Issues
Select Version
Khuddakapāṭhapāḷi

4. Kumārapañhā

Author: _System_commentary_ @ Administrator

Ekan tiV0.85 gaṇanaparicchedaniddeso . Samayan ti paricchinnaniddeso . Ekaṃ samayan ti aniyamitaparidīpanaṃ . Tattha samaya saddo – Samavāye khaṇe kāle , samūhe hetudiṭṭhisu ; Paṭilābhe pahāne ca , paṭivedhe ca dissati . Tathā hissa ‘‘ appeva nāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyā ’’ ti evamādīsu ( dī . ni .1.447) samavāyo attho . ‘‘ Ekova kho , bhikkhave , khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā ’’ ti evamādīsu ( a . ni .8.29) khaṇo . ‘‘ Uṇhasamayo pariḷāhasamayo ’’ ti evamādīsu ( pāci .358) kālo . ‘‘ Mahāsamayo pavanasmin ’’ ti evamādīsu samūho . ‘‘ Samayopi kho te , bhaddāli , appaṭividdho ahosi , bhagavā kho sāvatthiyaṃ viharati , sopi maṃ jānissati ,‘ bhaddāli , nāma bhikkhu satthusāsaneP0.105 sikkhāya aparipūrakārī ’ ti , ayampi kho te bhaddāli samayo appaṭividdho ahosī ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .2.135) hetu . ‘‘ Tena kho pana samayena uggāhamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme paṭivasatī ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .2.260) diṭṭhi . ‘‘ Diṭṭhe dhamme ca yo attho , yo cattho samparāyiko ; Atthābhisamayā dhīro , paṇḍitoti pavuccatī ’’ ti .( saṃ . ni .1.129)– Evamādīsu paṭilābho . ‘‘ Sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.28) pahānaṃ . ‘‘ Dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭhoM0.90 vipariṇāmaṭṭho abhisamayaṭṭho ’’ ti evamādīsu ( paṭi . ma .2.8) paṭivedho . Idha panassa kālo attho . Tena ekaṃ samayanti saṃvaccharautumāsaaḍḍhamāsarattidivapubbaṇhamajjhanhikasāyanhapaṭhamamajjhima- pacchimayāmamuhuttādīsu kālakhyesu samayesu ekaṃ samayanti dīpeti . Ye vā ime gabbhokkantisamayo jātisamayo saṃvegasamayo abhinikkhamanasamayo dukkarakārikasamayo māravijayasamayo abhisambodhisamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo desanāsamayo parinibbānasamayoti evamādayo bhagavato devamanussesu ativiya pakāsā anekakālakhyā eva samayā . Tesu samayesu desanāsamayasaṅkhātaṃ ekaṃ samayanti vuttaṃ hoti . YoV0.86 cāyaṃ ñāṇakaruṇākiccasamayesu karuṇākiccasamayo , attahitaparahitappaṭipattisamayesu parahitappaṭipattisamayo , sannipatitānaṃ karaṇīyadvayasamayesu dhammīkathāsamayo , desanāpaṭipattisamayesu desanāsamayo , tesupi samayesu yaṃ kiñci sandhāya ‘‘ ekaṃ samayan ’’ ti vuttaṃ hoti . Etthāha – atha kasmā yathā abhidhammeP0.106 ‘‘ yasmiṃ samaye kāmāvacaran ’’ ti ca ito aññesu suttapadesu ‘‘ yasmiṃ samaye , bhikkhave , bhikkhu vivicceva kāmehī ’’ ti ca bhummavacanena niddeso kato , vinaye ca ‘‘ tena samayena buddho bhagavā ’’ ti karaṇavacanena , tathā akatvā idha ‘‘ ekaṃ samayan ’’ ti upayogavacananiddeso katoti . Tattha tathā , idha ca aññathā atthasambhavato . Tattha hi abhidhamme ito aññesu suttapadesu ca adhikaraṇattho bhāvenabhāvalakkhaṇattho ca sambhavati . Adhikaraṇañhi kālattho samūhattho ca samayo , tattha vuttānaṃ phassādidhammānaṃ khaṇasamavāyahetusaṅkhātassa ca samayassa bhāvena tesaṃ bhāvo lakkhīyati , tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha bhummavacananiddeso kato . Vinaye ca hetvattho karaṇattho ca sambhavati . Yo hi so sikkhāpadapaññattisamayo sāriputtādīhipi dubbiññeyyo , tena samayena hetubhūtena karaṇabhūtena ca sikkhāpadāni paññapento sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno bhagavā tattha tattha vihāsi , tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha karaṇavacananiddeso kato . IdhaM0.91 pana aññasmiñca evaṃjātike suttantapāṭhe accantasaṃyogattho sambhavati . Yañhi samayaṃ bhagavā imaṃ aññaṃ vā suttantaṃ desesi , accantameva taṃ samayaṃ karuṇāvihārena vihāsi . Tasmā tadatthajotanatthaṃ idha upayogavacananiddeso katoti viññeyyo . Hoti cettha – ‘‘ Taṃ taṃ atthamapekkhitvā , bhummena karaṇena ca ; Aññatra samayo vutto , upayogena so idhā ’’ ti .
Bhagavāti guṇavisiṭṭhasattuttamagarugāravādhivacanametaṃ . Yathāha – ‘‘ BhagavātiP0.107 vacanaṃ seṭṭhaṃ , bhagavāti vacanamuttamaṃ ; Garu gāravayutto so , bhagavā tena vuccatī ’’ ti . CatubbidhañhiV0.87 nāmaṃ āvatthikaṃ , liṅgikaṃ , nemittakaṃ , adhiccasamuppannanti . Adhiccasamuppannaṃ nāma ‘‘ yadicchakan ’’ ti vuttaṃ hoti . Tattha vaccho dammo balibaddhoti evamādi āvatthikaṃ , daṇḍī chattī sikhī karīti evamādi liṅgikaṃ , tevijjo chaḷabhiññoti evamādi nemittakaṃ , sirivaḍḍhako dhanavaḍḍhakoti evamādi vacanatthamanapekkhitvā pavattaṃ adhiccasamuppannaṃ . Idaṃ pana bhagavāti nāmaṃ guṇanemittakaṃ , na mahāmāyāya , na suddhodanamahārājena , na asītiyā ñātisahassehi kataṃ , na sakkasantusitādīhi devatāvisesehi kataṃ . Yathāha āyasmā sāriputtatthero ‘‘ bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ … pe … sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavā ’’ ti ( mahāni .84). Yaṃ guṇanemittakañcetaṃ nāmaṃ , tesaṃ guṇānaṃ pakāsanatthaṃ imaṃ gāthaṃ vadanti – ‘‘ Bhagī bhajī bhāgī vibhattavā iti , Akāsi bhagganti garūti bhāgyavā ; Bahūhi ñāyehi subhāvitattano , Bhavantago so bhagavāti vuccatī ’’ ti . Niddesādīsu ( mahāni .84; cūḷani . ajitamāṇavapucchāniddesa 2) vuttanayeneva cassa attho daṭṭhabbo . Ayaṃ pana aparo pariyāyo – ‘‘ Bhāgyavā bhaggavā yutto , bhagehi ca vibhattavā ; Bhattavā vantagamano , bhavesu bhagavā tato ’’ ti . TatthaM0.92 ‘‘ vaṇṇāgamo vaṇṇavipariyāyo ’’ ti evaṃ niruttilakkhaṇaṃ gahetvā saddanayena vā pisodarādipakkhepalakkhaṇaṃ gahetvā yasmā lokiyalokuttarasukhābhinibbattakaṃP0.108 dānasīlādipārappattaṃ bhāgyamassa atthi , tasmā bhāgyavāti vattabbe bhagavāti vuccatīti ñātabbaṃ . Yasmā pana lobhadosamohaviparītamanasikāraahirikānottappakodhūpanāhamakkhapalā- issāmacchariyamāyāsāṭheyyathambhasārambhamānātimānamadapamādataṇhāvijjātividhākusalamūladuccarita- saṃkilesamalavisamasaññāvitakkapapañcacatubbidhavipariyesaāsavaganthaoghayogaagatitaṇhupādāna- pañcacetokhilavinibandhanīvaraṇābhinandanachavivādamūlataṇhākāyasattānusaya- aṭṭhamicchattanavataṇhāmūlakadasākusalakammapathadvāsaṭṭhidiṭṭhigata- aṭṭhasatataṇhāvicaritappabhedasabbadarathapariḷāhakilesasatasahassāniV0.88 , saṅkhepato vā pañca kilesakkhandhaabhisaṅkhāramaccudevaputtamāre abhañji , tasmā bhaggattā etesaṃ parissayānaṃ bhaggavāti vattabbe bhagavāti vuccati . Āha cettha – ‘‘ Bhaggarāgo bhaggadoso , bhaggamoho anāsavo ; Bhaggāssa pāpakā dhammā , bhagavā tena vuccatī ’’ ti . Bhāgyavatāya cassa satapuññalakkhaṇadharassa rūpakāyasampatti dīpitā hoti , bhaggadosatāya dhammakāyasampatti . Tathā lokiyasarikkhakānaṃ bahumānabhāvo , gahaṭṭhapabbajitehi abhigamanīyatā . Tathā abhigatānañca nesaṃ kāyacittadukkhāpanayane paṭibalabhāvo , āmisadānadhammadānehi upakāritā . Lokiyalokuttarasukhehi ca saṃyojanasamatthatā dīpitā hoti . Yasmā ca loke issariyadhammayasasirikāmapayattesu chasu dhammesu bhagasaddo vattati , paramañcassa sakacitte issariyaṃ , aṇimālaghimādikaṃ vā lokiyasammataṃ sabbākāraparipūraṃP0.109 atthi , tathā lokuttaro dhammo , lokattayabyāpako yathābhuccaguṇādhigato ativiya parisuddho yaso , rūpakāyadassanabyāvaṭajananayanamanappasādajananasamatthā sabbākāraparipūrā sabbaṅgapaccaṅgasirī , yaṃ yaṃ anena icchitaṃ patthitaṃ attahitaṃ parahitaṃ vā , tassa tassa tatheva abhinipphannattā icchitatthanipphattisaññito kāmo , sabbalokagarubhāvappattihetubhūto sammāvāyāmasaṅkhāto payatto ca atthi , tasmā imehi bhagehi yuttattāpi bhagā assa santīti iminā atthena ‘‘ bhagavā ’’ ti vuccati . YasmāM0.93 pana kusalādibhedehi sabbadhamme , khandhāyatanadhātusaccaindriyapaṭiccasamuppādādīhi vā kusalādidhamme , pīḷanasaṅkhatasantāpavipariṇāmaṭṭhena vā dukkhamariyasaccaṃ , āyūhananidānasaṃyogapalibodhaṭṭhena samudayaṃ , nissaraṇavivekāsaṅkhataamataṭṭhena nirodhaṃ , niyyānikahetudassanādhipateyyaṭṭhena maggaṃ vibhattavā , vibhajitvā vivaritvā desitavāti vuttaṃ hoti , tasmā vibhattavāti vattabbe ‘‘ bhagavā ’’ ti vuccati . Yasmā ca esa dibbabrahmaariyavihāre kāyacittaupadhiviveke suññatāppaṇihitānimittavimokkheV0.89 aññe ca lokiyalokuttare uttarimanussadhamme bhaji sevi bahulamakāsi , tasmā bhattavāti vattabbe ‘‘ bhagavā ’’ ti vuccati . Yasmā pana tīsu bhavesu taṇhāsaṅkhātaṃ gamanaṃ anena vantaṃ , tasmā bhavesu vantagamanoti vattabbe bhavasaddato bhakāraṃ gamanasaddato gakāraṃ vantasaddato vakārañca dīghaṃ katvā ādāya ‘‘ bhagavā ’’ ti vuccati , yathā loke ‘‘ mehanassa khassa mālā ’’ ti vattabbe ‘‘ mekhalā ’’ ti .