1. IdāniV0.163 imassa tirokuṭṭassa yathākkamaṃ atthavaṇṇanaṃ karissāma . Seyyathidaṃ – paṭhamagāthāya tāva tirokuṭṭāti kuṭṭānaṃ parabhāgā vuccanti . Tiṭṭhantīti nisajjādippaṭikkhepato ṭhānakappanavacanametaṃ . Tena yathā pākāraparabhāgaṃ pabbataparabhāgañca gacchantaṃ ‘‘ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchatī ’’ ti vadanti , evamidhāpi kuṭṭassa parabhāgesu tiṭṭhante ‘‘ tirokuṭṭesuM0.173 tiṭṭhantī ’’ ti āha . Sandhisiṅghāṭakesu cāti ettha sandhiyoti catukkoṇaracchā vuccanti gharasandhibhittisandhiālokasandhiyo cāpi . Siṅghāṭakāti tikoṇaracchā vuccanti , tadekajjhaṃ katvā purimena saddhiṃ saṅghaṭento ‘‘ sandhisiṅghāṭakesu cā ’’ ti āha . Dvārabāhāsu tiṭṭhantīti nagaradvāragharadvārānaṃ bāhā nissāya tiṭṭhanti . Āgantvāna sakaṃ gharan ti ettha sakaṃ gharaṃ nāma pubbañātigharampi attanā sāmikabhāvena ajjhāvutthapubbagharampi . Tadubhayampi yasmā te sakagharasaññāya āgacchanti , tasmā ‘‘ āgantvāna sakaṃ gharan ’’ ti āha . Dutiyagāthāvaṇṇanā

2. Evaṃ bhagavā pubbe anajjhāvutthapubbampi pubbañātigharaṃ bimbisāranivesanaṃ sakagharasaññāya āgantvā tirokuṭṭasandhisiṅghāṭakadvārabāhāsu ṭhite issāmacchariyaphalaṃ anubhavante , appekacce dīghamassukesavikāradhareP0.207 andhakāramukhe sithilabandhanavilambamānakisapharusakāḷakaṅgapaccaṅge tattha tattha ṭhitavanadāhadaḍḍhatālarukkhasadise , appekacce jighacchāpipāsāraṇinimmathanena udarato uṭṭhāya mukhato viniccharantāya aggijālāya pariḍayhamānasarīre , appekacce sūcichiddāṇumattakaṇṭhabilatāya pabbatākārakucchitāya ca laddhampi pānabhojanaṃ yāvadatthaṃ bhuñjituṃ asamatthatāya khuppipāsāparete aññaṃ rasamavindamāne , appekacce aññamaññassa aññesaṃ vā sattānaṃ pabhinnagaṇḍapiḷakamukhā paggharitarudhirapubbalasikādiṃ laddhā amatamiva sāyamāne ativiya duddasikavirūpabhayānakasarīre bahū pete rañño nidassento – ‘‘ Tirokuṭṭesu tiṭṭhanti , sandhisiṅghāṭakesu ca ; Dvārabāhāsu tiṭṭhanti , āgantvāna sakaṃ gharan ’’ ti . – Vatvā puna tehi katassa kammassa dāruṇabhāvaṃ dassento ‘‘ pahūte annapānamhī ’’ ti dutiyagāthamāha . TatthaV0.164 pahūteti anappake bahumhi , yāvadatthiketi vuttaṃ hoti . Bha-kārassa hi ha-kāro labbhati ‘‘ pahu santo na bharatī ’’ tiādīsu ( su . ni .98) viya . Keci pana ‘‘ bahūte ’’ iti ca ‘‘ bahūke ’’ iti ca paṭhanti . Pamādapāṭhā eteM0.174 . Anne ca pānamhi ca annapānamhi . Khajje ca bhojje ca khajjabhojje , etena asitapītakhāyitasāyitavasena catubbidhaṃ āhāraṃ dasseti . Upaṭṭhiteti upagamma ṭhite , sajjite paṭiyatte samohiteti vuttaṃ hoti . Na tesaṃ koci sarati , sattānan ti tesaṃ pettivisaye uppannānaṃ sattānaṃ koci mātā vā pitā vā putto vā na sarati . Kiṃ kāraṇā ? Kammapaccayā , attanā katassa adānadānappaṭisedhanādibhedassa kadariyakammassaP0.208 paccayā . Tañhi tesaṃ kammaṃ ñātīnaṃ sarituṃ na deti .

Tatiyagāthāvaṇṇanā

3. Evaṃ bhagavā anappakepi annapānādimhi paccupaṭṭhite ‘‘ api nāma amhe uddissa kiñci dadeyyun ’’ ti ñātī paccāsīsantānaṃ vicarataṃ tesaṃ petānaṃ tehi katassa atikaṭukavipākakarassa kammassa paccayena kassaci ñātino anussaraṇamattābhāvaṃ dassento – ‘‘ Pahūte annapānamhi , khajjabhojje upaṭṭhite ; Na tesaṃ koci sarati , sattānaṃ kammapaccayā ’’ ti . – Vatvā puna rañño pettivisayūpapanne ñātake uddissa dinnaṃ dānaṃ pasaṃsanto ‘‘ evaṃ dadanti ñātīnan ’’ ti tatiyagāthamāha . Tattha evan ti upamāvacanaṃ . Tassa dvidhā sambandho – tesaṃ sattānaṃ kammapaccayā asarantepi kismiñci dadanti , ñātīnaṃ , ye evaṃ anukampakā hontīti ca yathā tayā , mahārāja , dinnaṃ , evaṃ suciṃ paṇītaṃ kālena kappiyaṃ pānabhojanaṃ dadanti ñātīnaṃ , ye honti anukampakāti ca . Dadantīti denti uddisanti niyyātenti . Ñātīnan ti mātito ca pitito ca sambandhānaṃ . Yeti ye keci puttā vā dhītaro vā bhātaro vā hontīti bhavanti . Anukampakāti atthakāmā hitesino . Sucin ti vimalaṃ dassaneyyaṃ manoramaṃ dhammikaṃ dhammaladdhaṃ . Paṇītan ti uttamaṃ seṭṭhaṃ . Kālenāti ñātipetānaṃ tirokuṭṭādīsu āgantvā ṭhitakālena . Kappiyan ti anucchavikaṃ patirūpaṃ ariyānaṃ paribhogārahaṃ . Pānabhojanan ti pānañca bhojanañca . Idha pānabhojanamukhena sabbopi deyyadhammo adhippeto .

Catutthagāthāpubbaddhavaṇṇanā

4. EvaṃV0.165M0.175 bhagavā raññā māgadhena petabhūtānaṃ ñātīnaṃ anukampāya dinnaṃ pānabhojanaṃ pasaṃsanto – ‘‘ Evaṃ dadanti ñātīnaṃ , ye honti anukampakā ; Suciṃ paṇītaṃ kālena , kappiyaṃ pānabhojanan ’’ ti . – Vatvā puna yena pakārena dinnaṃ tesaṃ hoti , taṃ dassento ‘‘ idaṃ vo ñātīnaṃ hotū ’’ ti catutthagāthāya pubbaddhamāha taṃ tatiyagāthāya pubbaddhena sambandhitabbaṃ – ‘‘ Evaṃ dadanti ñātīnaṃ , ye honti anukampakāP0.209 ; Idaṃ vo ñātīnaṃ hotu , sukhitā hontu ñātayo ’’ ti . Tena ‘‘ idaṃ vo ñātīnaṃ hotūti evaṃ dadanti , no aññathā ’’ ti ettha ākāratthena evaṃsaddena dātabbākāranidassanaṃ kataṃ hoti . Tattha idan ti deyyadhammanidassanaṃ . Voti ‘‘ kacci pana vo anuruddhā samaggā sammodamānā ’’ ti ca ( ma . ni .1.326; mahāva .466),‘‘ yehi vo ariyā ’’ ti ca evamādīsu viya kevalaṃ nipātamattaṃ , na sāmivacanaṃ . Ñātīnaṃ hotūti pettivisaye uppannānaṃ ñātakānaṃ hotu . Sukhitā hontu ñātayoti te pettivisayūpapannā ñātayo idaṃ paccanubhavantā sukhitā hontūti . Catutthagāthāparaddhapañcamagāthāpubbaddhavaṇṇanā

4. EvaṃV0.165M0.175 bhagavā raññā māgadhena petabhūtānaṃ ñātīnaṃ anukampāya dinnaṃ pānabhojanaṃ pasaṃsanto – ‘‘ Evaṃ dadanti ñātīnaṃ , ye honti anukampakā ; Suciṃ paṇītaṃ kālena , kappiyaṃ pānabhojanan ’’ ti . – Vatvā puna yena pakārena dinnaṃ tesaṃ hoti , taṃ dassento ‘‘ idaṃ vo ñātīnaṃ hotū ’’ ti catutthagāthāya pubbaddhamāha taṃ tatiyagāthāya pubbaddhena sambandhitabbaṃ – ‘‘ Evaṃ dadanti ñātīnaṃ , ye honti anukampakāP0.209 ; Idaṃ vo ñātīnaṃ hotu , sukhitā hontu ñātayo ’’ ti . Tena ‘‘ idaṃ vo ñātīnaṃ hotūti evaṃ dadanti , no aññathā ’’ ti ettha ākāratthena evaṃsaddena dātabbākāranidassanaṃ kataṃ hoti . Tattha idan ti deyyadhammanidassanaṃ . Voti ‘‘ kacci pana vo anuruddhā samaggā sammodamānā ’’ ti ca ( ma . ni .1.326; mahāva .466),‘‘ yehi vo ariyā ’’ ti ca evamādīsu viya kevalaṃ nipātamattaṃ , na sāmivacanaṃ . Ñātīnaṃ hotūti pettivisaye uppannānaṃ ñātakānaṃ hotu . Sukhitā hontu ñātayoti te pettivisayūpapannā ñātayo idaṃ paccanubhavantā sukhitā hontūti . Catutthagāthāparaddhapañcamagāthāpubbaddhavaṇṇanā

Sattamagāthāvaṇṇanā Evaṃ bhagavā ‘‘ yassa dānenā ’’ ti imāya gāthāya puññasampadāya paramatthato nidhibhāvaṃ dassetvā idāni yattha nihito , so nidhi sunihito hoti , taṃ vatthuṃ dassento āha –

6. Evaṃ bhagavā ‘‘ sukhino vā ’’ tiādīhi aḍḍhateyyāhi gāthāhi nānappakārato tesaṃ bhikkhūnaṃ hitasukhāgamapatthanāvasena sattesu mettābhāvanaṃ dassetvā idāni ahitadukkhānāgamapatthanāvasenāpi taṃ dassento āha ‘‘ na paro paraṃ nikubbethā ’’ ti . Esa porāṇo pāṭho , idāni pana ‘‘ paraṃ hī ’’ tipi paṭhanti , ayaṃ na sobhano . Tattha paroti parajano . Paran ti parajanaṃ . Na nikubbethāti na vañceyya . Nātimaññethāti na atikkamitvā maññeyya . Katthacīti katthaci okāse , gāme vā gāmakhette vā ñātimajjhe vā pūgamajjhe vātiādi . Nan ti etaṃ . Kañcīti yaṃ kañci khattiyaṃ vā brāhmaṇaṃ vā gahaṭṭhaṃ vā pabbajitaṃ vā sukhitaṃ vā dukkhitaṃ vātiādi . Byārosanā paṭighasaññāti kāyavacīvikārehi byārosanāya ca manovikārena paṭighasaññāya ca . ‘‘ Byārosanāya paṭighasaññāyā ’’ ti hi vattabbe ‘‘ byārosanā paṭighasaññā ’’ ti vuccati , yathā ‘‘ sammadaññāya vimuttā ’’ ti vattabbe ‘‘ sammadaññā vimuttā ’’ ti , yathā ca ‘‘ anupubbasikkhāya anupubbakiriyāya anupubbapaṭipadāyā ’’ ti vattabbe ‘‘ anupubbasikkhā anupubbakiriyā anupubbapaṭipadā ’’ ti . Nāññamaññassa dukkhamiccheyyāti aññamaññassa dukkhaṃ na iccheyyaP0.248 . Kiṃ vuttaṃ hoti ? Na kevalaṃ ‘‘ sukhino vā khemino vā hontū ’’ tiādimanasikāravaseneva mettaṃ bhāveyya , kintu ‘‘ ahovata yo koci parapuggalo yaṃ kañci parapuggalaṃ vañcanādīhi nikatīhi na nikubbetha , jātiādīhi ca navahi mānavatthūhi katthaci padese kañci parapuggalaṃ nātimaññeyya , aññamaññassa ca byārosanāya vā paṭighasaññāya vā dukkhaṃ na iccheyyā ’’ ti evampi manasikaronto bhāveyyāti .

Sattamagāthāvaṇṇanā

10. Evaṃ bhagavā ‘‘ ito dinnena yāpenti , petā kālagatā tahin ’’ ti imaṃ atthaṃ upamāhi pakāsetvā puna yasmā te petā ‘‘ ito kiñci lacchāmā ’’ ti āsābhibhūtā ñātigharaṃ āgantvāpi ‘‘ idaṃ nāma no dethā ’’ ti yācituṃ asamatthā , tasmā tesaṃ imāni anussaraṇavatthūni anussarantoM0.180 kulaputto dakkhiṇaṃ dajjāti dassento ‘‘ adāsi me ’’ ti imaṃ gāthamāha . Tassattho – ‘‘ idaṃ nāma me dhanaṃ vā dhaññaṃ vā adāsī ’’ ti ca ,‘‘ idaṃ nāma me kiccaṃ attanā uyyogamāpajjanto akāsī ’’ ti ca ,‘‘ amu me mātito vā pitito vā sambandhattā ñātī ’’ ti ca sinehavasena tāṇasamatthatāya ‘‘ mittā ’’ ti ca ,‘‘ asuko me saha paṃsukīḷako sakhā ’’ tiV0.170 ca evaṃ sabbamanussaranto petānaṃ dakkhiṇaṃ dajjā , dānaṃ niyyāteyyāti . Aparo pāṭho ‘‘ petānaṃ dakkhiṇā dajjā ’’ ti . Tassattho – dātabbāti dajjā . Kā sā ? Petānaṃ dakkhiṇā , teneva ‘‘ adāsi me ’’ tiādinā nayena pubbe katamanussaraṃ anussaratāti vuttaṃ hoti . Karaṇavacanappasaṅge paccattavacanaṃ veditabbaṃ . Ekādasamagāthāvaṇṇanā

11. Evaṃ bhagavā petānaṃ dakkhiṇāniyyātane kāraṇabhūtāni anussaraṇavatthūni dassento – ‘‘ Adāsi me akāsi me , ñātimittā sakhā ca me ; Petānaṃ dakkhiṇaṃ dajjā , pubbe katamanussaran ’’ ti . – VatvāP0.214 puna ye ñātimaraṇena ruṇṇasokādiparā eva hutvā tiṭṭhanti , na tesaṃ atthāya kiñci denti , tesaṃ taṃ ruṇṇasokādi kevalaṃ attaparitāpanameva hoti , na petānaṃ kiñci atthaṃ nipphādetīti dassento ‘‘ na hi ruṇṇaṃ vā ’’ ti imaṃ gāthamāha . Tattha ruṇṇan ti rodanā roditattaṃ assupātanaṃ , etena kāyaparissamaṃ dasseti . Sokoti socanā socitattaṃ , etena cittaparissamaṃ dasseti . Yā caññāti yā ca ruṇṇasokehi aññā . Paridevanāti ñātibyasanena phuṭṭhassa lālappanā ,‘‘ kahaṃ ekaputtaka piya manāpā ’’ ti evamādinā nayena guṇasaṃvaṇṇanā , etena vacīparissamaṃ dasseti .

Dvādasamagāthāvaṇṇanā

12. EvaṃM0.181 bhagavā ‘‘ ruṇṇaṃ vā soko vā yā caññā paridevanā , sabbampi taṃ petānaṃ atthāya na hoti , kevalantu attānaṃ paritāpanamattameva , evaṃ tiṭṭhanti ñātayo ’’ ti ruṇṇādīnaṃ niratthakabhāvaṃ dassetvā puna māgadharājena yā dakkhiṇā dinnā , tassā sātthakabhāvaṃ dassento ‘‘ ayañca kho dakkhiṇā ’’ ti imaṃ gāthamāha . Tassattho – ayañca kho , mahārāja , dakkhiṇā tayā ajja attano ñātigaṇaṃ uddissa dinnāV0.171 , sā yasmā saṅgho anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa , tasmā saṅghamhi suppatiṭṭhitā assa petajanassa dīgharattaṃ hitāya upakappati sampajjati phalatīti vuttaṃ hoti . Upakappatīti ca ṭhānaso upakappati , taṃkhaṇaṃyeva upakappati , na cirena . Yathā hi taṃkhaṇaññeva paṭibhantaṃ ‘‘ ṭhānasovetaṃ tathāgataṃ paṭibhātī ’’ ti vuccati , evamidhāpi taṃkhaṇaṃyeva upakappantā ‘‘ ṭhānaso upakappatī ’’ ti vuttā . Yaṃ vā taṃ ‘‘ idaṃ kho , brāhmaṇa , ṭhānaṃ , yattha ṭhitassa taṃ dānaṃ upakappatī ’’ ti ( a . ni .10.177) vuttaṃ , tattha khuppipāsikavantāsaparadattūpajīvinijjhāmataṇhikādibhedabhinne ṭhāne upakappatīti vuttaṃ yathā kahāpaṇaṃ dento ‘‘ kahāpaṇaso detī ’’ tiP0.215 loke vuccati . Imasmiñca atthavikappe upakappatīti pātubhavati , nibbattatīti vuttaṃ hoti . Terasamagāthāvaṇṇanā