeṭṭhikā hutvā jātissarañāṇañca paṭilabhi .

Sā cintesi –

‘‘ samiddhā me patthanā , idāni tassa nāgassa yamakadante āharāpessāmī ’’ ti .

Tato sarīraṃ telena makkhetvā kiliṭṭhavatthaṃ nivāsetvā gilānākāraṃ dassetvā sirigabbhaṃ pavisitvā mañcake nipajji .

Rājā ‘‘ kuhiṃ subhaddā ’’ ti vatvā ‘‘ gilānā ’’ ti sutvā sirigabbhaṃ pavisitvā mañcake nisīditvā tassā piṭṭhiṃ parimajjanto paṭhamaṃ gāthamāha –

97.

‘‘ KiṃM5.41 nu socasinuccaṅgi , paṇḍūsi varavaṇṇini ;

Milāyasi visālakkhi , mālāva parimadditā ’’ ti .

Tattha anuccaṅgīti kañcanasannibhasarīre .

Mālāva parimadditāti hatthehi parimadditā padumamālā viya .

Taṃ sutvā sā itaraṃ gāthamāha –

98.

‘‘ DohaḷoV5.36 me mahārāja , supinantenupajjhagā ;

Na so sulabharūpova , yādiso mama dohaḷo ’’ ti .

Tattha na soti yādiso mama supinantenupajjhagā supine passantiyā mayā diṭṭho dohaḷo , so sulabharūpo viya na hoti , dullabho so , mayhaṃ pana taṃ alabhantiyā jīvitaṃ natthīti avaca .

Taṃ sutvā rājā gāthamāha –

99.

‘‘ Ye keci mānusā kāmā , idha lokamhi nandane ;

Sabbe te pacurā mayhaṃ , ahaṃ te dammi dohaḷan ’’ ti .

Tattha pacurāti bahū sulabhā .

Taṃ sutvā devī ,‘‘ mahārāja , dullabho mama dohaḷo , na taṃ idāni kathemi , yāvattakā pana te vijite luddā , te sabbe sannipātethaP5.41 , tesaṃ majjhe kathessāmī ’’ ti dīpentī anantaraṃ gāthamāha –

100.

‘‘ Luddā deva samāyantu , ye keci vijite tava ;

Etesaṃ ahamakkhissaṃ , yādiso mama dohaḷo ’’ ti .

Rājā ‘‘ sādhū ’’ ti sirigabbhā nikkhamitvā ‘‘ yāvatikā tiyojanasatike kāsikaraṭṭhe luddā , tesaṃ sannipātatthāya bheriṃ carāpethā ’’ ti amacce āṇāpesi .

Te tathā akaṃsu .

Nacirasseva kāsiraṭṭhavāsino luddā yathābalaṃ paṇṇākāraṃ gahetvā āgantvā āgatabhāvaṃ rañño ārocāpesuṃM5.42 .

Te sabbepi saṭṭhisahassamattā ahesuṃ .

Rājā tesaṃ āgatabhāvaṃ ñatvā vātapāne ṭhito hatthaṃ pasāretvā tesaṃ āgatabhāvaṃ deviyā kathento āha –

101.

‘‘ Ime te luddakā devi , katahatthā visāradā ;

Vanaññū ca migaññū ca , mamatthe cattajīvitā ’’ ti .

TatthaV5.37 ime teti ye tvaṃ sannipātāpesi , ime te .

Katahatthāti vijjhanachedanesu katahatthā kusalā susikkhitā .

Visāradāti nibbhayā .

Vanaññū ca migaññū cāti vanāni ca mige ca jānanti .

Mamattheti sabbepi cete mamatthe cattajīvitā , yamahaṃ icchāmi , taṃ karontīti .

Taṃ sutvā devī te āmantetvā itaraṃ gāthamāha –

102.

‘‘ Luddaputtā nisāmetha , yāvantettha samāgatā ;

Chabbisāṇaṃ gajaṃ setaṃ , addasaṃ supine ahaṃ ;

Tassa dantehi me attho , alābhe natthi jīvitan ’’ ti .

Tattha nisāmethāti suṇātha .

Chabbisāṇanti chabbaṇṇavisāṇaṃ .

Taṃ sutvā luddaputtā āhaṃsu –

103.

‘‘ Na no pitūnaṃ na pitāmahānaṃ , diṭṭho suto kuñjaro chabbisāṇo ;

YamaddasāP5.42 supine rājaputtī , akkhāhi no yādiso hatthināgo ’’ ti .

Tattha pitūnanti karaṇatthe sāmivacanaṃ .

Idaṃ vuttaṃ hoti – devi neva amhākaṃ pitūhi , na pitāmahehi evarūpo kuñjaro diṭṭhapubbo , pageva amhehi , tasmā attanā diṭṭhalakkhaṇavasena akkhāhi no , yādiso tayā diṭṭho hatthināgoti .

AnantaragāthāpiM5.43 teheva vuttā –

104.

‘‘ Disā catasso vidisā catasso , uddhaṃ adho dasa disā imāyo ;

Katamaṃ disaṃ tiṭṭhati nāgarājā , yamaddasā supine chabbisāṇan ’’ ti .

Tattha disāti disāsu .

Katamanti etāsu disāsu katamāya disāyāti .

Evaṃ vutte subhaddā sabbe ludde oloketvā tesaṃ antare patthaṭapādaṃ bhattapuṭasadisajaṅghaṃ mahājāṇukaṃ mahāphāsukaṃ bahalamassutambadāṭhikaṃ nibbiddhapiṅgalaṃ dussaṇṭhānaṃ bībhacchaṃ sabbesaṃ matthakamatthakenaV5.38 paññāyamānaṃ mahāsattassa pubbaveriṃ sonuttaraṃ nāma nesādaṃ disvā ‘‘ esa mama vacanaṃ kātuṃ sakkhissatī ’’ ti rājānaṃ anujānāpetvā taṃ ādāya sattabhūmikapāsādassa uparimatalaṃ āruyha uttarasīhapañjaraṃ vivaritvā uttarahimavantābhimukhaṃ hatthaṃ pasāretvā catasso gāthā abhāsi –

105.

‘‘ Ito ujuṃ uttariyaṃ disāyaṃ , atikkamma so satta girī brahmante ;

Suvaṇṇapasso nāma girī uḷāro , supupphito kimpurisānuciṇṇo .

106.

‘‘ Āruyha selaṃ bhavanaṃ kinnarānaṃ , olokaya pabbatapādamūlaṃ ;

AthaP5.43 dakkhasī meghasamānavaṇṇaṃ , nigrodharājaṃ aṭṭhasahassapādaṃ .

107.

‘‘ Tatthacchatī kuñjaro chabbisāṇo , sabbaseto duppasaho parebhi ;

Rakkhanti naṃ aṭṭhasahassanāgā , īsādantā vātajavappahārino .

108.

‘‘ TiṭṭhantiM5.44 te tumūlaṃ passasantā , kuppanti vātassapi eritassa ;

Manussabhūtaṃ pana tattha disvā , bhasmaṃ kareyyuṃ nāssa rajopi tassā ’’ ti .

Tattha itoti imamhā ṭhānā .

Uttariyan ti uttarāya .

Uḷāroti mahā itarehi chahi pabbatehi uccataro .

Olokayāti ālokeyyāsi .

Tatthacchatīti tasmiṃ nigrodhamūle gimhasamaye udakavātaṃ sampaṭicchanto tiṭṭhati .

Duppasahoti aññe taṃ upagantvā pasayhakāraṃ kātuṃ samatthā nāma natthīti duppasaho parebhi .

Īsādantāti rathīsāya samānadantā .

Vātajavappahārinoti vātajavena gantvā paccāmitte paharaṇasīlā evarūpā aṭṭhasahassanāgā nāgarājānaṃ rakkhanti .

Tumūlan ti bhiṃsanakaṃ mahāsaddānubandhaṃ assāsaṃ muñcantā tiṭṭhanti .

Eritassāti vātapaharitassa yaṃ saddānubandhaṃ eritaṃ calanaṃ kampanaṃ , tassapi kuppanti , evaṃpharusā te nāgā .

Nāssāti tassa nāsavātena viddhaṃsetvā bhasmaṃ katassa tassa rajopi na bhaveyyāti .

Taṃ sutvā sonuttaro maraṇabhayabhīto āha –

109.

‘‘ BahūV5.39 hime rājakulamhi santi , piḷandhanā jātarūpassa devi ;

MuttāP5.44 maṇī veḷuriyāmayā ca , kiṃ kāhasi dantapiḷandhanena ;

Māretukāmā kuñjaraṃ chabbisāṇaṃ , udāhu ghātessasi luddaputte ’’ ti .

Tattha piḷandhanāti ābharaṇāni .

Veḷuriyāmayāti veḷuriyamayāni .

Ghātessasīti udāhu piḷandhanāpadesena luddaputte ghātāpetukāmāsīti pucchati .

Tato devī gāthamāha –

110.

‘‘ Sā issitā dukkhitā casmi ludda , uddhañca sussāmi anussarantī ;

Karohi me luddaka etamatthaṃ , dassāmi te gāmavarāni pañcā ’’ ti .

TatthaM5.45 sāti sā ahaṃ .

Anussarantīti tena vāraṇena pure mayi kataṃ veraṃ anussaramānā .

Dassāmi teti etasmiṃ te atthe nipphādite saṃvacchare satasahassuṭṭhānake pañca gāmavare dadāmīti .

Evañca pana vatvā ‘‘ samma luddaputta ahaṃ ‘ etaṃ chaddantahatthiṃ mārāpetvā yamakadante āharāpetuṃ samatthā homī ’ ti pubbe paccekabuddhānaṃ dānaṃ datvā patthanaṃ paṭṭhapesiṃ , mayā supinantena diṭṭhaṃ nāma natthi , sā pana mayā patthitapatthanā samijjhissati , tvaṃ gacchanto mā bhāyī ’’ ti taṃ samassāsetvā pesesi .

So ‘‘ sādhu , ayye ’’ ti tassā vacanaṃ sampaṭicchitvā ‘‘ tena hi me pākaṭaṃ katvā tassa vasanaṭṭhānaṃ kathehī ’’ ti pucchanto imaṃ gāthamāha –

111.

‘‘ Katthacchatī kattha mupeti ṭhānaṃ , vīthissa kā nhānagatassa hoti ;

Kathañhi so nhāyati nāgarājā , kathaṃ vijānemu gatiṃ gajassā ’’ ti .

Tattha katthacchatīti kattha vasati .

Kattha mupetīti kattha upeti , kattha tiṭṭhatīti attho .

Vīthissa kāti tassa nhānagatassa kā vīthi hoti , kataramaggena so gacchati .

Kathaṃ vijānemu gatin ti tayā akathite mayaṃ kathaṃ tassa nāgarājassa gatiṃ vijānissāma , tasmā kathehi noti attho .

TatoV5.40P5.45 sā jātissarañāṇena paccakkhato diṭṭhaṭṭhānaṃ tassa ācikkhantī dve gāthā abhāsi –

112.

‘‘ Tattheva sā pokkharaṇī adūre , rammā sutitthā ca mahodikā ca ;

Sampupphitā bhamaragaṇānuciṇṇā , ettha hi so nhāyati nāgarājā .

113.

‘‘ SīsaṃM5.46 nahātuppalamālabhārī , sabbaseto puṇḍarīkattacaṅgī ;

Āmodamāno gacchati sanniketaṃ , purakkhatvā mahesiṃ sabbabhaddan ’’ ti .

Tattha tatthevāti tassa vasanaṭṭhāneyeva .

Pokkharaṇīti chaddantadahaṃ sandhāyāha .

Sampupphitāti duvidhehi kumudehi tividhehi uppalehi pañcavaṇṇehi ca padumehi samantato pupphitā .

Ettha hi soti so nāgarājā ettha chaddantadahe nhāyati .

Uppalamālabhārīti uppalādīnaṃ jalajathalajānaṃ pupphānaṃ mālaṃ dhārento .

Puṇḍarīkattacaṅgīti puṇḍarīkasadisatacena odātena aṅgena samannāgato .

Āmodamānoti āmoditapamodito .

Sanniketan ti attano vasanaṭṭhānaṃ .

Purakkhatvāti sabbabhaddaṃ nāma mahesiṃ purato katvā aṭṭhahi nāgasahassehi parivuto attano vasanaṭṭhānaṃ gacchatīti .

Taṃ sutvā sonuttaro ‘‘ sādhu ayye , ahaṃ taṃ vāraṇaṃ māretvā tassa dante āharissāmī ’’ ti sampaṭicchi .

Athassa sā tuṭṭhā sahassaṃ datvā ‘‘ gehaṃ tāva gaccha , ito sattāhaccayena tattha gamissasī ’’ ti taṃ uyyojetvā kammāre pakkosāpetvā ‘‘ tātā amhākaṃ vāsipharasu-kuddāla-nikhādana-muṭṭhikaveḷugumbacchedana-sattha-tiṇalāyana-asilohadaṇḍakakacakhāṇuka- ayasiṅghāṭakehi attho , sabbaṃ sīghaṃ katvā āharathā ’’ ti āṇāpetvā cammakāre pakkosāpetvā ‘‘ tātā amhākaṃ kumbhabhāragāhitaṃ cammabhastaṃ kātuṃ vaṭṭati , cammayottavarattahatthipādaupāhanacammachattehipi no attho , sabbaṃ sīghaṃ katvā āharathā ’’ ti āṇāpesi .

Te ubhopi sabbāni tāni sīghaṃ katvā āharitvāP5.46 adaṃsu .

Sā tassa pātheyyaṃ saṃvidahitvā araṇisahitaṃ ādiṃ katvā sabbaṃ upakaraṇañca baddhasattumādiṃ katvā pātheyyañca cammabhastāyaṃ pakkhipi , taṃ sabbampi kumbhabhāramattaṃ ahosi .

Sonuttaropi attano parivacchaṃ katvā sattame divase āgantvā deviṃ vanditvā aṭṭhāsi .

Atha naṃ sā ‘‘ niṭṭhitaṃ te samma sabbūpakaraṇaṃ , imaṃ tāva pasibbakaṃ gaṇhā ’’ ti āha .

So pana mahāthāmo pañcannaṃ hatthīnaṃ balaṃM5.47 dhāreti , tasmā tambūlapasibbakaṃ viya ukkhipitvā upakacchantareV5.41 ṭhapetvā rittahattho viya aṭṭhāsi .

Subhaddā luddassa puttadārānaṃ paribbayaṃ datvā rañño ācikkhitvā sonuttaraṃ uyyojesi .

Sopi rājānañca deviñca vanditvā rājanivesanā oruyha rathe ṭhatvā mahantena parivārena nagarā nikkhamitvā gāmanigamajanapadaparamparāya paccantaṃ patvā jānapade nivattetvā paccantavāsīhi saddhiṃ araññaṃ pavisitvā manussapathaṃ atikkamma paccantavāsinopi nivattetvā ekakova gacchanto tiṃsayojanaṃ patvā paṭhamaṃ dabbagahanaṃ kāsagahanaṃ tiṇagahanaṃ tulasigahanaṃ saragahanaṃ tirivacchagahananti cha gahanāni , kaṇṭakaveḷugumbagahanāni vettagahanaṃ omissakagahanaṃ naḷagahanaṃ saragahanasadisaṃ uragenapi dubbinivijjhaṃ ghanavanagahanaṃ rukkhagahanaṃ veḷugahanaṃ aparampi veḷugumbagahanaṃ kalalagahanaṃ udakagahanaṃ pabbatagahananti aṭṭhārasa gahanāni paṭipāṭiyā patvā dabbagahanādīni asitena lāyitvā tulasigahanādīni veḷugumbacchedanasatthena chinditvā rukkhe pharasunā koṭṭetvā atimahante rukkhe nikhādanena vijjhitvā maggaṃ karonto veḷuvane nisseṇiṃ katvā veḷugumbaṃ āruyha veḷuṃ chinditvā aparassa veḷugumbassa upari pātetvā veḷugumbamatthakena gantvā kalalagahane sukkharukkhapadaraṃP5.47 attharitvā tena gantvā aparaṃ attharitvā itaraṃ ukkhipitvā puna purato attharanto taṃ atikkamitvā udakagahane doṇiṃ katvā tāya udakagahanaṃ taritvā pabbatapāde ṭhatvā ayasiṅghāṭakaṃ yottena bandhitvā uddhaṃ khipitvā pabbate laggāpetvā yottenāruyha vajiraggena lohadaṇḍena pabbataṃ vijjhitvā khāṇukaṃ koṭṭetvā tattha ṭhatvā siṅghāṭakaṃ ākaḍḍhitvā puna upari laggāpetvā tattha ṭhito cammayottaṃ olambetvā taṃ ādāya otaritvā heṭṭhimakhāṇuke bandhitvā vāmahatthena yottaṃ gahetvā dakkhiṇahatthena muggaraṃ ādāya yottaṃ paharitvā khāṇukaṃ nīharitvā puna abhiruhati .

Etenupāyena pabbatamatthakaṃ abhiruyha parato otaranto purimanayeneva paṭhamaṃ pabbatamatthake khāṇukaṃ koṭṭetvā cammapasibbake yottaṃ bandhitvā khāṇuke veṭhetvā sayaṃ antopasibbake nisīditvā makkaṭakānaṃ makkaṭasuttavissajjanākārena yottaṃ viniveṭhento otarati .

Cammachattena vātaṃ gāhāpetvā sakuṇo viya otaratītipi vadantiyeva .

EvaṃM5.48 tassa subhaddāya vacanaṃ ādāya nagarā nikkhamitvā sattarasa gahanāni atikkamitvā pabbatagahanaṃ patvā tatrāpi cha pabbate atikkamitvā suvaṇṇapassapabbatamatthakaṃ āruḷhabhāvaṃ āvikaronto satthā āha –

114.

‘‘ Tattheva so uggahetvāna vākyaṃ , ādāya tūṇiñca dhanuñca luddo ;

Vituriyati satta girī brahante , suvaṇṇapassaṃ nāma giriṃ uḷāraṃ .

115.

‘‘ ĀruyhaV5.42 selaṃ bhavanaṃ kinnarānaṃ , olokayī pabbatapādamūlaṃ ;

Tatthaddasā meghasamānavaṇṇaṃ , nigrodharājaṃ aṭṭhasahassapādaṃ .

116.

‘‘ TatthaddasāP5.48 kuñjaraṃ chabbisāṇaṃ , sabbasetaṃ duppasahaṃ parebhi ;

Rakkhanti naṃ aṭṭhasahassanāgā , īsādantā vātajavappahārino .

117.

‘‘ Tatthaddasā pokkharaṇiṃ adūre , rammaṃ sutitthañca mahodikañca ;

Sampupphitaṃ bhamaragaṇānuciṇṇaṃ , yattha hi so nhāyati nāgarājā .

118.

‘‘ Disvāna nāgassa gatiṃ ṭhitiñca , vīthissayā nhānagatassa hoti ;

Opātamāgacchi anariyarūpo , payojito cittavasānugāyā ’’ ti .

Tattha soti , bhikkhave , so luddo tattheva sattabhūmikapāsādatale ṭhitāya tassā subhaddāya vacanaṃ uggahetvā saratūṇiñca mahādhanuñca ādāya pabbatagahanaṃ patvā ‘‘ kataro nu kho suvaṇṇapassapabbato nāmā ’’ ti sattaM5.49 mahāpabbate vituriyati , tasmiṃ kāle tuleti tīreti .

So evaṃ tīrento suvaṇṇapassaṃ nāma giriṃ uḷāraṃ disvā ‘‘ ayaṃ so bhavissatī ’’ ti cintesi .

Olokayīti taṃ kinnarānaṃ bhavanabhūtaṃ pabbataṃ āruyha subhaddāya dinnasaññāvasena heṭṭhā olokesi .

Tatthāti tasmiṃ pabbatapādamūle avidūreyeva taṃ nigrodhaṃ addasa .

Tatthāti tasmiṃ nigrodharukkhamūle ṭhitaṃ .

Tatthāti tattheva antopabbate tassa nigrodhassāvidūre yattha so nhāyati , taṃ pokkharaṇiṃ addasa .

Disvānāti suvaṇṇapassapabbatā oruyha hatthīnaṃ gatakāle hatthipādaupāhanaṃ āruyha tassa nāgarañño gataṭṭhānaṃ nibaddhavasanaṭṭhānaṃ upadhārento ‘‘ iminā maggena gacchati , idha nhāyati , nhatvā uttiṇṇo , idha tiṭṭhatī ’’ ti sabbaṃ disvā ahirikabhāvena anariyarūpo tāya cittavasānugāya payojito , tasmā opātaṃ āgacchi paṭipajji , āvāṭaṃ khaṇīti attho .

Tatrāyaṃ anupubbikathā –

‘‘ so kira mahāsattassa vasanokāsaṃ sattamāsādhikehi sattahi saṃvaccharehi sattahi ca divasehi patvā vuttanayeneva tassa vasanokāsaṃ sallakkhetvā ‘‘ idha āvāṭaṃ khaṇitvā tasmiṃ ṭhito vāraṇādhipatiṃ visapītena sallena vijjhitvā jīvitakkhayaṃ pāpessāmī ’’ ti vavatthapetvā araññaṃ pavisitvā thambhādīnaṃ atthāya rukkhe chinditvā dabbasambhāreV5.43 sajjetvā hatthīsuP5.49 nhānatthāya gatesu tassa vasanokāse mahākuddālena caturassaṃ āvāṭaṃ khaṇitvā uddhatapaṃsuṃ bījaṃ vapanto viya udakena vikiritvā udukkhalapāsāṇānaṃ upari thambhe patiṭṭhapetvā tulā ca kāje ca datvā padarāni attharitvā kaṇḍappamāṇaṃ chiddaṃ katvā upari paṃsuñca kacavarañca pakkhipitvā ekena passena attano pavisanaṭṭhānaṃ katvā evaṃ niṭṭhite āvāṭe paccūsakāleyeva patisīsakaṃ paṭimuñcitvā kāsāyāni paridahitvā saddhiṃ visapītena sallena dhanuṃ ādāya āvāṭaṃ otaritvā aṭṭhāsi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

119.

‘‘ Khaṇitvāna kāsuṃ phalakehi chādayi , attānamodhāya dhanuñca luddo ;

Passāgataṃ puthusallena nāgaṃ , samappayī dukkaṭakammakārī .

120.

‘‘ ViddhoM5.50 ca nāgo koñcamanādi ghoraṃ , sabbe ca nāgā ninnaduṃ ghorarūpaṃ ;

Tiṇañca kaṭṭhañca raṇaṃ karontā , dhāviṃsu te aṭṭha disā samantato .

121.

‘‘ Vadhissametanti parāmasanto , kāsāvamaddakkhi dhajaṃ isīnaṃ ;

Dukkhena phuṭṭhassudapādi saññā , arahaddhajo sabbhi avajjharūpo ’’ ti .

Tattha odhāyāti odahitvā pavesetvā .

Passāgatan ti attano āvāṭassa passaṃ āgataṃ .

So kira dutiyadivase āgantvā nhatvā uttiṇṇo tasmiṃ mahāvisālamālake nāma padese aṭṭhāsi .

Athassa sarīrato udakaṃ nābhipadesena ogalitvā tena chiddena luddassa sarīre pati .

Tāya saññāya so mahāsattassa āgantvā ṭhitabhāvaṃ ñatvā taṃ passāgataṃ puthunā sallena samappayi vijjhi .

Dukkaṭakammakārīti tassa mahāsattassa kāyikacetasikassa dukkhassa uppādanena dukkaṭassa kammassa kārako .

Koñcamanādīti koñcanādaṃ akari .

Tassa kira taṃ sallaṃ nābhiyaṃ pavisitvā pihakādīni sañcuṇṇetvā antāni chinditvā piṭṭhibhāgaṃP5.50 pharasunā padālentaṃ viya uggantvā ākāse pakkhandi .

Bhinnarajatakumbhato rajanaṃ viya pahāramukhena lohitaṃ pagghari , balavavedanā uppajji .

So vedanaṃ adhivāsetuṃ asakkonto vedanāppatto sakalapabbataṃ ekaninnādaṃ karonto tikkhattuṃ mahantaṃ koñcanādaṃ nadi .

Sabbe cāti tepi sabbe aṭṭhasahassanāgā taṃ saddaṃ sutvā maraṇabhayabhītā ghorarūpaṃ ninnaduṃ anuravaṃ kariṃsu .

Raṇaṃ karontāti tena saddena gantvā chaddantavāraṇaṃV5.44 vedanāppattaṃ disvā ‘‘ paccāmittaṃ gaṇhissāmā ’’ ti tiṇañca kaṭṭhañca cuṇṇavicuṇṇaṃ karontā samantā dhāviṃsu .

Vadhissametan ti ‘‘ bhikkhave , so chaddantavāraṇo disā pakkantesu nāgesu subhaddāya kareṇuyā passe ṭhatvā sandhāretvā samassāsayamānāya vedanaṃ adhivāsetvā kaṇḍassa āgataṭṭhānaṃ sallakkhento ‘ saceM5.51 idaṃ puratthimadisādīhi āgataṃ abhavissa , kumbhādīhi pavisitvā pacchimakāyīdīhi nikkhamissa , idaṃ pana nābhiyā pavisitvā ākāsaṃ pakkhandi , tasmā pathaviyaṃ ṭhitena vissaṭṭhaṃ bhavissatī ’ ti upadhāretvā ṭhitaṭṭhānaṃ upaparikkhitukāmo ‘‘ ko jānāti , kiṃ bhavissati , subhaddaṃ apanetuṃ vaṭṭatī ’’ ti cintetvā ‘‘ bhadde , aṭṭhasahassanāgā mama paccāmittaṃ pariyesantā disā pakkhandā , tvaṃ idha kiṃ karosī ’’ ti vatvā ,‘‘ deva , ahaṃ tumhe sandhāretvā samassāsentī ṭhitā , khamatha me ’’ ti tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditvā tāya ākāsaṃ pakkhandāya nāgarājā bhūmiṃ pādanakhena pahari , padaraṃ uppatitvā gataṃ .

So chiddena olokento sonuttaraṃ disvā ‘‘ vadhissāmi nan ’’ ti cittaṃ uppādetvā rajatadāmavaṇṇasoṇḍaṃ pavesetvā parāmasanto buddhānaṃ isīnaṃ dhajaṃ kāsāvaṃ addakkhi .

Luddo kāsāvaṃ mahāsattassa hatthe ṭhapesi .

So taṃ ukkhipitvā purato ṭhapesi .

Athassa tena tathārūpenapi dukkhena phuṭṭhassa ‘‘ arahaddhajo nāma sabbhi paṇḍitehi avajjharūpo , aññadatthu sakkātabbo garukātabboyevā ’’ ti ayaṃ saññā udapādi .

So tena saddhiṃ sallapanto gāthādvayamāha –

122.

‘‘ Anikkasāvo kāsāvaṃ , yo vatthaṃ paridahissati ;

Apeto damasaccena , na so kāsāvamarahati .

123.

‘‘ Yo ca vantakasāvassa , sīlesu susamāhito ;

Upeto damasaccena , sa ve kāsāvamarahatī ’’ ti .

Tassattho – samma luddaputta yo puriso rāgādīhi kasāvehi anikkasāvo indriyadamena ceva vacīsaccena ca apeto anupagato tehi guṇehi kasāvarasapītaṃ kāsāvavatthaṃ paridahati , so taṃ kāsāvaṃ nārahati , nānucchaviko so tassaP5.51 vatthassa .

Yo pana tesaṃ kasāvānaṃ vantattāV5.45 vantakasāvo assa sīlesu susamāhito supatiṭṭhito paripuṇṇasīlācāro , so taṃ kāsāvaṃ arahati nāmāti .

Evaṃ vatvā mahāsatto tasmiṃ cittaṃ nibbāpetvā ‘‘ samma kimatthaṃ tvaṃ maṃ vijjhasi , kiṃ attano atthāya , udāhu aññena payojitosī ’’ ti pucchi .

Tamatthaṃ āvīkaronto satthā āha –

124.

‘‘ SamappitoM5.52 puthusallena nāgo , aduṭṭhacitto luddakamajjhabhāsi ;

Kimatthayaṃ kissa vā samma hetu , mamaṃ vadhī kassa vāyaṃ payogo ’’ ti .

Tattha kimatthayan ti āyatiṃ kiṃ patthento .

Kissa vāti kissa hetu kena kāraṇena , kiṃ nāma tava mayā saddhiṃ veranti adhippāyo .

Kassa vāti kassa vā aññassa ayaṃ payogo , kena payojito maṃ avadhīti attho .

Athassa ācikkhanto luddo gāthamāha –

125.

‘‘ Kāsissa rañño mahesī bhadante , sā pūjitā rājakule subhaddā ;

Taṃ addasā sā ca mamaṃ asaṃsi , dantehi atthoti ca maṃ avocā ’’ ti .

Tattha pūjitāti aggamahesiṭṭhāne ṭhapetvā pūjitā .

Addasāti sā kira taṃ supinante addasa .

Asaṃsīti sā ca mama sakkāraṃ kāretvā ‘‘ himavantapadese evarūpo nāma nāgo asukasmiṃ nāma ṭhāne vasatī ’’ ti mamaṃ ācikkhi .

Dantehīti tassa nāgassa chabbaṇṇaraṃsisamujjalā dantā , tehi mama attho , piḷandhanaṃ kāretukāmāmhi , te me āharāti maṃ avocāti .

Taṃ sutvā ‘‘ idaṃ cūḷasubhaddāya kamman ’’ ti ñatvā mahāsatto vedanaṃ adhivāsetvā ‘‘ tassā mama dantehi attho natthi , maṃ māretukāmatāya pana pahiṇī ’’ ti dīpento gāthādvayamāha –

126.

‘‘ Bahū hime dantayugā uḷārā , ye me pitūnañca pitāmahānaṃ ;

Jānāti sā kodhanā rājaputtī , vadhatthikā veramakāsi bālā .

127.

‘‘ UṭṭhehiV5.46P5.52 tvaṃ ludda kharaṃ gahetvā , dante ime chinda purā marāmi ;

Vajjāsi taṃ kodhanaṃ rājaputtiṃ , nāgo hato handa imassa dantā ’’ ti .

TatthaM5.53 imeti tassa kira pitu pitāmahānaṃ dantā mā vinassantūti guhāyaṃ sannicitā , te sandhāya evamāha .

Jānātīti bahūnaṃ vāraṇānaṃ idha sannicihe dante jānāti .

Vadhatthikāti kevalaṃ pana sā maṃ māretukāmā appamattakaṃ dosaṃ hadaye ṭhapetvā attano veraṃ akāsi , evarūpena pharusakammena matthakaṃ pāpesi .

Kharan ti kakacaṃ .

Purā marāmīti yāva na marāmi .

Vajjasīti vadeyyāsi .

Handa imassa dantāti hato so mayā nāgo , manoratho te matthakappatto , gaṇha , ime tassa dantāti .

So tassa vacanaṃ sutvā nisīdanaṭṭhānā vuṭṭhāya kakacaṃ ādāya ‘‘ dante chindissāmī ’’ ti tassa santikaṃ upagato .

So pana ubbedhato aṭṭhāsītihattho rajatapabbato viya ṭhito , tenassa so dantaṭṭhānaṃ na pāpuṇi .

Atha mahāsatto kāyaṃ upanāmento heṭṭhāsīsako nipajji .

Tadā nesādo mahāsattassa rajatadāmasadisaṃ soṇḍaṃ maddanto abhiruhitvā kelāsakūṭe viya kumbhe ṭhatvā mukhakoṭimaṃsaṃ dhanukena paharitvā anto pakkhipitvā kumbhato oruyha kakacaṃ antomukhe pavesesi , ubhohi hatthehi daḷhaṃ aparāparaṃ kaḍḍhi .

Mahāsattassa balavavedanā uppajji , mukhaṃ lohitena pūri .

Nesādo ito cito ca sañcārento kakacena chindituṃ nāsakkhi .

Atha naṃ mahāsatto mukhato lohitaṃ chaḍḍetvā vedanaṃ adhivāsetvā ‘‘ kiṃ samma chindituṃ na sakkosī ’’ ti pucchi .

‘‘ Āma , sāmī ’’ ti .

Mahāsatto satiṃ paccupaṭṭhapetvā ‘‘ tena hi samma mama soṇḍaṃ ukkhipitvā kakacakoṭiṃ gaṇhāpehi , mama sayaṃ soṇḍaṃ ukkhipituṃ balaṃ natthī ’’ ti āha .

Nesādo tathā akāsi .

Mahāsatto soṇḍāya kakacaṃ gahetvā aparāparaṃ cāresi , dantā kaḷīrā viya chijjiṃsu .

Atha naṃ te āharāpetvā gaṇhitvā ‘‘ samma luddaputta ahaṃ ime dante tuyhaṃ dadamāno neva ‘ mayhaṃ appiyā ’ tiP5.53 dammi , na sakkattamārattabrahmattāni patthento , imehi pana me dantehi sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena sabbaññutaññāṇadantāva piyatarā , sabbaññutaññāṇappaṭivedhāya me idaṃ puññaṃ paccayo hotū ’’ ti dante datvā ‘‘ samma idaṃ ṭhānaṃ kittakena kālena āgatosī ’’ ti pucchitvā ‘‘ sattamāsasattadivasādhikehi sattahi saṃvaccharehī ’’ ti vutte –

‘‘ gaccha imesaṃM5.54 dantānaṃ ānubhāvena sattadivasabbhantareyeva bārāṇasiṃ pāpuṇissasī ’’ ti vatvā tassa parittaṃ katvā taṃ uyyojesiV5.47 .

Uyyojetvā ca pana anāgatesuyeva tesu nāgesu subhaddāya ca anāgatāya kālamakāsi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

128.

‘‘ Uṭṭhāya so luddo kharaṃ gahetvā , chetvāna dantāni gajuttamassa ;

Vaggū subhe appaṭime pathabyā , ādāya pakkāmi tato hi khippan ’’ ti .

Tattha vaggūti vilāsavante .

Subheti sundare .

Appaṭimeti imissaṃ pathaviyaṃ aññehi dantehi asadiseti .

Tasmiṃ pakkante te nāgā paccāmittaṃ adisvā āgamiṃsu .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

129.

‘‘ Bhayaṭṭitā nāgavadhena aṭṭā , ye te nāgā aṭṭha disā vidhāvuṃ ;

Adisvāna posaṃ gajapaccamittaṃ , paccāgamuṃ yena so nāgarājā ’’ ti .

Tattha bhayaṭṭitāti maraṇabhayena upaddutā .

Aṭṭāti dukkhitā .

Gajapaccamittan ti gajassa paccāmittaṃ .

Yena soti yattha visālamālake so nāgarājā kālaṃ katvā kelāsapabbato viya patito , taṃ ṭhānaṃ paccāgamunti attho .

TehiP5.54 pana saddhiṃ mahāsubhaddāpi āgatā .

Te sabbepi aṭṭhasahassanāgā tattha roditvā kanditvā mahāsattassa kulupakānaṃ paccekabuddhānaṃ santikaṃ gantvā ,‘‘ bhante , tumhākaṃ paccayadāyako visapītena sallena viddho kālakato , sīvathikadassanamassa āgacchathā ’’ ti vadiṃsu .

Pañcasatā paccekabuddhāpi ākāsenāgantvā visālamālake otariṃsu .

Tasmiṃ khaṇe dve taruṇanāgā nāgarañño sarīraṃ dantehi ukkhipitvā paccekabuddhe vandāpetvā citakaṃ āropetvā jhāpayiṃsu .

Paccekabuddhā sabbarattiṃ āḷāhaneM5.55 dhammasajjhāyamakaṃsu .

Aṭṭhasahassanāgā āḷāhanaṃ nibbāpetvā vanditvā nhatvā mahāsubhaddaṃ purato katvā attano vasanaṭṭhānaṃ agamaṃsu .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

130.

‘‘ Te tattha kanditvā roditvāna nāgā , sīse sake paṃsukaṃ okiritvā ;

Agamaṃsu te sabbe sakaṃ niketaṃ , purakkhatvā mahesiṃ sabbabhaddan ’’ ti .

TatthaV5.48 paṃsukan ti āḷāhanapaṃsukaṃ .

Sonuttaropi appatteyeva sattame divase dante ādāya bārāṇasiṃ sampāpuṇi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

131.

‘‘ Ādāya dantāni gajuttamassa , vaggū subhe appaṭime pathabyā ;

Suvaṇṇarājīhi samantamodare , so luddako kāsipuraṃ upāgami ;

Upanesi so rājakaññāya dante , nāgo hato handa imassa dantā ’’ ti .

Tattha suvaṇṇarājīhīti suvaṇṇarājiraṃsīhi .

Samantamodareti samantato obhāsante sakalavanasaṇḍaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ viya karonte .

Upanesīti ahaṃ chaddantavāraṇassa chabbaṇṇaraṃsivissajjane yamakadante ādāyaP5.55 āgacchāmi , nagaraṃ alaṅkārāpethāti deviyā sāsanaṃ pesetvā tāya rañño ārocāpetvā devanagaraṃ viya nagare alaṅkārāpite sonuttaropi nagaraṃ pavisitvā pāsādaṃ āruhitvā dante upanesi , upanetvā ca pana ,‘‘ ayye , yassa kira tumhe appamattakaṃ dosaṃ hadaye karittha , so nāgo mayā hato mato ,‘ matabhāvaṃ me āroceyyāsī ’ ti āha , tassa matabhāvaṃ tumhe jānātha , gaṇhatha , ime tassa dantā ’’ ti dante adāsi .

Sā mahāsattassa chabbaṇṇaraṃsivicittadante maṇitālavaṇṭena gahetvā ūrūsu ṭhapetvā purimabhave attano pirasāmikassa dante olokentī ‘‘ evarūpaṃM5.56 sobhaggappattaṃ vāraṇaṃ visapītena sallena jīvitakkhayaṃ pāpetvā ime dante chinditvā sonuttaro āgato ’’ ti mahāsattaṃ anussarantī sokaṃ uppādetvā adhivāsetuṃ nāsakkhi .

Athassā tattheva hadayaṃ phali , taṃ divasameva kālamakāsi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –

132.

‘‘ Disvāna dantāni gajuttamassa , bhattuppiyassa purimāya jātiyā ;

Tattheva tassā hadayaṃ aphāli , teneva sā kālamakāsi bālā ’’ ti .

133.

‘‘ Sambodhipatto sa mahānubhāvo , sitaṃ akāsī parisāya majjhe ;

Pucchiṃsu bhikkhū suvimuttacittā , nākāraṇe pātukaronti buddhā .

134.

‘‘ YamaddasāthaV5.49 dahariṃ kumāriṃ , kāsāyavatthaṃ anagāriyaṃ carantiṃ ;

Sā kho tadā rājakaññā ahosi , ahaṃ tadā nāgarājā ahosiṃ .

135.

‘‘ Ādāya dantāni gajuttamassa , vaggū subhe appaṭime pathabyā ;

YoP5.56 luddako kāsipuraṃ upāgami , so kho tadā devadatto ahosi .

136.

‘‘ Anāvasūraṃ cirarattasaṃsitaṃ , uccāvacaṃ caritamidaṃ purāṇaṃ ;

Vītaddaro vītasoko visallo , sayaṃ abhiññāya abhāsi buddho .

137.

‘‘ Ahaṃ vo tena kālena , ahosiṃ tattha bhikkhavo ;

Nāgarājā tadā homi , evaṃ dhāretha jātakan ’’ ti .

–

ImāM5.57 gāthā dasabalassa guṇe vaṇṇentehi dhammasaṅgāhakattherehi ṭhapitā .

Tattha sitaṃ akāsīti so sambodhippatto satthā mahānubhāvo alaṅkatadhammasabhāyaṃ alaṅkatadhammāsane parisamajjhe nisinno ekadivasaṃ sitaṃ akāsi .

Nākāraṇeti ‘‘ bhante , buddhā nāma akāraṇe sitaṃ na karonti , tumhehi ca sitaṃ kataṃ , kena nu kho kāraṇena sitaṃ katan ’’ ti mahākhīṇāsavā bhikkhū pucchiṃsu .

Yamaddasāthāti evaṃ puṭṭho , āvuso , satthā attano sitakāraṇaṃ ācikkhanto ekaṃ daharabhikkhuniṃ dassetvā evamāha –

‘‘ bhikkhave , yaṃ ekaṃ daharaṃ yobbanappattaṃ kumāriṃ kāsāyavatthaṃ anagāriyaṃ upetaṃ pabbajitvā imasmiṃ sāsane carantiṃ addasātha passatha , sā tadā ‘ visapītena sallena nāgarājaṃ vijjhitvā vadhehī ’’’ ti sonuttarassa pesetā rājakaññā ahosi .

Tena gantvā jīvitakkhayaṃ pāpito ahaṃ tadā so nāgarājā ahosinti attho .

Devadattoti , bhikkhave , idāni devadatto tadā so luddako ahosi .

Anāvasūran ti na avasūraṃ , anatthaṅgatasūriyanti attho .

Cirarattasaṃsitan ti ito ciraratte anekavassakoṭimatthake saṃsitaṃ saṃsaritaṃ anuciṇṇaṃ .

Idaṃ vuttaṃ hoti – āvuso , ito anekavassakoṭimatthake saṃsaritampi pubbaṇhe kataṃ taṃ divasameva sāyanhe saranto viya attano caritavasena uccattā tāya rājadhītāya ca sonuttarassa ca caritavasena nīcattā uccānīcaṃ caritaṃ idaṃ purāṇaṃ rāgādīnaṃ darānaṃ vigatatāya vītaddaro , ñātidhanasokādīnaṃ abhāvena vītasoko , rāgasallādīnaṃ vigatattā visallo attanāva jānitvā buddho abhāsīti .

Ahaṃ votiV5.50 ettha voti nipātamattaṃ , bhikkhave , ahaṃ tena kālena tattha chaddantadahe ahosinti attho .

Nāgarājāti honto ca pana na añño koci tadā homi , atha kho nāgarājā homīti attho .

Evaṃ cārethāti tumhe taṃ jātakaṃ evaṃ dhāretha uggaṇhātha pariyāpuṇāthāti .

ImañcaP5.57 pana dhammadesanaṃ sutvā bahū sotāpannādayo ahesuṃ .

Sā pana bhikkhunī pacchā vipassitvā arahattaṃ pattāti .

Chaddantajātakavaṇṇanā catutthā .

[515]5. Sambhavajātakavaṇṇanā

RajjañcaM5.58 paṭipannāsmāti idaṃ satthā jetavane viharanto paññāpāramiṃ ārabbha kathesi .

Paccuppannavatthu mahāumaṅgajātake ( jā .2.22.590 ādayo ) āvi bhavissati .

Atīte pana kururaṭṭhe indapatthanagare dhanañcayakorabyo nāma rājā rajjaṃ kāresi .

Tassa sucirato nāma brāhmaṇo purohito atthadhammānusāsako ahosi .

Rājā dānādīni puññāni karonto dhammena rajjamanusāsi .

So ekadivasaṃ dhammayāgaṃ nāma pañhaṃ abhisaṅkharitvā sucirataṃ nāma brāhmaṇaṃ purohitaṃ āsane nisīdāpetvā sakkāraṃ katvā pañhaṃ pucchanto catasso gāthāyo abhāsi –

138.

‘‘ Rajjañca paṭipannāsma , ādhipaccaṃ sucīrata ;

Mahattaṃ pattumicchāmi , vijetuṃ pathaviṃ imaṃ .

139.

‘‘ Dhammena no adhammena , adhammo me na ruccati ;

Kiccova dhammo carito , rañño hoti sucīrata .

140.

‘‘ Idha cevāninditā yena , pecca yena aninditā ;

Yasaṃ devamanussesu , yena pappomu brāhmaṇa .

141.

‘‘ YohaṃV5.51 atthañca dhammañca , kattumicchāmi brāhmaṇa ;

Taṃ tvaṃ atthañca dhammañca , brāhmaṇakkhāhi pucchito ’’ ti .

Tattha rajjan ti , ācariya , mayaṃ imasmiṃ sattayojanike indapatthanagare rajjañca , tiyojanasatike kururaṭṭhe issarabhāvasaṅkhātaṃ ādhipaccañca .

Paṭipannāsmāti adhigatā bhavāma .

Mahattan ti idāni mahantabhāvaṃ .

Pattumicchāmi vijetun ti imaṃ pathaviṃ dhammena abhibhavituṃ ajjhottharituṃ icchāmi .

Kiccovāti avasesajanehi rañño carito dhammo kicco karaṇīyataro .

Rājānuvattako hi loko , so tasmiṃ dhammike sabbopi dhammiko hoti .

Tasmā esa dhammo nāma raññova kiccoti .

Idha cevāninditāti yena mayaṃ idhaloke paralokeP5.58 ca aninditā .

Yena pappomūti yena mayaṃ nirayādīsu anibbattitvā devesu ca manussesu ca yasaṃ issariyaṃ sobhaggaṃ pāpuṇeyyāma , taṃ no kāraṇaṃ kathehītiM5.59 .

Yohan ti , brāhmaṇa , yo ahaṃ phalavipākasaṅkhātaṃ atthañca tassa atthassa hetubhūtaṃ dhammañca kattuṃ samādāya vattituṃ uppādetuñca icchāmi .

Taṃ tvan ti tassa mayhaṃ tvaṃ sukheneva nibbānagāmimaggaṃ āruyha apaṭisandhikabhāvaṃ patthentassa taṃ atthañca dhammañca pucchito akkhāhi , pākaṭaṃ katvā kathehīti brāhmaṇaṃ dhammayāgapañhaṃ pucchi .

Ayaṃ pana pañho gambhīro buddhavisayo , sabbaññubuddhameva taṃ pucchituṃ yuttaṃ , tasmiṃ asati sabbaññutaññāṇapariyesakaṃ bodhisattanti .

Sucirato pana attano abodhisattatāya pañhaṃ kathetuṃ nāsakkhi , asakkonto ca paṇḍitamānaṃ akatvā attano asamatthabhāvaṃ kathento gāthamāha –

142.

‘‘ Nāññatra vidhurā rāja , etadakkhātumarahati ;

Yaṃ tvaṃ atthañca dhammañca , kattumicchasi khattiyā ’’ ti .

Tassattho – avisayo esa , mahārāja , pañho mādisānaṃ .

Ahañhi nevassa ādiṃ , na pariyosānaṃ passāmi , andhakāraṃ paviṭṭho viya homi .

Bārāṇasirañño pana purohito vidhuro nāma brāhmaṇo atthi , so etaṃ ācikkheyya , taṃ ṭhapetvā yaṃ tvaṃ atthañca dhammañca kattumicchasi , etaṃ akkhātuṃ na añño arahatīti .

RājāV5.52 tassa vacanaṃ sutvā ‘‘ tena hi , brāhmaṇa , khippaṃ tassa santikaṃ gacchāhī ’’ ti paṇṇākāraṃ datvā taṃ pesetukāmo hutvā gāthamāha –

143.

‘‘ Ehi kho pahito gaccha , vidhurassa upantikaṃ ;

Nikkhañcimaṃ suvaṇṇassa , haraṃ gaccha sucīrata ;

Abhihāraṃ imaṃ dajjā , atthadhammānusiṭṭhiyā ’’ ti .

Tattha upantikan ti santikaṃ .

Nikkhan ti pañcasuvaṇṇo eko nikkho .

Ayaṃ pana rattasuvaṇṇassa nikkhasahassaṃ datvā evamāha .

Imaṃ dajjāti tena imasmiṃ dhammayāgapañhe kathite tassa atthadhammānusiṭṭhiyā abhihārapūjaṃ karonto imaṃ nikkhasahassaṃ dadeyyāsīti .

EvañcaP5.59 pana vatvā pañhavissajjanassa likhanatthāya satasahassagghanakaṃ suvaṇṇapaṭṭañca gamanatthāya yānaṃ , parivāratthāya balakāyaṃ , tañca paṇṇākāraṃ datvāM5.60 taṅkhaṇaññeva uyyojesi .

So pana indapatthanagarā nikkhamitvā ujukameva bārāṇasiṃ agantvā yattha yattha paṇḍitā vasanti , sabbāni tāni ṭhānāni upasaṅkamitvā sakalajambudīpe pañhassa vissajjetāraṃ alabhitvā anupubbena bārāṇasiṃ patvā ekasmiṃ ṭhāne nivāsaṃ gahetvā katipayehi janehi saddhiṃ pātarāsabhuñjanavelāya vidhurassa nivesanaṃ gantvā āgatabhāvaṃ ārocāpetvā tena pakkosāpito taṃ sake ghare bhuñjamānaṃ addasa .

Tamatthaṃ āvikaronto satthā sattamaṃ gāthamāha –

144.

‘‘ Svādhippāgā bhāradvājo , vidhurassa upantikaṃ ;

Tamaddasa mahābrahmā , asamānaṃ sake ghare ’’ ti .

Tattha svādhippāgāti so bhāradvājagotto sucirato adhippāgā , gatoti attho .

Mahābrahmāti mahābrāhmaṇo .

Asamānan ti bhuñjamānaṃ .

So pana tassa bālasahāyako ekācariyakule uggahitasippo , tasmā tena saddhiṃ ekato bhuñjitvā bhattakiccapariyosāne sukhanisinno ‘‘ samma kimatthaṃ āgatosī ’’ ti puṭṭho āgamanakāraṇaṃ ācikkhanto aṭṭhamaṃ gāthamāha –

145.

‘‘ RaññohaṃV5.53 pahito dūto , korabyassa yasassino ;

‘ Atthaṃ dhammañca pucchesi ’, iccabravi yudhiṭṭhilo ;

Taṃ tvaṃ atthañca dhammañca , vidhurakkhāhi pucchito ’’ ti .

Tattha raññohan ti ahaṃ rañño korabyassa yasassino dūto .

Pahitoti tena pesito idhāgamiṃ .

Pucchesīti so yudhiṭṭhilagotto dhanañcayarājā maṃ dhammayāgapañhaṃ nāma pucchi , ahaṃ kathetuṃ asakkonto ‘‘ tvaṃ sakkhissasī ’’ ti ñatvā tassa ārocesiṃ , so ca paṇṇākāraṃ datvā pañhapucchanatthāya maṃ tava santikaṃ pesento ‘‘ vidhurassa santikaṃ gantvā imassa pañhassa atthañca pāḷidhammañca puccheyyāsī ’’ ti abravi .

‘‘ Taṃ tvaṃ idāni mayā pucchito akkhāhī ’’ ti .

TadāP5.60 pana so brāhmaṇo ‘‘ mahājanassa cittaṃ gaṇhissāmī ’’ ti gaṅgaṃ pidahanto viya vinicchayaṃ vicāreti .

Tassa pañhavissajjane okāso natthi .

So tamatthaṃ ācikkhanto navamaṃ gāthamāha –

146.

‘‘ GaṅgaṃM5.61 me pidahissanti , na taṃ sakkomi brāhmaṇa ;

Apidhetuṃ mahāsindhuṃ , taṃ kathaṃ so bhavissati ;

Na te sakkomi akkhātuṃ , atthaṃ dhammañca pucchito ’’ ti .

Tassattho – brāhmaṇa , mayhaṃ ‘‘ mahājanassa nānācittagatisaṅkhātaṃ gaṅgaṃ pidahissan ’’ ti byāpāro uppanno , tamahaṃ mahāsindhuṃ apidhetuṃ na sakkomi , tasmā kathaṃ so okāso bhavissati , yasmā te ahaṃ pañhaṃ vissajjeyyaṃ .

Iti cittekaggatañceva okāsañca alabhanto na te sakkomi akkhātuṃ atthaṃ dhammañca pucchitoti .

Evañca pana vatvā ‘‘ putto me paṇḍito mayā ñāṇavantataro , so te byākarissati , tassa santikaṃ gacchāhī ’’ ti vatvā dasamaṃ gāthamāha –

147.

‘‘ Bhadrakāro ca me putto , oraso mama atrajo ;

Taṃ tvaṃ atthañca dhammañca , gantvā pucchassu brāhmaṇā ’’ ti .

Tattha orasoti ure saṃvaḍḍho .

Atrajoti attanā jātoti .

TaṃV5.54 sutvā sucirato vidhurassa gharā nikkhamitvā bhadrakārassa bhuttapātarāsassa attano parisamajjhe nisinnakāle nivesanaṃ agamāsi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā ekādasamaṃ gāthamāha –

148.

‘‘ Svādhippāgā bhāradvājo , bhadrakārassupantikaṃ ;

Tamaddasa mahābrahmā , nisinnaṃ samhi vesmanī ’’ ti .

Tattha vesmanīti ghare .

So tattha gantvā bhadrakāramāṇavena katāsanābhihārasakkāro nisīditvā āgamanakāraṇaṃ puṭṭho dvādasamaṃ gāthamāha –

149.

‘‘ RaññohaṃP5.61 pahito dūto , korabyassa yasassino ;

‘ Atthaṃ dhammañca pucchesi ’, iccabravi yudhiṭṭhilo ;

Taṃ tvaṃ atthañca dhammañca , bhadrakāra pabrūhi me ’’ ti .

Atha naṃ bhadrakāro ,‘‘ tāta , ahaṃ imesu divasesu paradārikakamme abhiniviṭṭho , cittaṃ me byākulaṃ , tena tyāhaṃ vissajjetuṃ na sakkhissāmi , mayhaṃM5.62 pana kaniṭṭho sañcayakumāro nāma mayā ativiya ñāṇavantataro , taṃ puccha , so te pañhaṃ vissajjessatī ’’ ti tassa santikaṃ pesento dve gāthā abhāsi –

150.

‘‘ Maṃsakājaṃ avahāya , godhaṃ anupatāmahaṃ ;

Na te sakkomi akkhātuṃ , atthaṃ dhammañca pucchito .

151.

‘‘ Sañcayo nāma me bhātā , kaniṭṭho me sucīrata ;

Taṃ tvaṃ atthañca dhammañca , gantvā pucchassu brāhmaṇā ’’ ti .

Tattha maṃsakājan ti yathā nāma puriso thūlamigamaṃsaṃ kājenādāya gacchanto antarāmagge godhapotakaṃ disvā maṃsakājaṃ chaḍḍetvā taṃ anubandheyya , evameva attano ghare vasavattiniṃ bhariyaṃ chaḍḍetvā parassa rakkhitagopitaṃ itthiṃ anubandhanto homīti dīpento evamāhāti .

SoV5.55 tasmiṃ khaṇe sañcayassa nivesanaṃ gantvā tena katasakkāro āgamanakāraṇaṃ puṭṭho ācikkhi .

Tamatthaṃ pakāsento satthā dve gāthā abhāsi –

152.

‘‘ Svādhippāgā bhāradvājo , sañcayassa upantikaṃ ;

Tamaddasa mahābrahmā , nisinnaṃ samhi vesmani .

153.

‘‘ Raññohaṃ pahito dūto , korabyassa yasassino ;

‘ Atthaṃ dhammañca pucchesi ’, iccabravi yudhiṭṭhilo ;

Taṃ tvaṃ atthañca dhammañca , sañcayakkhāhi pucchito ’’ ti .

Sañcayakumāro pana tadā paradārameva sevati .

Athassa so ‘‘ ahaṃ , tāta , paradāraṃ sevāmi , sevanto ca pana gaṅgaṃ otaritvāP5.62 paratīraṃ gacchāmi , taṃ maṃ sāyañca pāto ca nadiṃ tarantaṃ maccu gilati nāma , tena cittaṃ me byākulaṃ , na tyāhaṃ ācikkhituṃ sakkhissāmi , kaniṭṭho pana me sambhavakumāro nāma atthi jātiyā sattavassiko , mayā sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇenādhikañāṇataro , so te ācikkhissati , gaccha taṃ pucchāhī ’’ ti āha .

Imamatthaṃ pakāsento satthā dve gāthā abhāsi –

154.

‘‘ SadāM5.63 maṃ gilate maccu , sāyaṃ pāto sucīrata ;

Na te sakkomi akkhātuṃ , atthaṃ dhammañca pucchito .

155.

‘‘ Sambhavo nāma me bhātā , kaniṭṭho me sucīrata ;

Taṃ tvaṃ atthañca dhammañca , gantvā pucchassu brāhmaṇā ’’ ti .

Taṃ sutvā sucirato ‘‘ ayaṃ pañho imasmiṃ loke abbhuto bhavissati , imaṃ pañhaṃ vissajjetuṃ samattho nāma natthi maññe ’’ ti cintetvā dve gāthā abhāsi –

156.

‘‘ Abbhuto vata bho dhammo , nāyaṃ asmāka ruccati ;

Tayo janā pitāputtā , te su paññāya no vidū .

157.

‘‘ NaV5.56 taṃ sakkotha akkhātuṃ , atthaṃ dhammañca pucchitā ;

Kathaṃ nu daharo jaññā , atthaṃ dhammañca pucchito ’’ ti .

Tattha nāyan ti ayaṃ pañhadhammo abbhuto , imaṃ kathetuṃ samatthena nāma na bhavitabbaṃ , tasmā yaṃ tvaṃ ‘‘ kumāro kathessatī ’’ ti vadati , nāyaṃ asmākaṃ ruccati .

Te sūti ettha su -kāro nipātamattaṃ .

Pitāti vidhuro paṇḍito , puttā bhadrakāro sañcayo cāti tepi tayo pitāputtā paññāya imaṃ dhammaṃ no vidū , na vijānanti , añño ko jānissatīti attho .

Na tan ti tumhe tayo janā pucchitā etaṃ akkhātuṃ na sakkotha , daharo sattavassiko kumāro pucchito kathaṃ nu jaññā , kena kāraṇena jānituṃ sakkhissatīti attho .

Taṃ sutvā sañcayakumāro ,‘‘ tāta , sambhavakumāraṃ ‘ daharo ’ ti mā uññāsi , sacepi pañhavissajjanenātthiko , gaccha naṃ pucchā ’’ ti atthadīpanāhi upamāhi kumārassa vaṇṇaṃ pakāsento dvādasa gāthā abhāsi –

158.

‘‘ MāP5.63 naṃ daharoti uññāsi , apucchitvāna sambhavaṃ ;

Pucchitvā sambhavaṃ jaññā , atthaṃ dhammañca brāhmaṇa .

159.

‘‘ Yathāpi cando vimalo , gacchaṃ ākāsadhātuyā ;

Sabbe tārāgaṇe loke , ābhāya atirocati .

160.

‘‘ EvampiM5.64 daharūpeto , paññāyogena sambhavo ;

Mā naṃ daharoti uññāsi , apucchitvāna sambhavaṃ ;

Pucchitvā sambhavaṃ jaññā , atthaṃ dhammañca brāhmaṇa .

161.

‘‘ Yathāpi rammako māso , gimhānaṃ hoti brāhmaṇa ;

Atevaññehi māsehi , dumapupphehi sobhati .

162.

‘‘ Evampi daharūpeto , paññāyogena sambhavo ;

Mā naṃ daharoti uññāsi , apucchitvāna sambhavaṃ ;

Pucchitvā sambhavaṃ jaññā , atthaṃ dhammañca brāhmaṇa .

163.

‘‘ YathāpiV5.57 himavā brahme , pabbato gandhamādano ;

Nānārukkhehi sañchanno , mahābhūtagaṇālayo ;

Osadhehi ca dibbehi , disā bhāti pavāti ca .

164.

‘‘ Evampi daharūpeto , paññāyogena sambhavo ;

Mā naṃ daharoti uññāsi , apucchitvāna sambhavaṃ ;

Pucchitvā sambhavaṃ jaññā , atthaṃ dhammañca brāhmaṇa .

165.

‘‘ Yathāpi pāvako brahme , accimālī yasassimā ;

Jalamāno vane gacche , analo kaṇhavattanī .

166.

‘‘ Ghatāsano dhūmaketu , uttamāhevanandaho ;

Nisīthe pabbataggasmiṃ , pahūtedho virocati .

167.

‘‘ Evampi daharūpeto , paññāyogena sambhavo ;

Mā naṃ daharoti uññāsi , apucchitvāna sambhavaṃ ;

Pucchitvā sambhavaṃ jaññā , atthaṃ dhammañca brāhmaṇa .

168.

‘‘ Javena bhadraṃ jānanti , balibaddañca vāhiye ;

Dohena dhenuṃ jānanti , bhāsamānañca paṇḍitaṃ .

169.

‘‘ Evampi daharūpeto , paññāyogena sambhavo ;

Mā naṃ daharoti uññāsi , apucchitvāna sambhavaṃ ;

Pucchitvā sambhavaṃ jaññā , atthaṃ dhammañca brāhmaṇā ’’ ti .

TatthaM5.65 jaññāti jānissasi .

Candoti puṇṇacando .

Vimaloti abbhādimalavirahito .

Evampi daharūpetoti evaṃ sambhavakumāro daharabhāvena upetopiP5.64 paññāyogena sakalajambudīpatale avasese paṇḍite atikkamitvā virocati .

Rammakoti cittamāso .

Atevaññehīti ativiya aññehi ekādasahi māsehi .

Evan ti evaṃ sambhavopi paññāyogena sobhati .

Himavāti himapātasamaye himayuttoti himavā , gimhakāle himaṃ vamatīti himavā .

SampattaṃV5.58 janaṃ gandhena madayatīti gandhamādano .

Mahābhūtagaṇālayoti devagaṇānaṃ nivāso .

Disā bhātīti sabbadisā ekobhāsā viya karoti .

Pavātīti gandhena sabbadisā vāyati .

Evan ti evaṃ sambhavopi paññāyogena sabbadisā bhāti ceva pavāti ca .

Yasassimāti tejasampattiyā yasassimā .

Accimālīti accīhi yutto .

Jalamāno vane gaccheti gacchasaṅkhāte mahāvane jalanto carati .

Analoti atitto .

Gatamaggassa kaṇhabhāvena kaṇhavattanī .

Yaññe āhutivasena āhutaṃ ghataṃ asnātīti ghatāsano .

Dhūmo ketukiccaṃ assa sādhetīti dhūmaketu .

Uttamāhevanandahoti ahevanaṃ vuccati vanasaṇḍo , uttamaṃ vanasaṇḍaṃ dahatīti attho .

Nisītheti rattibhāge .

Pabbataggasmin ti pabbatasikhare .

Pahūtedhoti pahūtaindhano .

Virocatīti sabbadisāsu obhāsati .

Evan ti evaṃ mama kaniṭṭho sambhavakumāro daharopi paññāyogena virocati .

Bhadran ti bhadraṃ assājānīyaṃ javasampattiyā jānanti , na sarīrena .

Vāhiyeti vahitabbabhāre sati bhāravahatāya ‘‘ ahaṃ uttamo ’’ ti balibaddaṃ jānanti .

Dohenāti dohasampattiyā dhenuṃ ‘‘ sukhīrā ’’ ti jānanti .

Bhāsamānan ti ettha ‘‘ nābhāsamānaṃ jānanti , missaṃ bālehi paṇḍitan ’’ ti suttaṃ ( saṃ . ni .2.241) āharitabbaṃ .

Sucirato evaṃ tasmiṃ sambhavaṃ vaṇṇente ‘‘ pañhaṃ pucchitvā jānissāmī ’’ ti ‘‘ kahaṃ pana te kumāra kaniṭṭho ’’ ti pucchi .

Athassa so sīhapañjaraṃ vivaritvā hatthaṃ pasāretvā ‘‘ yo esa pāsādadvāre antaravīthiyā kumārakehi saddhiṃ suvaṇṇavaṇṇo kīḷati , ayaṃ mama kaniṭṭho , upasaṅkamitvā taṃ puccha , buddhalīḷāya te pañhaṃ kathessatī ’’ ti āha .

Sucirato tassa vacanaṃ sutvāM5.66 pāsādā oruyha kumārassa santikaṃ agamāsi .

Kāya velāyāti ?

Kumārassa nivatthasāṭakaṃ mocetvāP5.65 khandhe khipitvā ubhohi hatthehi paṃsuṃ gahetvā ṭhitavelāya .

Tamatthaṃ āvikaronto satthā gāthamāha –

170.

‘‘ Svādhippāgā bhāradvājo , sambhavassa upantikaṃ ;

Tamaddasa mahābrahmā , kīḷamānaṃ bahīpure ’’ ti .

Tattha bahīpureti bahinivesane .

Mahāsattopi brāhmaṇaṃ āgantvā purato ṭhitaṃ disvā ‘‘ tāta , kenatthenāgatosī ’’ ti pucchitvā ,‘‘ tāta , kumāra ahaṃ jambudīpatale āhiṇḍanto mayā pucchitaṃ pañhaṃ kathetuṃ samatthaṃ alabhitvāV5.59 tava santikaṃ āgatomhī ’’ ti vutte ‘‘ sakalajambudīpe kira avinicchito pañho mama santikaṃ āgato , ahaṃ ñāṇena mahallako ’’ ti hirottappaṃ paṭilabhitvā hatthagataṃ paṃsuṃ chaḍḍetvā khandhato sāṭakaṃ ādāya nivāsetvā ‘‘ puccha , brāhmaṇa , buddhalīḷāya te kathessāmī ’’ ti sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi .

Tato brāhmaṇo –

171.

‘‘ Raññohaṃ pahito dūto , korabyassa yasassino ;

‘ Atthaṃ dhammañca pucchesi ’, iccabravi yudhiṭṭhilo ;

Taṃ tvaṃ atthañca dhammañca , sambhavakkhāhi pucchito ’’ ti .

–

Gāthāya pañhaṃ pucchi .

Tassa attho sambhavapaṇḍitassa gaganamajjhe puṇṇacando viya pākaṭo ahosi .

Atha naṃ ‘‘ tena hi suṇohī ’’ ti vatvā dhammayāgapañhaṃ vissajjento gāthamāha –

172.

‘‘ Taggha te ahamakkhissaṃ , yathāpi kusalo tathā ;

Rājā ca kho taṃ jānāti , yadi kāhati vā na vā ’’ ti .

Tassa antaravīthiyaṃ ṭhatvā madhurassarena dhammaṃ desentassa saddo dvādasayojanikaṃ sakalabārāṇasinagaraṃ avatthari .

Atha rājā ca uparājādayo ca sabbe sannipatiṃsu .

Mahāsatto mahājanassa majjhe dhammadesanaṃ paṭṭhapesi .

TatthaP5.66M5.67 tagghāti ekaṃsavacanaṃ .

Yathāpi kusaloti yathā atikusalo sabbaññubuddho ācikkhati , tathā te ekaṃseneva ahamakkhissanti attho .

Rājā ca kho tan ti ahaṃ taṃ pañhaṃ yathā tumhākaṃ rājā jānituṃ sakkoti , tathā kathessāmi .

Tato uttari rājā eva taṃ jānāti , yadi karissati vā na vā karissati , karontassa vā akarontassa vā tassevetaṃ bhavissati , mayhaṃ pana doso natthīti dīpeti .

Evaṃ imāya gāthāya pañhakathanaṃ paṭijānitvā idāni dhammayāgapañhaṃ kathento āha –

173.

‘‘ AjjaV5.60 suveti saṃseyya , raññā puṭṭho sucīrata ;

Mā katvā avasī rājā , atthe jāte yudhiṭṭhilo .

174.

‘‘ Ajjhattaññeva saṃseyya , raññā puṭṭho sucīrata ;

Kummaggaṃ na niveseyya , yathā mūḷho acetaso .

175.

‘‘ Attānaṃ nātivatteyya , adhammaṃ na samācare ;

Atitthe nappatāreyya , anatthe na yuto siyā .

176.

‘‘ Yo ca etāni ṭhānāni , kattuṃ jānāti khattiyo ;

Sadā so vaḍḍhate rājā , sukkapakkheva candimā .

177.

‘‘ Ñātīnañca piyo hoti , mittesu ca virocati ;

Kāyassa bhedā sappañño , saggaṃ so upapajjatī ’’ ti .

Tattha saṃseyyāti katheyya .

Idaṃ vuttaṃ hoti – tāta , sucirata sace tumhākaṃ raññā ‘‘ ajja dānaṃ dema , sīlaṃ rakkhāma , uposathakammaṃ karomā ’’ ti koci puṭṭho ,‘‘ mahārāja , ajja tāva pāṇaṃ hanāma , kāme paribhuñjāma , suraṃ pivāma , kusalaṃ pana karissāma suve ’’ ti rañño katheyya , tassa atimahantassapi amaccassa vacanaṃ katvā tumhākaṃ rājā yudhiṭṭhilagotto tathārūpe atthe jāte taṃ divasaṃ pamādena vītināmento mā avasi , tassa vacanaṃ akatvā uppannaṃ kusalacittaṃ aparihāpetvā kusalapaṭisaṃyuttaṃ kammaṃ karotuyeva , idamassa katheyyāsīti .

Evaṃ mahāsatto imāya gāthāya –

‘‘ AjjevaM5.68 kiccamātappaṃ , ko jaññā maraṇaṃ suve ’’ ti .( ma . ni .3.272)–

Bhaddekarattasuttañceva ,

‘‘ Appamādo amatapadaṃ , pamādo maccuno padan ’’ ti .( dha . pa .21)–

Appamādovādañca kathesi .

AjjhattaññevātiV5.61 , tāta , sucirata sambhavapaṇḍito tayā dhammayāgapañhe pucchite kiṃ kathesīti raññā puṭṭho samāno tumhākaṃ rañño ajjhattaññeva saṃseyya , niyakajjhattasaṅkhātaṃ khandhapañcakaṃ hutvā abhāvato aniccanti katheyyāsi .

Ettāvatā mahāsatto –

‘‘ Sabbe saṅkhārā aniccāti , yadā paññāya passati ’’.( dha . pa .277)–

‘‘ Aniccā vata saṅkhārā , uppādavayadhammino ’’ ti .( dī . ni .2.221)–

Evaṃ vibhāvitaṃ aniccataṃ kathesīti .

Kummaggan ti , brāhmaṇa , yathāP5.67 mūḷho acetano andhabālaputhujjano dvāsaṭṭhidiṭṭhigatasaṅkhātaṃ kummaggaṃ sevati , evaṃ tava rājā taṃ kummaggaṃ na seveyya , niyyānikaṃ dasakusalakammapathamaggameva sevatu , evamassa vadeyyāsīti .

Attānan ti imaṃ sugatiyaṃ ṭhitaṃ attabhāvaṃ nātivatteyya , yena kammena tisso kusalasampattiyo sabbakāmasagge atikkamitvā apāye nibbattanti , taṃ kammaṃ na kareyyāti attho .

Adhamman ti tividhaduccaritasaṅkhātaṃ adhammaṃ na samācareyya .

Atittheti dvāsaṭṭhidiṭṭhisaṅkhāte atitthe nappatāreyya na otāreyya .

‘‘ Na tāreyyā ’’ tipi pāṭho , attano diṭṭhānugatimāpajjantaṃ janaṃ na otāreyya .

Anattheti akāraṇe .

Na yutoti yuttapayutto na siyā .

Brāhmaṇa , yadi te rājā dhammayāgapañhe vattitukāmo ,‘‘ imasmiṃ ovāde vattatū ’’ ti tassa katheyyāsīti ayamettha adhippāyo .

Sadāti satataṃ .

Idaṃ vuttaṃ hoti –

‘‘ yo khattiyo etāni kāraṇāni kātuṃ jānāti , so rājā sukkapakkhe cando viya sadā vaḍḍhatī ’’ tiM5.69 .

Virocatīti mittāmaccānaṃ majjhe attano sīlācārañāṇādīhi guṇehi sobhati virocatīti .

Evaṃ mahāsatto gaganatale candaṃ uṭṭhāpento viya buddhalīḷāya brāhmaṇassa pañhaṃ kathesi .

Mahājano nadanto selento apphoṭento sādhukārasahassāni adāsi , celukkhepe ca aṅguliphoṭe ca pavattesi , hatthapiḷandhanādīni khipi .

Evaṃ khittadhanaṃ koṭimattaṃ ahosi .

Rājāpissa tuṭṭho mahantaṃ yasaṃ adāsi .

Suciratopi nikkhasahassena pūjaṃ katvā suvaṇṇapaṭṭe jātihiṅgulakena pañhavissajjanaṃV5.62 likhitvā indapatthanagaraṃ gantvā rañño dhammayāgapañhaṃ kathesi .

Rājā tasmiṃ dhamme vattitvā saggapuraṃ pūresi .

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘ na , bhikkhave , idāneva , pubbepi tathāgato mahāpaññoyevā ’’ ti vatvā jātakaṃ samodhānesi ‘‘ tadā dhanañcayarājā ānando ahosi , sucirato anuruddho , vidhuro kassapo , bhadrakāro moggallāno , sañcayamāṇavo sāriputto , sambhavapaṇḍito pana ahameva ahosin ’’ ti .

Sambhavajātakavaṇṇanā pañcamā .