3. Pakiṇṇakasaṅgahaanudīpanā

129. PakiṇṇakasaṅgaheM0.108 .

Ubhinnaṃ citta cetasikānaṃ .

‘‘ Tepaññāsā ’’ ti tepaññāsavidhā .

‘‘ Bhāvo ’’ ti vijjamānakiriyā .

Yo lakkhaṇa rasādīsu lakkhaṇanti vuccati .

Tenāha ‘‘ dhammānaṃ ’’ tiādiṃ .

Pavattoti pāṭhasesa padaṃ .

Etena ‘ vedanā bhedena cittacetasikānaṃ saṅgaho ’ tiādīsupi vedanā bhedena pavatto cittacetasikānaṃ saṅgahotiādinā sambandhaṃ dasseti .

‘‘ Vacanattho dassito ’’ ti , kathaṃ dassitoti āha ‘‘ vedanā bhedena cittacetasikānaṃ saṅgaho ’’ tiādi .

‘‘ Tesaṃ dāni yathārahaṃ ’’ ti ettha ‘‘ tesaṃ ’’ ti cittacetasikānaṃ , saṅgaho nāmāti sambandho .

Etena ayaṃ saṅgaho citta cetasikānaṃ eva saṅgahoti siddhaṃ hoti .

Vedanā hetuto .

La .

Lambaṇavatthuto saṅgaho nāmāti sambandho .

Etena upari vedanā saṅgahotiādīsu vedanāto saṅgaho vedanā saṅgaho .

La .

Vatthuto saṅgaho vatthu saṅgahoti siddhaṃ hoti , vedanātotiādīsu ca vedanā bhedatotiādi atthato siddhaṃ hoti .

Evaṃ channaṃ pakiṇṇakasaṅgahānaṃ vacanattho dassito .

Tenāha ‘‘ vedanā bhedenā ’’ tiādiṃ .

Ādinā dassitoti sambandho .

‘‘ Saṅgaho nāma niyyate ’’ ti vuttattā ‘‘ nīto nāma atthī ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Niyyate ’’ ti ca pavattīyateti attho .

Nanu tesaṃ ‘‘ saṅgaho nāma niyyate ’’ ti vuttattā dvīhi citta cetasikehi eva ayaṃ saṅgaho netabboti .

Na .

Cittena nīte cetasikehi visuṃ netabba kiccassa abhāvatoti dassetuṃ ‘‘ citte pana siddhe ’’ tiādi vuttaṃ .

130. Vedanā saṅgahe .

Vedanā bhedaṃ nissāya imassa saṅgahassa pavattattā ‘‘ nissaya dhamma pariggahatthan ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Saṃyuttake ’’ ti vedanā saṃyuttake .

‘‘ Ārammaṇaṃ anubhontī ’’ ti ārammaṇa rasaṃ anubhonti .

‘‘ Te ’’ ti tejanā .

‘‘ Taṃ ’’ ti taṃ ārammaṇaṃ .

‘‘ Sātato ’’ ti sukhākārato .

‘‘ Assātato ’’ ti dukkhā kāratoM0.109 .

Tato aññopakāro natthi , tasmā vedanā anubhavana lakkhaṇena tividhā eva hotīti yojanā .

‘‘ Dve ’’ ti dve vedanāyo .

Upekkhaṃ sukhe saṅgahetvā sukhadukkhavasena vā dve vedanā vuttāti yojanā .

‘‘ Santasmiṃ esā paṇīte sukhe ’’ ti jhānasampayuttaṃ adukkhama sukhaṃ sandhāya vuttaṃ .

Pañca bhedādīsu vitthāro vedanā saṃyutte gahetabbo .

Vedayitanti ca vedanāti ca atthato ekaṃ .

‘‘ Sabbaṃ taṃ dukkhasmiṃ ’’ ti sabbaṃ taṃ vedayitaṃ dukkhasmiṃ eva paviṭṭhaṃ hoti .

Saṅkhāra dukkhataṃ ānanda mayā sandhāya bhāsitaṃ saṅkhāra vipariṇāmatañca , yaṃ kiñci vedayitaṃ , sabbaṃ taṃ dukkhasmiṃti pāḷi .

‘‘ Indriyabhedavasenā ’’ ti somanassa sahagataṃ , upekkhāsahagataṃ , domanassa sahagataṃ , sukhasahagataṃ , dukkha sahagatanti evaṃ indriya bhedavasena .

‘‘ Yesu dhammesū ’’ ti sampayutta dhammesu .

‘‘ Tesaṃ ’’ ti sampayutta dhammānaṃ .

Tattha sukhasampayuttā dhammā kāyika sukha sampayutta cetasika sukha sampayutta vasena duvidhā .

Evaṃ issaraṭṭhānabhūtānaṃ sampayutta dhammānaṃ duvidhattā anubhavana bhede tīsu vedanāsu ekaṃ sukha vedanaṃ dvidhā bhinditvā sukhindriyaṃ somanassindriyanti vuttaṃ .

Dukkhasampayutta dhammesupi esevanayo .

‘‘ Api cā ’’ ti kiñci vattabbaṃ atthīti attho .

‘‘ Tepī ’’ ti upekkhā sampayuttāpi dhammā .

Cakkhādi pasādakāyā nāma cakkhu sota ghāna jivhā pasādakāyā .

Tesu nissitā nāma cakkhu viññāṇa cittuppādādayo .

‘‘ Sabbhāvā ’’ ti santabhāvato saṃvijjamāna bhāvato duvidhā hontīti yojanā .

‘‘ Eka rasattā ’’ ti majjhattabhāvena ekarasattā .

‘‘ Itarānī ’’ ti somanassa domanassa upekkhindriyāni .

Sesamettha suviññeyyaṃ .

131. Hetusaṅgahe .

‘‘ Suppatiṭṭhitabhāvasādhanaṃ ’’ ti suṭṭhu patiṭṭhahantīti suppatiṭṭhitā .

Suppatiṭṭhita bhāvasādhanaṃ hetu kiccaṃ nāmāti yojanā .

‘‘ Imepi dhammā ’’ ti imepi cha hetu dhammā .

‘‘ Tatthā ’’ ti tesu ārammaṇesu , sādhenti .

Tasmā suppatiṭṭhita bhāvasādhanaṃ hetukiccaṃ nāmāti vuttaṃ .

‘‘ Apare panā ’’ ti paṭṭhānaṭṭha kathāyaṃM0.110 āgato revatatthera vādo .

‘‘ Dhammānaṃ kusalādi bhāvasādhanaṃ ’’ ti sahajātadhammānaṃ kusalabhāvasādhanaṃ akusalabhāvasādhanaṃ abyākatabhāvasādhanaṃ .

‘‘ Evaṃ sante ’’ tiādi taṃ vādaṃ paṭikkhipantānaṃ paṭikkhepavacanaṃ .

‘‘ Yesan ’’ ti mohamūla citta dvaye moho ca ahetuka cittuppāda rūpa nibbānāni ca .

‘‘ Na sampajjeyyā ’’ ti sahajāta hetuno abhāvā tassa mohassa akusala bhāvo , itare sañca abyākata bhāvo na sampajjeyya .

Idaṃ vuttaṃ hoti .

Hetu nāma sahajāta dhammānaṃ kusalādibhāvaṃ sādhetīti vuttaṃ .

Evaṃ sati , so moho sampayutta dhammānaṃ akusala bhāvaṃ sādheyya .

Attano pana akusala bhāvaṃ sādhento sahajāto añño hetu natthi .

Tasmā tassa akusalabhāvo na sampajjeyya .

Tathā ahetuka cittuppāda rūpa nibbānānañca abyākatabhāvaṃ sādhento koci sahajāto hetu nāma natthīti tesampi abyākata bhāvo na sampajjeyya .

Na ca na sampajjati .

Tasmā so theravādo na yuttoti .

Ettha siyā .

Soca moho attano dhammatāya akusalo hoti .

Tāni ca ahetuka cittuppādarūpa nibbānāni attano dhammatāya abyākatāni hontīti .

Evaṃ sante , yathā te dhammā .

Tathā aññepi dhammā attano dhammatāya eva kusalā kusalā byākatā bhavissanti .

Na cettha kāraṇaṃ atthi , yenakāraṇena te eva dhammā attano dhammatāya akusalā byākatā honti .

Aññe pana dhammā attano dhammatāya kusalā kusalā byākatā na honti , hetūhi eva hontīti .

Tasmā tesaṃ sabbesampi kusalādi bhāvatthāya hetūhi payojanaṃ natthi .

Tasmā so theravādo na yutto yevāti .

Na kevalañca tasmiṃ theravāde ettako doso atthi .

Atha kho aññopi doso atthīti dassetuṃ ‘‘ yāni cā ’’ tiādimāha .

Tatthāyaṃ adhippāyo .

Sace dhammānaṃ kusalādi bhāvo sahajāta hetuppaṭibaddho siyā .

Evaṃ sati , hetu paccaye kusala hetuto laddha paccayāni rūpāni kusalāni bhaveyyuṃ .

Akusala hetuto laddha paccayāni rūpāni akusalāni bhaveyyuṃM0.111 .

Na ca bhavanti .

Tasmā so vādo ayutto yevāti .

Idāni puna taṃ theravādaṃ paggahetuṃ ‘‘ yathāpanā ’’ tiādimāha .

‘‘ Dhammesū ’’ ti catussacca dhammesu .

Muyhanakiriyā nāma andhakāra kiriyā .

Dhammacchando nāma dānaṃ dātukāmo , sīlaṃ pūretukāmo , bhāvanaṃ bhāvetukāmo iccādinā pavatto chando .

‘‘ Akkhantī ’’ ti akkhamanaṃ , arocanaṃ , amanāpo .

Pāpa dhamma pāpā rammaṇa virodho nāma kāmarāgaṭṭhānīyehi sattavidha methuna dhammādīhi pāpa dhammehi ceva pañcakāmaguṇā rammaṇe hi ca cittassa virodho , jeguccho paṭikūlo .

Muyhanakiriyā pana ekanta akusala jātikā eva hoti .

Ettāvatā mohamūla citta dvaye moho attano dhammatāya akusalo hotīti imamatthaṃ patiṭṭhāpeti .

‘‘ Evaṃ sante ’’ tiādikaṃ tattha dosāropanaṃ vidhamati .

Idāni ahetuka cittuppāda rūpa nibbānāni attano dhammatāya abyākatāni hontīti imamatthaṃ patiṭṭhāpetuṃ ‘‘ yoca dhammo ’’ tiādimāha .

‘‘ Ettakamevā ’’ ti aññaṃ dukkara kāraṇaṃ natthīti adhippāyo .

‘‘ Ahetuka cittānaṃ ’’ ti ahetuka cittuppādānaṃ .

Attano dhammatāya eva siddho .

Ettāvatā-ahetuka .

La .

Nibbānāni attano dhammatāya abyākatāni hontī-ti imamatthaṃ patiṭṭhāpeti .

‘‘ Evaṃ sante ’’ tiādi tattha dosāropanaṃ apaneti .

Idāni sabbopi moho attano dhammatāya akusala bhāveṭhatvā aññesaṃ icchā nāma atthi , akkhanti nāma atthīti evaṃ vuttānaṃ icchā akkhanti dhammānampi akusala bhāvaṃ sādhetīti dassetuṃ ‘‘ tattha moho ’’ tiādimāha .

‘‘ Muyhana nissandāni evā ’’ ti muyhanakiriyāya nissandapphalāni eva .

Na kevalaṃ so lobhādīnaṃ akusalabhāvaṃ sādheti , atha kho alobhādīnampi kusalabhāvaṃ so eva sādhetīti dassetuṃ ‘‘ alobhādīnañcā ’’ tiādi vuttaṃ .

‘‘ Avijjānusayena saheva siddho ’’ ti tāni sattasantāne avijjānusaye appahīne kusalāni honti .

Pahīne kiriyāni hontīti adhippāyo .

Idāni lobha dosānaṃ alobhādīnañca hetu kiccaṃ dassetuṃ ‘‘ tāni pana lobhādīnī ’’ tiādi vuttaṃ .

Rajjana dussanānaṃ nissandāni rajjanādinissandāni .

‘‘ Diṭṭhi mānādīnī ’’ tiM0.112 diṭṭhi māna issā macchariyādīni .

Arajjana adussana amuyhanānaṃ nissandāni arajjanādi nissandāni .

‘‘ Saddhādīnī ’’ ti saddhā sati hiri ottappādīni .

‘‘ Hetumukhenapī ’’ ti ahetuka cittuppāda rūpa nibbānānaṃ abyākatabhāvo attano dhammatāya siddhoti vutto .

Sahetuka vipāka kriyānaṃ abyākata bhāvo pana attano dhammatāya siddhotipi sahajāta hetūnaṃ hetu kiccena siddhotipi vattuṃ vaṭṭatīti adhippāyo .

Vibhāva nipāṭhe .

‘‘ Maggitabbo ’’ ti gavesitabbo .

Atha tesaṃ kusalādi bhāvo sesasampayutta hetuppaṭi baddho siyāti yojanā .

‘‘ Appaṭi baddho ’’ ti hetunā appaṭi baddho .

‘‘ Kusalādibhāvo ’’ ti kusalādibhāvo siyā .

‘‘ So ’’ ti kusalādibhāvo .

‘‘ Ahetukānaṃ ’’ ti ahetuka cittuppāda rūpa nibbānānaṃ .

Idāni ‘ yāni ca laddhahetu paccayānī ’ tiādi vacanaṃ paṭikkhipanto ‘‘ yathācā ’’ tiādimāha .

‘‘ Rūpārūpa dhammesū ’’ ti niddhāraṇe bhumma vacanaṃ .

‘‘ Arūpa dhammesu evā ’’ ti niddhāraṇīyaṃ .

Na rūpa dhammesu pharanti .

Evaṃ sati , kasmā te rūpa dhammā jhānapaccayuppannesu vuttāti āha ‘‘ te panā ’’ tiādiṃ .

Sesamettha suviññeyyaṃ .

‘‘ Taṃ pana tesaṃ ’’ ti tesaṃ haṃsādīnaṃ taṃ vaṇṇavisesaṃ .

‘‘ Yoniyo ’’ ti mātāpitu jātiyo .

‘‘ Abyākatānaṃ panāti sabbaṃ ’’ ti abyākatānaṃ pana abyākatabhāvo niranusaya santānappaṭi baddho , kammappaṭi baddho , avipākabhāvappaṭi baddho cāti daṭṭhabbanti idaṃ sabbaṃ .

‘‘ Vutta pakkhepatati yevā ’’ ti tasmiṃ pakkhe antogadhamevāti adhippāyo .

132. Kiccasaṅgahe .

Tasmiṃ parikkhīṇeti sambandho .

‘‘ Kammassā ’’ ti kammantarassa .

Cutassa sattassa abhinibbattīti sambandho .

‘‘ Bhavantarādippaṭi sandhāna vasenā ’’ ti bhavantarassa ādikoṭiyā paṭisandhāna vasena .

Bhavasantānassa pavattīti sambandho .

Kathaṃ pavattīti āha ‘‘ yāva taṃ kammaṃ ’’ tiādiṃ .

‘‘ Avicchedappavatti paccayaṅgabhāvenā ’’ ti avicchedappavattiyā padhāna paccaya saṅkhātena aṅgabhāvena .

Etena bhavaṅgapade aṅgasaddassa atthaṃ vadatiM0.113 .

Tenāha ‘‘ tassahī ’’ tiādiṃ .

‘‘ Tassā ’’ ti bhavaṅgassa .

Āvajjanaṃ āvaṭṭananti eko vacanattho .

Taṃ vā āvajjetīti eko .

‘‘ Taṃ ’’ ti citta santānaṃ .

Āvaṭṭati vā taṃ etthāti eko .

Āvaṭṭati vā taṃ etenāti eko .

‘‘ Taṃ ’’ ti citta santānaṃ .

Āvajjeti vāti eko .

‘‘ Voṭṭhabbanaṃ ’’ ti vi-ava-ṭhapanaṃti padacchedo .

Vibhāvani vicāraṇāyaṃ .

‘‘ Ekāvajjana parikamma cittato ’’ ti maggena vā abhiññāya vā ekaṃ samānaṃ āvajjanaṃ assāti viggaho .

Tassaṃ vīthiyaṃ ‘ āvajjanaṃ , parikammaṃ , upacāro , anulomaṃ , gotrabhū , ti ettha parikamma javanacittaṃ idha parikamma cittanti vuttaṃ .

‘‘ Tānī ’’ ti maggā bhiññājavanāni .

‘‘ Tatthā ’’ ti tasmiṃ vibhāvani pāṭhe .

‘‘ Dīghaṃ addhānaṃ ’’ ti sakalarattiyaṃ vā sakala divasaṃ vā niddokkamana vasena dīghaṃ kālaṃ .

Sesamettha suviññeyyaṃ .

‘‘ Paṭisandhiyāṭhānaṃ ’’ ti paṭisandhikiccassa ṭhānaṃ .

Kālohi nāma visuṃ cittassa ārammaṇa bhūto eko paññatti dhammoti etena kālo nāma sabhāvato avijjamānattā kathaṃ kiccānaṃ pavattiṭṭhānaṃ nāma sakkā bhavitunti imaṃ āsaṅkaṃ visodheti .

‘‘ Itarathā ’’ ti tathā aggahetvā aññathā kiccaṭṭhānānaṃ abhede gahite satīti attho .

‘‘ Sayaṃ somanassa yuttaṃpī ’’ ti kadāci sayaṃ somanassa yuttaṃpi .

‘‘ Taṃ ’’ ti somanassa santīraṇaṃ .

‘‘ Laddhapaccaya bhāvenā ’’ ti laddhaanantara paccayabhāvena .

‘‘ Āsevana bhāva rahitaṃ pī ’’ ti āsevana guṇa rahitampi .

Tañhi āsevana paccaye paccayopi na hoti , paccayuppannampi na hotīti .

‘‘ Parikamma bhāvanā balena ca pavattattā ’’ ti idaṃ phalasamāpatti vīthiyaṃ phalajavanesu pākaṭaṃ .

Sesametthasubodhameva .

133. Dvārasaṅgahe .

‘‘ Ādāsapaṭṭamayo ’’ ti ādāsapaṭṭena pakato .

‘‘ Dve evā ’’ ti dve eva dvārāni .

‘‘ Dvāra sadisattā ’’ ti nagara dvāra sadisattā .

‘‘ Kammavisesa mahābhūta visesa siddhenā ’’ ti ettha kammavisesena ca mahābhūta visesena ca siddhoti viggaho .

Āvajjanādīni ca vīthi cittāni gaṇhanti .

‘‘ Yamhī ’’ ti yasmiṃM0.114 cakkhumhi .

Tadeva cakkhu cakkhudvāraṃ nāmāti sambandho .

‘‘ Tesaṃ dvinnaṃ ’’ ti rūpa nimittānañca āvajjanādi vīthicittānañca .

‘‘ Visaya visayī bhāvūpagamanassā ’’ ti ettha rūpa nimittānaṃ visayabhāvassa upagamanaṃ nāma cakkhu maṇḍe āpātāgamanaṃ vuccati .

Āvajjanādīnaṃ visayī bhāvassa upagamanaṃ nāma tesaṃ nimittānaṃ ārammaṇa karaṇaṃ vuccati .

‘‘ Mukhappathabhūtattā ’’ ti mukhamaggabhūtattā .

Evaṃ dvāra saddassa karaṇa sādhanayuttiṃ dassetvā idāni adhikaraṇa sādhana yuttiṃ dasseti ‘‘ athavā ’’ tiādinā .

‘‘ Rūpānaṃ ’’ ti rūpa nimittānaṃ .

‘‘ Cakkhumeva cakkhu dvāran ’’ ti etena cakkhumeva dvāraṃ cakkhu dvāranti avadhāraṇa samāsaṃ dasseti .

‘‘ Kāraṇaṃ vuttamevā ’’ ti heṭṭhā cittasaṅgahe manodvārāvajjanapade vuttameva .

Sabbaṃ ekūna navutividhaṃ cittaṃ manodvārameva nāma hoti .

Tathāhi vuttaṃ aṭṭhasāliniyaṃ ayaṃ nāmamano manodvāraṃ nāma na hotīti na vattabboti .

‘‘ Upapatti dvāramevā ’’ ti upapattibhava pariyāpannaṃ kammajadvārameva .

‘‘ Idha cā ’’ ti imasmiṃ saṅgahaganthe ca .

Yañca sādhaka vacananti sambandho .

‘‘ Tatthā ’’ ti vibhāvaniyaṃ .

‘‘ Tattheva taṃ yuttaṃ ’’ ti tasmiṃ pāḷippadese eva taṃ sādhaka vacanaṃ yuttaṃ .

Itare dve paccayāti sambandho .

‘‘ Manañcāti etthā ’’ ti manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇaṃti vākye manañcātipade .

Tattha pana javana manoviññāṇassa uppattiyā catūsu paccayesu manañcāti ettha dvārabhūtaṃ bhavaṅgamano ca āvajjana mano cāti dve paccayā labbhanti .

Dhamme cāti pade dhammārammaṇa saṅkhāto eko paccayo labbhati .

Ca saddena manoviññāṇa sampayuttakkhandhā gayhanti .

Evaṃ cattāro paccayā honti .

‘‘ Ettha cā ’’ ti imasmiṃ aṭṭhakathā vacane .

‘‘ Sannihita paccayānaṃ eva tattha adhippetattā ’’ ti paṭicca saddasāmatthiyena āsanne dharamānapaccayānaṃ eva tasmiṃ pāḷivākye adhippetattā .

‘‘ Dvārabhāvārahassā ’’ ti visaya visayīnaṃ vutta nayena pavatti mukhabhāvārahassa .

Etena ārammaṇāni āpātaṃ āgacchantu vā , māvā , vīthi cittāni pavattantuvā , māvā , appamāṇaṃ .

Pabhassarappasannabhāvena dvārabhāvā rahatā eva pamāṇanti dīpeti .

‘‘ Niṭṭhamettha gantabbaṃ ’’ ti sanniṭṭhānaṃ ettha gantabbaṃ .

DvāravikāraM0.115 mūlakāni tādisāni kiccāni yesaṃ tāni taṃ kiccavantāni .

‘‘ Kammavasena sijjhantī ’’ ti sattasantāne pavattantīti adhippāyo .

Taṃ kiccavantāni cittāni .

Vibhāvani pāṭhe ‘‘ manodvāra saṅkhāta bhavaṅgato ’’ ti manodvāra saṅkhāta bhavaṅga bhāvato ca .

‘‘ Ārammaṇantaraggahaṇavasena appavattito ’’ ti paṭisandhi cittena yathā gahitaṃ kammakammanimittādikaṃ ārammaṇaṃ muñcitvā pavattikāle chasu dvāresu āpātāgatassa ārammaṇantarassa gahaṇa vasena appavattito ca .

Heṭṭhāpi pañcadvārā vajjana cakkhu viññāṇa sampaṭicchana santīraṇa voṭṭhabbana kāmāvacarajavana tadā rammaṇa vasenātiādinā kiccasīseneva .

La .

Vutto .

Etthahi āvajjana sampaṭicchanādīni kicca visesānaṃ nāmāni honti .

‘‘ Ce ’’ ti ce vadeyya .

‘‘ Nā ’’ ti na vattabbaṃ .

‘‘ Tathā assutattā ’’ ti ekūna vīsati dvāra vimuttānīti ca , cha dvārikāni ceva dvāra vimuttānīti ca , mahaggata vipākāni dvāra vimuttāne vāti ca , sutaṃ .

Na pana dvārika vimuttānīti sutaṃ .

134. Ārammaṇa saṅgahe .

‘‘ Dubbala purisenā ’’ ti gelaññābhibhūtattā vā jarābhibhūtattā vā daṇḍena vā rajjukena vā vinā uṭṭhātumpi patiṭṭhātumpi aparāparaṃ gantumpi asakkontena dubbala purisena daṇḍakaṃ vā rajjukaṃ vā ālambiyati .

Ālambitvā uṭṭhāti .

Patiṭṭhāti .

Aparāparaṃ gacchati .

Evameva .

Amuñca mānehi hutvāti pāṭhaseso .

‘‘ Āgantvā ’’ ti ārammaṇa karaṇa vasena tato tato āgantvā .

‘‘ Visuṃ siddhānī ’’ ti ālambiyatīti etasmiṃ atthe sati , ālambaṇanti sijjhati .

Ārammaṇanti na sijjhati .

Tāni ettha āgantvā ramantīti etasmiṃ atthe sati , ārammaṇanti sijjhati .

Ālambaṇanti na sijjhati .

Evañca sati ekaṃ padaṃ dvīhivākyehi dassanaṃ na sundaranti .

‘‘ Aññāni ārammaṇānī ’’ ti rūpārammaṇato aññāni saddārammaṇādīni .

‘‘ Āgacchatī ’’ ti āvibhāvaṃ gacchati , uppādappavatti vasena paccakkhabhāvaṃ pāpuṇāti .

‘‘ Āgacchitthā ’’ ti āvibhāvaṃ gacchittha , uppādappavatti vasena paccakkhabhāvaṃ pāpuṇittha .

‘‘ Anāgataṃ ’’ ti ettha na kāro avatthā vasena paṭisedho .

Yo dhammoM0.116 paccaya sāmaggiyaṃ sati āgamana jātiko uppajjana sīlo .

So eva idāni āgacchati , idāni āgacchittha , idāni āgamana jātiyaṃ ṭhito , nāgacchati nāgacchitthāti iminā atthena so anāgato nāma .

Nibbāna paññattiyo pana āgamana jātikā na honti .

Tasmā āgamanappasaṅgābhāvato anāgatāti na vuccantīti .

Tenāha ‘‘ uppāda jātikā ’’ tiādiṃ .

‘‘ Taṃ vicāretabbaṃ ’’ ti vatvā vicāraṇākāraṃ dasseti ‘‘ sabbepihī ’’ tiādinā .

Te yadā vattabba pakkhe tiṭṭhantīti sambandho .

Uppāda jātikānaññeva saṅkhata dhammānaṃ .

Tāsaṃ nibbāna paññattīnaṃ .

‘‘ Na tathā imesaṃ ’’ ti imesaṃ dvāra vimuttānaṃ ārammaṇaṃ pana tathā na hotīti yojanā .

‘‘ Tatthā ’’ ti tasmiṃ bhava visese .

Vibhāvanipāṭhe ‘‘ āvajjanassaviyā ’’ ti āvajjanassa ārammaṇaṃ viya .

Aggahitameva hutvā .

‘‘ Ekavajjana vīthiyaṃ aggahita bhāvo idha na pamāṇan ’’ ti cha dvāraggahitanti idha appamāṇaṃ .

Bhavantare gahitassa adhippetattā .

‘‘ Kālavimutta sāmaññaṃ ’’ vāti yaṃ kiñcikāla vimuttaṃ vā na hotīti adhippāyo .

Āgamasiddhi vohāro nāma ‘‘ kammanti vā , kammanimittanti vā , gati nimittanti vā , pasiddho vohāro vuccati .

Ajāta satturājā saṅkiccajātakepi pitaraṃ māreti .

Tasmā ‘‘ dvīsubhavesū ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Cha hi dvārehī ’’ ti karaṇa bhūtehi chahi cakkhādi dvārehi .

‘‘ Maraṇāsanna javanehī ’’ ti kattu bhūtehi maraṇāsanne pavattehi cha dvārika javanehi .

‘‘ Anekaṃ sabhāvaṃ ’’ ti anekanta bhāvaṃ .

Yañhi ārammaṇanti sambandho .

‘‘ Kenaci dvārena aggahitameva hotī ’’ ti ettha asaññī bhavato cutānaṃ sattānaṃ kāmapaṭisandhiyā kammādi ārammaṇaṃ bhavantare kenaci dvārena aggahitanti yuttaṃ .

Kasmā , tasmiṃ bhave kassacidvārasseva abhāvato .

Arūpabhavato cutānaṃ pana kāmapaṭisandhiyā gati nimitta sammataṃ ārammaṇaṃ kathaṃ bhavantare kenaci dvārena aggahitaṃ bhaveyya , manodvāraggahitameva bhaveyyāti imaṃ codanaṃ visodhetuṃ ‘‘ ettha ca yasmā paṭṭhāne ’’ tiādi vuttaṃ .

Tato cutānaṃ sattānaṃ yā kāmapaṭisandhi , tassākāmapaṭi sandhiyā .

Paccuppannaṃ gatinimittaṃM0.117 ārammaṇaṃ etissāti viggaho .

Kāmapaṭisandhi .

Paresaṃ payoga balenāpi kammādīnaṃ upaṭṭhānaṃ nāma hotītiādinā yojetabbaṃ .

‘‘ Suṭṭhu āsevitānaṃ ’’ ti cirakālaṃ saṅgha vatta cetiyavatta karaṇādivasena taṃ taṃ bhāvanā kammavasena ca suṭṭhu āsevitānaṃ kammakammanimittānaṃ .

‘‘ Hoti yevā ’’ ti kammādīnaṃ upaṭṭhānaṃ nāma hotiyeva .

‘‘ Āgantvā ’’ ti imaṃ manussa lokaṃ āgantvā gaṇhantiyeva .

Tadāpi nirayapālehi dassitaṃ taṃ taṃ gati nimittaṃ ārammaṇaṃ katvā cavanti .

‘‘ Taṃ ’’ ti revatiṃ nāma itthiṃ .

Nanu nirayapālā nāma tāvatiṃsā bhavanaṃ gantuṃ na sakkuṇeyyunti .

No nasakkuṇeyyuṃ .

Kasmā , mahiddhika yakkha jātikattāti dassetuṃ ‘‘ tehī ’’ tiādi vuttaṃ .

‘‘ Vessavaṇa dūtā ’’ ti vessavaṇamahārājassa dūtā .

‘‘ Upacārajjhāneṭhatvā ’’ ti appanājhānaṃ apattatāya upacārabhāvanābhūte kāmāvacarajjhāneṭhatvā .

‘‘ Tāneva nimittānī ’’ ti pathavīkasiṇa nimittādīni paṭibhāga nimittāni .

‘‘ Kāmapaṭisandhiyā ārammaṇaṃ ’’ ti tehi nimittārammaṇehi aññaṃ upacāra bhāvanā kammaṃ vā yaṃ kiñci anurūpaṃ gati nimittaṃ vā .

‘‘ Tāneva nimittāni gahetvā ’’ ti vacanena tāni nimittāni maraṇāsanna javanehi gahitānīti dasseti .

Tāni ca paññatti dhammattā kāmapaṭisandhiyā ārammaṇaṃ na hontīti .

‘‘ Paccuppannagati nimitte siddhe siddhamevā ’’ ti tasmiṃ bhave gatassa tattha yāvajīvampi anu bhavitabbaṃ ārammaṇaṃ nāma tasmiṃ khaṇe dharamānaṃ paccuppannampi atthi .

Tato vaḍḍhamānaṃ anāgatampi atthi .

Tattha paccuppanne upaṭṭhahante paṭisandhiyā ārammaṇaṃ sampajjati .

Anāgataṃ pana anupaṭṭhahantampi paccuppanne antogadhasadisaṃ hotīti adhippāyo .

Vibhāvani pāṭhena ca paccuppanna gatinimittaṃ viya āpātamāgataṃ , kasmā , paccuppanna gati nimitteneva kicca siddhito-ti adhippāyo .

Sesamettha subodhaṃ .

‘‘ Tānihī ’’ tiādīsu .

Keci vadanti .

Anejosanti mārabbha .

Yaṃ kālamakarīmunīti vuttattā sabbaññu buddhādīnaṃ parinibbāna cuti cittaṃ santi lakkhaṇaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ karotīti .

Taṃ sabbathāpi kāmāvacarā lambaṇā nevāti iminā apanetabbanti dassetuṃ ‘‘ tā nihiM0.118 sabbaññu buddhānaṃ uppannāni pī ’’ tiādi vuttaṃ .

‘‘ Lokuttara dhammā ’’ tiādīsu .

‘‘ Tānī ’’ ti dvādasā kusala cittāni aṭṭhañāṇa vippayutta kusala kriya javanāni ca .

Ajjhāna lābhino puthujjanā mahaggatajjhānānipi ālambituṃ na sakkontīti vuttaṃ ‘‘ paññattiyā saha kāmāvacarā rammaṇānī ’’ ti .

‘‘ Tāne vā ’’ ti ñāṇa sampayutta kāma kusalāni eva .

Jhānalābhīnaṃ tāneva ñāṇa sampayuttakāma kusalāni .

Heṭṭhima phalaṭṭhānaṃ tāneva attanā adhigata maggaphala nibbānā rammaṇāni .

‘‘ Jhānāni patthentī ’’ ti āyatiṃ jhānalābhino bhaveyyāmāti patthanaṃ karonti .

‘‘ Tesaṃ pī ’’ ti tesaṃ puthujjanānampi .

‘‘ Te ’’ ti te lokuttara dhammā .

‘‘ Anubhontī ’’ ti sampāpuṇanti .

‘‘ Navanipāte ’’ ti aṅguttara nikāye navanipāte .

Sesaṃ sabbaṃ suviññeyyameva .

135. Vatthusaṅgahe .

‘‘ Vatthū ’’ ti nissaya viseso vuccati .

Tāni nissaya vatthūni yesaṃ tāni tabbatthukāni .

‘‘ Tesañca saddo na yujjatī ’’ ti tesaṃ vāde ca saddo na yujjati .

Na hi alutta ca kāraṃ dvanda padaṃ nāma atthīti .

‘‘ Pubbapadesu ānetabbo ’’ ti cakkhu vatthu ca sotavatthu cātiādinā ānetabbo .

Samāsa padaṃ na yujjati .

Na hi samāsa padato eka desaṃ aññattha ānetuṃ yujjatīti .

Avibhattika niddeso nāma cakkhuṃ , sotaṃ , ghānaṃ , jivhā , kāyo , hadayaṃ , vatthu cāti vattabbe pubbapadesu avibhattika niddeso .

Evañcasati vatthu saddo ca saddo ca pubbapadesu ānetuṃ labbhantīti .

Kāmataṇhāya adhīnena āyattena kāmāvacara kammena nibbattā kāmataṇhādhīna kamma nibbattā .

‘‘ Rūpādīnaṃ paribhogo ’’ ti rūpādīnaṃ pañcakāmaguṇānaṃ paribhogo .

‘‘ Parittakammaṃ pī ’’ ti sabbaṃ kāmāvacara kammampi .

‘‘ Pūrayamānaṃ ’’ ti paripūrentaṃ .

Cakkhu dassanānuttariyaṃ nāma .

Sotaṃ savanānuttariyaṃ nāma .

Sabbesaṃ dassana kiccānaṃ majjhe buddha dassanā divasena anuttaraṃ dassanaṃ janetīti dassanānuttariyaṃ .

Evaṃ savanānuttariyepi catusacca dhammassavanā divasenāti vattabbaṃ .

‘‘ Ajjhatta bahiddha santā nesu pī ’’ tiM0.119 ajjhatta santānepi bahiddha santānepi .

‘‘ Suddhe ’’ ti kenaci ālokena ca andhakārena ca virahite .

Āloko hi eko rūpa viseso .

Tathā andhakāro ca .

Te ca tattha natthi .

‘‘ Imasmiṃ saṅgahe ’’ ti vatthu saṅgahe .

Visiṭṭhaṃ jānanaṃ vijānanaṃ .

Tañca vijānanaṃ tīsu manodhātūsu natthīti vuttaṃ ‘‘ vijānana kiccābhāvato ’’ ti .

Āvajjana kiccaṃ kimetanti , manasikāra mattaṃ hoti .

Sampaṭicchana kiccañca pañcaviññāṇehi yathā gahitāneva pañcārammaṇāni sampaṭicchana mattaṃ hoti .

Tenāha ‘‘ visesajānana kiccāni na hontī ’’ ti .

Dassanaṃ , savanaṃ , ghāyanaṃ , sāyanaṃ , phusanan , ti imāni kiccāni thokaṃ visesa jānana kiccāni hontīti vuttaṃ ‘‘ paccakkhato dassanā divasenā ’’ tiādiṃ .

Thokaṃ visesa jānana kiccāni honti .

Tasmā tāni pañcaviññāṇānīti vuttāni .

Avasesā pana santīraṇādayo manoviññāṇadhātuyo nāmāti sambandho .

Nanu mananaṭṭhena mano ca taṃ vijānanaṭṭhena viññāṇañcāti vuttepi pañcaviññāṇehi viseso natthīti āha ‘‘ atissaya visesa jānana dhātuyoti attho ’’ ti .

Evaṃ santepi so attho saddayuttiyā siddho na hoti .

Yadicchā vasena vutto hotīti āha ‘‘ pariyāya padānaṃ ’’ tiādi .

Etena so attho saddayuttiyā eva siddho .

Na yadicchāvasena vuttoti dasseti .

‘‘ Visesana samāse ’’ ti mano ca taṃ viññāṇañcāti manoviññāṇanti evarūpe kammadhāraya samāse .

‘‘ Padaṭṭhānaṃ ’’ ti ettha padanti ca ṭhānanti ca kāraṇattha vacanāni , tasmā pariyāya saddā nāma .

Padañca taṃ ṭhānañcāti vutte atissaya kāraṇanti attho viññāyati .

Tathā dukkha dukkhaṃ , rūpa rūpaṃ , rāja rājā , devadevotiādīni .

‘‘ Katthaci dissati yujjati cā ’’ ti na hi katthaci dissati ca .

Sacepi katthaci disseyya , na hi yujjati cāti attho .

‘‘ Manaso viññāṇaṃ ’’ ti ettha paṭisandhi cittato paṭṭhāya yāvacuti cittā antare sabbaṃ citta santānaṃ satta viññāṇa dhātūnaṃ vasena vibhāgaṃ katvā attho vattabbo .

Pañcadvārā vajjanañca sampaṭicchana dvayañca manodhātu mattattā mano nāma .

Pañcaviññāṇāni viññāṇa mattāni nāma .

Avasesāni sabbāni viññāṇāni manassa viññāṇantiM0.120 atthena manoviññāṇāni nāma .

Tattha ‘‘ manassa viññāṇaṃ ’’ ti anantara paccaya bhūtassa vā manassa paccayuppanna bhūtaṃ viññāṇaṃ .

Ettha sampaṭicchana dvayaṃ paccayamano nāma .

Santīraṇato paṭṭhāya yāva dvārantare pañcadvārā vajjanaṃ nāgacchati , tāva antare sabbaṃ manoviññāṇa santānaṃ paccayuppanna viññāṇaṃ nāma .

Puna ‘‘ manassa viññāṇan ’’ ti paccayuppanna bhūtassa manassa paccaya bhūtaṃ viññāṇaṃ .

Ettha pañcadvārā vajjanaṃ paccayuppanna mano nāma .

Tato pure sabbaṃ manoviññāṇa santānaṃ paccaya mano nāma .

Sesaṃ suviññeyyaṃ .

Avasesāpanātiādīsu .

‘‘ Manoviññāṇadhātu bhāvaṃ sambhāvetī ’’ ti avasesā pana dhammā manoviññāṇadhātu ca nāma honti , hadaya vatthuñca nissāyayeva vattantīti evaṃ tesaṃ dhammānaṃ manoviññāṇadhātu bhāvañca sambhāveti , vaṇṇeti .

Suṭṭhu pakāsetīti attho .

Ettha panātiādīsu .

‘‘ Pāḷiyaṃ ’’ ti indriya saṃyutta pāḷiyaṃ .

Dutīyajjhāne eva aparisesa nirodha vacanaṃ viruddhaṃ siyā .

Kathaṃ , sace paṭigho anīvaraṇā vattho nāma natthi .

Pathamajjhānato pubbe eva so niruddho siyā .

Atha dutīyajjhānupacārepi so uppajjeyya , pathamajjhānampi parihīnaṃ siyā .

Tasmiṃ parihīne sati , dutīyajjhānampi nuppajjeyya .

Evaṃ viruddhaṃ siyā .

‘‘ Purima kāraṇamevā ’’ ti anīvaraṇā vatthassa paṭighassa abhāvatoti kāraṇaṃ eva .

Paratoghoso nāma sāvakānaṃ sammādiṭṭhippaṭilābhāya padhāna paccayo hoti .

So ca arūpabhave natthi .

Dhammābhisamayo nāma catusacca dhammappaṭivedho , buddhā ca pacceka sambuddhā ca sayambhuno parato ghosena vinā dhammaṃ paṭivijjhanti .

Te ca tattha nuppajjanti .

‘‘ Rūpavirāga bhāvanāyā ’’ ti rūpavirāga bhāvanā balena .

Tesaṃ rūpāvacara cittānaṃ .

‘‘ Samatikkantattā ’’ ti tesu nikantippahānavasena suṭṭhu atikkantattā .

Sesaṃ sabbaṃ suviññeyyaṃ .

Pakiṇṇakasaṅgahadīpaniyāanudīpanāniṭṭhitā .

Issues

Anudīpanīpāṭha

Anudīpanīpāṭha