1. Idāni ‘‘ evamiccādipāṭhassa , atthaṃ nānappakārato ’’ ti evamādimātikāya saṅgahitatthappakāsanatthaṃ vuccate – evan ti
P0.100 ayaṃ saddo upamūpadesasampahaṃsanagarahaṇavacanasampaṭiggahākāranidassanāvadhāraṇādīsu atthesu daṭṭhabbo .
Tathā hesa ‘‘ evaṃ jātena maccena , kattabbaṃ kusalaṃ bahun ’’ ti evamādīsu ( dha . pa .53) upamāyaṃ dissati .
‘‘ Evaṃ te abhikkamitabbaṃ , evaṃ te paṭikkamitabban ’’ tiādīsu ( a . ni .4.122) upadese .
‘‘ Evametaṃ bhagavā , evametaṃ sugatā ’’ ti evamādīsu ( a . ni .3.66) sampahaṃsane .
‘‘ Evamevaṃ panāyaṃ vasalī yasmiṃ vā tasmiṃ vā tassa muṇḍakassa samaṇakassa vaṇṇaṃ bhāsatī ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .1.187) garahaṇe .
‘‘ Evaṃ , bhanteti kho te bhikkhū bhagavato paccassosun ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.1) vacanasampaṭiggahe .
‘‘ Evaṃ byā kho ahaṃ , bhante , bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmī ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.398) ākāre .
‘‘ Ehi tvaṃ , māṇavaka , yena samaṇo ānando tenupasaṅkama , upasaṅkamitvā mama vacanena samaṇaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha .
‘ Subho māṇavo todeyyaputto bhavantaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī ’ ti , evañca vadehi sādhu kira bhavaṃ ānando yena subhassa māṇavassa todeyyaputtassa nivesanaṃ , tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā ’’ ti evamādīsu ( dī . ni .1.445) nidassane .
‘‘ Taṃ kiṃ maññatha kālāmā , ime dhammā kusalā vā akusalā vāti ?
Akusalā , bhante .
Sāvajjā vā anavajjā vāti ?
Sāvajjā , bhante .
Viññugarahitā vā viññuppasatthāM0.86 vāti ?
Viññugarahitā , bhante .
Samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti no vā , kathaṃ vo ettha hotīti ?
Samattā , bhante , samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti , evaṃ no ettha hotī ’’ ti evamādīsu ( a . ni .3.66) avadhāraṇe .
Idha pana ākāranidassanāvadhāraṇesu daṭṭhabbo .
TatthaV0.82 ākāratthena evaṃ -saddenaP0.101 etamatthaṃ dīpeti – nānānayanipuṇamanekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ atthabyañjanasampannaṃ vividhapāṭihāriyaṃ dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīraṃ sabbasattānaṃ sakasakabhāsānurūpato sotapathamāgacchantaṃ tassa bhagavato vacanaṃ sabbappakārena ko samattho viññātuṃ , sabbathāmena pana sotukāmataṃ janetvāpi evaṃ me sutaṃ , mayāpi ekenākārena sutanti .
Nidassanatthena ‘‘ nāhaṃ sayambhū , na mayā idaṃ sacchikatan ’’ ti attānaṃ parimocento ‘‘ evaṃ me sutaṃ , mayāpi evaṃ sutan ’’ ti idāni vattabbaṃ sakalasuttaṃ nidasseti .
Avadhāraṇatthena ‘‘ etadaggaṃ , bhikkhave , mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ bahussutānaṃ yadidaṃ ānando , gatimantānaṃ , satimantānaṃ , dhitimantānaṃ , upaṭṭhākānaṃ yadidaṃ ānando ’’ ti ( a . ni .1.219-223) evaṃ bhagavatā pasatthabhāvānurūpaṃ attano dhāraṇabalaṃ dassento sattānaṃ sotukamyataṃ janeti ‘‘ evaṃ me sutaṃ , tañca kho atthato vā byañjanato vā anūnamanadhikaṃ , evameva , na aññathā daṭṭhabban ’’ ti .
Me -saddo tīsu atthesu dissati .
Tathā hissa ‘‘ gāthābhigītaṃ me abhojaneyyan ’’ ti evamādīsu ( su . ni .81) mayāti attho .
‘‘ Sādhu me , bhante , bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetū ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .4.88) mayhanti attho .
‘‘ Dhammadāyādā me , bhikkhave , bhavathā ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.29) mamāti attho .
Idha pana ‘‘ mayā sutan ’’ ti ca ‘‘ mama sutan ’’ ti ca atthadvaye yujjati .
Sutan ti ayaṃ sutasaddo saupasaggo anupasaggo ca gamanakhyātarāgābhibhūtūpacitānuyogasotaviññeyyasotadvāraviññātādianekatthappabhedo .
Tathā hissa ‘‘ senāya pasuto ’’ ti evamādīsu gacchantotiM0.87 attho .
‘‘ Sutadhammassa passato ’’ ti evamādīsu khyātadhammassāti attho .
‘‘ Avassutā avassutassā ’’ ti evamādīsu ( pāci .657) rāgābhibhūtā rāgābhibhūtassāti attho .
‘‘ Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakan ’’ ti evamādīsu ( khu . pā .7.12) upacitanti attho .
‘‘ Ye jhānappasutāP0.102 dhīrā ’’ ti evamādīsu ( dha . pa .181) jhānānuyuttāti attho .
‘‘ Diṭṭhaṃ sutaṃ mutan ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.241) sotaviññeyyanti attho .
‘‘ Sutadharo sutasannicayo ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.339) sotadvārānusāraviññātadharoti attho .
Idha pana sutan ti sotaviññāṇapubbaṅgamāya viññāṇavīthiyāV0.83 upadhāritanti vā upadhāraṇanti vāti attho .
Tattha yadā me-saddassa mayāti attho , tadā ‘‘ evaṃ mayā sutaṃ , sotaviññāṇapubbaṅgamāya viññāṇavīthiyā upadhāritan ’’ ti yujjati .
Yadā me-saddassa mamāti attho , tadā ‘‘ evaṃ mama sutaṃ sotaviññāṇapubbaṅgamāya viññāṇavīthiyā upadhāraṇan ’’ ti yujjati .
Evametesu tīsu padesu evan ti sotaviññāṇakiccanidassanaṃ .
Meti vuttaviññāṇasamaṅgīpuggalanidassanaṃ .
Sutan ti assavanabhāvappaṭikkhepato anūnānadhikāviparītaggahaṇanidassanaṃ .
Tathā evan ti savanādicittānaṃ nānappakārena ārammaṇe pavattabhāvanidassanaṃ .
Meti attanidassanaṃ .
Sutan ti dhammanidassanaṃ .
Tathā evan ti niddisitabbadhammanidassanaṃ .
Meti puggalanidassanaṃ .
Sutan ti puggalakiccanidassanaṃ .
Tathā evan ti vīthicittānaṃ ākārapaññattivasena nānappakāraniddeso .
Meti kattāraniddeso .
Sutan ti visayaniddeso .
Tathā evan ti puggalakiccaniddeso .
Sutan ti viññāṇakiccaniddeso .
Meti ubhayakiccayuttapuggalaniddeso .
Tathā evan ti bhāvaniddeso .
Meti puggalaniddeso .
Sutan ti tassa kiccaniddeso .
Tattha evan ti ca meti ca sacchikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññatti .
Sutan ti vijjamānapaññatti .
Tathā evan ti ca meti ca taṃ taṃ upādāya vattabbatoM0.88 upādāpaññatti .
Sutan ti diṭṭhādīni upanidhāya vattabbato upanidhāpaññattiP0.103 .
Ettha ca evan ti vacanena asammohaṃ dīpeti , sutan ti vacanena sutassa asammosaṃ .
Tathā evan ti vacanena yonisomanasikāraṃ dīpeti ayoniso manasikaroto nānappakārappaṭivedhābhāvato .
Sutan ti vacanena avikkhepaṃ dīpeti vikkhittacittassa savanābhāvato .
Tathā hi vikkhittacitto puggalo sabbasampattiyā vuccamānopi ‘‘ na mayā sutaṃ , puna bhaṇathā ’’ ti bhaṇati .
Yonisomanasikārena cettha attasammāpaṇidhiṃ pubbe katapuññatañcaV0.84 sādheti , avikkhepena saddhammassavanaṃ sappurisūpanissayañca .
Evan ti ca iminā bhaddakena ākārena pacchimacakkadvayasampattiṃ attano dīpeti , sutan ti savanayogena purimacakkadvayasampattiṃ .
Tathā āsayasuddhiṃ payogasuddhiñca , tāya ca āsayasuddhiyā adhigamabyattiṃ , payogasuddhiyā āgamabyattiṃ .
Evan ti ca iminā nānappakārapaṭivedhadīpakena vacanena attano atthapaṭibhānapaṭisambhidāsampadaṃ dīpeti .
Sutan ti iminā sotabbabhedapaṭivedhadīpakena dhammaniruttipaṭisambhidāsampadaṃ dīpeti .
Evan ti ca idaṃ yonisomanasikāradīpakaṃ vacanaṃ bhaṇanto ‘‘ ete mayā dhammā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā ’’ ti ñāpeti .
Sutan ti idaṃ savanayogadīpakavacanaṃ bhaṇanto ‘‘ bahū mayā dhammā sutā dhātā vacasā paricitā ’’ ti ñāpeti .
Tadubhayenapi atthabyañjanapāripūriṃ dīpento savane ādaraṃ janeti .
Evaṃ me sutan ti iminā pana sakalenapi vacanena āyasmā ānando tathāgatappaveditaṃ dhammaṃ attano adahanto asappurisabhūmiṃ , atikkamati , sāvakattaṃ paṭijānanto sappurisabhūmiṃ okkamati .
Tathā asaddhammā cittaṃ vuṭṭhāpeti , saddhamme cittaṃ patiṭṭhāpeti .
‘‘ Kevalaṃ sutamevetaṃ mayā , tasseva tu bhagavato vacanaṃP0.104 arahato sammāsambuddhassā ’’ ti ca dīpento attānaṃ parimoceti , satthāraṃ apadisati , jinavacanaṃ appeti , dhammanettiṃ patiṭṭhāpeti .
Apica ‘‘ evaṃ me sutan ’’ ti attanā uppāditabhāvaṃ appaṭijānanto purimassavanaṃ vivaranto ‘‘ sammukhā paṭiggahitamidaṃ mayā tassa bhagavato catuvesārajjavisāradassaM0.89 dasabaladharassa āsabhaṭṭhānaṭṭhāyino sīhanādanādino sabbasattuttamassa dhammissarassa dhammarājassa dhammādhipatino dhammadīpassa dhammappaṭisaraṇassa saddhammavaracakkavattino sammāsambuddhassa .
Na ettha atthe vā dhamme vā pade vā byañjane vā kaṅkhā vā vimati vā kātabbā ’’ ti sabbadevamanussānaṃ imasmiṃ dhamme assaddhiyaṃ vināseti , saddhāsampadaṃ uppādetīti veditabbo .
Hoti cettha –
‘‘ Vināsayati assaddhaṃ , saddhaṃ vaḍḍheti sāsane ;
Evaṃ me sutamiccevaṃ , vadaṃ gotamasāvako ’’ ti . 2. Idāni gāthāpadānaṃ atthavaṇṇanā hoti .