Issues
Select Version
Peṭakopadesapāḷi
Peṭakopadesapāḷi

Peṭakopadesapāḷi

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Peṭakopadesapāḷi

1. Ariyasaccappakāsanapaṭhamabhūmi

Namo sammāsambuddhānaṃ paramatthadassīnaṃ
Sīlādiguṇapāramippattānaṃ .
1. DuveV0.165P0.1M0.167 hetū duve paccayā sāvakassa sammādiṭṭhiyā uppādāya – parato ca ghoso saccānusandhi , ajjhattañca yoniso manasikāro .
Tattha katamo parato ghoso ?
Yā parato desanā ovādo anusāsanī saccakathā saccānulomo .
Cattāri saccāni – dukkhaṃ samudayo nirodho maggo .
Imesaṃ catunnaṃ saccānaṃ yāV0.166 desanā sandassanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkiriyā [ uttānikiriyā ( ka .)] pakāsanā – ayaṃ vuccati saccānulomo ghosoti .
2. Tattha katamo ajjhattaṃ yoniso manasikāro ?
Ajjhattaṃ yoniso manasikāro nāma yo yathādesite dhamme bahiddhā ārammaṇaṃ anabhinīharitvā yoniso manasikāro – ayaṃ vuccati yoniso manasikāro .
Taṃākāro yoniso dvāro vidhi upāyo .
Yathā puriso sukkhe kaṭṭhe vigatasnehe sukkhāya uttarāraṇiyā thale abhimanthamānaṃ bhabbo jotissa adhigamāyaP0.2 .
Taṃ kissa hetu .
Yoniso aggissa adhigamāya .
Evamevassa yamidaṃ dukkhasamudayanirodhamaggānaṃ aviparītadhammadesanaṃ manasikaroti – ayaṃ vuccati yoniso manasikāro .
YathāM0.168 tisso upamā pubbe assutā ca assutapubbā ca paṭibhanti .
Yo hi koci kāmesu avītarāgoti … pe … duve upamā ayoniso kātabbā pacchimesu vuttaṃ .
Tattha yo ca parato ghoso yo ca ajjhattaṃ yoniso manasikāro – ime dve paccayā .
Parato ghosena yā uppajjati paññā – ayaṃ vuccati sutamayī paññā .
Yā ajjhattaṃ yoniso manasikārena uppajjati paññā – ayaṃ vuccati cintāmayī paññāti .
Imā dve paññā veditabbā .
Purimakā ca dve paccayā .
Ime dve hetū dve paccayā sāvakassa sammādiṭṭhiyā uppādāya .
3. Tattha parato ghosassa saccānusandhissa desitassa atthaṃ avijānanto atthappaṭisaṃvedī bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati .
Na ca atthappaṭisaṃvedī yoniso manasikarissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati .
Parato ghosassa saccānusandhissa desitassa atthaṃ vijānanto atthappaṭisaṃvedī bhavissatīti ṭhānametaṃ vijjati .
Atthappaṭisaṃvedī ca yoniso manasikarissatīti ṭhānametaṃ vijjati .
Esa hetu etaṃ ārammaṇaṃ eso upāyo sāvakassa niyyānassa , natthañño .
Soyaṃ na ca suttassa atthavijānanāya saha yutto nāpi ghosānuyogena parato ghosassa atthaṃ avijānantena sakkā uttarimanussadhammaṃ alamariyañāṇadassanaṃ adhigantuṃ , tasmā nibbāyitukāmena sutamayena atthā pariyesitabbā .
TatthaP0.3 pariyesanāya ayaṃ anupubbī bhavati soḷasa hārā , pañca nayā , aṭṭhārasa mūlapadāni .

TatthāyaṃV0.167 uddānagāthā

Soḷasahārā nettī , pañcanayā sāsanassa pariyeṭṭhi ;
Aṭṭhārasamūlapadā , kaccāyanagottaniddiṭṭhā .
4. Tattha katame soḷasahārā ?
Desanā vicayo yutti padaṭṭhānaṃ lakkhaṇaṃ catubyūho āvaṭṭo vibhatti parivattano vevacano paññatti otaraṇo sodhano adhiṭṭhāno parikkhāro samāropano – ime soḷasa hārā .

Tattha uddānagāthā

DesanāM0.169 vicayo yutti , padaṭṭhāno ca lakkhaṇo [ padaṭṭhānañca lakkhaṇaṃ ( pī .)];
Catubyūho ca āvaṭṭo , vibhatti parivattano .
Vevacano ca paññatti , otaraṇo ca sodhano ;
Adhiṭṭhāno parikkhāro , samāropano soḷaso –[ soḷasa hārā ( pī . ka .)];
5. Tattha katame pañca nayā ?
Nandiyāvaṭṭo tipukkhalo sīhavikkīḷito disālocano aṅkusoti .

Tattha uddānagāthā

Paṭhamo nandiyāvaṭṭo , dutiyo ca tipukkhalo ;
Sīhavikkīḷito nāma , tatiyo hoti so nayo .
Disālocanamāhaṃsu , catuttho nayalañjako ;
Pañcamo aṅkuso nāma [ pañcamaṃ aṅkusaṃ āhu ( pī . ka .)], sabbe pañca nayā gatā .
6. Tattha katamāni aṭṭhārasa mūlapadāni ?
AvijjāP0.4 taṇhā lobho doso moho subhasaññā sukhasaññā niccasaññā attasaññā samathoV0.168 vipassanā alobho adoso amoho asubhasaññā dukkhasaññā aniccasaññā anattasaññā , imāni aṭṭhārasa mūlapadāni .
Tattha nava padāni akusalāni yattha sabbaṃ akusalaṃ samosarati .
Nava padāni kusalāni yattha sabbaṃ kusalaṃ samosarati .
Katamāni nava padāni akusalāni yattha sabbaṃ akusalaṃ samosarati ?
Avijjā yāva attasaññā , imāni nava padāni akusalāni , yattha sabbaṃ akusalaṃ samosarati .
Katamāni nava padāni kusalāni yattha sabbaṃ kusalaṃ samosarati ?
Samatho yāva anattasaññā , imāni nava padāni kusalāni yattha sabbaṃ kusalaṃ samosarati .
Imāni aṭṭhārasa mūlapadāni .

Tattha imā uddānagāthā

TaṇhāM0.170 ca avijjā lobho , doso tatheva moho ca ;
Cattāro ca vipallāsā , kilesabhūmi nava padāni .
Ye ca satipaṭṭhānā samatho , vipassanā kusalamūlaṃ ;
Etaṃ sabbaṃ kusalaṃ , indriyabhūmi navapadāni .
Sabbaṃ kusalaṃ navahi padehi yujjati , navahi ceva akusalaṃ ;
Ekake nava mūlapadāni , ubhayato aṭṭhārasa mūlapadāni .
Imesaṃ aṭṭhārasannaṃ mūlapadānaṃ yāni nava padāni akusalāni , ayaṃ dukkhasamudayo ;
yāni nava padāni kusalāni , ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā .
Iti samudayassa dukkhaṃ phalaṃ , dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya nirodhaṃ phalaṃ .
ImāniP0.5 cattāri ariyasaccāni bhagavatā bārāṇasiyaṃ desitāni .
7. Tattha dukkhassa ariyasaccassa aparimāṇāni akkharāni padāni byañjanāni ākārāniV0.169 niruttiyo niddesā desitā etassevatthassa saṅkāsanāya pakāsanāya vivaraṇāya vibhajanāya uttānīkammatāya paññāpanāyāti yā evaṃ sabbesaṃ saccānaṃ .
Iti ekamekaṃ saccaṃ aparimāṇehi akkharapadabyañjanaākāraniruttiniddesehi pariyesitabbaṃ , tañca byañjanaṃ atthaputhuttena pana attheva byañjanaputhuttena .
Yo hi koci samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃ vadeyya ‘‘ ahaṃ idaṃ dukkhaṃ paccakkhāya aññaṃ dukkhaṃ paññapessāmī ’’ ti tassa taṃ vācāvatthukamevassa pucchito ca na sampāyissati .
Evaṃ saccāni .
Yañca rattiṃ bhagavā abhisambuddho , yañca rattiṃ anupādāya parinibbuto , etthantare yaṃ kiñci bhagavatā bhāsitaṃ suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ , sabbaṃ taṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ .
Na kiñci buddhānaṃ bhagavantānaṃM0.171 dhammadesanāya dhammacakkato bahiddhā , tassa sabbaṃ suttaṃ ariyadhammesu pariyesitabbaṃ .
Tattha pariggaṇhanāya ālokasabhāni cattāri ariyasaccāni thāvarāni imāni .
Tattha katamaṃ dukkhaṃ ?
Jāti jarā byādhi maraṇaṃ saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā .
Tatthāyaṃ lakkhaṇaniddeso , pātubhāvalakkhaṇāP0.6 jāti , paripākalakkhaṇā jarā , dukkhadukkhatālakkhaṇo byādhi , cutilakkhaṇaṃ maraṇaṃ , piyavippayogavipariṇāmaparitāpanalakkhaṇo soko , lālappanalakkhaṇo paridevo , kāyasampīḷanalakkhaṇaṃ dukkhaṃ , cittasampīḷanalakkhaṇaṃ domanassaṃ , kilesaparidahanalakkhaṇo upāyāso , amanāpasamodhānalakkhaṇo appiyasampayogo , manāpavinābhāvalakkhaṇo piyavippayogo , adhippāyavivattanalakkhaṇo alābho , apariññālakkhaṇā pañcupādānakkhandhā , paripākacutilakkhaṇaṃ jarāmaraṇaṃ , pātubhāvacutilakkhaṇaṃ cutopapatti , paṭisandhinibbattanalakkhaṇo samudayo , samudayaparijahanalakkhaṇo nirodho , anusayasamucchedalakkhaṇo maggo .
Byādhilakkhaṇaṃ dukkhaṃ , sañjānanalakkhaṇo samudayo , niyyānikalakkhaṇo maggo , santilakkhaṇo nirodho .
Appaṭisandhibhāvanirodhalakkhaṇā anupādisesā nibbānadhātu , dukkhañca samudayo ca , dukkhañca nirodho ca , dukkhañca maggo ca , samudayo ca dukkhañca , samudayo ca nirodho ca , samudayo ca maggo ca , nirodho ca samudayo ca , nirodho ca dukkhañca , nirodho ca maggo ca , maggo ca nirodho ca , maggo ca samudayo ca , maggo ca dukkhañca .
8. Tatthimāni suttāni .
‘‘ YamekarattiṃV0.170 [ jātaka 1 vīsatinipāte ayogharajātake ] paṭhamaṃ , gabbhe vasati māṇavo ;
Abbhuṭṭhitova so yāti , sa gacchaṃ na nivattatī ’’ ti .
Aṭṭhimā , ānanda , dānupapattiyo ekuttarike suttaṃ – ayaṃ jāti .
Tattha katamā jarā ?
AcaritvāP0.7 [ dha . pa .155] brahmacariyaṃ , aladdhā yobbane dhanaṃ ;
Jiṇṇakoñcāva jhāyanti , khīṇamaccheva pallale .
Pañca pubbanimittāni devesu – ayaṃ jarā .
TatthaM0.172 katamo byādhi ?
Sāmaṃ tena kuto rāja , tuvampi jarāyanti vedesi ;
Khattiya kammassa phalo , loko na hi kammaṃ panayati .
Tayo gilānā – ayaṃ byādhi .
Tattha katamaṃ maraṇaṃ ?
Yathāpi [ dīghanikāye adholikhitagāthā ] kumbhakārassa , kataṃ mattikabhājanaṃ ;
Khuddakañca mahantañca , yaṃ pakkaṃ yañca āmakaṃ ;
Sabbaṃ bhedanapariyantaṃ , evaṃ maccāna jīvitaṃ .
Mamāyite passatha phandamāne [ haññamāne ( pī ) passa su . ni .783], maccheva appodake khīṇasote ;
Etampi disvā amamo careyya , bhavesu āsattimakubbamāno .
Udakappanasuttaṃ – idaṃ maraṇaṃ .
Tattha katamo soko ?
IdhaV0.171 socati pecca socati , pāpakārī ubhayattha socati ;
So socati so vihaññati , disvā kammakiliṭṭhamattano [ kammakiliṭṭhaṃ atthano ( pī .) passa dha . pa .15].
Tīṇi duccaritāni – ayaṃ soko .
Tattha katamo paridevo ?
Kāmesu [ su . ni .780] giddhā pasutā pamūḷhā , avadāniyā te visame niviṭṭhā ;
DukkhūpanītāP0.8 paridevayanti , kiṃsu bhavissāma ito cutāse .
Tisso vipattiyo – ayaṃ paridevo .
TatthaM0.173 katamaṃ dukkhaṃ ?
Sataṃ āsi ayosaṅkū [ ayosaṅku ( pī . ka .) passa theragā .1197], sabbe paccattavedanā ;
Jalitā jātavedāva , accisaṅghasamākulā .
Mahā vata so pariḷāho [ paridāgho ( pī . ka .) passa saṃ . ni .5.1113] saṃyuttake suttaṃ saccasaṃyuttesu – idaṃ dukkhaṃ .
Tattha katamaṃ domanassaṃ ?
Saṅkappehi pareto [ parato ( ka .) passa su . ni .824] so , kapaṇo viya jhāyati ;
Sutvā paresaṃ nigghosaṃ , maṅku hoti tathāvidho .
Dveme tapanīyā dhammā – idaṃ domanassaṃ .
Tattha katamo upāyāso ?
Kammārānaṃ yathā ukkā , anto ḍayhati no bahi ;
Evaṃ ḍayhati me hadayaṃ , sutvā nibbattamambujaṃ .
Tayo aggī – ayaṃ upāyāso .
Tattha katamo appiyasampayogo ?
AyasāvaV0.172 [ dha . pa .240] malaṃ samuṭṭhitaṃ , tatuṭṭhāya tameva khādati ;
Evaṃ atidhonacārinaṃ , sāni kammāni nayanti duggatiṃ .
Dveme tathāgataṃ abbhācikkhanti , ekuttarike suttaṃ dukesu – ayaṃ appiyasampayogo .
TatthaP0.9 katamo piyavippayogo ?
Supinena yathāpi saṅgataṃ , paṭibuddho puriso na passati ;
Evampi piyāyitaṃ [ mamāyitaṃ ( pī . ka .) passa su . ni .813] janaṃ , petaṃ kālaṅkataṃ [ kālakataṃ ( pī .)] na passati .
Te devā cavanadhammaṃ viditvā tīhi vācāhi anusāsanti .
Ayaṃ piyavippayogo .
YampicchaṃM0.174 na labhati , tisso māradhītaro ;
Tassa ce kāmayānassa [ kāmayamānassa ( ka .) passa su . ni .773], chandajātassa jantuno ;
Te kāmā parihāyanti , sallaviddhova ruppati .
Saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā .
Cakkhu sotañca ghānañca , jivhā kāyo tato manaṃ ;
Ete lokāmisā ghorā , yattha sattā puthujjanā .
Pañcime bhikkhave khandhā – idaṃ dukkhaṃ .
Tattha katamā jarā ca maraṇañca ?
Appaṃ vata jīvitaṃ idaṃ , oraṃ vassasatāpi mīyate [ mīyati ( su . ni .810)];
Atha vāpi akicchaṃ jīvitaṃ , atha kho so jarasāpi mīyate .
Saṃyuttake pasenadisaṃyuttake suttaṃ ayyikā me kālaṅkatā – ayaṃ jarā ca maraṇañca .
Tattha katamā cuti ca upapatti ca ?
‘‘ SabbeV0.173 sattā marissanti , maraṇantaṃ hi jīvitaṃ ;
Yathākammaṃ gamissanti , attakammaphalūpagā ’’ ti [ puññapāpaphalūpagāti ( saṃ . ni .1.133)].
–
Ayaṃ cuti ca upapatti ca .
Imehi suttehi ekasadisehi ca aññehi navavidhaṃ suttaṃ taṃ anupaviṭṭhehiP0.10 lakkhaṇato dukkhaṃ ñatvā sādhāraṇañca asādhāraṇañca dukkhaṃ ariyasaccaṃ niddisitabbaṃ .
Gāthāhi gāthā anuminitabbā , byākaraṇehi vā byākaraṇaṃ – idaṃ dukkhaṃ .
9. Tattha katamo dukkhasamudayo ?
Kāmesu sattā kāmasaṅgasattā [ kāmapasaṅgasattā ( pī .) passa udā .63], saṃyojane vajjamapassamānā ;
Na hi jātu saṃyojanasaṅgasattā , oghaṃ tareyyuṃ vipulaṃ mahantaṃ .
Cattāro āsavā suttaṃ – ayaṃ dukkhasamudayo .
TatthaM0.175 katamo dukkhanirodho ?
Yamhi na māyā vasatī na māno ,
Yo vītalobho amamo nirāso ,
Panuṇṇakodho [ panunnakodho ( pī .) passa udā .26] abhinibbutatto ;
So brāhmaṇo so samaṇo sa bhikkhu .
Dvemā vimuttiyo , rāgavirāgā ca cetovimutti ;
avijjāvirāgā ca paññāvimutti – ayaṃ nirodho .
Tattha katamo maggo ?
Eseva maggo natthañño , dassanassa visuddhiyā ;
Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo , mārassetaṃ pamohanaṃ .
Sattime , bhikkhave , bojjhaṅgā – ayaṃ maggo .
TatthaV0.174 katamāni cattāri ariyasaccāni ?
‘‘ Ye dhammā [ mahāva .60] hetuppabhavā , tesaṃ hetuṃ tathāgato āha ;
Tesañca yo nirodho , evaṃvādī mahāsamaṇo ’’ ti .
HetuppabhavāP0.11 dhammā dukkhaṃ , hetusamudayo , yaṃ bhagavato vacanaṃ .
Ayaṃ dhammo yo nirodho , ye hi keci saṃyojaniyesu dhammesu assadānupassino viharanti .
Kilesā taṇhā pavaḍḍhati , taṇhāpaccayā upādānaṃ … pe … evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti .
Tattha yaṃ saṃyojanaṃ – ayaṃ samudayo .
Ye saṃyojaniyā dhammā ye ca sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti – idaṃ dukkhaṃ .
Yā saṃyojaniyesu dhammesu ādīnavānupassanā – ayaṃ maggo .
Parimuccati jātiyā jarāya byādhīhi maraṇehi sokehi paridevehi yāva upāyāsehi – idaṃ nibbānaṃ .
Imāni cattāri saccāni .
Tattha katamā anupādisesā nibbānadhātu ?
Atthaṅgatassa na pamāṇamatthi , taṃ hi vā natthi yena naṃ paññapeyya ;
Sabbasaṅgānaṃ samūhatattā vidū , sitā vādasatassu [ vādasatassa ( pī . ka .)] sabbe .
Saṃyuttake godhikasaṃyuttaṃ .
ImāniM0.176 asādhāraṇāni suttāni .
Yahiṃ yahiṃ saccāni niddiṭṭhāni , tahiṃ tahiṃ saccalakkhaṇato otāretvā [ ohāretvā ( pī . ka .)] aparimāṇehi byañjanehi so attho pariyesitabbo .
Tattha atthānuparivatti byañjanena puna byañjanānuparivatti atthena tassa ekamekassa aparimāṇāni byañjanāni imehi suttehi yathānikkhittehi cattāri ariyasaccāni niddisitabbāni .
Pañcanikāye anupaviṭṭhāhi gāthāhi gāthā anuminitabbā , byākaraṇena byākaraṇaṃ .
Imāni asādhāraṇāni suttāni .
TesaṃP0.12 imā uddānagāthā
Yamekarattiṃ paṭhamaṃ , aṭṭha dānūpapattiyo ;
Pañca pubbanimittāni , khīṇamacchaṃva pallalaṃ .
SāmaṃV0.175 tena kuto rāja , tayo devā gilānakā ;
Yathāpi kumbhakārassa , yathā nadidakappanaṃ .
Idha socati pecca socati , tīṇi duccaritāni ca ;
Kāmesu giddhā pasutā , yāva tisso vipattiyo .
Sataṃ āsi [ satamāyu ( sī .), satadhātu ( pī .)] ayosaṅkū , pariḷāho mahattaro ;
Saṅkappehi pareto so , tattha tapaniyehi ca .
Kammārānaṃ yathā ukkā , tayo aggī pakāsitā ;
Ayato malamuppannaṃ , abbhakkhānaṃ tathāgate .
Tividhaṃ devānusāsanti , supinena saṅgamo yathā ;
Tisso ceva māradhītā , sallaviddhova ruppati .
Cakkhu sotañca ghānañca , pañcakkhandhā pakāsitā ;
Appaṃ vata jīvitaṃ idaṃ , ayyikā me mahallikā .
Sabbe sattā marissanti , upapatti cuticayaṃ ;
Kāmesu sattā pasutā , āsavehi catūhi ca .
Yamhi na māyā vasati , dvemā cetovimuttiyo ;
Eseva maggo natthañño , bojjhaṅgā ca sudesitā .
AtthaṅgatassaM0.177 na pamāṇamatthi , godhiko parinibbuto ;
Ye dhammā hetuppabhavā , saṃyojanānupassino .
Imā dasa tesaṃ uddānagāthā .
10. TatthimāniP0.13 sādhāraṇāni suttāni yesu suttesu sādhāraṇāni saccāni desitāni anulomampi paṭilomampi vomissakampi .
Tattha ayaṃ ādi .
AvijjāyaV0.176 nivuto loko ,[ ajitāti bhagavā ]
Vivicchā pamādā nappakāsati ;
Jappābhilepanaṃ [ jappānulepanaṃ ( ka .) passa su . ni .1039] brūmi , dukkhamassa mahabbhayaṃ .
Tattha yā avijjā ca vivicchā ca , ayaṃ samudayo .
Yaṃ mahabbhayaṃ , idaṃ dukkhaṃ .
Imāni dve saccāni – dukkhañca samudayo ca .
‘‘ Saṃyojanaṃ saṃyojaniyā ca dhammā ’’ ti saṃyuttake cittasaṃyuttakesu byākaraṇaṃ .
Tattha yaṃ saṃyojanaṃ , ayaṃ samudayo .
Ye saṃyojaniyā dhammā , idaṃ dukkhaṃ .
Imāni dve saccāni – dukkhañca samudayo ca .
Tattha katamaṃ dukkhañca nirodho ca ?
Ucchinnabhavataṇhassa , netticchinnassa [ santacittassa ( su . ni .751)] bhikkhuno ;
Vikkhīṇo jātisaṃsāro , natthi dāni punabbhavo .
Yaṃ cittaṃ , idaṃ dukkhaṃ .
Yo bhavataṇhāya upacchedo , ayaṃ dukkhanirodho .
Vikkhīṇo jātisaṃsāro , natthi dāni punabbhavoti niddeso .
Imāni dve saccāni – dukkhañca nirodho ca .
Dvemā , bhikkhave , vimuttiyo ;
rāgavirāgā ca cetovimutti , avijjāvirāgā ca paññāvimutti .
Yaṃ cittaṃ , idaṃ dukkhaṃ .
Yā vimutti , ayaṃ nirodho .
Imāni dve saccāni – dukkhañca nirodho ca .
TatthaP0.14 katamaṃ dukkhañca maggo ca ?
Kumbhūpamaṃ [ dha . pa .40] kāyamimaṃ viditvā , nagarūpamaṃ cittamidaṃ ṭhapetvā ;
Yodhetha māraṃ paññāvudhena , jitañca rakkhe anivesano siyā .
TatthaM0.178 yañca kumbhūpamo kāyo yañca nagarūpamaṃ cittaṃ , idaṃ dukkhaṃ .
Yaṃ paññāvudhena māraṃ yodhethāti ayaṃ maggo .
Imāni dve saccāni .
Yaṃ , bhikkhave , na tumhākaṃ , taṃ pajahitabbaṃ .
Yā saṃyojanā , ayaṃ maggo .
Ye te dhammā anattaniyā pahātabbā , rūpaṃ yāva viññāṇaṃ , idaṃ dukkhañca maggo ca .
Tattha katamaṃ dukkhañca samudayo ca nirodho ca ?
YeV0.177 keci sokā paridevitā vā , dukkhā ca [ dukkhañca ( pī . ka .) passa udā .70] lokasmimanekarūpā ;
Piyaṃ paṭiccappabhavanti ete , piye asante na bhavanti ete .
Ye sokaparidevā , yaṃ ca anekarūpaṃ dukkhaṃ , yaṃ pemato bhavati , idaṃ dukkhaṃ .
Yaṃ pemaṃ , ayaṃ samudayo .
Yo tattha chandarāgavinayo piyassa akiriyā , ayaṃ nirodho .
Imāni tīṇi saccāni .
Timbaruko paribbājako pacceti ‘‘ sayaṃkataṃ paraṃkatan ’’ ti .
Yathesā vīmaṃsā , idaṃ dukkhaṃ .
YāP0.15 ete dve ante anupagamma majjhimā paṭipadā avijjāpaccayā saṅkhārā yāva jātipaccayā jarāmaraṇaṃ , idampi dukkhañca samudayo ca .
Viññāṇaṃ nāmarūpaṃ saḷāyatanaṃ phasso vedanā bhavo jāti jarāmaraṇaṃ , idaṃ dukkhaṃ .
Avijjā saṅkhārā taṇhā upādānaṃ , ayaṃ samudayo .
Iti idaṃ sayaṃkataṃ vīmaṃseyyāti [ vīmaṃsīyati ( pī . ka .)] yañca paṭiccasamuppāde dukkhaṃ , idaṃ eso samudayo niddiṭṭho .
Avijjānirodhā saṅkhāranirodho ca yāva ca jarāmaraṇanirodhoti ayaṃ nirodho .
Imāni tīṇi saccāni dukkhañca samudayo ca nirodho ca .
11. Tattha katamaṃ dukkhañca samudayo ca maggo ca ?
‘‘ Yo dukkhamaddakkhi [ saṃ . ni .1.157] yatonidānaṃ , kāmesu so jantu kathaṃ nameyya ;
Kāmā hi loke saṅgāti ñatvā , tesaṃ satīmā vinayāya sikkhe ’’ ti .
YoM0.179 dukkhamaddakkhi , idaṃ dukkhaṃ .
Yato bhavati , ayaṃ samudayo .
Sandiṭṭhaṃ yato bhavati yāva tassa vinayāya sikkhā , ayaṃ maggo .
Imāni tīṇi saccāni .
Ekādasaṅguttaresu gopālakopamasuttaṃ .
Tattha yāva rūpasaññuttā yañca saḷāyatanaṃ yathā vaṇaṃ paṭicchādeti yañca titthaṃ yathā ca labhati dhammūpasañhitaṃ uḷāraṃ pītipāmojjaṃ catubbidhaṃ ca attabhāvatoP0.16 ca vatthu , idaṃ dukkhaṃ .
Yāva āsāṭikaṃ hāretā [ sāṭetā ( sī . pī .) passa aṅguttaranikāye ] hoti , ayaṃ samudayo .
Rūpasaññuttā āsāṭakaharaṇaṃ [ āsāṭikasāṭanā ( pī .)] vaṇapaṭicchādanaṃ vīthiññutā gocarakusalañca , ayaṃ maggo .
Avasesā dhammā atthi hetū atthi paccayā atthi nissayā sāvasesadohitā anekapūjā ca kalyāṇamittatappaccayā dhammā vīthiññutā ca hetu , imāni tīṇi saccāni .
TatthaV0.178 katamaṃ dukkhañca maggo ca nirodho ca ?
Sati kāyagatā upaṭṭhitā , chasu phassāyatanesu saṃvuto [ saṃvaro ( pī . ka .) passa udā .25];
Satataṃ bhikkhu samāhito , jaññā [ jāneyya ( pī . ka .)] nibbānamattano .
Tattha yā ca kāyagatā sati yañca saḷāyatanaṃ yattha sabbañcetaṃ dukkhaṃ .
Yā ca kāyagatā sati yo ca sīlasaṃvaro yo ca samādhi yattha yā sati , ayaṃ paññākkhandho .
Sabbampi sīlakkhandho samādhikkhandho , ayaṃ maggo .
Evaṃvihārinā ñātabbaṃ nibbānaṃ .
Ayaṃ nirodho , imāni tīṇi saccāni .
Sīle patiṭṭhāya dve dhammā bhāvetabbā samatho ca vipassanā ca .
Tattha yaṃ cittasahajātā dhammā , idaṃ dukkhaṃ .
Yo ca samathoP0.17 yā ca vipassanā , ayaṃ maggo .
Rāgavirāgā ca cetovimutti , avijjāvirāgā ca paññāvimutti , ayaṃ nirodho .
Imāni tīṇi saccāni .
TatthaM0.180 katamo samudayo ca nirodho ca ?
Āsā ca pīhā abhinandanā ca , anekadhātūsu sarā patiṭṭhitā ;
Aññāṇamūlappabhavā pajappitā , sabbā mayā byantikatā samūlikā .
Aññāṇamūlappabhavāti purimakehi samudayo .
Sabbā mayā byantikatā samūlikāti nirodho .
Imāni dve saccāni .
Catunnaṃ dhammānaṃ ananubodhā appaṭivedhā vitthārena kātabbaṃ .
Ariyassa sīlassa samādhino paññāya vimuttiyā .
Tattha yo imesaṃ catunnaṃ dhammānaṃ ananubodhā appaṭivedhā , ayaṃ samudayo .
Paṭivedho bhavanettiyā , ayaṃ nirodho .
Ayaṃ samudayo ca nirodho ca .
Tattha katamo samudayo ca maggo ca ?
Yāni [ su . ni .1041] sotāni lokasmiṃ ,[ ajitāti bhagavā ]
Sati tesaṃ nivāraṇaṃ ;
Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi , paññāyete pidhīyare .
YāniV0.179 sotānīti ayaṃ samudayo .
Yā ca paññā yā ca sati nivāraṇaṃ pidhānañca , ayaṃ maggo .
Imāni dve saccāni .
Sañcetaniyaṃ suttaṃ daḷhanemiyānākāro chahi māsehi niddiṭṭho .
Tattha yaṃ kāyaṃ kāyakammaṃ savaṅkaṃ sadosaṃ sakasāvaṃ yā savaṅkatāP0.18 sadosatā sakasāvatā , ayaṃ samudayo .
Evaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ avaṅkaṃ adosaṃ akasāvaṃ , yā avaṅkatā adosatā akasāvatā , ayaṃ maggo .
Evaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ .
Imāni dve saccāni samudayo ca maggo ca .
Tattha katamo samudayo ca nirodho ca maggo ca ?
‘‘ Nissitassa calitaṃ , anissitassa calitaṃ natthi , calite asati passaddhi , passaddhiyā sati nati na hoti , natiyā asati [ asatiyā ( pī .) passa udā .74] āgatigati na hoti , āgatigatiyā asati cutūpapāto na hoti , cutūpapāte asati nevidha na huraṃ na ubhayamantarena .
Esevanto dukkhassā ’’ ti .
TatthaM0.181 dve nissayā , ayaṃ samudayo .
Yo ca anissayo , yā ca anati , ayaṃ maggo .
Yā āgatigati na hoti cutūpapāto ca yo esevanto dukkhassāti , ayaṃ nirodho .
Imāni tīṇi saccāni .
Anupaṭṭhitakāyagatā sati … pe … yaṃ vimuttiñāṇadassanaṃ , ayaṃ samudayo .
Ekārasaupanissayā vimuttiyo yāva upanissayaupasampadā upaṭṭhitakāyagatāsatissa viharati .
Sīlasaṃvaro sosāniyo hoti , yañca vimuttiñāṇadassanaṃ , ayaṃ maggo .
Yā ca vimutti , ayaṃ nirodho .
Imāni tīṇi saccāni .
Samudayo ca nirodho ca maggo ca .
12. Tattha katamo nirodho ca maggo ca ?
SayaṃP0.19 katena saccena , tena attanā abhinibbānagato vitiṇṇakaṅkho ;
Vibhavañca ñatvā lokasmiṃ , tāva khīṇapunabbhavo sa bhikkhu .
Yaṃ saccena , ayaṃ maggo .
Yaṃ khīṇapunabbhavo , ayaṃ nirodho .
Imāni dve saccāni .
Pañca vimuttāyatanāni satthā vā dhammaṃ desesi aññataro vā viññū sabrahmacārīti vitthārena kātabbā .
Tassa atthappaṭisaṃvedissa pāmojjaṃ jāyati , pamuditassa pīti jāyati , yāva nibbindantoV0.180 virajjati , ayaṃ maggo .
Yā vimutti , ayaṃ nirodho .
Evaṃ pañca vimuttāyatanāni vitthārena .
Imāni dve saccāni nirodho ca maggo ca .
Imāni sādhāraṇāni suttāni .
Imehi sādhāraṇehi suttehi yathānikkhittehi paṭivedhato ca lakkhaṇato ca otāretvā aññāni suttāni niddisitabbāni aparihāyantena .
Gāthāhi gāthā anuminitabbā , byākaraṇehi byākaraṇaṃ .
Ime ca sādhāraṇā dasa parivaḍḍhakā eko ca catukko niddeso sādhāraṇo .
Ayañca pakiṇṇakaniddeso .
Ekaṃ pañca cha ca savekadeso sabbaṃ .
Ime dve parivajjanā purimakā ca dasa .
Ime dvādasa parivaḍḍhakā saccāni .
Ettāvatā sabbaṃ suttaṃ natthi , taṃ byākaraṇaṃ vā gāthā viya .
Imehi dvādasahi parivaḍḍhakehi na otarituṃ appamattena pariyesitvā niddisitabbā .
Tatthāyaṃ saṅkhepo .
Sabbaṃ dukkhaṃ sattahi padehi samosaraṇaṃ gacchati .
Katarehi sattahi ?
Appiyasampayogo ca piyavippayogo ca , imehi dvīhiM0.182 padehi sabbaṃ dukkhaṃ niddisitabbaṃ .
Tassa dve nissayā – kāyo ca cittañcaP0.20 .
Tena vuccati ‘‘ kāyikaṃ dukkhaṃ cetasikañce ’’ ti , natthi taṃ dukkhaṃ na kāyikaṃ vā na cetasikaṃ , sabbaṃ dukkhaṃ dvīhi dukkhehi niddisitabbaṃ kāyikena ca cetasikena ca .
Tīhi dukkhatāhi saṅgahitaṃ dukkhadukkhatāya saṅkhāradukkhatāya vipariṇāmadukkhatāya .
Iti taṃ sabbaṃ dukkhaṃ tīhi dukkhatāhi saṅgahitaṃ .
Iti idañca dukkhaṃ tividhaṃ .
Duvidhaṃ dukkhaṃ kāyikañca cetasikañca .
Duvidhaṃ appiyasampayogo ca piyavippayogo ca .
Idaṃ sattavidhaṃ dukkhaṃ .
Tattha tividho samudayo acatuttho apañcamo .
Katamo tividho ?
Taṇhā ca diṭṭhi ca kammaṃ .
Tattha taṇhā ca bhavasamudayo kammaṃ .
Tathā [ tattha ( pī .)] nibbattassa hīnapaṇītatā [ hīnapaṇītatāya ( pī .)], ayaṃ samudayo .
Iti yāpi bhavagatīsu hīnatā ca paṇītatā ca , yāpi tīhi dukkhatāhi saṅgahitā , yopi dvīhi mūlehi samudānīto avijjāya nivutassa bhavataṇhāsaṃyuttassa saviññāṇako kāyo , sopi tīhi dukkhatāhi saṅgahito .
Tathā vipallāsato diṭṭhibhavagantabbā .
Sā sattavidhā niddisitabbā .
Eko vipallāso tīṇi niddisīyati , cattāri vipallāsavatthūni .
Tattha katamo eko vipallāso ?
Yo viparītaggāho paṭikkhepena , otaraṇaṃ yathā ‘‘ anicce nicca ’’ miti viparītaṃ gaṇhāti .
Evaṃ cattāro vipallāsā .
Ayameko vipallāsīyati saññā cittaṃ diṭṭhi .
Katamāni cattāri vipallāsavatthūniV0.181 ?
KāyoP0.21 vedanā cittaṃ dhammā .
Evaṃ vipallāsagatassa akusalañca pavaḍḍheti .
Tattha saññāvipallāso dosaṃ akusalamūlaṃ pavaḍḍheti .
Cittavipallāso lobhaṃ akusalamūlaṃ pavaḍḍheti .
Diṭṭhivipallāso mohaṃ akusalamūlaṃ pavaḍḍheti .
Tattha dosassa akusalamūlassa tīṇi micchattāni phalaṃ – micchāvācā micchākammanto micchāājīvo ;
lobhassa akusalamūlassa tīṇi micchattāni phalaṃ – micchāsaṅkappo micchāvāyāmo micchāsamādhi ;
mohassa akusalamūlassa dve micchattāni phalaṃ – micchādiṭṭhi ca micchāsati ca .
Evaṃ akusalaṃ sahetu sappaccayaṃ vipallāsā ca paccayo , akusalamūlāni sahetū eteyeva paṭipakkhena anūnā anadhikā dvīhi paccayehi niddisitabbā .
Nirodhe ca magge ca vipallāsamupādāya parato [ parito ( pī .)] paṭipakkhena catasso .

Tatthimā uddānagāthā

AvijjāyaM0.183 nivuto loko , cittaṃ saṃyojanampi ;
Sā pacchinnabhavataṇhā , dvemā ceva vimuttiyo .
Kumbhūpamaṃ kāyamimaṃ , yaṃ na tumhākaṃ taṃ pajaha [ jahā ( pī . ka .)];
Ye keci sokaparidevā , timbaruko ca sayaṃkataṃ .
Dukkhaṃ diṭṭhi ca uppannaṃ , yañca gopālakopamaṃ ;
Sati kāyagatā māhu , samatho ca vipassanā .
Āsā pihā ca abhinandanā ca , catunnamananubodhanā ;
YāniP0.22 sotāni lokasmiṃ , daḷhaṃ nemiyānākāro .
Yaṃ nissitassa calitaṃ , anupaṭṭhitakāyagatāsati ;
Sayaṃ katena saccena , vimuttāyatanehi ca .
Peṭakopadese mahākaccāyanena bhāsite paṭhamabhūmi ariyasaccappakāsanā nātaṃ jīvatā bhagavatā mādisena samuddanena tathāgatenāti .