Issues
Select Version
Peṭakopadesapāḷi

5. Pañcamabhūmi

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

5. Pañcamabhūmi

43. TatthaV0.225P0.81 katamo hāravibhaṅgo ?
Yattha soḷasa hārā akkharaso bhedaṃ gacchanti .
Tattha ādimhi desanāhāro .
Tattha ayaṃ gāthā kusalā vā akusalā vā saccāni vā saccekadeso vā .
Kiṃ desitanti ?
Sutte vīmaṃsā desanāhāro .
Yathā ariyasaccāni nikkhepo cattāri saccāniM0.224 sādhāraṇāni asādhāraṇāni ca .
Yāni ca aṭṭhārasa padāni dukkhato satta padāni saṅkhepena kāyikena cetasikena dukkhena , appiyasampayogena piyavippayogena ca tīhi ca saṅkhatāhi .
Tattha tīṇi saṅkhatalakkhaṇāni tisso dukkhatā uppādo saṅkhatalakkhaṇaṃ , saṅkhāradukkhatāya dukkhatā ca saṅkhatalakkhaṇaṃ , vipariṇāmadukkhatāya dukkhatāti aññathatthaṃ ca saṅkhatalakkhaṇaṃ , dukkhadukkhatāya ca dukkhatā , imesaṃ tiṇṇaṃ saṅkhatalakkhaṇānaṃ tīsu vedanābhūmīsu adukkhamasukhā vedanā uppādo saṅkhatalakkhaṇaṃ , saṅkhāradukkhatāya ca dukkhatā tayo saṅkhatalakkhaṇaṃ , sukhā vedanāya ca vipariṇāmadukkhatāya ca dukkhatāti aññathattaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ , dukkhāvedanā dukkhadukkhatā ca dukkhatā imamhi imesu navapadesu paṭhamakesu sattasu padesu soḷasasu padesu dukkhā pariyesitabbā , ekādasa dukkhatāya ca lakkhaṇaṃP0.82 niddese niddiṭṭhaṃ .
Pātubhāvalakkhaṇā jātiyā ca pātubhāvacutilakkhaṇo cutoti vitthārena pannarasapadāni kattabbāni , evaṃ sādhāraṇāni asādhāraṇāni ca sattasu dasasu padesu saññāsa tividhe ca sāsanappaṭṭhāne aṭṭhārasavidhesu ca suttādhiṭṭhānesu dasavidhesu ca suttavidheyyesu soḷasavidhesu ca hāresu ekavīsatividhāya ca pavicayavīmaṃsāyāti idaṃ desitaṃ .
Yathābhūtañca desitanti , ayaṃ vuccati desanāhāro .
44. Tattha katamo vicayo hāro ?
Padaṃ pañhā ca pucchā ca , kiṃ pubbaṃ kiñca pacchimaṃ ;
Anugīti sā ca vicayo , hāro vicayoti niddiṭṭho .
PadantiV0.226 paṭhamaṃ padaṃ .
Tassa ko attho ?
Yaṃ bhagavā puṭṭho āyasmatā ajitena taṃ gahetabbaṃ , katipadāni puṭṭhāni yathākiṃ kenassu nivuto lokoti gāthā , imāni katipadāni cattāri iti visajjanāya pucchā .
Yattakehi padehi bhagavatā visajjitāni padāni iti pucchāya ca yā padānaṃ saṅkāsanā , idaṃ vuccati padanti .
Pañhāti imāni cattāri padāni .
Kati pañhā ?
Eko vā dve vā taduttari vā imāni cattāri padāni eko pañho , atthānuparivatti byañjanaṃ hoti , sambahulānipi padāni ekamevatthaṃ pucchati .
Imāni cattāri padāni anuparivattīni taṃ byañjanena eko pañhova hoti .
KenassuP0.83 nivuto lokotiM0.225 lokaṃ sandhāya pucchati , kenassu nappakāsati kissābhilepanaṃ brūsīti taṃyeva pucchati .
Kiṃsu tassa mahabbhayanti taṃyeva pucchati .
Evaṃ atthānuparivatti byañjanaṃ eko pañho hoti , so pañho catubbidho ekaṃsabyākaraṇīyo vibhajjabyākaraṇīyo paṭipucchābyākaraṇīyo ṭhapaniyoti .
Tattha cakkhu aniccanti ekaṃsabyākaraṇīyo , yaṃ aniccaṃ taṃ dukkhanti vibhajjabyākaraṇīyo , siyā aniccaṃ na cakkhu , yānipi āyatanāni ca na cakkhu , tānipi aniccanti na cakkhuyeva , ayaṃ vibhajjabyākaraṇīyo , yaṃ cakkhu taṃ cakkhundriyaṃ neti paṭipucchābyākaraṇīyo , taṃ cakkhu tathāgatoti ṭhapaniyo .
Aññatra cakkhunāti ṭhapaniyo pañho .
Idaṃ pañhaṃ bhagavā kiṃ pucchito , lokassa saṃkileso pucchito .
Kiṃ kāraṇaṃ ?
Tividho hi saṃkileso taṇhāsaṃkileso ca diṭṭhisaṃkileso ca duccaritasaṃkileso ca .
Tattha avijjāya nivutoti avijjaṃ dasseti , jappāti taṇhaṃ dasseti , mahabbhayanti akusalassa kammassa vipākaṃ dasseti , sotaṃ nāma sukhavedanīyassa kammassa dukkhavedanīyo vipāko bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti bhagavā visajjeti , catūhi yo padehi avijjāya nivuto lokoti … pe … evaṃ vuccati .
45. Taduttari paṭipucchati , savanti sabbadhi sotāti gāthā , cattāri padāni pucchati taṃ bhagavā dvīhi padehi visajjeti .
YāniP0.84 sotāni lokasmiṃ , sati tesaṃ nivāraṇaṃ ;
Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi , paññāyete pidhīyare .
Imāni cattāri padāni dvīhi padehi visajjeti .
Idaṃ padanti pucchito , tassa saṃkiliṭṭhassaV0.227 lokassa vodānaṃ pucchito , sotāni cha taṇhākāyā bahulādhivacanena niddiṭṭhā bhavanti sabbehi āyatanehi .
Tāni sotāni kena nivāriyantīti pariyuṭṭhānapahānaṃ pucchati , kena sotā pidhīyareti anusayasamugghātaṃ pucchati .
Tattha bhagavā chasu dvāresu satiyā deseti , yo hi sampajāno viharati satidovārike ca tassa indriyāni guttāni sambhavanti .
Tattha guttesu indriyesu yā yā vipassanā , sā sā tesaṃ tesaṃ sotānaṃ tassā ca avijjāya yo loko nivuto accantapahānāya saṃvattati .
Evaṃ sotāni pihitānipi bhavanti tato uttari pucchati .
PaññāM0.226 ca sati ca nāmarūpassa kho tassa bhagavantaṃ puṭṭhumāgamma katthetaṃ upasammati imāni cattāri padāni bhagavā ekena padena visajjeti .
Yametaṃ pañhaṃ apucchi [ pucchase pañhaṃ ( pī . ka .) passa su . ni .1043], ajita taṃ vadāmi te … pe …;
Viññāṇassa nirodhena , etthetaṃ upasammati .
Iminā pañhena kiṃ pucchati ?
Anupādisesanibbānadhātuṃ pucchati , taṃ bhagavā anupādisesāya nibbānadhātuyā visajjeti .
TatthaP0.85 paṭhamena pañhena saṃkilesaṃ pucchati .
Dutiyena pañhena vodānaṃ pucchati .
Tatiyena pañhena sopādisesanibbānadhātuṃ pucchati .
Catutthena pañhena anupādisesanibbānadhātuṃ paṭipucchati tato uttari paṭipucchati .
Ye ca saṅkhātadhammāse , ye ca sekhā [ sekkhā ( ka .) passa su . ni .1044] puthū idha ;
Tesaṃ me nipako iriyaṃ , puṭṭho pabrūhi mārisa .
Imāni cattāri padāni pucchati .
Kati ca pana te pañhe saṅkhātadhammā ca arahantā sekkhā ca ?
Kiṃ pubbaṃ kiñca pacchimanti ayamattho .
Tattha kataraṃ paṭhamaṃ pucchati , kataraṃ pacchā ?
Arahantaṃ paṭhamaṃ pucchati .
Sekkhadhamme tattha kena padena saṅkhātadhammāti arahanto gahitā , puthūti sekkhā gahitā .
Tesaṃ me nipakoti sādhāraṇaṃ padaṃ bhagavantaṃ pucchati .
Tassa sādhāraṇāni ca asādhāraṇāni ca pañhesu pucchitabbāni .
Taṃ bhagavā visajjeti .
Na tathā puṭṭhaṃ , paṭhamaṃ puṭṭhaṃ , taṃ pacchā visajjeti .
Yaṃ pacchā pucchitaṃ paṭhamaṃ visajjeti .
Kiñca idaṃ pucchitaṃ visuddhānaṃ visujjhantānañca kā iriyāti idaṃ pucchi , taṃ kāmesu nābhigijjheyya .
Manasānāvilo siyāti pariyuṭṭhānāni vitakkena ca bhagavā nivāreti , dve pana vitakkaanāvilatāyaV0.228 pariyuṭṭhānaṃ , yathā nīvaraṇesu niddiṭṭhaṃ .
Kusalā sabbadhammesūti arahantaṃ visajjeti .
Kenassu tarati oghanti gāthā , imāni cattāri padāni .
Cattāroyeva pañhā .
KiṃP0.86 kāraṇaṃ , na hi ettha atthānuparivatti byañjanaṃ [ yathānuparivatthivajjaṃ ( pī . ka .)] yathā paṭhamaṃ ajitapañhesu , tassa na ekaṃsena bahūni visajjanāni , bahukā pañhā , ekova na cāpi , sabbe pucchati , pubbe visajjito , yathā catuttho ajitopañhe , yaṃM0.227 ettha yathābhūtaṃ pariyesanāpadabandhena visajjanāyo evaṃ yathābhūtaṃ pariyesati .
Yo puna ettha yaṃ evaṃ pucchati tattha ayamākāro pucchanāyaṃ antojaṭā bahijaṭāti gāthā [ saṃ . ni .1.29] pucchitavisajjanāya maggitabbā .
Kathaṃ visajjitāti bhagavāti visajjeti ?
Sīle patiṭṭhāya naro sapaññoti gāthā .
Tattha cittabhāvanāya samathā , paññābhāvanāya vipassanā .
Tattha evaṃ anumīyati , ye dhammā samathena ca vipassanāya ca pahīyanti , te ime antojaṭā bahijaṭā .
Tattha visajjanaṃ samathena rāgo pahīyati , vipassanāya avijjā .
Ajjhattavatthuko rāgo antojaṭā , bāhiravatthuko rāgo bahijaṭā .
Ajjhattavatthukā sakkāyadiṭṭhi , ayaṃ antojaṭā .
Ekasaṭṭhi diṭṭhigatāni ca bāhiravatthukāni bahijaṭā , yā hi ajjhattavatthukā yā diṭṭhibhāgiyena bhavissati , ayaṃ jaṭā .
Tathā saṃkhittena yā kāci ajjhattavatthukā taṇhā ca diṭṭhi ca , ayaṃ antojaṭā .
Yā kāci bāhiravatthukā taṇhā ca diṭṭhi ca , ayaṃ bahijaṭā .
Yathā devatā bhagavantaṃ pucchati ‘‘ catucakkaṃ navadvāran ’’ ti gāthā [ saṃyuttanikāye ].
Tattha bhagavā visajjeti ‘‘ chetvā naddhiṃ varattaṃ cā ’’ ti gāthā , idaṃ bhagavā dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ visajjeti .
Imāya visajjanāya bhagavā anumīyatiP0.87 kilese ettha purimāya gāthāya niddisitabbena .
Taṃ hi catucakkanti cattāro vā hatthapādā .
Navadvāranti nava vaṇamukhāni .
Yathā catucakkanti cattāro upādānā , upādānappaccayā bhavo , upādānanirodhā bhavanirodho .
Navadvāranti nava mānavidhā , mānajātikāya hi dukkhaṃ seyyenamhi paraso tīṇi tikāni puṇṇaṃ .
Tikena saṃyuttaṃ hi pañcakāmaguṇiko rāgo .
Tattha naddhīti taṇhā visajjīyati .
Varattanti mānaṃ visajjeti , icchā lobho ca pāpakoti pañcakāmaguṇiko rāgo .
Tattha visamalobho pāpakoti niddisiyati samūlataṇhanti .
Aññāṇamūlakā taṇhāti aññāṇamūlakā taṇhā , taṇhāya ca diṭṭhiyā ca pahānaṃ .
Ye ca puna aññepi keci catucakkayogena teneva kāraṇena ca yujjanti , saṃsāragāmino dhammā sabbe niddisitabbā .
Tatthāyaṃ gāthā visajjanā pucchāyaV0.229 ca visajjanāya sameti [ samaṃti ( pī .)].
Yaṃ yadi sandena atha saha byākaraṇena anugītiyaṃ ca so vicayoti bhagavā yattakāni padāni nikkhipati , tattakehi anugāyati .
46. AṭṭhahiM0.228 , bhikkhave , aṅgehi samannāgato bhikkhu dūteyyaṃ gantumarahati [ kātumarahati ( pī . ka .) passa a . ni .8.16].
Imāni aṭṭha padāni nikkhittāni .
Chahi padehi bhagavā anugāyati .
‘‘ Yo ve na byathati [ byāthati ( ka .)] patvā , parisaṃ uggavādiniṃ ;
Na ca hāpeti vacanaṃ , na ca chādeti sāsanaṃ .
‘‘ Asandiddhiṃ ca bhaṇati , pucchito na ca kuppati ;
Sa ve tādisako bhikkhu , dūteyyaṃ gantumarahatī ’’ ti .
Tattha pana bhagavā yattakāni padāni nikkhipati , tattakehi anugāyati .
Sattahi , bhikkhave , aṅgehi samannāgato kalyāṇamitto piyo garubhāvanīyoti vitthārena , idaṃ bhagavā sattahi padehi anugāyati .
Iti bahussutavā anugāyati , appatarakathaṃ padaṃ vā nikkhepo , bahussutavā nava padāni nikkhepo , appatarikā anugītiyā bahutarikā anugāyati .
Ayaṃ vuccati te anugīti ca vicayo , ayaṃP0.88 vicayo nāma hāro .
Tattha katamo yuttihāro ?
Sabbesaṃ hārānaṃ , yā bhūmī yo ca gocaro tesaṃ ;
Yuttāyutti parikkhā , hāro yuttīti niddiṭṭho .
Hārānaṃ soḷasannaṃ yathā desanā yathā vicayo yo ca niddisiyati , ayaṃ niddeso .
Ayaṃ pucchā suttesu na yujjatīti yā tattha vīmaṃsā , ayaṃ yutti .
Yathā hi sahetū sappaccayā sattā saṃkilissanti , atthi hetu atthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāya , sahetū sappaccayā sattā visujjhanti , atthi hetu atthi paccayo sattānaṃ visuddhiyā .
Sīlavatā , ānanda , puggalena na veyyākaraṇiyā kinti me vippaṭisāro uppādeyya … pe … abyākaraṇaṃ kattabbaṃ , ayaṃ visuddhiyā maggo .
Tassa hetu ko paccayo , sīlakkhandhassaV0.230 cattāri cattāri hetu ca paccayo ca .
Sappurisasaṃsevo yo ca patirūpadesavāso ca , ayaṃ upādāpaccayatā sappaccayo .
Yaṃ porāṇakammaṃ assa vipāko paccayo , tāya paccayāya attasammāpaṇidhi , ayaṃM0.229 hetu .
Iti sīlakkhandho sahetu sappaccayoti idaṃ lokikaṃ sīlaṃ .
Yaṃ pana lokuttaraṃ sīlaṃ , tassa tīṇi indriyāni paccayo – saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ samādhindriyaṃ – ayaṃ paccayo .
Satindriyañca paññindriyañca hetu .
Paññāya nibbedhagāminiyā , yaṃ sīlaṃ jāyati .
Sotāpannassa ca sīlaṃ tenāyaṃ hetu ayaṃ paccayo .
Yaṃ puna samādhino passaddhi ca pīti ca pāmojjaṃ paccayo .
Yaṃ sukhaṃ hetu tena samādhikkhandho sahetu sappaccayo .
YaṃP0.89 samāhito yathābhūtaṃ pajānāti , ayaṃ paññā .
Tassa paratoghoso ajjhattaṃ ca yoniso manasikāro hetu ca paccayo ca , iti ime tayo khandhā sahetū sappaccayā evaṃ satta paññā .
Sattabyākaraṇīsu ca suttesu na yujjati .
Ayaṃ yuttihāro .
So catūsu mahāpadesesu daṭṭhabbo .
47. Tattha katamaṃ padaṭṭhānaṃ ?
Dhammaṃ deseti jino , tassa ca dhammassa yaṃ padaṭṭhānaṃ ;
Iti yāva sabbadhammā , eso hāro padaṭṭhāno .
Tattha pañcakāmaguṇā kāmarāgassa padaṭṭhānaṃ .
Yesaṃ kesañci kāmarāgo uppajjati uppanno vā uppajjissati vā , etesu yepi pañcasu rūpesu āyatanesu nāññatra etehi kāmarāgassa padaṭṭhānanti .
Vuccate , tena pañca kāmaguṇā kāmarāgassa padaṭṭhānaṃ .
Pañcindriyāni rūparāgassa padaṭṭhānaṃ .
Manindriyaṃ bhavarāgassa padaṭṭhānaṃ .
Pañcakkhandhā sakkāyadiṭṭhiyā padaṭṭhānaṃ .
Ekasaṭṭhi diṭṭhigatāni diṭṭhirāgassa padaṭṭhānaṃ .
Kāmadhātu kāmarāgassa padaṭṭhānaṃ .
Arūpadhātu arūparāgassa padaṭṭhānaṃ .
Sukhasaññā kāmarāgassa padaṭṭhānaṃ .
Byāpādasaññā byāpādassa padaṭṭhānaṃ .
Asampajaññatā sammohassa padaṭṭhānaṃ .
Nava āghātavatthūni byāpādassa padaṭṭhānaṃ .
Navavidhaṃ mānaṃ [ navamānaṃ vidhamānassa ( pī . ka .)] mānassa padaṭṭhānaṃ .
Sukhā vedanā rāgānusayassa padaṭṭhānaṃ .
Dukkhā vedanā paṭighānusayassa padaṭṭhānaṃ .
Adukkhamasukhā vedanā avijjānusayassa padaṭṭhānaṃ .
Attavādupādānañca musāvādo ca lobhassa padaṭṭhānaṃ .
Pāṇātipāto ca pisuṇavācā ca pharusavācā ca byāpādassa padaṭṭhānaṃ .
Micchattañca samphappalāpo ca mohassa padaṭṭhānaṃ .
Bhavaṃ bhogañcaV0.231 vokāro ahaṃkārassa padaṭṭhānaṃ .
Bāhirānaṃ pariggahoM0.230 mamaṃkārassaP0.90 padaṭṭhānaṃ .
Kāyassa saṅgaṃ [ kāyavaṅkaṃ ( pī .)] diṭṭhiyā padaṭṭhānaṃ .
Kāyikadoso dosassa padaṭṭhānaṃ .
Kāyikakāsāvo lobhassa padaṭṭhānaṃ .
Yo yo vā pana dhammo yena yena ārammaṇena uppajjati saccādhiṭṭhānena vā dhammādhiṭṭhānena vā anusayanena vā , so dhammo tassa padaṭṭhānaṃ .
Tena sārammaṇena so dhammo uppajjati .
Yathā manusso purimassa padassa padaṭṭhānaṃ alabhanto dutiyaṃ padaṃ uddharati , so pacchānupadaṃ saṃharati .
Yadi pana yo na dutiyapadassa padaṭṭhānaṃ labhati , aparaṃ padaṃ uddharati .
Tassa yo ceso paccayo bhavati .
Evaṃ dhammo kusalo vā akusalo vā abyākato vā padaṭṭhānaṃ alabhanto na pavattati .
Yathā payuttassa dhammassa yonilābho [ yoniso lābho ( pī .)], ayaṃ vuccati padaṭṭhāno hāro .
48. Tattha katamo lakkhaṇo hāro ?
Vuttamhi ekadhamme , ye dhammā ekalakkhaṇā tena ;
Sabbe bhavanti vuttā , so hāro lakkhaṇo nāma .
Yesañca susamāraddhā , niccaṃ kāyagatāsatīti gāthāya vuttāya kāyagatāsatiyā vuttā vedanāgatā cittagatā dhammagatā ca sati catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ ekena satipaṭṭhānena .
Na hi cittaṃ ekasmiṃ viññāṇaṭṭhitiyā pavattati , nānāsu gatīsu pavattati , kāyagatāsatiyā vuttāya vuttā vedanāgatā cittadhammagatā ca .
Na hi kāyagatāsatiyā bhāvitāya satipaṭṭhānā cattāro bhāvanāpāripūriṃ na gacchanti .
EvaṃP0.91 tassadisesu dhammesu vuttesu sabbadhammā vuttā ca bhavanti .
Sacittapariyodāpanaṃ , etaṃ buddhāna sāsananti gāthā cetasikā dhammā vuttā , citte rūpaṃ vuttaṃ .
Idaṃ nāmarūpaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ .
Tato sacittapariyodāpanā yaṃ yaṃ odapeti , taṃ dukkhaṃ .
Yena odapeti , so maggo .
Yato odapanā , so nirodho .
Cakkhuṃ ca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ , tattha sahajātā vedanā saññā cetanā phasso manasikāro ete te dhammā ekalakkhaṇā uppādalakkhaṇena .
Yo ca rūpe nibbindati , vedanāya so nibbindati , saññāsaṅkhāraviññāṇesupi so nibbindati .
ItiM0.231 ye ekalakkhaṇā dhammā , tesaṃ ekamhi dhamme niddiṭṭhe sabbe dhammā niddiṭṭhā honti , ayaṃ vuccati lakkhaṇo hāro .
TatthaV0.232 katamo catubyūho hāro ?
Nirutti adhippāyo ca , byañjanā desanāya ca ;
Suttattho pubbāparasandhi , eso hāro catubyūho .
Tattha katamā nirutti , sā kathaṃ pariyesitabbā [ passitabbā ( pī . ka .)]?
Yathā vuttaṃ bhagavatā ekādasahi aṅgehi samannāgato bhikkhu khippaṃ dhammesu mahattaṃ pāpuṇāti , atthakusalo ca hoti , dhammakusalo ca hoti , niruttikusalo ca hoti , itthādhivacanakusalo ca hoti , purisādhivacanakusalo ca , vipurisādhivacanakusalo ca , atītādhivacanakusalo ca , anāgatādhivacanakusalo ca , paccuppannādhivacanakusalo ca .
Ekādhippāyena kusalo nānādhippāyena kusalo .
KimhiP0.92 desitaṃ , atītānāgatapaccuppannaṃ .
Itthādhivacanena purisādhivacanena vipurisādhivacanena sabbaṃ yathāsuttaṃ niddiṭṭhaṃ .
Taṃ byañjanato niruttikosallato yo yaṃ suttassa suniruttidunniruttitaṃ avekkhati , idaṃ evaṃ niropayitabbaṃ .
Idampi na niropayitabbaṃ .
Idaṃ vuccate niruttikosallaṃ .
49. Tattha katamaṃ adhippāyakosallaṃ ?
Yathādesitassa suttassa sabbassa vāraṃ gacchati imena bhagavatā desitabbanti .
Yathā kiṃ appamādo amataṃ padaṃ , pamādo maccuno padanti gāthā .
Ettha bhagavato ko adhippāyo ?
Ye asītimeva ākaṅkhanti te appamattā viharissanti , ayaṃ adhippāyo .
Yogassa kālaṃ na nivattati yā ca , so na tattha pāpintave bhavanti ;
Vedanāmaggaisinā [ vedanāmaggaṃ isinā ( pī .)] paveditaṃ , dhutarajāsavā dukkhā pamokkhātā .
Ettha bhagavato ko adhippāyo ?
Ye dukkhe nāssādakā [ dukkhena sādhakā ( pī .)], te vīriyamārabhissanti dukkhakkhayāyāti .
Ayaṃ tattha bhagavato adhippāyo .
Iti gāthāya vā byākaraṇena vā desite iminā suttena sādhakā , yoM0.232 evaṃ dhammānudhammaṃ paṭipajjatīti so adhippāyo , ayaṃ vuccati desanādhippāyo .
Tattha katamo pubbāparasandhi ?
YaṃP0.93 gāthāyaṃ vā suttesu vā padāni asīti tāni bhavanti evaṃ vā evameti tassā gāthāya suttassa vā yāni purimāni padāni yāni ca pacchimakāniV0.233 , tāni samosāretabbāni .
Evaṃ so pubbāparena sandhi ñāyati .
Yā ekā samāraddhā gāthā dve tīṇi vā tassa mekadese bhāsitānaṃ abhāsitāhi gāthāhi aniddiṭṭho attho bhavati tadupadhāritabbaṃ .
Yaṃva sabbā [ yaṃ vattabbaṃ ( pī .)] itissa pariyesamānassa pariyesanā kaṅkhā , tassa vā puggalassa paññattīnaṃ apare pariyesitabbaṃ .
Idaṃ vuccate pubbāparena sandhi .
Kosallanti vatthuto nidānakosallaṃ .
Byañjanato niruttikosallaṃ .
Desanādhippāyakosallaṃ .
Pubbāparena sandhikosallaṃ .
Tattha tassa gāthā pariyesitā nidānaṃ vā .
Upalabbhituṃ na attho niddisitabbo vatthuto nidānakosallaṃ atthakosallaṃ imehi catūhi padehi attho pariyesiyanto yathābhūtaṃ pariyiṭṭho hoti .
Atha ca sabbo vatthuto vā nidānena vā yo adhippāyo byañjano nirutti sandhi ca anuttaro eso pubbāparena evaṃ suttatthena desitabbaṃ .
Ayaṃ catubyūho hāro .
50. Tattha katamo āvaṭṭo hāro ?
Ekamhi padaṭṭhāne , pariyesati sesakaṃ padaṭṭhānaṃ ;
Āvaṭṭati paṭipakkhe , āvaṭṭo nāma so hāro .
Yathā kiṃ unnaḷānaṃ pamattānanti gāthāyo .
Yaṃ pamādo , idaṃ kissa padaṭṭhānaṃ ?
Kusalānaṃ dhammānaṃ osaggassa .
Kusaladhammosaggo pana kissa padaṭṭhānaṃP0.94 ?
Akusaladhammapaṭisevanāya .
Kissa padaṭṭhānaṃ , kusaladhammapaṭisevanāya ?
Kissa padaṭṭhānaṃ , kilesavatthupaṭisevanāya ?
Iti pamādena mohapakkhiyā diṭṭhi avijjā chandarāgapakkhiyā .
Tattha taṇhā ca diṭṭhi cattāro āsavā taṇhā kāmāsavo ca bhavāsavo ca diṭṭhāsavo ca avijjāsavo ca .
Tattha citte atthīti diṭṭhi cetasikesu niccanti pañcasu kāmaguṇesu ajjhāvahanena kāmāsavo , upapattīsu āsatti bhavāsavo .
Tattha rūpakāyoM0.233 kāmāsavassa bhavāsavassa ca padaṭṭhānaṃ .
Nāmakāyo diṭṭhāsavassa avijjāsavassa ca padaṭṭhānaṃ .
Tattha alliyanāya ajjhattavāhanaṃ kāmāsavassa lakkhaṇaṃ .
Patthanaganthanaabhisaṅkhārakāyasaṅkhāraṇaṃ bhavāsavassa lakkhaṇaṃ , abhiniveso ca parāmāso ca diṭṭhāsavassa lakkhaṇaṃ .
Appaṭivedho dhammesu asampajaññā ca avijjāsavassa lakkhaṇaṃ .
Ime cattāro āsavā cattāri upādānāni .
Kāmāsavo kāmupādānaṃ , bhavāsavo bhavupādānaṃ , diṭṭhāsavo diṭṭhupādānaṃ , avijjāsavo attavādupādānaṃ , imehi catūhi upādānehi pañcakkhandhā .
Tattha avijjāsavo citte pahātabbo , so citte cittānupassissa pahīyati .
Diṭṭhāsavo dhammesu pahātabbo , so dhammesuV0.234 dhammānupassissa pahīyati .
Bhavāsavo āsattiyā pahātabbo , so vedanāsu vedanānupassissa pahīyati .
Kāmāsavo pañcasu kāmaguṇesu pahātabbo , so kāye kāyānupassissa pahīyati .
Tattha kāyānupassanā dukkhamariyasaccaṃ bhajati .
Vedanānupassanā pañcannaṃ indriyānaṃ paccayo sukhindriyassaP0.95 dukkhindriyassa somanassindriyassa domanassindriyassa upekkhindriyassa , sattakilesopacāro tena samudayaṃ bhajati .
Citte cittānupassanā nirodhaṃ bhajati .
Dhammesu dhammānupassanā maggaṃ bhajati .
Tenassa catūsu ca dassanena tasseva sabbe pahīyanti , yena niddiṭṭhā paṭhamaṃ unnaḷānaṃ pamattānaṃ tesaṃ vaḍḍhanti āsavā .
Jānato hi passato āsavānaṃ khayo dukkhaṃ samudayo nirodho maggo hi akusalā dhammā .
Evaṃ pariyesitabbā .
Yāva tassa akusalassa gati tato paṭipakkhena akusale dhamme pariyesati tesaṃ kilesānaṃ hārena āvaṭṭati .
Ayaṃ vuccate āvaṭṭo hāro .
Evaṃ sukkāpi dhammā pariyesitabbā .
Akusaladhamme āgamissa .
Tattha āvaṭṭassa hārassa ayaṃ bhūmi sati upaṭṭhānā ca vipallāsā ca cattāri ñāṇāni sakkāyasamuppādāyagāminī ca paṭipadā sakkāyanirodhagāminī paṭipadā .
51. Tattha katamo vibhatti hāro ?
Yaṃ kiñci vibhajjabyākaraṇīyaṃ vuccati vibhatti hāro .
Yathā kiṃ āgantvā ca puna puggalo hoti , no vāgataṃM0.234 na paribhāsati [ no vā na paribhāsati ( pī .), na tāvāyaṃ paribhāsi ( ka .)] paripucchatāya pañhāya atiyanaṃ ekassa kiñci – ayaṃ vuccate vibhatti hāro .
Tattha katamo parivattano hāro .
Yaṃ kiñci paṭipakkhaniddeso , ayaṃ vuccati parivattano hāro .
Yathā vuttaṃP0.96 bhagavatā sammādiṭṭhikassa purisapuggalassa micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotīti vitthārena sabbāni maggaṅgāni .
Ayaṃ vuccate parivattano hāro .
Tattha katamo vevacano hāro ?
Vevacanehi anekehi , ekaṃ dhammaṃ pakāsitaṃ ;
Sutte yo jānāti suttavidū , vevacano nāma so hāro .
Yathā āyasmā sāriputto ekamhi vatthumhi vevacanena nānāvuttena bhagavatā pasaṃsito ‘‘ mahāpañño sāriputto hāsapañño javanapañño ’’ ti idaṃ paññāya vevacanaṃ .
Yathā ca maggavibhaṅgeV0.235 niyyānattho ekamekaṃ maggaṅgaṃ vevacanehi niddiṭṭhaṃ .
Evaṃ avijjāya vevacanā .
Ekaṃ akusalamūlaṃ tadeva santaṃ tesu tesu janapadesu tena tena pajānanti .
Na hi anena tadevapi ālapiyanti aññaṃ bhajati .
Sabbakāmajahassa bhikkhunoti kāmā ālapitā .
Yassa nitthiṇṇo saṅkoti teyeva kāme saṅkāti ālapati .
Suṇamānassa puretaraṃ rajjanti teyeva kāme rajjanti ālapati .
Evaṃ suttamhi yo dhammo desiyati tassa pariyeṭṭhi ‘‘ katamassa dhammassa idaṃ nāmaṃ katamassa idaṃ vevacanan ’’ ti .
Sabbaññū hi yesaṃ yesaṃ yā nirutti hoti , yathāgāmi tena tena desetīti tassa vevacanaṃ pariyesitabbaṃ .
Ayaṃ vevacano hāro .
52. Tattha katamo paññatti hāro ?
CattāriP0.97 ariyasaccānīti suttaṃ niddisati , nikkhepapaññatti .
Yā samudayapaññatti .
Kabaḷīkāre āhāre atthi chando atthi rāgo yāva patiṭṭhitaṃ .
Tattha viññāṇaṃ pabhavapaññattiṃ paññapeti .
Kabaḷīkāre āhāre natthi chando … pe … samugghāti paññatti .
Tassa kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati , bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati , avijjāsavāpi cittaṃ vimuccatīti pahānapaññattiṃ paññapeti .
Taṇhā yassa purakkhatā paññāM0.235 parivattati gāthā manāpapaññattiṃ paññapeti .
Evaṃ pana manāpapaññattīti ekadhammaṃ bhagavā paññapeti .
Na hi taṇhā dukkhasamudayoti kāretvā sabbattha taṇhāsamudayo niddisitabbo .
Yathā uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti vinodeti pajahatīti paṭikkhepapaññatti .
Evaṃ sabbesaṃ dhammānaṃ kusalānañca akusalānañca yañcassa dhammakkhettaṃ bhavati , so ceva dhammo tattha pavattati .
Tadavasiṭṭhā dhammā tassānuvattakā honti .
Sā duvidhā paññatti – parādhīnapaññatti ca sādhīnapaññatti ca .
Katamā sādhīnapaññatti ?
Samādhiṃ , bhikkhave [ passa saṃ . ni .3.5], bhāvetha , samāhito , bhikkhave , bhikkhu yathābhūtaṃ pajānāti .
‘‘ Rūpaṃ aniccan ’’ ti yathābhūtaṃ pajānāti , ayaṃ sādhīnapaññatti parādhīnapaññatti ca , sā paññatti paññāya ca sīlassa ca , yathā cattāri jhānāni bhāvetha .
Tassa atthi samādhindriyaṃ mudūni cattāri indriyāni tāni catuparādhīnāni , tīṇi aveccappasādetiP0.98 parādhīnaṃ samādhindriyaṃ cattāri indriyāni parādhīnāti catūsu ariyasaccesu aparādhīnaṃ paññindriyaṃ satipaṭṭhānesu sammappadhānesu vīriyindriyaṃ .
Iti sake padaṭṭhāne sake khettasādhīno so dhammo , so ca tattha paññāpetabbo .
Tassa paṭipakkhā nighāto niddisitabbo .
Etthāyaṃ anekākārapaññatti kena kāraṇena ayaṃ dhammo paññattoti .
Ayaṃ vuccate paññatti .
53. TatthaV0.236 katamo otaraṇo hāro ?
Chasu dhammesu otāretabbaṃ .
Katamesu chasu ?
Khandhesu dhātūsu āyatanesu indriyesu saccesu paṭiccasamuppādesu .
Natthi taṃ suttaṃ vā gāthā vā byākaraṇaṃ vā .
Imesu channaṃ dhammānaṃ aññatarasmiṃ na sandissati .
Ettāvatā esa sabbā desanā yā tā khandhā vā dhātuyo vā āyatanāni vā saccāni vā paṭiccasamuppādo vā , tattha pañcannaṃ khandhānaṃ vedanākkhandho rāgadosamohānaṃ padaṭṭhānaṃ .
Tattha tisso vedanāyo tassa sukhāya vedanāya somanasso savicāro , dukkhāya vedanāya domanasso savicāro , adukkhamasukhāya vedanāya upekkho savicāro .
Yaṃ puna tattha vedayitaṃ idaṃ dukkhasaccaṃ , khandhesu saṅkhārakkhandho tattha kāyo pamattaṃ saupavattati , tañca saṅkhāragato dvidhā ca bhavaṅgotaraṇaṃ kammaṃ tīṇi ca saṅkhārāniP0.99 puññābhisaṅkhārā vā apuññā vā āneñjā vā hetu sabbasarāgassa no vītarāgassa , dosassa abhisaṅkhārāni ca avītarāgo ceteti ca pakappeti ca , vītarāgoM0.236 pana ceteti ca no abhisaṅkharoti , yaṃ uṇhaṃ vajiraṃ kaṭṭhe vā rukkhe vā aññattha vā patantaṃ bhindati ca ḍahati ca , evaṃ sarāgacetanā ceteti ca abhisaṅkharoti ca .
Yathā sataṃ vajiraṃ na bhindati na ca ḍahati , evaṃ vītarāgacetanā ceteti na ca abhisaṅkharoti .
Tattha pañcannaṃ khandhānaṃ eko khandho anindriyasarīraṃ saññākkhandho .
Tattha dhātūnaṃ aṭṭhārasa dhātuyo .
Tattha yā rūpī dasa dhātuyo , tāsu desiyamānāsu rūpakkhandho niddisitabbo , dukkhaṃ ariyasaccaṃ .
Yepi ca cha viññāṇakāyā manodhātusattamā , tattha viññāṇakkhandho ca niddisitabbo , dukkhaṃ ariyasaccaṃ .
Dhammadhātu pana dhammasamosaraṇā , so dhammo hetunā ca nissandena ca phalena ca kiccena ca vevacanena ca yena yena upalabbhati , tena tena niddisitabbo .
Yadi vā kusalā yadi vā akusalā yadi vā abyākatā yadi vā asaṅkhatā .
Dvādasannaṃ āyatanānaṃ dasa āyatanāni rūpāni taṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ niddisitabbaṃ .
Rūpakkhandho ca manāyatanañca viññāṇakkhandhena niddisitabbaṃ , dukkhaṃ ariyasaccaṃ .
Dhammāyatanaṃ nānādhammasamosaraṇaṃ .
Tattha ye dhammā indriyānaṃ indriyesu niddisitabbā , ye anindriyānaṃ anindriyesu niddisitabbā .
Pariyāyato caP0.100 otāretabbā .
Yathā sā dhammadhātu tathā dhammāyatanaṃ pariyesitabbaṃ .
Yāyeva hi dhammadhātu tadeva dhammāyatanaṃ anūnaṃ anadhikaṃ .
Tattha paṭiccasamuppādo atthi tividho , atthi catubbidho , atthi duvidho .
Tattha tividho paṭiccasamuppādo hetuphalanissando .
Avijjā saṅkhārā taṇhā upādānaṃ ca ayaṃ hetu , viññāṇaṃV0.237 nāmarūpaṃ saḷāyatanaṃ phasso vedanā ca ayaṃ paccayo , yo bhavo ayaṃ vipāko , yā jāti maraṇaṃ ayaṃ nissando .
Kathaṃ catubbidho hetu paccayo vipāko nissando ca ?
Avijjā ca taṇhāsaṅkhārā ca upādānaṃ ca – ayaṃ hetu .
Viññāṇaṃ nāmarūpassa paccayo .
Nāmarūpaṃ upapajjati , tathā upapannassa saḷāyatanaṃ phasso vedanā ca – ayaṃ paccayo .
Yo bhavo ayaṃ vipāko .
Yā jāti yā ca jarāmaraṇaṃ – ayaṃ nissando .
Kathaṃ duvidho paṭiccasamuppādo ?
Avijjā saṅkhārā taṇhā upādānaṃ – ayaṃ samudayo .
Viññāṇaṃ nāmarūpaṃ saḷāyatanaṃ phasso vedanā bhavo jāti maraṇañcaM0.237 – idaṃ dukkhaṃ .
Yaṃ pana avijjānirodhā saṅkhāranirodho imāni tappaṭipakkhena dve saccāni .
Tasmā paṭiccasamuppādo yena ākārena niddiṭṭho , tena tena niddisitabbo .
Tathā bāvīsati indriyāni .
Dvādasa indriyāni cakkhundriyāni cakkhundriyaṃ yena domanassindriyaṃ , idaṃ dukkhaṃ .
Purisindriyaṃ ca diṭṭhiyā ca taṇhāpadaṭṭhānaṃ .
Yato puriso purisakānaṃ taṃ evaṃ kātabbatā .
Atha ajjhattaṃ sārajjati .
Ayaṃ ahaṃkāro taṃ yasā sāratto bahiddhā pariyesati , ayaṃ mamaṃkāro evaṃ itthī , tatthaP0.101 sukhindriyaṃ ca somanassindriyaṃ ca purisindriyassānuvattakā honti .
Tassa adhippāyaparipuṇṇā lobhadhammā kusalamūle pavaḍḍhenti .
Tassa ce ayamadhippāyo na pāripūriṃ gacchati .
Tassa dukkhindriyaṃ ca domanassindriyaṃ ca vattati .
Doso ca akusalamūlaṃ pavaḍḍhati .
Sace pana upekkhā bhāveti upekkhindriyassa anuvattakāmā bhavati .
Amoho ca kusalamūlaṃ pavaḍḍhati .
Iti satta indriyāni kilesavatthumupādāya ananvemāni avamāni sabbassa vedanā itthindriyaṃ purisindriyaṃ .
Tattha aṭṭha indriyāni saddhindriyaṃ yāva aññātāvino indriyaṃ , ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā .
Dasannaṃ paññindriyānaṃ kāmarāgassa padaṭṭhānaṃ .
Manindriyaṃ bhavarāgassa padaṭṭhānaṃ .
Paññindriyāni rūparāgassa padaṭṭhānaṃ .
Itthindriyaṃ ca purisindriyaṃ ca satta paññattiyā padaṭṭhānaṃ .
Tattha yena yena indriyena yuttaṃ vā gāthāya otāretuṃ sakkoti , tena tena niddisitabbo .
Evaṃ khandhesu dhātūsu āyatanesu saccesu paṭiccasamuppādesu ayaṃ otaraṇo hāro .
54. Tattha katamo sodhano hāro ?
Yo gāthā ekena ārambho bhāsissanti .
Tattha ekissā bhāsitāya avasiṭṭhāsu bhāsitāsu so attho na niddisitabbo .
Kiṃ kāraṇaṃ ?
Na hiV0.238 tāva so attho bhāsito , so abhāsito na sakkā niddisituṃ .
YathāP0.102 kiṃ appamādo amataṃ padanti gāthā ayamekā gāthā niddisitabbā .
Kiṃ kāraṇaṃ , atthikkhātāva imassa ārambhassa anabhāsitaṃ ?
Evaṃ [ etaṃ ( pī .) passa dha . pa .22] visesato ñatvā , appamādamhi paṇḍitā ;
Appamāde pamodanti , ariyānaṃ gocare ratāti .
IdaṃM0.238 abhāsitaṃ .
Imissāpi gāthāya bhāsitāya attho niddisitabbo .
Kiṃ kāraṇaṃ , atthi tattha avasiṭṭhaṃ ?
Te jhāyino [ dha . pa .23] sātatikā , niccaṃ daḷhaparakkamāti gāthā , evaṃ imā gāthāyo upadhāritā yadā bhavanti , tadā attho niddisitabbo .
Evaṃ assutapubbesu suttesu byākaraṇesu vā ekuddeso bhāsito .
Yā vīmaṃsā tulanā idaṃ atthi kiccaṃ , idaṃ suttaṃ bhāsitaṃ tassa vevacanaṃ niddiṭṭhaṃ vā na vāti .
Tattha yā vīmaṃsā , ayaṃ vuccate sodhano hāro .
55. Tattha katamo adhiṭṭhāno hāro ?
Ekattatā ca vemattatā ca .
Tattha kitapaññatti ca kiccapaññatti ca .
Sā ekattatā ca vemattatā ca yathā paññatti ekavevacanena vemattatā pajānātīti paññā , sā ca ādhipateyyaṭṭhena paññatti .
Yaṃ anomattiyaṭṭhena paññattanti .
Taṃ anomattiyaṭṭhena paññābalaṃ .
TanubhūtāP0.103 gocarattavasā sevasati tīsu ratanesu anussati buddhānussati dhammānussati saṅghānussati aviparītānussaraṇatāya .
Sammādiṭṭhi dhammānaṃ pavicayena dhammavicayasambojjhaṅgo abhinīhārato abhiññāti .
Saṅkhepena maggā kā vatthu avikopanatāya ekattā , yathā uṇhena saṃsaṭṭhaṃ uṇhodakaṃ , sītena saṃsaṭṭhaṃ sītodakaṃ khārodakaṃ guḷhodakanti , idaṃ ekattatā vemattatā ca .
AtthiV0.239 puna dhammo nānādhammasaṅghato ekato yathārūpaṃ cattāro vāretabbā , tañca rūpanti ekattatā .
Pathavīdhātu āpo tejo vāyodhātūti vemattatā .
Evaṃ sabbā catasso dhātuyo rūpanti ekattatā , pathavīdhātu āpo tejo vāyodhātūti vemattatā .
Pathavīdhātūti lakkhaṇato ekattatā , saṃkiṇṇavatthuto vemattatā .
Yaṃ kiñci kakkhaḷalakkhaṇaṃ , sabbaṃ taṃ pathavīdhātūti ekattatā .
Kesā lomā nakhā dantā chavi cammanti vemattatā .
Evaṃ sabbaṃ catasso dhātuyo rūpanti ekattaṃ .
Saddā gandhā rasā phoṭṭhabbāti vemattatā .
Atthi puna dhammo vemattatā añño nāmaṃ labhati .
Yathā kāyānupassanāya navasaññā vinīlakasaññā uddhumātakasaññā , ayaṃ asubhasaññā , yā ekattatā ārammaṇato vemattato , sā evaṃ saññāvedanāsu ādīnavaṃ samanupassato tathādhiṭṭhānaṃ samādhindriyaṃ ca sāyevaM0.239 dhammesu tattha saññābhāvanā vīriyindriyaṃ ca dhammesu dhammānupassanā citte attasaññaṃ pajahato paññindriyaṃ ca citte cittānupassanā .( Iti )[() natthi pī . potthake ] yo koci ñāṇapacāro sabbasoP0.104 paññāya gocaro paññā , ayaṃ vemattatā , yathā kāmarāgo bhavarāgo diṭṭhirāgoti vemattatā taṇhāya .
Iti yaṃ ekattatāya ca vemattatāya ca ñāṇaṃ vīmaṃsanā tulanā .
Ayaṃ adhiṭṭhāno hāro .
56. Tattha katamo parikkhāro hāro ?
Sahetu sappaccayaṃ vodānañca saṃkileso ca , yaṃ tadubhayaṃ pariyeṭṭhi , sa parikkhāro hāro .
Iti dhammānaṃ sahetukānaṃ hetu pariyesitabbo , sappaccayānaṃ paccayo pariyesitabbo .
Tattha kiṃ nānākaraṇaṃ , hetussa ca paccayassa ca ?
Sabhāvo hetu , parabhāvo paccayo .
Parabhāvassa paccayo hetupi , sabhāvassa hetuyā parabhāvassa kassaci paccayo avutto hetu , vutto paccayo .
Ajjhattiko hetu , bāhiro paccayo .
Sabhāvo hetu , parabhāvo paccayo .
Nibbattako hetu , paṭiggāhako [ pariggāhako ( ka .)] paccayo .
Nevāsiko hetu , āgantuko paccayo .
Asādhāraṇo hetu , sādhāraṇo paccayo .
Ekoyeva hetu , aparāparo paccayo .
Hetussa upakaraṇaṃ samudānetabbo .
Samudānaṃ hetu , tattha duvidho hetu .
Duvidho paccayo – samanantarapaccayo ca paramparapaccayo ca .
Hetupi duvidho – samanantarahetu ca paramparahetu ca .
Tattha katamo paramparapaccayo ?
Avijjā nāmarūpassa paramparapaccayo , viññāṇaṃ samanantarapaccayatāya paccayo .
Yadi ādimhi avijjānirodho bhavati nāmarūpassa nirodhopi .
Tattha samanantaraṃ kiṃ kāraṇaṃ paramparapaccayo samanantarapaccayo samuddānito , ayaṃ paccayato .
TatthaP0.105 katamo paramparahetu ?
Vijānantassa paramparahetutāya hetu , aññākāro samanantarahetutāya hetu .
Yassa hi yaṃ samanantaraṃ nibbattati , so tassa hetupi jātinirodhā bahi ākāranirodho , ākāranirodhā daṇḍanirodho , daṇḍanirodhā khaṇḍanirodho .
Evaṃ hetupi dvidhā so tāhi passitabbo .
PaṭiccasamuppādoM0.240 yathā avijjāpaccayo tassa puna kiṃpaccayo , ayoniso manasikāro .
So kassa paccayo saṅkhārānaṃ , iti paccayo ca samuppannaṃ ca tassa ko hetu avijjāyevaV0.240 .
Tathā hi purimā koṭi na paññāyati .
Tattha avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānassa hetu purimā hetu pacchā paccayo , sāpi avijjāsaṅkhārānaṃ paccayo catūhi kāraṇehi sahajātapaccayatāya samanantarapaccayatāya abhisandanapaccayatāya patiṭṭhānapaccayatāya .
57. Kathaṃ sahajātapaccayatāya avijjāsaṅkhārānaṃ paccayo ?
Yaṃ cittaṃ rāgapariyuṭṭhaṃ , tattha avijjāpariyuṭṭhānena sabbaṃ paññāya gocaraṃ hanti .
Tattha saṅkhārā tipaccayaṭṭhikā addhābhūmikāramahattassa [ laddhā bhūmikaramahattassa ( pī . ka .)] ayaṃ avijjāsahasamuppannaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullatamāpajjantī catūhi kāraṇehi paññā pahīyati .
Katamehi catūhi ?
Anusayo pariyuṭṭhānaṃ saṃyojanaṃ upādānaṃ .
Tattha anusayo pariyuṭṭhānaṃ jāti pariyuṭṭhitā saṃyujjati saṃyuttā upādiyati upādānapaccayā bhavo .
EvaṃP0.106 te saṅkhārā tividhā uppannā bhūmigatā nāsaññattha ayaṃ maggena vinītattāyāti [ vinibhattāya ( pī .), vinibhattatāya ( ka .)] te thāmagatā apativinītātipi te saṅkhārāti vuccati , evaṃ sahetusamuppannaṭṭhena atthi meva paccayā saṅkhārānaṃ paccayo niddiṭṭhaṃ apanetvā kusalaṃ akusalaṃ kusalo ca akusalo ca pakkhipitabbo , vipākadhammā apanetvā vacanīyaṃ avacanīyaṃ vacanīyañca avacanīyañca pakkhipitabbaṃ , bhavaapevirittā , sabbasuttaṃ parikkhipitabbaṃ .
Dasa tathāgatabalāni cattāri vesārajjāni puññāni anaññākataṃ avijjā samanantarapaccayatāya saṅkhārānaṃ paccayo yena cittena saha samuppannā avijjā tassa cittassa samanantaracittaṃ samuppannanti , tassa yaṃ samanantaracittaṃ samuppannanti , tassa pacchimassa cittassa purimacittaṃ hetupaccayatāya paccayo , tena avijjā hetu tena cittena upādānaṃ anokāsakatā ñāṇaṃ na uppajjanti .
Yā tassa appamādā dhātu abhijjhābhisanditā tahiṃ vipallāsā uppajjanti ‘‘ asubhe subhan ’’ ti ‘‘ dukkhe sukhan ’’ ti , tattha saṅkhārā uppajjanti rattā duṭṭhā mūlassa cetanā rāgapariyuṭṭhānena byāpādapariyuṭṭhānena avijjāpariyuṭṭhānena diṭṭhivipallāso vatthuniddese niddisitabboM0.241 , yaṃ viparītacitto vijānāti ayaṃ cittavipallāso , yā viparītasaññā upaggaṇhāti ayaṃ saññāvipallāso .
Yaṃ viparītadiṭṭhi abhinivisati ayaṃ diṭṭhivipallāso .
AṭṭhaP0.107 micchattāni vaḍḍhanti , tīṇi akusalāni ayoniso manasikāre uppannaṃ viññāṇañca vijjañca karonti .
Iti pubbāparante akusalānātaritaro saṅkhārā vuddhiṃ vepullataṃ gacchanti .
Te ca mahatā ca appaṭividitā ponobhavikā [ ponobbhavikā ( ka .)] saṅkhārā bhavanti .
Iti evaṃ avijjā sahajātapaccayatāya saṅkhārānaṃ paccayo samanantarapaccayatāya ca .
58. KathaṃV0.241 abhisandanākārena avijjā saṅkhārānaṃ paccayo ?
Sā avijjā te saṅkhāre abhisanneti parippharati .
Seyyathāpi nāma uppalaṃ vā padumaṃ vā taṃ udake vaḍḍhaṃ assa , sītena vārinā abhisannaṃ parisandanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullataṃ āpajjati .
Evaṃ abhisandanaṭṭhena avijjā saṅkhārānaṃ paccayo .
Kathaṃ patiṭṭhahanaṭṭhena avijjā saṅkhārānaṃ paccayo ?
Te saṅkhārā avijjāyaṃ nissāya vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullataṃ āpajjanti .
Seyyathāpi nāma uppalaṃ vā padumaṃ vā pathaviṃ nissāya pathaviṃ patiṭṭhāya vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullataṃ āpajjati .
Ete saṅkhārā avijjāyaṃ patiṭṭhitā avijjāyaṃ nissāya vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullataṃ gacchanti .
Evaṃ patiṭṭhahanaṭṭhena avijjā saṅkhārānaṃ paccayo .
Puna rāgasahagatassa kammassa vipākena paṭisandhimhi bhavo nibbattati , taṃ kammassa [ kāmassa ( pī .)] sabbaṃ abhiniviṭṭhaṃ aññāṇavasena ponobhavikā saṅkhārāti vuccanti , evampi avijjāpaccayā saṅkhārā atthi .
PunaP0.108 pañcasu ye ca sekkhā puggalā , ye ca asaññisamāpattiṃ samāpannā , ye ca bhavagatā , ye ca antogatāyeva saṃsedajā , ye ca vā pana añño hi koci anāgāmibhūtā na cetenti na ca patthenti , tesaṃ kiṃ paccayā saṅkhārā .
Puna rāgā atthi tesaṃ saṅkhārāni upādānāni cittamanussarantiyeva avipakkavipākasamūhatā asamucchinnapaccayā tesaṃ puna ca gato bhavati .
Evampi hi avijjāpaccayā saṅkhārā .
Puna sā te na upādānā napi saṅkhārā atthi , puna tesaṃ satta anusayā asamūhatā asamucchinnā tadārammaṇaṃ bhavati .
Viññāṇassa patiṭṭhāya viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ .
Evampi avijjāpaccayā saṅkhārā .
Puna sā yaṃ kiñci kammaṃ ācayagāmi sabbaṃ taṃ avijjāvasena abhisaṅkhariyatiM0.242 taṇhāvasena ca allīyati aññāṇavasena ca tattha ādīnavampi na jānāti .
Tadeva viññāṇabījaṃ bhavati , sāyeva taṇhāsineho bhavati .
Sāyeva avijjā sammohoti .
Evampi avijjāpaccayā saṅkhārā vattabbā .
Iti imehi ākārehi avijjā saṅkhārānaṃ paccayo .
Tattha avijjāya hetu ayoniso manasikāro paccayo hoti .
Tattha abhicchedo ayaṃ tattha tatiyaṃ balaṃ [ phalaṃ ( pī .)] nivatti , ayaṃ paṭisandhi .
Tattha punabbhavo yo avecchedo asamugghātanaṭṭhena ayaṃ anusayo .
YathāP0.109 paṭākaṃ vā sāṭakaṃ vā dve janā pīḷesu ca ekā vā balaṃ vā assa nivāṭassesu , na pana pīḷesu soseyya .
Tattha yaṃ sinehā āpodhātu anupullanā sosetabbā .
Uṇhadhātumāgamma sace puna taṃ ākāse nikkhipeyya taṃ ussāvena yebhuyyataraṃ sinehamāpajjeyya ,V0.242 na hi anāgamma tejodhātuṃ parisesaṃ gaccheyya .
Evameva bhavaggaparamāpi samāpatti na anurūpassa samugghātāya saṃvattati .
Te hi ālayanti sammasanti , na ca taṇhāya taṇhāpahānaṃ gacchanti .
Tattha so asamugghāto .
Avijjāya anusayo ca cittassa sampalibodho , idaṃ pariyuṭṭhānaṃ .
Yathābhūtaṃ viññāṇassa appaṭivedho ayaṃ avijjāāsavo avijjāviññāṇabījaṃ bhavati .
Yaṃ bījaṃ so hetu na samucchijjati , asamucchijjanto paṭisandehati .
Paṭisandahanto na samugghātaṃ gacchati .
Asamugghātaṃ cittaṃ pariyonahati , pariyonaddhacitto yathābhūtaṃ nappajānāti , iti saññāṇassa sāsavattho , avijjattho , hetuattho , avacchedattho , anivattiattho , phalattho paṭisandhiattho , punabbhavattho , asamugghātattho , anusayattho , pariyuṭṭhānattho , apaṭivedhanattho .
Ettāvatā avijjāya khettaṃ niddiṭṭhaṃ bhavati .
Ayaṃ vuccate parikkhāro nāma hāro .
59. Tattha katamo samāropano hāro ?
UgghaṭitamhiP0.110 tamhi santañceva ca naṃ vitthāraṃ pana vattabbaṃ .
Vitthāravidhaṃ cittaññā ayaṃ samāropano hāro .
Tattha nāmaniddeso upaghaṭakā [ ugghaṭakā ( pī .)] vatthuniddeso vevacanaṃ vatthubhūto vitthāro .
Yathā kiṃ , yā bhikkhūnaṃ vattato [ nivattato ( pī .)] pahātabbo , ayaṃ upaghaṭanā .
TatthaM0.243 katamo samāropano ?
Kiñci na vattabbaṃ , rūparāgaṃ vā nāmavantapahātabbaṃ [ nāmamantapahātabbaṃ ( ka .)].
Yāva viññāṇanti vitthārena kātabbāni .
Avijjā tā opammena paññāpetabbā , ayaṃ samāropano .
Nissitacittassa ca mattiko ca nissayo taṇhā ca diṭṭhi ca .
Tattha diṭṭhi avijjā taṇhā saṅkhārā .
Tattha diṭṭhipaccayā taṇhā ime avijjāpaccayā saṅkhārā .
Tattha nissitaṃ viññāṇaṃ idaṃ saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ yāva jarāmaraṇaṃ , idaṃ saṃkhittena bhāsite avasiṭṭhaṃ paropayati .
Anissitassa [ passa udā .74] calitaṃ natthīti tassa evaṃ diṭṭhiyā taṇhāya ca pahānaṃ tattha diṭṭhiavijjānirodhāya bhūtaṃ viññāṇaṃ sarāgaṭṭhāniyesu dhammesu taṃ taṃ dhammaṃ upecca aññaṃ dhammaṃ dhāvati makkaṭopamatāya , atha khvassa parittesu dhammesu sarāgaṭṭhāniyesu chandarāgo natthi kuto tato calanā , adhimattesu sattesu cittaṃ nivessayati taṃ apatiṭṭhitaṃ viññāṇaṃ anāhāraṃ nirujjhati viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho yāva jarāmaraṇanirodho .
Ayaṃ samāropano .
TatthaP0.111 rāgavasena viññāṇassa calitaṃ sapariggaho , tasmiṃ calite asati yo parikilesopacāroV0.243 tividho aggi paṭippassaddho bhavati .
Tenāha calite asante passaddhi hoti .
Tattha yaṃ samāropanā passaddhakāyo sukhaṃ vedeti , sukhino cittaṃ samādhiyati .
Yāva vimuttitamiti ñāṇadassanaṃ bhavati .
So āsavānaṃ khayā ca vimutti no upapajjati .
Tassa upapattissa āgatigatiyā asantiyā nevidha na huraṃ na ubhayamantarena .
Esevanto dukkhassāti anupādisesā nibbānadhātu .
Idamassa suttassa majjhe samāropitaṃ paṭiccasamuppāde ca vimuttiyaṃ ca yogo na ca etaṃ tassa saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ vibhajjanti .
Ayaṃ vuccate samāropano hāro .
Na ca saṃkilesabhāgiyena suttena saṃkilesabhāgiyo ye ca dhammā samāropayitabbā nāññe .
Evaṃ vāsanābhāgiye nibbedhabhāgiye , ayaṃ samāropano hāro .
Ime soḷasa hārā .
Suvīrassa mahākaccāyanassa jambuvanavāsino peṭakopadese
Pañcamā bhūmi .