12. Dvayatānupassanāsuttaṃ
Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati pubbārāme migāramātupāsāde .
Tena kho pana samayena bhagavā tadahuposathe pannarase
M0.391 puṇṇāya puṇṇamāya rattiyā bhikkhusaṅghaparivuto abbhokāse nisinno hotiP0.140 .Atha kho bhagavā tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtaṃ bhikkhusaṅghaṃ anuviloketvā bhikkhū āmantesi –
‘‘‘ Ye te , bhikkhave , kusalā dhammā ariyā niyyānikā sambodhagāmino , tesaṃ vo , bhikkhave , kusalānaṃ dhammānaṃ ariyānaṃ niyyānikānaṃ sambodhagāmīnaṃ kā upanisā savanāyā ’ ti iti ce , bhikkhave , pucchitāro assu , te evamassu vacanīyā –
‘ yāvadeva dvayatānaṃ dhammānaṃ yathābhūtaṃ ñāṇāyā ’ ti .
Kiñca dvayataṃ vadetha ?
(1)‘‘ Idaṃ dukkhaṃ , ayaṃ dukkhasamudayoti ayamekānupassanā .
Ayaṃ dukkhanirodho , ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti , ayaṃ dutiyānupassanā .
Evaṃ sammā dvayatānupassino kho , bhikkhave , bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ – diṭṭheva dhamme aññā , sati vā
T0.474 upādisese anāgāmitā ’’ ti .Idamavoca bhagavā .
Idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā –
729.
‘‘ Ye dukkhaṃ nappajānanti , atho dukkhassa sambhavaṃ ;
Yattha ca sabbaso dukkhaṃ , asesaṃ uparujjhati ;
Tañca maggaṃ na jānanti , dukkhūpasamagāminaṃ .
730.
‘‘ Cetovimuttihīnā te , atho paññāvimuttiyā ;
Abhabbā te antakiriyāya , te ve jātijarūpagā .
731.
‘‘ Ye
V0.191 ca dukkhaṃ pajānanti , atho dukkhassa sambhavaṃ ;Yattha ca sabbaso dukkhaṃ , asesaṃ uparujjhati ;
Tañca
P0.141 maggaṃ pajānanti , dukkhūpasamagāminaṃ . 732.
‘‘ Cetovimuttisampannā , atho paññāvimuttiyā ;
Bhabbā te antakiriyāya , na te jātijarūpagā ’’ ti .
(2)‘‘‘ Siyā aññenapi pariyāyena sammā dvayatānupassanā ’ ti , iti ce , bhikkhave , pucchitāro assu ;
‘ siyā ’ tissu vacanīyā .
Kathañca siyā ?
Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti sabbaṃ upadhipaccayāti , ayamekānupassanā .
Upadhīnaṃ
M0.392 tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa sambhavoti , ayaṃ dutiyānupassanā .Evaṃ sammā … pe … athāparaṃ etadavoca satthā –
733.
‘‘ Upadhinidānā pabhavanti dukkhā , ye
T0.475 keci lokasmimanekarūpā ;Yo ve avidvā upadhiṃ karoti , punappunaṃ dukkhamupeti mando ;
Tasmā pajānaṃ upadhiṃ na kayirā , dukkhassa jātippabhavānupassī ’’ ti .
(3)‘‘‘ Siyā aññenapi pariyāyena sammā dvayatānupassanā ’ ti , iti ce , bhikkhave , pucchitāro assu ;
‘ siyā ’ tissu vacanīyā .
Kathañca siyā ?
Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti sabbaṃ avijjāpaccayāti , ayamekānupassanā .
Avijjāya tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa sambhavoti , ayaṃ dutiyānupassanā .
Evaṃ sammā … pe … athāparaṃ etadavoca satthā –
734.
‘‘ Jātimaraṇasaṃsāraṃ
P0.142 , ye vajanti punappunaṃ ;Itthabhāvaññathābhāvaṃ , avijjāyeva sā gati .
735.
‘‘ Avijjā hāyaṃ mahāmoho , yenidaṃ saṃsitaṃ ciraṃ ;
Vijjāgatā ca ye sattā , na te gacchanti [ nāgacchanti ( sī . pī .)] punabbhavan ’’ ti .
(4)‘‘ Siyā aññenapi … pe … kathañca siyā ?
Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti sabbaṃ saṅkhārapaccayāti , ayamekānupassanā .
Saṅkhārānaṃ tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa sambhavoti , ayaṃ dutiyānupassanā .
Evaṃ sammā … pe … athāparaṃ etadavoca satthā –
736.
‘‘ Yaṃ
V0.192T0.476 kiñci dukkhaṃ sambhoti , sabbaṃ saṅkhārapaccayā ;Saṅkhārānaṃ nirodhena , natthi dukkhassa sambhavo .
737.
‘‘ Etamādīnavaṃ ñatvā , dukkhaṃ saṅkhārapaccayā ;
Sabbasaṅkhārasamathā , saññānaṃ uparodhanā ;
Evaṃ dukkhakkhayo hoti , etaṃ ñatvā yathātathaṃ .
738.
‘‘ Sammaddasā vedaguno , sammadaññāya paṇḍitā ;
Abhibhuyya mārasaṃyogaṃ , na gacchanti [ nāgacchanti ( sī . pī .)] punabbhavan ’’ ti .
(5)‘‘ Siyā
M0.393P0.143 aññenapi … pe … kathañca siyā ?Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti sabbaṃ viññāṇapaccayāti , ayamekānupassanā .
Viññāṇassa tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa sambhavoti , ayaṃ dutiyānupassanā .
Evaṃ sammā … pe … athāparaṃ etadavoca satthā –
739.
‘‘ Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti , sabbaṃ viññāṇapaccayā ;
Viññāṇassa nirodhena , natthi dukkhassa sambhavo .
740.
‘‘ Etamādīnavaṃ ñatvā , dukkhaṃ viññāṇapaccayā ;
Viññāṇūpasamā bhikkhu , nicchāto parinibbuto ’’ ti .
(6)‘‘ Siyā aññenapi … pe … kathañca siyā ?
Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti sabbaṃ phassapaccayāti , ayamekānupassanā .
Phassassa tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa sambhavoti , ayaṃ dutiyānupassanā .
Evaṃ sammā … pe … athāparaṃ etadavoca
T0.477 satthā – 741.
‘‘ Tesaṃ phassaparetānaṃ , bhavasotānusārinaṃ ;
Kummaggapaṭipannānaṃ , ārā saṃyojanakkhayo .
742.
‘‘ Ye ca phassaṃ pariññāya , aññāyupasame [ paññāya upasame ( syā .)] ratā ;
Te ve phassābhisamayā , nicchātā parinibbutā ’’ ti .
(7)‘‘ Siyā
V0.193 aññenapi … pe … kathañca siyā ?Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti sabbaṃ vedanāpaccayāti , ayamekānupassanā .
Vedanānaṃ tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa sambhavoti , ayaṃ dutiyānupassanā .
Evaṃ sammā … pe … athāparaṃ etadavoca satthā –
743.
‘‘ Sukhaṃ
P0.144 vā yadi vā dukkhaṃ , adukkhamasukhaṃ saha ;Ajjhattañca bahiddhā ca , yaṃ kiñci atthi veditaṃ .
744.
‘‘ Etaṃ dukkhanti ñatvāna , mosadhammaṃ palokinaṃ [ palokitaṃ ( sī .)];
Phussa phussa vayaṃ passaṃ , evaṃ tattha vijānati [ virajjati ( ka . sī .)];
Vedanānaṃ khayā bhikkhu , nicchāto parinibbuto ’’ ti .
(8)‘‘ Siyā
M0.394 aññenapi … pe … kathañca siyā ?Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti sabbaṃ taṇhāpaccayāti , ayamekānupassanā .
Taṇhāya tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa sambhavoti , ayaṃ dutiyānupassanā .
Evaṃ sammā … pe … athāparaṃ etadavoca satthā –
745.
‘‘ Taṇhādutiyo
T0.478 puriso , dīghamaddhāna saṃsaraṃ ;Itthabhāvaññathābhāvaṃ , saṃsāraṃ nātivattati .
746.
‘‘ Etamādīnavaṃ ñatvā , taṇhaṃ [ taṇhā ( bahūsu ) itivuttake 15 passitabbaṃ ] dukkhassa sambhavaṃ ;
Vītataṇho anādāno , sato bhikkhu paribbaje ’’ ti .
(9)‘‘ Siyā aññenapi … pe … kathañca siyā ?
Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti sabbaṃ upādānapaccayāti , ayamekānupassanā .
Upādānānaṃ [ upādānassa ( syā . ka .)] tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa sambhavoti , ayaṃ dutiyānupassanā .
Evaṃ sammā … pe … athāparaṃ etadavoca satthā –
747.
‘‘ Upādānapaccayā bhavo , bhūto dukkhaṃ nigacchati ;
Jātassa maraṇaṃ hoti , eso dukkhassa sambhavo .
748.
‘‘ Tasmā upādānakkhayā , sammadaññāya paṇḍitā ;
Jātikkhayaṃ abhiññāya , na gacchanti punabbhavan ’’ ti .
(10)‘‘ Siyā
V0.194P0.145 aññenapi … pe … kathañca siyā ?Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti sabbaṃ ārambhapaccayāti , ayamekānupassanā .
Ārambhānaṃ tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa sambhavoti , ayaṃ dutiyānupassanā .
Evaṃ sammā … pe … athāparaṃ etadavoca satthā –
749.
‘‘ Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti , sabbaṃ ārambhapaccayā ;
Ārambhānaṃ nirodhena , natthi dukkhassa sambhavo .
750.
‘‘ Etamādīnavaṃ
T0.479 ñatvā , dukkhaṃ ārambhapaccayā ;Sabbārambhaṃ paṭinissajja , anārambhe vimuttino .
751.
‘‘ Ucchinnabhavataṇhassa , santacittassa bhikkhuno ;
Vikkhīṇo [ vitiṇṇo ( sī .)] jātisaṃsāro , natthi tassa punabbhavo ’’ ti .
(11)‘‘ Siyā
M0.395 aññenapi … pe … kathañca siyā ?Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti sabbaṃ āhārapaccayāti , ayamekānupassanā .
Āhārānaṃ tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa sambhavoti , ayaṃ dutiyānupassanā .
Evaṃ sammā … pe … athāparaṃ etadavoca satthā –
752.
‘‘ Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti , sabbaṃ āhārapaccayā ;
Āhārānaṃ nirodhena , natthi dukkhassa sambhavo .
753.
‘‘ Etamādīnavaṃ ñatvā , dukkhaṃ āhārapaccayā ;
Sabbāhāraṃ pariññāya , sabbāhāramanissito .
754.
‘‘ Ārogyaṃ
P0.146 sammadaññāya , āsavānaṃ parikkhayā ;Saṅkhāya sevī dhammaṭṭho , saṅkhyaṃ [ saṅkhaṃ ( sī . pī .)] nopeti vedagū ’’ ti .
(12)‘‘ Siyā aññenapi … pe … kathañca siyā ?
Yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti sabbaṃ iñjitapaccayāti , ayamekānupassanā .
Iñjitānaṃ tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa sambhavoti , ayaṃ dutiyānupassanā .
Evaṃ sammā … pe … athāparaṃ etadavoca satthā –
755.
‘‘ Yaṃ
V0.195T0.480 kiñci dukkhaṃ sambhoti , sabbaṃ iñjitapaccayā ;Iñjitānaṃ nirodhena , natthi dukkhassa sambhavo .
756.
‘‘ Etamādīnavaṃ ñatvā , dukkhaṃ iñjitapaccayā ;
Tasmā hi ejaṃ vossajja , saṅkhāre uparundhiya ;
Anejo anupādāno , sato bhikkhu paribbaje ’’ ti .
(13)‘‘ Siyā aññenapi … pe … kathañca siyā ?
Nissitassa calitaṃ hotīti , ayamekānupassanā .
Anissito na calatīti , ayaṃ dutiyānupassanā .
Evaṃ sammā … pe … athāparaṃ etadavoca satthā –
757.
‘‘ Anissito na calati , nissito ca upādiyaṃ ;
Itthabhāvaññathābhāvaṃ , saṃsāraṃ nātivattati .
758.
‘‘ Etamādīnavaṃ ñatvā , nissayesu mahabbhayaṃ ;
Anissito anupādāno , sato bhikkhu paribbaje ’’ ti .
(14)‘‘ Siyā
M0.396 aññenapi … pe … kathañca siyā ?Rūpehi , bhikkhave , arūpā [ āruppā ( sī . pī .)] santatarāti , ayamekānupassanā .
Arūpehi
P0.147 nirodho santataroti , ayaṃ dutiyānupassanā .Evaṃ sammā … pe … athāparaṃ etadavoca satthā –
759.
‘‘ Ye ca rūpūpagā sattā , ye ca arūpaṭṭhāyino [ āruppavāsino ( sī . pī .)];
Nirodhaṃ appajānantā , āgantāro punabbhavaṃ .
760.
‘‘ Ye ca rūpe pariññāya , arūpesu asaṇṭhitā [ susaṇṭhitā ( sī . syā . pī .)];
Nirodhe
T0.481 ye vimuccanti , te janā maccuhāyino ’’ ti .(15)‘‘ Siyā aññenapi … pe … kathañca siyā ?
Yaṃ , bhikkhave , sadevakassa lokassa samārakassa sabrahmakassa sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya idaṃ saccanti upanijjhāyitaṃ tadamariyānaṃ etaṃ musāti yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ , ayamekānupassanā .
Yaṃ
V0.196 , bhikkhave , sadevakassa … pe … sadevamanussāya idaṃ musāti upanijjhāyitaṃ , tadamariyānaṃ etaṃ saccanti yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ , ayaṃ dutiyānupassanā .Evaṃ sammā … pe … athāparaṃ etadavoca satthā –
761.
‘‘ Anattani attamāniṃ [ attamānī ( syā .), attamānaṃ ( pī . ka .)], passa lokaṃ sadevakaṃ ;
Niviṭṭhaṃ nāmarūpasmiṃ , idaṃ saccanti maññati .
762.
‘‘ Yena yena hi maññanti , tato taṃ hoti aññathā ;
Tañhi tassa musā hoti , mosadhammañhi ittaraṃ .
763.
‘‘ Amosadhammaṃ
P0.148 nibbānaṃ , tadariyā saccato vidū ;Te ve saccābhisamayā , nicchātā parinibbutā ’’ ti .
(16)‘‘‘ Siyā aññenapi pariyāyena sammā dvayatānupassanā ’ ti , iti ce , bhikkhave , pucchitāro assu ;
‘ siyā ’ tissu vacanīyā .
Kathañca siyā ?
Yaṃ , bhikkhave , sadevakassa lokassa samārakassa sabrahmakassa sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya idaṃ sukhanti upanijjhāyitaṃ , tadamariyānaṃ etaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ , ayamekānupassanā
T0.482 .Yaṃ , bhikkhave , sadevakassa … pe … sadevamanussāya idaṃ dukkhanti upanijjhāyitaṃ tadamariyānaṃ etaṃ sukhanti yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ , ayaṃ
M0.397 dutiyānupassanā .Evaṃ sammā dvayatānupassino kho , bhikkhave , bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ – diṭṭheva dhamme aññā , sati vā upādisese anāgāmitāti .
Idamavoca bhagavā .
Idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā –
764.
‘‘ Rūpā saddā rasā gandhā , phassā dhammā ca kevalā ;
Iṭṭhā kantā manāpā ca , yāvatatthīti vuccati .
765.
‘‘ Sadevakassa lokassa , ete vo sukhasammatā ;
Yattha cete nirujjhanti , taṃ nesaṃ dukkhasammataṃ .
766.
‘‘ Sukhanti
V0.197 diṭṭhamariyehi , sakkāyassuparodhanaṃ ;Paccanīkamidaṃ hoti , sabbalokena passataṃ .
767.
‘‘ Yaṃ
P0.149 pare sukhato āhu , tadariyā āhu dukkhato ;Yaṃ pare dukkhato āhu , tadariyā sukhato vidū .
768.
‘‘ Passa dhammaṃ durājānaṃ , sampamūḷhetthaviddasu [ sampamūḷhettha aviddasu ( sī . pī .), sammūḷhettha aviddasu (?)];
Nivutānaṃ tamo hoti , andhakāro apassataṃ .
769.
‘‘ Satañca vivaṭaṃ hoti , āloko passatāmiva ;
Santike na vijānanti , maggā dhammassa kovidā .
770.
‘‘ Bhavarāgaparetehi
T0.483 , bhavasotānusāribhi ;Māradheyyānupannehi , nāyaṃ dhammo susambudho .
771.
‘‘ Ko nu aññatramariyehi , padaṃ sambuddhumarahati ;
Yaṃ padaṃ sammadaññāya , parinibbanti anāsavā ’’ ti .
Idamavoca bhagavā .
Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti .
Imasmiṃ ca [ imasmiṃ kho ( sī .)] pana veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne saṭṭhimattānaṃ bhikkhūnaṃ anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsūti .
Dvayatānupassanāsuttaṃ dvādasamaṃ niṭṭhitaṃ .
Tassuddānaṃ
P0.150 –Saccaṃ
M0.398 upadhi avijjā ca , saṅkhāre viññāṇapañcamaṃ ;Phassavedaniyā taṇhā , upādānārambhaāhārā ;
Iñjitaṃ calitaṃ rūpaṃ , saccaṃ dukkhena soḷasāti .
Mahāvaggo tatiyo niṭṭhito .
Tassuddānaṃ
V0.198 –Pabbajjā ca padhānañca , subhāsitañca sundari ;
Māghasuttaṃ sabhiyo ca , selo sallañca vuccati .
Vāseṭṭho cāpi kokāli , nālako dvayatānupassanā ;
Dvādasetāni suttāni , mahāvaggoti vuccatīti .