Ekan ti
V0.85 gaṇanaparicchedaniddeso .
Samayan ti paricchinnaniddeso .
Ekaṃ samayan ti aniyamitaparidīpanaṃ .
Tattha samaya saddo –
Samavāye khaṇe kāle , samūhe hetudiṭṭhisu ;
Paṭilābhe pahāne ca , paṭivedhe ca dissati .
Tathā hissa ‘‘ appeva nāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyā ’’ ti evamādīsu ( dī . ni .1.447) samavāyo attho .
‘‘ Ekova kho , bhikkhave , khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā ’’ ti evamādīsu ( a . ni .8.29) khaṇo .
‘‘ Uṇhasamayo pariḷāhasamayo ’’ ti evamādīsu ( pāci .358) kālo .
‘‘ Mahāsamayo pavanasmin ’’ ti evamādīsu samūho .
‘‘ Samayopi kho te , bhaddāli , appaṭividdho ahosi , bhagavā kho sāvatthiyaṃ viharati , sopi maṃ jānissati ,‘ bhaddāli , nāma bhikkhu satthusāsaneP0.105 sikkhāya aparipūrakārī ’ ti , ayampi kho te bhaddāli samayo appaṭividdho ahosī ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .2.135) hetu .
‘‘ Tena kho pana samayena uggāhamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme paṭivasatī ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .2.260) diṭṭhi .
‘‘ Diṭṭhe dhamme ca yo attho , yo cattho samparāyiko ;
Atthābhisamayā dhīro , paṇḍitoti pavuccatī ’’ ti .( saṃ . ni .1.129)–
Evamādīsu paṭilābho .
‘‘ Sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.28) pahānaṃ .
‘‘ Dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭhoM0.90 vipariṇāmaṭṭho abhisamayaṭṭho ’’ ti evamādīsu ( paṭi . ma .2.8) paṭivedho .
Idha panassa kālo attho .
Tena ekaṃ samayanti saṃvaccharautumāsaaḍḍhamāsarattidivapubbaṇhamajjhanhikasāyanhapaṭhamamajjhima- pacchimayāmamuhuttādīsu kālakhyesu samayesu ekaṃ samayanti dīpeti .
Ye vā ime gabbhokkantisamayo jātisamayo saṃvegasamayo abhinikkhamanasamayo dukkarakārikasamayo māravijayasamayo abhisambodhisamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo desanāsamayo parinibbānasamayoti evamādayo bhagavato devamanussesu ativiya pakāsā anekakālakhyā eva samayā .
Tesu samayesu desanāsamayasaṅkhātaṃ ekaṃ samayanti vuttaṃ hoti .
YoV0.86 cāyaṃ ñāṇakaruṇākiccasamayesu karuṇākiccasamayo , attahitaparahitappaṭipattisamayesu parahitappaṭipattisamayo , sannipatitānaṃ karaṇīyadvayasamayesu dhammīkathāsamayo , desanāpaṭipattisamayesu desanāsamayo , tesupi samayesu yaṃ kiñci sandhāya ‘‘ ekaṃ samayan ’’ ti vuttaṃ hoti .
Etthāha – atha kasmā yathā abhidhammeP0.106 ‘‘ yasmiṃ samaye kāmāvacaran ’’ ti ca ito aññesu suttapadesu ‘‘ yasmiṃ samaye , bhikkhave , bhikkhu vivicceva kāmehī ’’ ti ca bhummavacanena niddeso kato , vinaye ca ‘‘ tena samayena buddho bhagavā ’’ ti karaṇavacanena , tathā akatvā idha ‘‘ ekaṃ samayan ’’ ti upayogavacananiddeso katoti .
Tattha tathā , idha ca aññathā atthasambhavato .
Tattha hi abhidhamme ito aññesu suttapadesu ca adhikaraṇattho bhāvenabhāvalakkhaṇattho ca sambhavati .
Adhikaraṇañhi kālattho samūhattho ca samayo , tattha vuttānaṃ phassādidhammānaṃ khaṇasamavāyahetusaṅkhātassa ca samayassa bhāvena tesaṃ bhāvo lakkhīyati , tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha bhummavacananiddeso kato .
Vinaye ca hetvattho karaṇattho ca sambhavati .
Yo hi so sikkhāpadapaññattisamayo sāriputtādīhipi dubbiññeyyo , tena samayena hetubhūtena karaṇabhūtena ca sikkhāpadāni paññapento sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno bhagavā tattha tattha vihāsi , tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha karaṇavacananiddeso kato .
IdhaM0.91 pana aññasmiñca evaṃjātike suttantapāṭhe accantasaṃyogattho sambhavati .
Yañhi samayaṃ bhagavā imaṃ aññaṃ vā suttantaṃ desesi , accantameva taṃ samayaṃ karuṇāvihārena vihāsi .
Tasmā tadatthajotanatthaṃ idha upayogavacananiddeso katoti viññeyyo .
Hoti cettha –
‘‘ Taṃ taṃ atthamapekkhitvā , bhummena karaṇena ca ;
Aññatra samayo vutto , upayogena so idhā ’’ ti .Bhagavāti guṇavisiṭṭhasattuttamagarugāravādhivacanametaṃ .
Yathāha –
‘‘ Bhagavāti
P0.107 vacanaṃ seṭṭhaṃ , bhagavāti vacanamuttamaṃ ;
Garu gāravayutto so , bhagavā tena vuccatī ’’ ti .
CatubbidhañhiV0.87 nāmaṃ āvatthikaṃ , liṅgikaṃ , nemittakaṃ , adhiccasamuppannanti .
Adhiccasamuppannaṃ nāma ‘‘ yadicchakan ’’ ti vuttaṃ hoti .
Tattha vaccho dammo balibaddhoti evamādi āvatthikaṃ , daṇḍī chattī sikhī karīti evamādi liṅgikaṃ , tevijjo chaḷabhiññoti evamādi nemittakaṃ , sirivaḍḍhako dhanavaḍḍhakoti evamādi vacanatthamanapekkhitvā pavattaṃ adhiccasamuppannaṃ .
Idaṃ pana bhagavāti nāmaṃ guṇanemittakaṃ , na mahāmāyāya , na suddhodanamahārājena , na asītiyā ñātisahassehi kataṃ , na sakkasantusitādīhi devatāvisesehi kataṃ .
Yathāha āyasmā sāriputtatthero ‘‘ bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ … pe … sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavā ’’ ti ( mahāni .84).
Yaṃ guṇanemittakañcetaṃ nāmaṃ , tesaṃ guṇānaṃ pakāsanatthaṃ imaṃ gāthaṃ vadanti –
‘‘ Bhagī bhajī bhāgī vibhattavā iti ,
Akāsi bhagganti garūti bhāgyavā ;
Bahūhi ñāyehi subhāvitattano ,
Bhavantago so bhagavāti vuccatī ’’ ti .
Niddesādīsu ( mahāni .84; cūḷani . ajitamāṇavapucchāniddesa 2) vuttanayeneva cassa attho daṭṭhabbo .
Ayaṃ pana aparo pariyāyo –
‘‘ Bhāgyavā bhaggavā yutto , bhagehi ca vibhattavā ;
Bhattavā vantagamano , bhavesu bhagavā tato ’’ ti .
TatthaM0.92 ‘‘ vaṇṇāgamo vaṇṇavipariyāyo ’’ ti evaṃ niruttilakkhaṇaṃ gahetvā saddanayena vā pisodarādipakkhepalakkhaṇaṃ gahetvā yasmā lokiyalokuttarasukhābhinibbattakaṃP0.108 dānasīlādipārappattaṃ bhāgyamassa atthi , tasmā bhāgyavāti vattabbe bhagavāti vuccatīti ñātabbaṃ .
Yasmā pana lobhadosamohaviparītamanasikāraahirikānottappakodhūpanāhamakkhapalā- issāmacchariyamāyāsāṭheyyathambhasārambhamānātimānamadapamādataṇhāvijjātividhākusalamūladuccarita- saṃkilesamalavisamasaññāvitakkapapañcacatubbidhavipariyesaāsavaganthaoghayogaagatitaṇhupādāna- pañcacetokhilavinibandhanīvaraṇābhinandanachavivādamūlataṇhākāyasattānusaya- aṭṭhamicchattanavataṇhāmūlakadasākusalakammapathadvāsaṭṭhidiṭṭhigata- aṭṭhasatataṇhāvicaritappabhedasabbadarathapariḷāhakilesasatasahassāniV0.88 , saṅkhepato vā pañca kilesakkhandhaabhisaṅkhāramaccudevaputtamāre abhañji , tasmā bhaggattā etesaṃ parissayānaṃ bhaggavāti vattabbe bhagavāti vuccati .
Āha cettha –
‘‘ Bhaggarāgo bhaggadoso , bhaggamoho anāsavo ;
Bhaggāssa pāpakā dhammā , bhagavā tena vuccatī ’’ ti .
Bhāgyavatāya cassa satapuññalakkhaṇadharassa rūpakāyasampatti dīpitā hoti , bhaggadosatāya dhammakāyasampatti .
Tathā lokiyasarikkhakānaṃ bahumānabhāvo , gahaṭṭhapabbajitehi abhigamanīyatā .
Tathā abhigatānañca nesaṃ kāyacittadukkhāpanayane paṭibalabhāvo , āmisadānadhammadānehi upakāritā .
Lokiyalokuttarasukhehi ca saṃyojanasamatthatā dīpitā hoti .
Yasmā ca loke issariyadhammayasasirikāmapayattesu chasu dhammesu bhagasaddo vattati , paramañcassa sakacitte issariyaṃ , aṇimālaghimādikaṃ vā lokiyasammataṃ sabbākāraparipūraṃP0.109 atthi , tathā lokuttaro dhammo , lokattayabyāpako yathābhuccaguṇādhigato ativiya parisuddho yaso , rūpakāyadassanabyāvaṭajananayanamanappasādajananasamatthā sabbākāraparipūrā sabbaṅgapaccaṅgasirī , yaṃ yaṃ anena icchitaṃ patthitaṃ attahitaṃ parahitaṃ vā , tassa tassa tatheva abhinipphannattā icchitatthanipphattisaññito kāmo , sabbalokagarubhāvappattihetubhūto sammāvāyāmasaṅkhāto payatto ca atthi , tasmā imehi bhagehi yuttattāpi bhagā assa santīti iminā atthena ‘‘ bhagavā ’’ ti vuccati .
YasmāM0.93 pana kusalādibhedehi sabbadhamme , khandhāyatanadhātusaccaindriyapaṭiccasamuppādādīhi vā kusalādidhamme , pīḷanasaṅkhatasantāpavipariṇāmaṭṭhena vā dukkhamariyasaccaṃ , āyūhananidānasaṃyogapalibodhaṭṭhena samudayaṃ , nissaraṇavivekāsaṅkhataamataṭṭhena nirodhaṃ , niyyānikahetudassanādhipateyyaṭṭhena maggaṃ vibhattavā , vibhajitvā vivaritvā desitavāti vuttaṃ hoti , tasmā vibhattavāti vattabbe ‘‘ bhagavā ’’ ti vuccati .
Yasmā ca esa dibbabrahmaariyavihāre kāyacittaupadhiviveke suññatāppaṇihitānimittavimokkheV0.89 aññe ca lokiyalokuttare uttarimanussadhamme bhaji sevi bahulamakāsi , tasmā bhattavāti vattabbe ‘‘ bhagavā ’’ ti vuccati .
Yasmā pana tīsu bhavesu taṇhāsaṅkhātaṃ gamanaṃ anena vantaṃ , tasmā bhavesu vantagamanoti vattabbe bhavasaddato bhakāraṃ gamanasaddato gakāraṃ vantasaddato vakārañca dīghaṃ katvā ādāya ‘‘ bhagavā ’’ ti vuccati , yathā loke ‘‘ mehanassa khassa mālā ’’ ti vattabbe ‘‘ mekhalā ’’ ti .