6. Rūpasaṅgahaanudīpanā

156. RūpasaṅgaheM0.190 .

‘‘ Cittacetasike ’’ ti cittacetasika dhamme .

‘‘ Dvīhi pabhedappavattīhī ’’ ti dvīhi pabhedasaṅgahapavatti saṅgahehi .

‘‘ Ye vattantī ’’ ti ye dhammā vattanti pavattanti .

‘‘ Ettāvatā ’’ ti ettakena ‘ tattha vuttābhidhammatthā ’ tiādikena vacanakkamena .

Nipātaṃ icchantā ettakehi pañcahi paricchedehīti vaṇṇenti .

Vacanavipallāsaṃ icchantātipi yujjati .

‘‘ Samuṭṭhātī ’’ ti suṭṭhu uṭṭhāti , pātubbhavati , vijjamānataṃ gacchati .

‘‘ Kammādī ’’ ti kammādipaccayo .

‘‘ Piṇḍī ’’ ti ekagghanatā vuccati .

Upādāya mahantāni eva hutvāti sambandho .

Indriyabaddhasantānaṃ sattasantānaṃ .

Ajjhatta santānaṃtipi vuccati .

‘‘ Visaṃvādakaṭṭhenā ’’ ti virādhakaṭṭhena .

Bhūtañca abhūtaṃ katvā abhūtañca bhūtaṃ katvā sandassakaṭṭhenāti vuttaṃ hoti .

Bhūtavajjappaṭicchādanakammaṃ mahāmāyā nāma .

Māyaṃ karontīti māyākārā .

Āvisanaṃ nāma sattānaṃ sarīresu āvisanaṃ .

Gahaṇaṃ nāma sattānaṃ attanovasaṃ vattāpanaṃ .

Tadubhayaṃ karontā kattha ṭhatvā karonti .

Antovāṭhatvā karonti , bahivā ṭhatvā karontīti pākatikehi manussehi jānituṃ passituṃ asakkuṇeyyattā acinteyyaṭṭhānaṃ nāma .

‘‘ Vañcakaṭṭhenā ’’ ti etā pakatiyā atidubbaṇṇaṃ attānaṃ devaccharāvaṇṇaṃ katvā vañcenti .

Vasanarukkhagumbaṃpi dibbavimānaṃ katvā vañcenti .

Evarūpena vañcakaṭṭhena .

‘‘ Tenevaṭṭhenā ’’ ti visaṃvādakaṭṭhādinā tividheneva atthena .

Tānipihi asattabhūtaṃyeva attānaṃ sattoti visaṃvādenti .

Arukkhaṃyeva attānaṃ rukkhoti visaṃvādenti .

Aniṭṭhaṃ , akantaṃ , amanāpaṃyeva attānaṃ iṭṭho , kanto , manāpoti vañcenti , tathā sahajātānañca tesaṃ aññamaññassa anto vā tiṭṭhanti .

Udāhubahivātiṭṭhantīti jānituṃ passituṃ asakkuṇeyyaṃ ṭhānaṃ hotīti .

‘‘ Ubhayatthapī ’’ ti māyākārādi mahābhūtesu ca pathaviyādimahābhūtesu ca .

‘‘ Abhūtānī ’’ ti asantāni , asaccāniM0.191 .

‘‘ Abbhutānī ’’ ti acchariyakammāni .

‘‘ Imasmiṃ pāṭhe ’’ ti catunnaṃ mahābhūtānanti evaṃ sambandha padasahite pāṭhe .

Aññattha pana upādārūpaṃ anupādārūpantiādīsu yakāra viraho diṭṭhoti adhippāyo .

Dhātūnaṃ anekatthattā ‘‘ pathayati pakkhāyatī ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Puthū ’’ ti pāṭipadikapadaṃ .

Tameva jātatthe niruttinayena pathavīti siddhanti dassetuṃ ‘‘ puthumahantī ’’ tiādi vuttaṃ .

Pakārena thavīyatīti atthe pathavīti idaṃ ujukameva .

‘‘ Āpetī ’’ ti byāpeti .

‘‘ Appāyatī ’’ ti bhusaṃ pāyati , vaḍḍheti .

Tenāha ‘‘ suṭṭhu brūhetī ’’ tiādiṃ .

Nisānatthavaseneva paripācanatthopi labbhatīti āha ‘‘ paripācetivā ’’ ti .

‘‘ Samīretī ’’ ti suṭṭhu īreti kampeti .

Vāyati vahatīti vāyo atthātissaya nayena .

‘‘ Vitthambhanaṃ ’’ ti vividhena ākārena bhūtasaṅghāṭānaṃ thambhanaṃ vahanaṃ abhinīharaṇaṃ .

Kakkhaḷatā nāma kharatā pharusatā .

Sahajātarūpānaṃ patiṭṭhānatthāya thaddhatā thūlatā .

Sā sesabhūtesu natthīti āha ‘‘ sesabhūtattayaṃ upādāyā ’’ ti .

‘‘ Anavaṭṭhānatā ’’ ti ettha avaṭṭhānaṃ nāma acalaṭṭhānaṃ .

Na avaṭṭhānanti anavaṭṭhānaṃ .

Calananti vuttaṃ hoti .

Tenāha ‘‘ mudubhūtāpī ’’ tiādiṃ .

Ābandhakaṃ nāma ābandhitabbe vatthumhi mudumhi sati , daḷhaṃ na bandhati .

Thaddhesati , daḷhaṃ bandhatīti idaṃ lokatova siddhanti āha ‘‘ ābandhitabbāyā ’’ tiādiṃ .

‘‘ Tabbhāvaṃ ’’ ti pariṇatabhāvaṃ .

‘‘ Paripācakatā dassanato ’’ ti hemante ajjhohaṭāhārānaṃ suṭṭhuparipācakatā dassanatoti vadanti .

Usati dahatīti uṇhaṃ .

‘‘ Dahatī ’’ ti ca uṇhatejopi uṇhabhāvena dahati , sītatejopi sītabhāvena dahati .

Uṇhena phuṭṭhaṃ vatthu uṇhattaṃ gacchati , sītena phuṭṭhaṃ vatthu sītattaṃ gacchati .

Yañca uṇhattaṃ gacchati , taṃ uṇhatejo uṇhabhāvena dahatināma .

Yañca sītattaṃ gacchati , taṃ sītatejo sītabhāvena dahatināma .

Evaṃ sītatejopi usatidahatīti atthena uṇhatta lakkhaṇonāma hotīti .

Evaṃsante nīlenavaṇṇena phuṭṭhaṃ vatthu nīlaṃ hoti .

Pītena phuṭṭhaṃ pītaṃ hoti .

Nīlaṃpi pītaṃpi taṃ vatthuṃ dahatināmāti ce .

Nīlena vaṇṇena phuṭṭhaṃnāma natthi .

Tathā pītenaM0.192 .

Kasmā , nīlādīnaṃ upādārūpānaṃ phusana kiccā bhāvato .

Sammissitaṃ nāma hoti .

Na ca sammissanamattena dahati .

Phusanto eva dahati .

Phusantānaṃpi pathavivātānaṃ dahanakiccaṃ natthi .

Paripācanakiccaṃ natthīti adhippāyo .

Sace ghanathaddhe silāthambhe vitthambhanaṃ atthi , sakalo silāthambho kappāsapicuguḷhoviya sithilo ca lahuko ca bhaveyya .

Naca bhavati .

Tasmā tattha vitthambhanaṃ natthīti adhippāyena ‘‘ so pana ghanathaddhesu silāthambhādīsu na labbhatī ’’ ti codeti .

Tattha pana vitthambhanaṃ labbhamānaṃ adhimattena na labbhati , sahajātabhūtānaṃ upatthambhanamattena labbhatīti dassento ‘‘ nā ’’ ti vatvā ‘‘ tatthahī ’’ tiādimāha .

Tattha ‘‘ vahatī ’’ ti thaddhakakkhaḷa kiccaṃ vahati .

Pasādarūpesu .

‘‘ Samavisamaṃ ’’ ti samaṭṭhānañca visamaṭṭhānañca , samadesañca visamadesañca , samapathañca visamapathañcāti evamādiṃ samavisamaṃ .

‘‘ Ācikkhatī ’’ ti ācikkhantaṃ viya taṃ jānana kiccaṃ sampādeti .

Tenāha ‘‘ samavisamajānanassa taṃ mūlakattā ’’ ti .

‘‘ Anirākaraṇato ’’ ti appaṭikkhipanato .

‘‘ Taṃ vā ’’ ti rūpaṃ vā .

Suṇanti janā .

Suyyanti janehi .

Evaṃ ghāyantītiādīsu .

‘‘ Jīvita nimittaṃ ’’ ti jīvitappavattikāraṇabhūto .

‘‘ Ninnatāyā ’’ ti visayavisayībhāvūpagamanena ninnatāya .

‘‘ Jīvitavutti sampādakattā ’’ ti nānāvacībhedavacīkammappavattanenāti adhippāyo .

Ime pana pañca cakkhu pasādādayoti sambandho .

‘‘ Daṭṭhukāmatā ’’ ti rūpataṇhā vuccati .

Ādisaddena sotukāmatā ghāyitukāmatā sāyitukāmatā phusitukāmatāyo saṅgayhanti .

Atthato saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā eva .

‘‘ Nidānaṃ ’’ ti kāraṇaṃ .

Daṭṭhukāmatādayo nidāna massāti viggaho .

Kusalā kusalakammaṃ .

Samuṭṭhāti etenāti samuṭṭhānaṃ .

Kammameva .

Daṭṭhukāmatādinidānakammaṃ samuṭṭhānaṃ yesanti samāso .

Pathaviādīni bhūtāni .

Tesaṃ pasādo lakkhaṇaṃ etesanti viggaho .

Dutīya vikappe .

Rūpādīnaṃ pañcārammaṇānaṃ abhighātaṃ arahatīti rūpādiabhighātāraho .

Bhūtānaṃ pasādo bhūtappasādo .

So lakkhaṇaṃ etesanti viggaho .

Cakkhu ūkāsirappamāṇe diṭṭha maṇḍaleM0.193 tiṭṭhatīti sambandho .

‘‘ Diṭṭhamaṇḍale ’’ ti mahājanehi pakati cakkhunā diṭṭhe pasannamaṇḍale .

Telaṃ sattapicupaṭalāni byāpetvā tiṭṭhativiyāti yojanā .

‘‘ Sotabilaṃ ’’ nāma sotakūpo .

‘‘ Aṅguliveṭhanā ’’ nāma aṅgulimuddikā .

‘‘ Upacitatanutambalomaṃ ’’ ti rāsīkatañca viraḷañca tambalohavaṇṇañca sukhumalomaṃ .

Upacitaṃ rāsīkataṃ tanutambalomaṃ etthāti viggaho .

‘‘ Ajapadasaṇṭhānaṃ ’’ ti ajassa pādena akkantapadasaṇṭhānavantaṃ .

‘‘ Uppaladalaṃ ’’ nāma uppalapaṇṇaṃ .

Uppaladalassa aggasaṇṭhānavantaṃ .

‘‘ Vaṭṭi ’’ nāma idha manussānaṃ sarīrākārasaṇṭhitā āyatapiṇḍi .

‘‘ Sukkhacammāni ca ṭhapetvā ’’ ti sambandho .

Te pana pañcappasādā .

Samudīraṇaṃ cañcalanaṃ .

‘‘ Yathātaṃ ’’ ti katamaṃ viya taṃ .

Ime pasādā vicittā , kathaṃvicittāti āha ‘‘ aññamaññaṃ asadisā ’’ ti .

Kathaṃ asadisāti āha ‘‘ tehī ’’ tiādiṃ .

Gocararūpesu .

‘‘ Vaṇṇavisesaṃ ’’ ti vaṇṇavisesatthaṃ .

Vaṇṇavikāranti vuttaṃ hoti .

Hadaye gato pavatto bhāvo hadayaṅgatabhāvo .

‘‘ Bhāvo ’’ ti ca adhippāyo vuccati .

Taṃ pakāseti , mukhe vaṇṇavikāraṃ disvā ayaṃ me tussati , ayaṃ me ruccati , ayaṃ me kuppati , ayaṃ somanassito , ayaṃ domanassitoti evaṃ jānanapaccayattā .

‘‘ Pakatiyā pī ’’ ti vaṇṇavisesaṃ anāpajjitvāpīti adhippāyo .

‘‘ Yaṃ kiñcidabbaṃ ’’ ti saviññāṇakavatthuṃ .

Samavisamaṃ pubbe pakāsitaṃ .

Taṃ taṃ atthaṃ vā ācikkhati taṃ sutvā tassa tassa atthassa jānanato .

Attano vatthuṃ vā ācikkhati taṃ sutvā tassa vatthussapi jānanato .

‘‘ Attano vatthuṃ sūcetī ’’ ti idha idaṃ nāma atthīti pakāseti .

‘‘ Phusīyatī ’’ ti phusitvā vijānīyati .

‘‘ Taṃ ’’ ti phusanaṃ .

‘‘ Tassā ’’ ti āpodhātuyā .

‘‘ Dravatāvā ’’ ti addatintarasatāvā .

Phusitvā gayhati , sā ca āpodhātu siyāti codeti .

Vuccate parihāro .

Evaṃ pana na labbhati , tasmā sā tejoyeva .

Na āpoti .

Ettha evaṃ alabbhamānāpi sāsītatā āpoyeva , na tejo .

Kasmā , āpassapi sītuṇhavasena duvidhatā sambhavatoM0.194 .

Tasmiñhi loharase uṇhatā uṇhaāpo , sītavatthūsu sītatā sītaāpoti ce .

Evaṃ pana sati tejo nāma natthīti āpajjatīti parihāro .

‘‘ Saha appavattanato ’’ ti ekato appavattanato .

‘‘ Orapārānaṃ viyā ’’ ti nadiyaṃ tīraṃ nāma idaṃ orimatīraṃ , idaṃ pārimanti niyamato natthi .

Yattha sayaṃ tiṭṭhati , taṃ orimanti , itaraṃ pārimanti voharati .

Evaṃ orapārānaṃ anavaṭṭhānaṃ hotīti .

Ettha ca ‘‘ sītuṇhānaṃ saha appavattanato ’’ ti etena yadi te saha pavatteyyuṃ .

Tattha sītatā āponāma , uṇhatā tejonāmāti vattabbā siyuṃ .

Na pana te saha pavattanti , tasmā tathā na vattabbā hontīti dasseti .

Na na vattabbā .

Kasmā , uṇhatejena yuttohi āpo uṇhattameva gacchati .

Yathātaṃ uṇhatejena yuttā pathavīpi vāyopi uṇhattameva gacchantīti .

Tasmā te saha na pavattanti .

Saha appavattesupi tesu aññattha sītavatthūsu sītatā āponāmāti vattabbameva hotīti codanā .

Evaṃsante tasmiṃ loharase sabbepi rūpadhammā uṇhattaṃ gacchantīti sabbepi tejobhāvaṃ pāpuṇanti .

‘ Uṇhatta lakkhaṇo tejo ’ tihi vuttaṃ .

Yadi ca sītavatthūsu sītabhāvo nāma siyā .

Tatthapi tena yuttā sabbepi rūpadhammā sītataṃ gacchantiyeva .

Tatthapi tavamatiyā sabbepi āpobhāvaṃ pāpuṇanti .

Na pana sakkā tathā bhavituṃ .

Na hi evarūpaṃ lakkhaṇaññathattaṃ nāma tesaṃ atthi .

Bhāvaññathattameva atthi .

Tattha ‘‘ lakkhaṇaññathattaṃ ’’ nāma pathavī āpobhāvaṃ gacchati .

Āpo pathavibhāvaṃ gacchatītiādi .

‘‘ Bhāvaññathattaṃ ’’ nāma pathavī kadāci kakkhaḷā hoti .

Kadāci mudukā .

Āpo kadāci ābandhanamatto hoti .

Kadāci paggharaṇako .

Tejo kadāci uṇho , kadāci sīto .

Vāyo kadāci vitthambhanamatto , kadāci samudīraṇoti .

Evaṃ ekamekassā dhātuyā tikkha manda omattādhimattavasena kriyāsaṅkanti nāma atthīti .

Tasmā yaṃ vuttaṃ ‘ uṇhatejena yuttohi āpo uṇhattameva gacchati , yathā taṃ uṇhatejena yuttā pathavīpi vāyopi uṇhattameva gacchantī ’ ti .

Taṃ lakkhaṇaññathattavacanaṃ hoti .

Na yujjati .

Na hi uṇhatejena yuttā sabbetedhammāM0.195 uṇhattaṃ gacchanti .

Attano attano sabhāvaṃ na vijahanti .

Tathāhi tasmiṃ pakkuthite santatte loharase bhāvo uṇhattaṃ na gacchati .

Ābandhana sabhāvaṃ vā paggharaṇa sabhāvaṃ vā na vijahati .

Yadi uṇhattaṃ gaccheyya , taṃ sabhāvaṃ vijaheyya .

Evaṃsati , tasmiṃ loharase ābandhanākāro vā paggharaṇākāro vā na paññāyeyya .

Sabberūpa dhammā vikkireyyuṃ .

Vikkiritvā antaradhāreyyuṃ .

Na ca na paññāyati .

Nāpi vikkiranti .

Noca tattha ābandhanākāro uṇhattaṃ gacchati .

Aññohi ābandhanākāro , aññaṃ uṇhattaṃ .

Ābandhanākāro āpo , uṇhattaṃ tejo .

Tattha pathavivāyesupi esevanayo .

Tasmā yaṃ vuttaṃ ‘‘ yadi te saha pavatteyyuṃ .

Tattha sītatā āponāma , uṇhatā tejo nāmāti vattabbā siyuṃ .

Na pana te saha pavattanti .

Tasmā tathā na vattabbā hontīti dassetī ’’ ti .

Taṃ suvuttamevāti daṭṭhabbaṃ .

‘‘ Tesaṃ anavaṭṭhānato ’’ ti etena sace te sītuṇhā avaṭṭhitā siyuṃ .

Atha sabbakālepi sītatā āponāma , uṇhatā tejonāmāti vattabbā siyuṃ .

Na pana te avaṭṭhitā honti .

Anavaṭṭhitā eva honti .

Tasmā tathā na vattabbā hontīti dasseti .

Ettha ca anavaṭṭhitesu santesu yadi sītatā āpo nāma , uṇhatā tejonāmāti vadeyyuṃ .

Evañcasati , āpatejāpi anavaṭṭhitā siyuṃ .

Yo idāni āpo , soyeva khaṇantare tejo nāma .

Yo vā idāni tejo , soyeva khaṇantare āpo nāmāti āpajjeyyuṃ .

Na ca sakkā tathā bhavituṃ .

Lakkhaṇaññathatte asante vohāraññathattassapi asambhavato .

Tena vuttaṃ ‘‘ orapārānaṃ viya tesaṃ anavaṭṭhānato ca viññāyatī ’’ ti .

Tattha ‘‘ viññāyatī ’’ ti sāsītatā tejoyeva , na āpoti viññāyatīti .

‘‘ Atha panā ’’ tiādīsu .

Yaṃ pubbe parena vuttaṃ ‘ nanu dravatā vā phusitvā gayhatī ’ ti .

Taṃ vicāretuṃ ‘‘ atha panā ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha ‘‘ atha panā ’’ ti yadi pana gayhati , evaṃsatīti ca .

Evañcasati ārammaṇa bhūto eva siyāti sambandho .

Ayaṃ panetthā dhippāyo .

Sace dravabhāvabhūto āpo phusitvā gayheyya .

Evaṃ satiM0.196 , ayopiṇḍādīsu ābandhanamattabhūto āpopi phusitvā gahetabbo siyā .

Kasmā , āpabhāvena ekattā .

Evañcasati , tesu ayopiṇḍādīsu so āpo tāni hatthena vā pādena vā phusantassa paharantassa vinā itara mahābhūtehi visuṃ kāyika sukhadukkhānaṃ ārammaṇa paccayo siyā .

Yathātaṃ , tesveva ayopiṇḍādīsu pathavimahābhūtaṃ vinā itaramahābhūtehi visuṃ kāyikasukhadukkhānaṃ ārammaṇa paccayo hoti .

Evaṃ tejovāyesupīti .

Na pana so visuṃ kāyikasukhadukkhānaṃ ārammaṇa paccayo hoti .

Tasmā so phoṭṭhabba sabhāvo na hoti .

Yathā ca so phoṭṭhabbasabhāvo na hoti .

Tathā pakati udakādīsu dravabhāvabhūtopi āpo tāni phusantassa paharantassa kāyikasukhadukkhānaṃ ārammaṇa paccayo na hoti .

Na ca phoṭṭhabba sabhāvoti .

Evañcasati , kathaṃ ayopiṇḍādīsu ābandhanamattabhūto āpo kāyikasukhadukkhānaṃ paccayo na hoti .

Kathañca tesu itaramahābhūtāni visuṃ visuṃ kāyikasukhadukkhānaṃ paccayā hontīti .

Taṃ dassetuṃ ‘‘ yañhī ’’ tiādimāha .

Tattha ‘‘ saṇhathaddhatāvasenavā ’’ ti tesu ṭhitāya pathavidhātuyā saṇhathaddhatāvasena vā .

Saṇhapathavīsukhavedanāya thaddhapathavīdukkhavedanāya ārammaṇa paccayoti vuttaṃ hoti .

Evaṃ sesesu .

‘‘ Abbhantaratthambhanassā ’’ ti tesaṃ ayopiṇḍādīnaṃ abbhantare ṭhitassa vitthambhana sabhāvassa .

‘‘ No aññathā ’’ ti tānitīṇi kāraṇāni ṭhapetvā ābandhana kriyaṃ paṭicca kāyikasukhadukkhuppatti nāma natthīti adhippāyo .

Idāni pakati udakādīsu dravabhāvabhūtaṃ āpodhātumpi phusitvā jānantīti mahājanā maññanti .

Tabbisodhanena saha laddhaguṇaṃ dassetuṃ ‘‘ tasmā ’’ tiādimāha .

Tattha ‘‘ pathamaṃ dravatā sahitāni .

La .

Jānantī ’’ ti idaṃ padhāna vacanaṃ .

Loke hatthena parāmasitvā vā cakkhunā disvā vā idaṃ rassaṃ , idaṃ dīghaṃ , idaṃ vaṭṭaṃ , idaṃ maṇḍalantiādinā saṇṭhānaṃ jānantā hattha phusanena vā cakkhu dassanena vā saheva taṃ jānantīti maññanti .

Tattha pana purimabhāge kāyadvāravīthi cittena paccuppannāni tīṇibhūtāni phusitvā vā cakkhudvāra vīthicittena paccuppannaṃM0.197 rūpaṃ disvā vā pacchā vatthuggahaṇavīthiyā uppannāya eva saṇṭhānaṃ jānanti .

Esevanayo rattiyaṃ alātacakkasaṇṭhānaṃ jānantassapi .

Tattha pana bahūnipi pubbāparavīthicittasantānāni icchitabbāni .

Tathā loke cakkhunā disvā dvāravātapānādīnaṃ chiddavivarāni jānantā cakkhunā dassanena saheva tāni jānantīti maññanti .

Tattha pana purimabhāge cakkhudvārikavīthi cittena paccuppannāni kavāṭarūpabhitti rūpāni punappunaṃ disvā pacchā alātacakkassa majjhe vivaraṃpi jānantā viya visuṃ uppannāya manodvārika viññāṇavīthiyā eva taṃ chiddavivarabhūtaṃ ākāsaṃ jānanti .

Tathā hatthena udakaṃ phusantassa pathamaṃ dravasahitāni vilīnāni mudūni tīṇiphoṭṭhabba mahābhūtāni visuṃ visuṃ kāyadvārika vīthi cittehi phusanakiccena ārammaṇaṃ karitvā pacchā visuṃ suddhāya manodvārika vīthiyā eva dravabhāvasaṅkhātaṃ paggharaṇaka āpodhātuṃ jānanti .

Evaṃ santepi taṃ dravabhāvaṃpi hatthena phusanena saheva jānantīti maññantīti adhippāyo .

Gāvo caranti etthāti āha ‘‘ gunnaṃ caraṇaṭṭhānaṃ ’’ ti .

Akkhara vidū pana gosaddaṃ indriyatthepi icchantīti āha ‘‘ goti vā ’’ tiādiṃ .

Tāni cakkhādīni etesu rūpādīsu caranti , etāni vā rūpādīni tesu cakkhādīsu caranti .

Tattha purimena gāvo indriyāni caranti etesūti gocarānīti dasseti .

Pacchimena gosuindriyesu carantīti gocarānīti .

Imāni pana pañca rūpādīni .

Bhāvadvaye .

Icchanaṭṭhena ṭhānaṭṭhena ṭhapanaṭṭhena ca itthī .

Sāhikāmarati atthāya sayaṃpi aññaṃkāmikaṃ icchati .

Sayañca kāmikena icchīyati .

Añño ca kāmiko gharāvāsa sukhatthāya tattha ṭhānaṃ upeti , patiṭṭhāti .

Āyatiñca kulavaṃsappatiṭṭhānatthāya tattha kulavaṃsa bījaṃ ṭhapetīti .

Pūraṇaṭṭhena icchanaṭṭhena ca puriso .

Sohi attahitañca pūreti , parahitañca icchati .

Idhalokahitañca pūreti , paralokahitañca icchati .

Ubhayalokahitañca pūreti , lokuttarahitañca icchati , esati , gavesatīti .

Pumassasakaṃ puṃsakaṃ .

Purisaliṅgādi .

Natthi puṃsakaṃ etassāti napuṃsakaṃ .

‘‘ Yassa pana dhammassā ’’ ti bhāvarūpadhammassa .

‘‘ Taṃ ’’ ti khandhapañcakaṃ .

MahāsaṇṭhānaṃM0.198 sattānaṃ jātibhedaṃ liṅgeti ñāpetīti liṅgaṃ .

Lakkhaṇapāṭhakā niminanti sañjānanti kalyāṇa pāpakaṃ kammavipākaṃ etenāti nimittaṃ .

Kiriyā kuttaṃ .

Āyukantaṃ kappīyati saṅkharīyatīti ākappo .

Sabbepeteliṅgādayo .

Soca avisadādibhāvo .

‘‘ Vacanesucā ’’ ti itthisaddapurisasaddādīsu ca .

‘‘ Vacanatthesu cā ’’ ti itthi saṇṭhāna purisasaṇṭhānādi atthesu ca .

‘‘ Nimittasaddo viyā ’’ ti nimitta saddo aṅgajāte pākaṭo viyāti .

Na pākaṭo diṭṭho .

Apākaṭo pana katthaci diṭṭhoti adhippāyo .

‘‘ Bhavanti saddabuddhiyo ’’ ti saddasatthanayo .

‘‘ Bhavanti liṅgādīnī ’’ ti aṭṭhakathānayo .

Tattha hi itthiliṅgādīnaṃ hetubhāva lakkhaṇanti vuttaṃ .

‘‘ Etasmiṃ satī ’’ ti ca jātiyā sati , jarāmaraṇaṃ hoti .

Asati na hotīti etthaviya hetu phalabhāvapākaṭatthaṃ vuttaṃ .

Vatthurūpe .

Niruttinayena vacanatthā bhavanti .

Dhātu dvayaṃ nāma manodhātu manoviññāṇadhātu dvayaṃ .

‘‘ Avatvā ’’ ti hadaya vatthuṃ avatvā .

‘‘ Taṃ ’’ ti hadaya vatthu rūpaṃ .

‘‘ Pañcā ’’ ti pañcavatthūni .

‘‘ Tesaṃ ’’ ti tesaṃ kusalādīnaṃ .

‘‘ Tattha vuttaṃ ’’ ti paṭṭhāne vuttaṃ .

‘‘ Yaṃ rūpaṃ nissāyā ’’ ti yaṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca vattantīti imaṃ pāṭhaṃ niddisati .

‘‘ Anañña sādhāraṇesu ṭhānesū ’’ ti cakkhu vatthādīhi aññavatthūhi asādhāraṇesu kusalākusalaṭṭhānesu .

Jīvitarūpe .

‘‘ Ādhippaccayogenā ’’ ti adhipatibhāvayogena .

‘‘ Adhipatibhāvo ’’ ti ca indriyapaccaya kiccaṃ vuccati .

Na adhipati paccayakiccaṃ .

‘‘ Jīvantī ’’ ti haritabhāvaṃ na vijahantīti vuttaṃ hoti .

Na hi tāni ekantena jīvantāni nāma honti .

Jīvita rūpassa ekanta kammajassa bahiddhā anupaladdhattā .

Kammajarūpāni jīvanti yevāti sambandho .

‘‘ Kamme asantepī ’’ ti kammacetanāya pubbe niruddhattā vuttaṃ .

Tadatthaṃ byatirekato pākaṭaṃ karonto ‘‘ tathāhī ’’ tiādimāha .

‘‘ Itara rūpānī ’’ ti cittajarūpādīni .

Ekavīthivāro nāma pañcadvāravīthivāro .

Manodvāravīthivāro ekajavana vārotiM0.199 vutto .

Paricchinnaṃ hoti .

Kasmā , ekekasmiṃ vīthivāre niruddhe bhavaṅga samaye asadisassa rūpasantānassa pātubbhāvatoti adhippāyo .

Tañca kho rūpavisesaṃ jānantasseva pākaṭaṃ hoti .

Ajānantassa pana taṅkhaṇamatte apākaṭaṃ .

Kasmā , tādisassapi utujarūpasantānassa thokaṃ pavattanato .

Yassahi dosa samuṭṭhitena rūpasantānena mukharūpaṃ dubbaṇṇaṃ hoti .

Tassa dose niruddhepi taṃ rūpaṃ thokaṃ dubbaṇṇameva khāyatīti .

‘‘ Utujāhārajānañca santati paccuppannaṃ ’’ ti adhikāro .

Ekaṃ addhāpaccuppannameva hotīti vuttaṃ .

Na nu cakkhusotādīni kammajarūpasantānānipi pavattikāle kadāci suppasannāni , kadāci pasannāni , kadāci appasannāni dissantīti .

Saccaṃ , tathā pavatti pana santāna vicchedena na hoti , nānāvicchinne ca ekekasmiṃ santāne tesaṃ punaghaṭanaṃ nāma natthi .

Sakiṃ andho andhoyeva hoti .

Badhiroca badhiroyevāti adhippāyo .

‘‘ Yadi evaṃ ’’ ti evaṃ yadi siyāti attho .

‘‘ Arūpa dhammānaṃ santati paccuppannaṃ ’’ ti adhikāro .

‘‘ Vipākānī ’’ ti bhavaṅgabhūtāni vipākāni .

Ekasantativasena pavattissantiyeva , tasmā tesaṃ nānāsantati paccuppannaṃ nāma na vattabbaṃ .

Kasmā , yāvajīvampi eka kammanibbattattāti adhippāyo .

‘‘ Itarāni panā ’’ ti kusalā kusala kriyacittāni pana .

‘‘ Tadārammaṇā ’’ ti niruddhārammaṇā .

Addhānappharaṇānubhāvena pavattantiyeva .

Na pana cittajarūpādīni viya attano janakapaccaye niruddhe nirujjhanti .

Ayaṃ arūpadhammānaṃ jīvantatte visesoti adhippāyo .

‘‘ Ayamattho vattabbo ’’ ti arūpa dhammānaṃ jīvantatāviseso vattabbo .

Yathā rūpasantatiyaṃ anantara paccayo nāma natthi .

Cutikāle bhavantararūpasantānassa kiñci paccayattaṃ anupagantvā nirujjhati .

Tena bhavantara pātubbhāvo nāma tesaṃ natthi .

Na tathā arūpasantatiyaṃ .

Tattha pana cuticittampi paṭisandhiyā anantara paccayo hutvā nirujjhati .

Tena bhavantarapātubbhāvo nāma tesaṃ atthi .

Ayampi arūpadhammānaṃ jīvantatte viseso .

Tasmā arūpadhammānaṃpi kammajarūpānaṃ viya niccaṃ jīvitayogena jīvantattā santati paccuppannaṃ nāma na bhaveyyāti na codetabbanti .

Kusalā kusala kriyacittāni nāmaM0.200 akammajāni honti .

Cittajarūpādīni viya atītaṃ kammaṃ anapekkhitvā taṅkhaṇikehi nānāpaccayehi uppajjanti .

Tasmā tesaṃ jīvantānaṃpi sataṃ ajīvantānaṃ cittajarūpādīnaṃ viya nānāsantati paccuppannaṃ nāma atthi .

Jīvantatā visesopi atthīti adhippāyo .

Ettha keci vadanti .

Rukkhādīsupi jīvitaṃ nāma atthi .

Yato tesaṃ haritatā ca aharitatā ca rūhanañca-arūhanañca dissatīti .

Vuccate , yadi tesaṃ jīvitaṃ nāma atthi , arūpajīvitaṃ vā siyā , rūpajīvitaṃ vā .

Tattha sace arūpajīvitaṃ hoti .

Yathā tena samannāgato satto punappunaṃ maritvā punappunaṃ bhavantare pātubbhavanti .

Tathā rukkhāpi maritvā bhavantare pātubbhaveyyuṃ .

Atha rūpajīvitaṃ siyā .

Yathā sattānaṃ cakkhādi aṅgesu jīvita santāne bhinne tāni aṅgāni puna jīvantāni kātuṃ na sakkonti .

Tathā rukkhāpi khandhesu vā sākhāsuvā chinnesu jīvitasantāne bhinne tekhandhāvā sākhāyo vā puna aññattha ropetuṃ na sakkā bhaveyyuṃ .

Sakkā eva bhavanti .

Tasmā tadubhayaṃpi jīvitaṃ nāma tesaṃ natthīti daṭṭhabbaṃ .

Vibhāvanipāṭhe .

Na hi tesaṃ kammaṃyeva ṭhitikāraṇaṃ hotīti ettha kammaṃ ṭhitikāraṇaṃ eva na hotīti yojetabbaṃ .

Tenāha ‘‘ āhārajādīnaṃ ’’ tiādiṃ .

Ekakalāpe gatā pavattā sahajāta paccayā , tehi āyattā paṭibaddhāti viggaho .

Kammādīnaṃ rūpajanakapaccayānaṃ janakānubhāvo nāma rūpakalāpānaṃ uppādakkhaṇe eva pharati , na ṭhitikkhaṇe .

Upacayasantatiyo ca uppādakkhaṇe labbhanti , na ṭhitikkhaṇe .

Tasmā tā janakapaccayānubhāvakkhaṇe laddhattā kutocijātanāmaṃ labhanti .

Jaratāpana ṭhitikkhaṇe eva labbhati , na uppādakkhaṇe .

Tasmā sā kutocijāta nāmaṃ na labhati .

Yadi pana āhārajādīnaṃ rūpadhammānaṃ ṭhiti nāma āhārādi janakapaccayāyattā bhaveyya .

Jaratāpi janakapaccayānubhāvakkhaṇeva labbhamānā siyā .

Evañcasati , sāpi kutocijāta nāmaṃ labheyya .

Na pana labhati .

Tasmā tesaṃ ṭhiti nāma janakapaccayāyattā na hotīti imamatthaṃ dassento ‘‘ itarathā ’’ tiādimāha .

‘‘ Upatthambhamānā ’’ ti kalāpantare ṭhatvā upatthambhamānā .

‘‘ Na khaṇaṭhitippavattiyā ’’ ti khaṇaṭhi tibhāvenaM0.201 pavattiatthāya upatthambhanti , anupāletīti yojanā .

Sabbesaṃpi rūpārūpadhammānaṃ .

‘‘ Taṃ ’’ ti vibhāvanivacanaṃ .

‘‘ Idaṃ panā ’’ ti jīvitarūpaṃ pana .

Āhārarūpe .

‘‘ Savatthukavacanaṃ ’’ ti bhojanādi vatthunā saha pavattatīti savatthukaṃ .

Vacanaṃ .

Na hi nibbattitaṃ āhāra rūpaṃ nāma kabaḷaṃ kātuṃ sakkā hotīti .

‘‘ Vivecitānī ’’ ti pācana kiccena vibhajitāni .

Visuṃ visuṃ katāni .

‘‘ Pañcadhā vibhāgaṃ gacchantī ’’ ti ekaṃ bhāgaṃ pāṇakā khādanti .

Ekaṃ bhāgaṃ udaraggi jhāpeti .

Eko bhāgo muttaṃ hoti .

Ekobhāgo karīsaṃ .

Ekobhāgo rasabhāvaṃ āpajjitvā soṇitamaṃsādīni upabrūhayatīti evaṃ vuttanayena pañcadhā vibhāgaṃ gacchanti .

‘‘ Loke ’’ ti lokiya ganthe .

‘‘ Tato ’’ ti āmāsayato .

Anupharanto hutvā .

‘‘ Tassā ’’ ti rasabhāgassa .

‘‘ Bhūtesū ’’ ti mahābhūtesu .

Saha indriyena vattatīti sendriyo .

Kāyo .

Udayatīti ojā .

Dakārassa jakāro .

Avati janetīti ojā .

Avasaddassa okāro .

‘‘ Attanovatthuṃ ’’ ti attanonissayabhūtaṃ rūpakāyaṃ .

‘‘ Aññāpadeso ’’ nāma rūpassa lahutātiādīsu aññassa rūpassa kriyāmattabhāvena apadisanaṃ vuccati .

‘‘ Ujukatova nipphāditaṃ ’’ ti mukhyatova janitaṃ .

Yathāhi sabbaṃ anipphannarūpaṃ ajāti dhammattā ujukato kammādīhi jātaṃ nāma na hoti .

Kammādīhi jātaṃ pana nipphannarūpaṃ nissāya dissamānattā ṭhānūpacārena viññatti dvayaṃ cittajaṃtiādinā vuccati .

Na tathā idaṃ nipphannarūpaṃ .

Idaṃ pana jātidhammattā ujukatova kammādīhi paccayehi nipphāditaṃ janitanti vuttaṃ hoti .

‘‘ Rūpaṃ ’’ ti vutte anipphannarūpaṃpi labbhatīti tato visesanatthaṃ rūparūpanti vuccatīti āha ‘‘ ruppanalakkhaṇa sampannaṃ ’’ tiādiṃ .

Tattha ‘‘ ruppanalakkhaṇaṃ ’’ nāma sītuṇhādīhi vikārapattilakkhaṇaṃ .

Tampana anipphanna rūpe mukhyato na labbhati .

Nipphannarūpe eva labbhati .

Kasmā , nipphannarūpassahi nānāvikāro vikārarūpanti vuccati .

Lakkhaṇaṃ lakkhaṇa rūpanti vuccati .

Vikārassa pana vikāro nāma natthi .

Lakkhaṇassa ca lakkhaṇaṃM0.202 nāma natthi .

Yadi atthīti vadeyya .

Vikārassa vikāro , tassa ca vikāro , tassa ca vikāroti apariyantameva siyā .

Tathā lakkhaṇepīti .

Ākāsadhātuyaṃ .

‘‘ Pakāsantī ’’ ti idaṃ ekaṃ idaṃ ekanti paññāyanti .

‘‘ Paricchindatī ’’ ti āha ‘‘ parito ’’ tiādiṃ .

‘‘ Asammissaṃ ’’ ti vatvā tadatthaṃ vivarati ‘‘ ekattaṃ anupagamanaṃ ’’ ti .

Paricchindīyatīti paricchedoti āha ‘‘ tehi vā ’’ tiādiṃ .

‘‘ Tehi vā ’’ ti kalāpantarabhūtehi vā .

‘‘ Attano vā paresaṃ vā akatvā ’’ ti attanopakkhikaṃ vā paresaṃ pakkhikaṃ vā akatvā .

Pariccheda kriyāmattaṃ paricchedoti āha ‘‘ tesaṃ vā ’’ tiādiṃ .

‘‘ Tesaṃ vā ’’ ti kalāpantarabhūtānaṃ vā .

‘‘ Ayaṃ panā ’’ ti ayaṃ paricchedo pana .

‘‘ Tassā ’’ ti paricchedassa .

So pāḷiyaṃ vuttoti sambandho .

‘‘ Iti katvā ’’ ti evaṃ manasikatvā .

‘‘ Etehī ’’ ti etehi mahābhūtehi .

‘‘ Aññamañña abyāpitatā ’’ ti dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā rūpakalāpānaṃ ekakalāpattūpagamanaṃ aññamañña byāpitā nāma , tathā anupagamanaṃ aññamañña abyāpitatā nāma .

Tenāha ‘‘ ekattaṃ ’’ tiādiṃ .

‘‘ Tatthā ’’ ti tissaṃ pāḷiyaṃ .

‘‘ Nānākalāpagatānaṃ bhūtānaṃ ’’ ti etena kalāpapariyantatā eva vuttā hoti .

Viññatti dvaye .

‘‘ Sayañcā ’’ ti viññatti saṅkhātaṃ sayañca .

‘‘ Tenā ’’ ti calamānena kāyaṅgena .

‘‘ Tehī ’’ ti paccakkhe ṭhitehi janehi .

Tatthātiādīsu .

‘‘ Kāyaṅgavikāraṃ karontassā ’’ ti abhikkamanādi atthāya hatthapādādīnaṃ kāyaṅgānaṃ calana saṅkhātaṃ vikāraṃ karontassa .

Uppajjantā ca sabbete cittajavātakalāpā yathādhippeta disābhimukhā eva uppajjantīti yojanā .

‘‘ Yathā vā tathā vā anuppajjitvā ’’ ti aniyamato anuppajjitvāti vuttaṃ hoti .

Yassa copana kāyassa .

‘‘ Tehī ’’ ti cittajavātakalāpehi .

Niyāmako nāvāniyojako .

‘‘ Te cā ’’ ti tecittajavātakalāpasaṅghāṭā .

Etena sakalaṃ kāyaṅgaṃ nidasseti .

Sakalakāyaṅgaṃ nāvāsadisanti vuttaṃ hoti .

‘‘ Cāretvā ’’ ti viyūhitvā .

Kathaṃ pana sā niyāmakasadisī hotīti āhaM0.203 ‘‘ yathāhī ’’ tiādi .

Yadetaṃ sakkotīti vacanaṃ vuttanti sambandho .

‘‘ Katīpayajavana vārehī ’’ ti dvatti javanavārehi .

‘‘ Tato ’’ ti yasmiṃ vāre calana saṅkhātaṃ desantara pāpanaṃ jāyati .

Tato calanavārato .

Santhambhana sandhāraṇāni eva sampajjanti , na calanasaṅkhātaṃ desantara pāpanaṃ .

‘‘ Etthā ’’ ti etissaṃ aṭṭhakathāyaṃ .

Nānājavanavīthīsu .

La .

Upatthambhane ca yujjatiyeva .

Na ekissāya javanavīthiyaṃ eva yujjatīti adhippāyo .

Yadi nānājavanavīthīsu tathā upatthambhanañca gayheyya .

Evaṃsati , antarantarā bahū bhavaṅgavārāpi santi .

Tattha kathaṃ tadupatthambhanaṃ sampajjeyyāti āha ‘‘ tathāhī ’’ tiādiṃ .

Tattha ‘‘ utujarūpasaṅghāṭāni pī ’’ ti bhavaṅgasamaye pavattāni utujarūpakalāpasandhānakāni .

‘‘ Tadākāra vantānī ’’ ti tassā cittajarūpasantatiyā ākāra vantāni .

Pacchima pacchimānaṃ rūpakalā pasaṅghāṭānaṃ aparāparaṃ uppajjananti sambandho .

Purimapurimānaṃ rūpakalāpasaṅghāṭānaṃ khaṇikadhammatā ca tesaṃ na siyā .

Na ca te khaṇikadhammā na honti .

Aññathā desantara saṅkamanasaṅkhātaṃ calanaṃ eva na siyā .

Calanaṃ tihi nānākriyānaṃ pātubbhāvo vuccati .

Nānākriyā ca nāma nānādhammā eva .

Yasmā ca aṅgapaccaṅgānaṃ khaṇekhaṇe calanaṃ nāma loke paccakkhato diṭṭhaṃ .

Tasmā tesaṃ khaṇikadhammatāpi daṭṭhabbā hotīti .

Etena tesaṃ khaṇikamaraṇaṃ dasseti , yaṃ rūpārūpadhammānaṃ aniccalakkhaṇanti vuccati .

Abyāpāra dhammatā ca avasavattitā ca tesaṃ na siyā .

Na ca te abyāpāra dhammā , na avasavatti dhammā ca na honti .

Aññathā paccayāyatta vuttitā eva tesaṃ na siyā .

Paccayāyatta vuttitāti ca paccaye sati , te vattanti , asati na vattantīti evaṃ pavattā paccayāyatta vuttitā yasmā ca paccayasāmaggiyaṃ sati , te vattantiyeva .

Tesaṃ vattanatthāya kenacibyāpārena kiccaṃ natthi .

Te māvattantūti ca attano vasena vattanti .

Paccaye asati , na vattantiyeva .

Tesaṃ avattanatthāya kenacibyāpārena kiccaṃ natthi .

Temāvattantūti ca attano vasenavattanti .

Yasmā ca tesaṃ paccayāyatta vuttitā nāma loke viññūnaṃ paccakkhatodiṭṭhā .

Tasmā tesaṃ abyāpāratā caM0.204 avasavattitā ca daṭṭhabbā hoti .

Etena tesaṃ sabbehi sattapuggala attākārehi sabbaso suññaṃ dasseti , yaṃ rūpārūpadhammānaṃ anattalakkhaṇanti vuccatīti .

‘‘ Vacībhedaṃ ’’ ti akkhara padabhāvapattaṃ vacīmayasaddappakāraṃ .

Upādinnakapathavīdhātuyo nāma kammaja pathavīdhātuyo .

Tāsu saṅghaṭṭananti sambandho .

Attanā sahajātenayena ākāravikārena upagacchati , yena ca upalabbhatīti sambandho .

Ajjhatta santānagatā sabbe catujarūpadhammāpi katthaci upādinnakāti vuccantīti āha ‘‘ catujabhūtāya eva vā ’’ ti .

Dvīsuṭhāna karaṇesu karaṇapakkhe calanākārappavattā cittajapathavīdhātu ṭhānapakkhe pathavidhātuyaṃ saṅghaṭṭayamānā kammajapathaviyaṃ eva ghaṭṭeti .

Itara pathaviyaṃ na ghaṭṭetīti na sakkā vattuṃti katvā idha evaggahaṇaṃ kataṃ .

‘‘ Vikāra dvayañcā ’’ ti kāyavikāra vacīvikāra dvayañca .

Kathaṃ pana asammissaṃ katvā veditabbanti āha ‘‘ etthacā ’’ tiādiṃ .

Yaṃ pana tāsaṃ ghaṭṭanappakāravidhānaṃ atthīti sambandho .

‘‘ Tāsaṃ ’’ cittajapathavīnaṃ .

‘‘ Taṃ taṃ vaṇṇattapattiyā ’’ ti ka , khā , divaṇṇattapattatthāya .

Yaṃ pana kāyaviññattiṭṭhāne ‘ ayañca attho upari akkharuppatti vicāraṇāyaṃ pākaṭo bhavissatī ’ ti vuttaṃ .

Taṃ idha pākaṭaṃ karonto ‘‘ ettha cā ’’ tiādimāha .

Teneva hi mūlaṭīkāyaṃ vuttanti sambandho .

‘‘ Ettha cā ’’ ti mūlaṭīkāpāṭhe .

‘‘ Pubbabhāge ’’ ti paribyatta akkharappavattavīthito pubbabhāge .

‘‘ Nānājavanavīthīhī ’’ ti nānappakārehi javanavīthivārehi .

‘‘ Pathamajavanacittassapī ’’ ti paribyatta akkharappavattivīthiyaṃ uppannapathamajavana cittassapi .

Tassa āsevanañca nāma tato purimehi vīthivārehi eva laddhaṃ siyāti adhippāyo .

‘‘ Āsevanaṃ ’’ ti ca upacāra vacanaṃ daṭṭhabbanti heṭṭhā vuttameva .

‘‘ Tassā ’’ ti paribyattakkharassa .

Vuttañca saddasatthesu .

‘‘ Dīghamuccare ’’ ti pañcadīghā vuccanti .

Mithinda pañhāpāṭhe .

‘‘ Sādhike vīhivāhasate ’’ ti vīhidhaññapūro sakaṭo vīhivāho nāma .

Vīhivāhānaṃ sādhike satasmiṃ .

Abhimaññanaṃ abhimāno .

‘‘ Sesamettha kāyaviññattiyaṃ vuttanaye nā ’’ tiM0.205 tathāhi calanacittajarūpasantatiyaṃ pavattānītiādinā vutta nayenāti attho .

Idha pana vacībhedakara cittajasaddasantatiyaṃ pavattāni utujarūpasaṅghāṭānītiādinā vattabbaṃ .

Tenāha ‘‘ yathāsambhavaṃ ’’ ti .

‘‘ Pavattanattho ’’ ti abhikkamanādi sajjhāyanādīnaṃ pavattāpanattho .

‘‘ Ettha cā ’’ tiādīsu .

‘‘ Bodhetu kāmatā rahitesū ’’ ti abhikkamanapaṭikkamanādīsu kāyaviññatti ca , suttanta sajjhāyanādīsu vacīviññatti ca paraṃ bodhetukāmatā rahitāti daṭṭhabbā .

‘‘ Dvīsu bodhakaviññattīsū ’’ ti bodhakakāyaviññatti bodhakavacī viññattīsu .

Purimā kāyaviññatti , pacchimā ca vacīviññatti .

Pacchā suddhena manodvārika javanena eva viññāyati , na pañcadvārika javanenāti yojanā .

Cakkhuviññāṇa vīthiyā gahetvāti sambandho .

‘‘ Kāyaviññāṇa vīthiyā ’’ ti vacībhedaṃ akatvā hatthaggahaṇādi vasena adhippāya viññāpane ayaṃ kāyaviññāṇavīthi daṭṭhabbā .

Kasmā pana sayañcaviññāyatīti viññattīti ayaṃ vikappo vuttoti āha ‘‘ sāhi attānaṃ ’’ tiādiṃ .

‘‘ Majjhe ’’ ti viññattiggahaṇavīthi adhippāyaggahaṇavīthinaṃ majjhe .

Kathaṃ pavattakaviññattīsu adhippāyaṃ viññāpeti , sayañcaviññāyatīti dve atthā labbhantīti āha ‘‘ dvīsu panā ’’ tiādiṃ .

Ayaṃ abhikkamati , ayaṃ paṭikkamatīti jānantā abhikkamanapayogañca tappayoga janakacittañca jānanti .

‘‘ Parassakathaṃ ’’ ti bodhetukāmatārahitampi parassavacanasaddaṃ .

Rāgacittañca jānanti .

Tena vuttaṃ mūlaṭīkāyaṃ paraṃ bodhetukāmatāya vināpi abhikkamanādippavattanena socittasahabhuvikāro adhippāyaṃ .

La .

Dvidhāpi viññatti yevāti .

Vikārarūpesu .

‘‘ Kammayogyaṃ ’’ ti abhikkamanādikammesu yojetuṃ yuttaṃ .

Adandhatā vuccati sīghappavatti .

Sā lakkhaṇaṃ assāti viggaho .

Sarīra kriyānukulo kammaññabhāvo lakkhaṇaṃ yassāti samāso .

‘‘ Dhātuyo ’’ ti mahābhūtadhātuyo vā , pittasemhādidhātuyo vā .

Pūtimukhasappasaṅkhātassa āpassa pariyuṭṭhānanti vākyaṃ .

Asayhabhāro nāma vahituṃM0.206 asakkuṇeyyabhāro .

‘‘ Sā pavattatī ’’ ti kāyalahutā pavattati .

Thaddhaṃ karonti sarīragatā dhātuyoti adhikāro .

Bhusaṃ māretīti āmariko .

Dakāro āgamo .

Gāmanigamaviluppako coragaṇo .

Tassa bhayena pariyuṭṭhitaṃ .

‘‘ Vivaṭṭamānaṃ ’’ ti virūpaṃ hutvā vaṭṭantaṃ .

‘‘ Mūlabhūtā hotī ’’ ti asappāya sevane sati , sā pathamaṃ pariyuṭṭhāti .

Sītādhikāvā hoti , uṇhādhikāvā .

Tāya pariyuṭṭhitāya eva sabbapariyuṭṭhānāni pavattantīti vuttaṃ hoti .

‘‘ Imāpanatisso rūpajātiyo rūpakāyassa visesākārā honti .

Iti tasmā vikārarūpaṃ nāmāti yojanā .

Lakkhaṇarūpesu .

‘‘ Cayanaṃ ’’ ti sañcitabhāvagamanaṃ .

‘‘ Ādito ’’ tiādimhi .

‘‘ Uparito ’’ ti uparibhāge .

‘‘ Ācayo ’’ tiādimhi cayo .

‘‘ Upacayo ’’ ti uparūparicayo .

‘‘ Addhānapūraṇavasenā ’’ ti vassasatampi vassasahassampi dīghakālaṃ attabhāvaṃ pūraṇavasena .

‘‘ Tena pariyāyenā ’’ ti upasaddassa atthanānattaṃ acintetvā nibbattiṃ vaḍḍhiyaṃ antogadhaṃ katvā vuttena tenapariyāyena .

Tassa ca ekekassa santati paccuppannassa .

Tattha cittajarūpesu assāsa passāsānaṃ vā padavārahatthavārādīnaṃ vā akkharānaṃ vā nibbatti vaḍḍhi pavattiyo dissantiyeva .

Tathā nānācittasamuṭṭhitānaṃ nānārūpasantatīnaṃ pīti .

Utujarūpesu iriyā pathanānattaṃ paṭicca sukhadukkhajanakānaṃ nānārūpasantatīnaṃ nibbattivaḍḍhipavattiyo dissantiyeva .

Tathā bahiddhā khāṇukaṇṭakādisamphassena sītuṇhādisamphassena vātātapādisamphassena vā sarīre uppannānaṃ nānārūpasantatīnampi cakkhurogādirūpānampīti .

Āhārajarūpesu āhāranānattaṃ paṭicca sarīre uppannānaṃ samavisamarūpasantatīnaṃti .

‘‘ Ayaṃ nayo ’’ ti bahiddhāsantāne nidassana nayo .

Tena ajjhattasantānepi sattasantānānaṃ hatthapādādisantānānaṃ kesalomādi santānānañca nibbatti vaḍḍhipavattiyo nidasseti .

‘‘ Jīraṇaṃ ’’ ti abhinavāvatthato hāyanaṃ .

Pāḷipāṭhe .

‘‘ Ṭhitassa aññathattaṃ ’’ ti añño pakāro aññathā .

Aññathā bhāvo aññathattaṃM0.207 .

Etena jarāvasenavā nānārogābādhādivasena vā vipariṇāmo vutto .

‘‘ Tathā avatthābhedayogato ’’ ti jātirūpameva ādimhi nibbatti hoti .

Tatoparaṃ tameva vaḍḍhi hoti .

Tato paraṃ tameva pavatti hotīti evaṃ tathā avatthābhedayogato .

Tenāha ‘‘ sāhī ’’ tiādiṃ .

‘‘ Pabandhayatī ’’ ti pabandhaṃ karoti .

Saṅgahagāthādīsu pana suviññeyyā .

‘‘ Ettha ca pacchimānī ’’ tiādīsu .

Vohārasiddhamattabhāvaṃ ’’ ti puggalo satto attā jīvotiādikā paññatti nāma vohāra siddhamattā hoti .

Sabhāvasiddhā na hoti .

Sāhi mahājanehi khandha pañcakaṃ upādāya puggalo nāma atthīti sammatattā voharitattā vohārasiddhā nāma .

Sabhāvasiddhā pana na hoti .

Tasmā ariyānaṃ vohāre puggalo nāma natthīti sijjhati .

Imāni pana rūpāni sabhāvasiddhattā ariyānaṃ vohārepi atthīti sijjhanti .

Tenāha ‘‘ tādisenā ’’ tiādiṃ .

‘‘ Suddhadhammagatiyā siddhenā ’’ ti pathavīdhātu nāma suddhadhammo hoti .

Sā uppādampi gacchati , jarampi gacchati , bhedampi gacchati .

Tasmā tassā uppādopi jarāpi bhedopi suddhadhammagatiyā siddho nāma .

Evaṃ lakkhaṇarūpānaṃ suddhadhammagatisiddhaṃ paramatthalakkhaṇaṃ veditabbaṃ .

Tathā viññatti dvayassapi vikārarūpattayassapi pariccheda rūpassapīti .

Yathā ca imesaṃ rūpānaṃ .

Tathā nibbānassapi suddhadhammagatisiddhaṃ paramatthalakkhaṇaṃ atthiyeva .

Kilesadhammāhi ariyamagge abhāvite bhavaparamparāya uppādaṃ gacchantiyeva .

Bhāvitepana anuppādaṃ nirodhaṃ gacchantiyeva .

Tasmā kilesadhammānaṃ anuppādanirodhopi suddhadhammagatiyā siddho nāma .

Evaṃ nibbānassapi suddhadhammagatisiddhaṃ paramatthalakkhaṇaṃ veditabbaṃ .

Atthi bhikkhave ajātaṃ abhūtanti idaṃ suttaṃpi ettha vattabbaṃ .

Etena ariyavohāre nibbānassa ekantena atthitā bhagavatā vuttā hoti .

Tenāha ‘‘ itarathā ’’ tiādiṃ .

‘‘ Nasabhāvato anupaladdhattā anipphannāni nāma hontī ’’ ti etena etāni asabhāvarūpānīti ca alakkhaṇa rūpānīti ca asammasanarūpānīti ca na sakkā vattuṃtipi dīpeti .

Kasmā , yathāsakaṃ sabhāvehi sabhāvavantattā yathāsakaṃ lakkhaṇe hi salakkhaṇattāM0.208 paṭisambhidāmagge sammasanaññāṇa vibhaṅge jātijarāmaraṇānampi sammasitabbadhammesu āgatattāti .

Aṭṭhasāliniyampi ayamattho vuttoyeva .

Yathāha parinipphannanti pannarasarūpāni parinipphannāni nāma .

Dasarūpāni aparinipphannāni nāma .

Yadi aparinipphannāni nāma .

Evaṃsati , asaṅkhatāni nāma siyuṃ .

Tesaṃyeva panarūpānaṃ kāyavikāro kāyaviññatti nāma .

Vacīvikāro vacīviññatti nāma .

Chiddaṃ vivaraṃ ākāsadhātu nāma .

Lahubhāvo lahutā nāma .

Mudubhāvo mudutā nāma .

Kammaññabhāvo kammaññatā nāma .

Nibbatti upacayo nāma .

Pavatti santati nāma .

Jīraṇākāro jaratā nāma .

Hutvā abhāvākāro aniccatā nāmāti sabbaṃ parinipphannaṃ saṅkhatamevāti .

Tattha ‘‘ tesaṃyeva rūpānaṃ ’’ ti niddhāraṇe bhummaṃ .

Tesaṃyeva dasannaṃ rūpānaṃ majjheti vuttaṃ hoti .

‘‘ Itisabbaṃ ’’ ti idaṃ sabbaṃ dasavidhaṃ rūpaṃ parinipphannameva saṅkhatamevāti attho .

Khandhavibhaṅgaṭṭhakathāyampi vuttova .

Yathāha pañcavipanakhandhā parinipphannāva honti , no aparinipphannā .

Saṅkhatāva , no asaṅkhatā .

Apica nipphannāpi hontiyeva .

Sabhāvadhammesuhi nibbānamevekaṃ aparinipphannaṃ anipphannañcāti ca .

Nirodhasamāpatti ca nāma paññatti ca kathanti .

Nirodhasamāpatti lokiyalokuttarāti vā saṅkhatāsaṅkhatāti vā parinipphannāparinipphannāti vā na vattabbā .

Nipphannā pana hoti .

Samāpajjantena samāpajjitabbato .

Tathā nāmapaññatti , sāpihi lokiyādibhedaṃ nalabhati .

Nipphannā pana hoti .

No anipphannā .

Nāmaggahaṇañhi gaṇhantova gaṇhātīti ca .

Etena lakkhaṇarūpānampi nipphannatā siddhā hoti .

Visuddhi maggepana nipphannaṃ anipphannaṃtidukassa niddese .

Aṭṭhārasavidhaṃ rūpaṃ paricchedavikāra lakkhaṇabhāvaṃ atikkamitvā sabhāveneva pariggahetabbato nipphannaṃ , sesaṃ tabbiparītatāya anipphannanti ca .

Nipphannarūpaṃ pana rūparūpaṃ nāmāti ca .

Yaṃ catūhi kammādīhi jātaṃ , taṃ catujaṃ nāma .

Taṃ lakkhaṇa rūpavajjaṃ avasesarūpaṃ .

Lakkhaṇarūpaṃ pana na kutocijātanti ca vuttaṃ .

Sabbañcetaṃ ācariyehi gahitanāmamattattā vatticchānugataṃ hoti .

Yaṃ ruccati , taṃ gahetvā kathetabbanti .

Rūpasamuddesānudīpanā niṭṭhitā .

197. RūpavibhāgeM0.209 .

‘‘ Ekavidhanayaṃ tāva dassetuṃ ’’ ti rūpavibhāgato pathamaṃ dassetuṃ .

Etena ekavidhanayo rūpavibhāgo nāma na tāva hotīti dasseti .

Taṃ na sameti .

Kena na sametīti āha ‘‘ vakkhatihī ’’ tiādiṃ .

‘‘ Ajjhattikādibhedena vibhajanti vicakkhaṇā ’’ ti etena sabbaṃrūpaṃ ajjhattikabāhiravasena duvidhantiādiko duvidhanayo eva rūpavibhāganayo nāmāti viññāyati .

Tasmā tena na sametīti vuttaṃ hoti .

Apica pāḷiyaṃ .

Sahetukā dhammā , ahetukā dhammātiādi dukesu sabbaṃrūpaṃ ahetukameva , na sahetukantiādi niyamakaraṇampi rūpavibhāgo evāti katvā tathā vuttanti gahetabbaṃ .

‘‘ Itarāni panā ’’ ti kāmāvacarantiādīni pana .

‘‘ Janakena paccayenā ’’ ti padhānavacanametaṃ .

Upatthambhakādi paccayāpi gahetabbā eva .

‘‘ Saṅgammā ’’ ti samāgantvā .

‘‘ Karīyatī ’’ ti nipphādīyati .

Yodhammotiādīsu .

‘‘ Pahīno pī ’’ ti chindanabhindanādivasena pahīnopi .

‘‘ Tasmiṃ satī ’’ ti samudayappahāne sati .

Kiccapaccayānaṃ arahatthassa ca sakkatthassa ca dīpanato duvidhaṃ atthaṃ dassetuṃ ‘‘ aṭṭhānattā ’’ tiādi vuttaṃ .

‘‘ Tabbisayassā ’’ ti rūpavisayassa .

‘‘ Evaṃ ’’ ti evaṃsante .

‘‘ Pahīnaṃ bhavissatī ’’ ti anāgatabhave puna anuppādatthāya idheva pahīnaṃ bhavissatīti attho .

Tenāha ‘‘ ucchinnamūlaṃ ’’ tiādiṃ .

‘‘ Tālāvatthukataṃ ’’ ti chinnatālakkhāṇukaṃ viya kataṃ bhavissati .

‘‘ Anabhāvaṃ kataṃ ’’ ti puna abhāvaṃ kataṃ .

‘‘ Pākaṭo ’’ ti dassanādikiccavisesehi paññāto .

‘‘ Tadupādāyā ’’ ti taṃ upanidhāya .

Vibhāvanipāṭhe .

‘‘ Ajjhattikarūpaṃ ’’ ti paduddhāraṇaṃ .

Attānaṃ adhikicca pavattaṃ ajjhattaṃ .

Ajjhattameva ajjhattikanti dasseti ‘‘ attabhāvasaṅkhātaṃ ’’ tiādinā .

Taṃ na sundaraṃ .

Kasmā , ajjhattadhamma ajjhattika dhammānañca aviseso āpajjatīti vakkhamānakāraṇattā .

‘‘ Dvārarūpaṃ nāmā ’’ ti paduddhārapadaṃ .

Kasmā dvārarūpaṃ nāmāti āha ‘‘ yathākkamaṃ ’’ tiādiṃ .

Paratopi esanayo .

‘‘ Desanābheda rakkhaṇatthaṃ ’’ ti dukadesanābhedato rakkhaṇatthaṃ .

Tattha desanābhedo nāma rūpakaṇḍe pañcaviññāṇānaṃ vatthu rūpañca , na vatthu rūpañcaM0.210 , ārammaṇa rūpañca , na ārammaṇa rūpañca vatvā manoviññāṇassa na vuttaṃ .

Yadi vucceyya , ārammaṇaduke manoviññāṇassa ārammaṇa rūpaṃ , na ārammaṇa rūpanti dukapadaṃ na labbheyya .

Ayaṃ desanābhedo nāma .

Vatthudukesu hadayavatthuvasena labbhamānaṃ manoviññāṇadukaṃ na vuttanti .

‘‘ Thūlasabhāvattā ’’ ti sukhumarūpaṃ upādāya vuttaṃ .

‘‘ Dūre pavattassapī ’’ ti yathā sukhumarūpaṃ attano sarīre pavattampi ñāṇena sīghaṃ pariggahetuṃ na sakkā hoti , tathā idaṃ .

Imassa pana dūre pavattassapi .

‘‘ Gahaṇayogyattā ’’ ti ñāṇena pariggahaṇapattattāti adhippāyo .

Vibhāvanipāṭhe .

‘‘ Sayaṃnissayavasena cā ’’ ti sayañca nissaya mahābhūtavasena ca .

Tattha sayaṃ sampattā nāma phoṭṭhabbadhātuyo .

Nissayavasena sampattā nāma gandharasā .

Ubhayathāpi asampattā nāma cakkhu rūpa , sota saddā .

Yo paṭimukhabhāvo atthi , yaṃ aññamaññapatanaṃ atthīti yojanā .

Na ca tāni aññappakārāni eva sakkā bhavitunti sambandho .

‘‘ Anuggaha upaghātavasenā ’’ ti vaḍḍhanatthāya anuggahavasena , hāyanādi atthāya upaghātavasena .

‘‘ Yaṃ kiñcī ’’ ti catusamuṭṭhānikarūpaṃ gaṇhāti .

‘‘ Ādinnaparāmaṭṭhattā ’’ ti taṇhāmānehi etaṃ mama esohamasmītiādinnattā , diṭṭhiyā eso me attāti parāmaṭṭhattā ca .

‘‘ Niccakālaṃ pavattivasenā ’’ ti ekena janakakammena paṭisandhikkhaṇato paṭṭhāya niccakālaṃ pavattivasena .

‘‘ Upacarīyatī ’’ ti voharīyati .

‘‘ Atthavisesabodho ’’ ti rūpārammaṇassa kiccavisesabodho .

‘‘ Asampattavasenā ’’ ti visayaṭṭhānaṃ sayaṃ asampajjanavasena .

Attanoṭhānaṃ vā visayassa asampajjanavasena .

Tattha visayassa asampattaṃ dassento ‘‘ tatthā ’’ tiādimāha .

Tathā sotasaddesu ca aññamaññaṃ laggitvā uppajjamānesu .

‘‘ Sampattiyā evā ’’ ti sampajjanatthāya eva .

Tathā āpo ca sampattiyā eva paccayoti yojanā .

Dubbalapathavī eva sannissayo yassāti viggaho .

‘‘ Assā ’’ ti cakkhussa .

‘‘ Sotassapanakathaṃ ’’ ti sotassa asampattaggahaṇaṃ kathaṃ pākaṭaṃ .

Sampattaggahaṇaṃ eva pākaṭanti dīpeti .

Tenāha ‘‘ tatthahī ’’ tiādiṃM0.211 .

Dakkhiṇapassato vā suyyati , cetiyādikassa puratthimadisābhāge ṭhitānanti adhippāyo .

‘‘ Paṭighaṭṭanānighaṃso ’’ ti sotesu paṭighaṭṭanavego .

‘‘ Tesaṃ ’’ ti āsannevā dūre vā ṭhitānaṃ .

Hotu dūre ṭhitānaṃ cirena sutoti abhimāno .

Kasmā pana ujukaṃ asutvā dakkhiṇapassatovā uttarapassato vā suṇeyya , asuyyamāno bhaveyyāti pucchā .

Taṃ kathento ‘‘ apicā ’’ tiādimāha .

Vibhāvanipāṭhe .

‘‘ Gantvā visayadesaṃ taṃ , pharitvā gaṇhatīti ce ’’ ti taṃ cakkhusota dvayaṃ dūrevisayānaṃ uppannadesaṃ pharitvā gaṇhatīti cevadeyyāti attho .

Dūreṭhatvā passanto suṇanto ca mahantampipabbataṃ ekakkhaṇe passati , mahantaṃpi meghasaddaṃ ekakkhaṇe suṇāti .

Tasmā ubhayaṃ asampattagocaranti viññāyati .

Imasmiṃ vacane ṭhatvā idaṃ parikappavacanaṃ dasseti taṃ dvayaṃ visayappadesaṃ gantvā mahantaṃpi pabbataṃ vā meghasaddaṃ vā pharitvā gaṇhāti .

Tasmā mahantaṃpi passati , suṇāti .

Na asampattagocarattā mahantaṃ passati suṇātīti koci vadeyyāti vuttaṃ hoti .

Adhiṭṭhānavidhānepi tassa so gocaro siyāti .

Evaṃsati , dibbacakkhu dibbasotābhiññānaṃ adhiṭṭhānavidhānepi so rūpasaddavisayo tassa pasādacakkhusotassa gocaro siyāti abhiññādhiṭṭhāna kiccaṃ nāma natthi .

Cakkhusotaṃ devalokampi gantvā dibbarūpampi dibbasaddampi gaṇheyya .

Na pana gaṇhāti .

Tasmā tassa visayadesagamanañca mahantadesapharaṇañca na cintetabbanti vuttaṃ hoti .

Rūpavibhāgānudīpanā niṭṭhitā .

158. Rūpasamuṭṭhāne .

Suttantesu cetanāsampayuttā abhijjhādayopi kammanti vuttā .

Te pana paṭṭhāne kammapaccayaṃ patvā tappaccayakiccaṃ na sādhenti , cetanā eva sādhetīti āha ‘‘ sā yevā ’’ tiādiṃ .

‘‘ Taṃ samuṭṭhānānañca rūpānaṃ ’’ ti hetūhi ca hetusampayuttakadhammehi ca samuṭṭhānānañca rūpānanti atthavasena cetasikadhammānampiM0.212 rūpasamuṭṭhāpakatā siddhā hoti .

So hi udayati pasavatīti sambandho .

‘‘ Kappasaṇṭhāpanavasenā ’’ ti kappappatiṭṭhāpanavasena .

Ajjhattikasaddo chasu cakkhādīsu ajjhattikāyatane sveva pavattati .

Idha pana sakalaṃ ajjhattasantānaṃ adhippetanti āha ‘‘ ajjhatta santāneti pana vattabbaṃ ’’ ti .

‘‘ Khaṇe khaṇe ’’ ti vicchāvacanaṃ .

‘‘ Vicchā ’’ ti ca bahūsukhaṇesu byāpananti āha ‘‘ tīsutīsukhaṇesū ’’ ti .

Yamakapāṭhesu .

Yassa vā pana puggalassa .

‘‘ Nirujjhatī ’’ ti bhaṅgakkhaṇa samaṅgitamāha .

‘‘ Uppajjatī ’’ ti uppādakkhaṇa samaṅgitaṃ .

‘‘ Itī ’’ ti ayaṃ pucchā .

‘‘ No ’’ ti paṭikkhepo .

Samudayasaccassa bhaṅgakkhaṇe dukkhasaccabhūtassa rūpassavā nāmassavā uppādo nāma natthīti vuttaṃ hoti .

Yassa kusalā dhammā uppajjanti , yassa akusalā dhammā uppajjantīti dve pāṭhāgahetabbā .

‘‘ No ’’ ti kusalākusala dhammānaṃ uppādakkhaṇe abyākatabhūtānaṃ rūpānaṃ vā nāmānaṃ vā nirodho nāma natthīti vuttaṃ hoti .

Tesupāṭhesu kesañcivādīnaṃ vacanokāsaṃ dassetuṃ ‘‘ arūpabhavaṃ ’’ tiādi vuttaṃ .

‘‘ Ce ’’ ti kocivādī cevadeyya .

‘‘ Nā ’’ ti na vattabbaṃ .

‘‘ Uppajjatī ’’ ti ca uddhaṭā siyunti sambandho .

‘‘ Itarattha cā ’’ ti tato itarasmiṃ yassa kusalā dhammātiādipāṭhe ca .

‘‘ Tampi nā ’’ ti tampi vacanaṃ na vattabbanti attho .

‘‘ Purimakoṭṭhāse ’’ ti asaññasattānaṃ tesaṃ tatthāti imasmiṃ purimapakkheti adhippāyo .

‘‘ Pacchimakoṭṭhāse ’’ ti sabbesaṃ cavantānaṃ pavatte cittassabhaṅgakkhaṇeti imasmiṃ pacchima pakkhe .

Cavantānaṃ icceva vuttaṃ siyā , na pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇeti , no ca na vuttaṃ , tasmā viññāyati pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇe rūpajīvitindriyampi na uppajjatīti .

Rūpajīvitindriye ca anuppajjamāne sati , sabbāni kammajarūpāni utujarūpāni āhārajarūpāni ca cittassa bhaṅgakkhaṇe nuppajjantīti viññātabbaṃ hotīti adhippāyo .

‘‘ Pacchimakoṭṭhāse ’’ ti sabbesaṃ cavantānaṃ pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇeti imasmiṃ pacchimapakkhe .

Tattha ca pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇeti idaṃ adhippetaṃ .

Evaṃ pāḷisādhakaṃ dassetvā idāni yuttisādhakaṃ dassentoM0.213 ‘‘ yasmā cā ’’ tiādimāha .

‘‘ Tassā ’’ ti ānandā cariyassa mūlaṭīkākārassa .

Vibhāvaniyaṃ .

Bhaṅge rūpassa nuppādo , cittajānaṃ vasena vā .

Āruppaṃ vāpi sandhāya , bhāsito yamakassa hi .

Na cittaṭṭhiti bhaṅge ca , na rūpassa asambhavo .

Ti vuttaṃ .

Tattha ‘‘ na hi na cittaṭṭhitī ’’ ti cittassaṭhiti nāma na hi natthi .

‘‘ Bhaṅgecā ’’ ti cittassabhaṅgakkhaṇe ca .

Taṃ asambhāvento ‘‘ yamakapāḷiyo panā ’’ tiādimāha .

‘‘ Nānatthā nānābyañjanā ’’ ti etena pāḷisaṃsandanā nāma garukattabbāti dīpeti .

‘‘ Gambhīro ca satthu adhippāyo ’’ ti etena attānaṃ satthumataññuṃ katvā idaṃ sandhāya etaṃ sandhāyāti vattuṃ dukkaranti dīpeti .

‘‘ Suddhaṃ arūpamevā ’’ ti suddhaṃ arūpappaṭisandhiṃ eva .

Cha cattālīsacittāni rūpaṃ janetuṃ na sakkonti .

Evaṃ sati arūpavipākavajjitanti kasmā vuttanti āha ‘‘ arūpavipākāpanā ’’ tiādiṃ .

Vibhāvanipāṭhe .

‘‘ Hetuno ’’ ti rūpavirāgabhāvanā kammasaṅkhātassa hetussa .

‘‘ Tabbīdhuratāyā ’’ ti rūpaviruddhatāya .

Rūpārūpavirāgabhāvanābhūto maggo .

Tena nibbattassa .

Rūpokāso nāma kāmarūpabhavo .

Vibhāvanipāṭhe .

‘‘ Ekūna na vutibhavaṅgasse vā ’’ ti pavattikāle rūpajanakassa ekūna na vutibhavaṅga cittassāti attho .

Tattha pana arūpavipākaṃ pavattikālepi rūpajanakaṃ na hotīti āha ‘‘ tatthā ’’ tiādiṃ .

Keci pana paṭisandhi cittassa uppādakkhaṇe rūpaṃ pacchājāta paccayaṃ na labhati .

Ṭhitikkhaṇe rūpaṃ parato bhavaṅgacittato pacchājātapaccayaṃ labhatīti vadanti .

Taṃ na gahetabbanti dassetuṃ ‘‘ na hi attanā ’’ tiādi vuttaṃ .

Sayaṃ vijjamāno hutvā upakārako paccayo atthipaccayo .

Pacchājāto ca tassa ekadeso .

‘‘ Āyusaṅkhārānaṃ ’’ ti usmādīnaṃ .

‘‘ Taṃ ’’ ti khīṇāsavānaṃ cuticittaṃ .

‘‘ Yathāhā ’’ ti so thero kiṃ āha .

‘‘ Vuttaṃ ’’ ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .

Iti pana vacanato aññesaṃpi cuticittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpetīti viññāyatīti padhānavacanaṃ .

Pana saddo aruci jotako .

‘‘ Tathā vuttepī ’’ ti joteti .

Vacīsaṅkhāro nāma vitakkavicāro .

Kāyasaṅkhāro nāma assāsapassāsavāto .

So sabbesaṃpi kāmasattānaṃ cuti cittassaM0.214 uppādakkhaṇe ca tato purimacittassa uppādakkhaṇe ca nanirujjhatīti vacanena cuticittato pubbabhāgeyeva assāsapassāsānaṃ abhāvaṃ ñāpeti .

Nanu imissaṃ pāḷiyaṃ cutikāle assāsapassāsassa abhāvaṃ vadati .

Aññesaṃ cittajarūpānaṃ abhāvaṃ na vadati .

Tasmā imāya pāḷiyā sabbesampi cuticittaṃ assāsapassāsaṃ na janetīti viññāyati .

Na aññāni cittajarūpānīti codanā .

Taṃ pariharanto ‘‘ na hī ’’ tiādimāha .

Na hi rūpasamuṭṭhāpakacittassa kāyasaṅkhāra samuṭṭhāpanaṃ atthīti sambandho .

‘‘ Gabbhagamanādivinibaddhābhāve ’’ ti mātukucchimhi gatassa assāsapassāso na uppajjati , tathā udake nimuggassa .

Bāḷhaṃ visaññībhūtassa .

Catutthajjhānaṃ samāpajjantassa .

Nirodhasamāpattiṃ samāpajjantassa .

Rūpārūpabhave ṭhitassāti .

Tasmā etegabbhagamanādayo assāsapassāsaṃ vinibaddhanti nīvārentīti gabbhagamanādivinibaddhā .

Tesaṃ abhāvoti viggaho .

Vinā imehi kāraṇehi assāsapassāsassa ca aññacittajarūpānañca viseso natthīti vuttaṃ hoti .

Aññaṃpi yuttiṃ dasseti ‘‘ cuto cā ’’ tiādinā .

Cuto ca hoti , assa cittasamuṭṭhāna rūpañca pavattatīti na ca yuttanti yojanā .

So ca suṭṭhu oḷāriko rūpadhammo .

Iti tasmā na sakkā vattuṃti sambandho .

‘‘ Imassa atthassā ’’ ti vatvā taṃ atthaṃ vadati ‘‘ oḷārikassā ’’ tiādinā .

‘‘ Katīpaya khaṇamattaṃ ’’ ti pannarasakhaṇasoḷasakhaṇamattaṃ .

‘‘ Cittajarūpappavattiyā ’’ ti cittajarūpappavattanato .

Dubbalā honti , tadā pañcārammaṇānipi pañcadvāresu āpātaṃ nāgacchanti .

‘‘ Paccayaparittatāya vā ’’ ti tadā pacchājātapaccayassa alābhato vuttaṃ .

Dubbalā honti .

Tadā dubbalattā eva pañcārammaṇāni pañcadvāresu āpātaṃ nāgacchanti .

Pariyosānepi ekacittakkhaṇamatte .

Vatthussa ādiantanissitāni paṭisandhikkhaṇe ādimhi nissitāni .

Maraṇāsannakāle ante nissitāni .

Samadubbalāni eva honti .

Tasmā yathā sabbapaṭisandhicittampi rūpaṃ na janeti , tathā sabbacuticittampi rūpaṃ na janetīti sakkā viññātunti .

‘‘ Pāḷivirodhaṃ ’’ ti pubbe dassitāya saṅkhāra yamakapāḷiyā virodhaṃM0.215 .

‘‘ Kāraṇaṃ vuttamevā ’’ ti cittañhi uppādakkhaṇe eva paripuṇṇaṃ paccayaṃ labhitvā balavaṃ hotīti vuttameva .

‘‘ Taṃ ’’ ti appanājavanaṃ .

Acalamānaṃ hutvā .

‘‘ Abbokiṇṇe ’’ ti vīthicitta vārena avokiṇṇe .

Na tathā pavattamānesu aṅgāni osīdanti , yathā ṭhapitāneva hutvā pavattanti .

‘‘ Na tatoparaṃ ’’ ti tato atirekaṃ rūpavisesaṃ na janeti .

‘‘ Kiñcī ’’ ti kiñcicittaṃ .

‘‘ Uttarakiccaṃ ’’ ti uparūparikiccaṃ .

‘‘ Aṭṭha puthujjanānaṃ ’’ ti aṭṭha somanassa javanāni hasanaṃpi janenti .

Cha javanāni pañcajavanānīti adhikāro .

Tesaṃ buddhānaṃ .

Sitakammassāti sambandho .

Sitakammaṃ nāma mihitakammaṃ .

‘‘ Kāraṇaṃ vuttamevā ’’ ti ‘ rūpassa pana upatthambhakabhūtā utuāhārā pacchājātapaccaya dhammā ca ṭhitikkhaṇe eva pharantī ’ ti evaṃ kāraṇaṃ vuttameva .

‘‘ Utuno balavabhāvo ’’ ti rūpuppādanatthāya balavabhāvo .

Santatiṭhitiyā balavabhāvo pana pacchājātapaccayāyatto hoti .

Rūpaṃ na samuṭṭhāpeyya .

No na samuṭṭhāpetīti āha ‘‘ vakkhati cā ’’ tiādiṃ .

Ajjhatta santānagato ca bahiddhāsantānagato ca duvidhāhāroti sambandho .

Etthacātiādīsu .

Utu pañcavidho .

Ajjhattasantāne catujavasena catubbidho , bahiddhā santāne utujavasena eko .

Tathā āhāropi pañcavidho .

Tesu ṭhapetvā bahiddhāhāraṃ avasesānaṃ ajjhatta santāne rūpasamuṭṭhāpane vivādo natthi .

Bahiddhāhārassa pana ajjhattasantāne rūpasamuṭṭhāpane vivādo atthīti taṃ dassetuṃ ‘‘ ettha cā ’’ tiādimāha .

‘‘ Utuojānaṃ viyā ’’ ti utuojānaṃ ajjhattasantāne rūpasamuṭṭhāpanaṃ viya .

Aṭṭhakathāpāṭhe .

‘‘ Dantavicuṇṇitaṃ panā ’’ ti dantehi saṅkhāditvā vicuṇṇaṃ kataṃ pana .

‘‘ Sitthaṃ ’’ ti bhattacuṇṇasitthaṃ .

Ṭīkāpāṭhe .

‘‘ Sā ’’ ti bahiddhā ojā .

‘‘ Nasaṅkhādito ’’ ti na suṭṭhukhādito .

‘‘ Tattakenapī ’’ ti mukheṭhapitamattenapi .

‘‘ Abbhantarassā ’’ ti ajjhattāhārassa .

‘‘ Aṭṭhaaṭṭharūpāni samuṭṭhāpetī ’’ ti upatthambhanavasena samuṭṭhāpeti , janana vasena pana ajjhattikāhāro eva samuṭṭhāpetīti adhippāyo .

‘‘ Upādinnakā ’’ ti ajjhatta sambhūtā vuccanti .

Bahiddhā ojāpi rūpaṃ samuṭṭhāpetiM0.216 yevāti sambandho .

‘‘ Tenautunā ’’ ti ajjhatta utunā .

‘‘ Sediyamānā ’’ ti usmāpiyamānā .

‘‘ Tāya ca ojāyā ’’ ti ajjhatta ojāya .

‘‘ Medasinehupacaya vasenā ’’ ti medakoṭṭhāsarasasineha koṭṭhāsānaṃ vaḍḍhanavasena .

Itarāni pana tīṇirūpasamuṭṭhānāni .

Pāḷipāṭhe .

‘‘ Indriyānī ’’ ti cakkhādīni indriya rūpāni .

‘‘ Vihāro ’’ ti samāpatti eva vuccati .

Samāpatti cittena jātattā tāni indriyāni vippasanna nīti katvā kasmā vuttanti pucchati .

‘‘ Upacaritattā ’’ ti ṭhānūpacārena voharitattā .

‘‘ Tesaṃ na vannaṃ ’’ ti indriyarūpānaṃ .

Nidhikaṇḍapāṭhe .

Sundaro vaṇṇo yassāti suvaṇṇo .

Suvaṇṇassa bhāvo suvaṇṇatā .

Tathāsussaratā .

‘‘ Saro ’’ ti ca saddo vuccati .

‘‘ Susaṇṭhānaṃ ’’ ti aṅgapaccaṅgānaṃ suṭṭhusaṇṭhānaṃ .

‘‘ Surūpatā ’’ ti sundararūpakāyatā .

‘‘ Yathā ’’ ti yenaākārena saṇṭhite sati .

Tathā tena ākārena saṇṭhitā hotīti yojanā .

Lahutādittaye .

Dandhattādikarānaṃ dhātukkhobhānaṃ paṭipakkhehi paccayehi samuṭṭhātīti viggaho .

‘‘ Etassā ’’ ti lahutādittayassa vuttā .

Tasmā etaṃ lahutādittayaṃ kammasamuṭṭhānanti vattabbanti adhippāyo .

‘‘ Yamakesupi addhāpaccuppanneneva gahito ’’ ti yassa cakkhāyatanaṃ uppajjati , tassa sotāyatanaṃ uppajjatīti .

Sacakkhukānaṃ asotakānaṃ upapajjantānaṃ tesaṃ cakkhāyatanaṃ uppajjatītiādīsu uppādavāre paṭisandhivasena , nirodhavāre cutivasena addhāpaccuppannaṃva vuttanti adhippāyo .

Akammajānaṃ pavattikāle kālabhedo vuttoti .

‘‘ Kammavipākajā ābādhāti vuttaṃ ’’ ti vīthimuttasaṅgahe upacchedakakammadīpaniyaṃ ‘ atthi vāta samuṭṭhitā ābādhā .

La .

Atthi kammavipākajā ābādhā ’ ti vuttaṃ .

Tāni upapīḷakupaghātaka kammānipi vipattiyo labhamānāni eva khobhetvā nānābādhe uppādentīti sambandho .

Sarīre ṭhanti tiṭṭhantīti sarīraṭṭhakā .

‘‘ Tadanugatikāni eva hontī ’’ ti kammajādīnipi khubbhitāni eva hontīti adhippāyo .

Etena aṭṭhasu kāraṇesu yenakenacikāraṇena cakkhurogādike ābādheM0.217 jāte tasmiṃ aṅge pavattāni sabbāni rogasamuṭṭhānāni ābādhabhāvaṃ gacchantiyeva .

Evaṃ santepi tappariyāpannāni kammajarūpāni tadanugatikabhāvena ābādhabhāvaṃ gacchanti , na ujukato kammavasenāti dīpeti .

Kammasamuṭṭhāno ābādho nāma natthi .

Tathāpi aṭṭhasu ābādhesupi atthi vātasamuṭṭhānā ābādhātiādīsu viya atthi kammasamuṭṭhānā ābādhāti avatvā atthi kammavipākajā ābādhāti vuttaṃ .

Tattha upapīḷako paghātakakammānaṃvasena uppanno yokocidhātukkhobho suttantapariyāye na kammavipākoti vuccatiyeva .

Tato jāto yokoci ābādho kammavipākajoti vuttoti .

Sugambhīramidaṃṭhānaṃ .

Suṭṭhuvicāretvā kathetabbaṃ .

‘‘ Yato ’’ ti yasmā kammasamuṭṭhānā bādhapaccayā .

La .

Labbhamāno siyā .

Kevalaṃ so kammasamuṭṭhāno ābādho nāma natthīti yojanā .

‘‘ Avihiṃsā kammanibbattā ’’ ti mettākaruṇākammanibbattā .

Suvidūratāyaceva nirābādhā hontīti sambandho .

‘‘ Saṇṭhitiyā ’’ ti dukkhobhanīye visesanapadaṃ .

Hetupadaṃ vā daṭṭhabbaṃ .

Khobhetuṃ dukkarā dukkhobhanīyā .

‘‘ Kāmaṃ ’’ ti kiñcāpīti atthe nipātapadaṃ .

Sesamettha suviññeyyaṃ .

‘‘ Vuccate ’’ tiādīsu .

Rūpapaccayadhammānaṃ paccayakiccaṃ tividhaṃ .

Jananañca upatthambhanañca anupālanañca .

Tattha jananakiccaṃ janetabbānaṃ jātikkhaṇe eva labbhati .

Sesadvayaṃ pana ṭhitikkhaṇepi labbhati .

Bhaṅgakkhaṇe pana sabbaṃ paccayakiccaṃ natthi .

Tattha jananakiccavasena vicārento ‘‘ rūpajanakānaṃ ’’ tiādimāha .

‘‘ Apicā ’’ tiādīsu .

‘‘ Tāsaṃ ’’ ti upacayasantatīnaṃ , jaratā aniccatānañca .

‘‘ Tesū ’’ ti kutoci samuṭṭhānesu .

Idha pana abhidhammattha saṅgahepana .

‘‘ Evaṃ santepī ’’ ti paccayavisesena adissamānavisesatthepi .

‘‘ Sārataran ’’ ti atisārabhūtaṃ .

‘‘ Seyyo ’’ ti seṭṭho .

Rūpasamuṭṭhānānudīpanā niṭṭhitā .

169. KalāpayojanāyaṃM0.218 .

‘‘ Saṅkhāne ’’ ti gaṇane .

‘‘ Tenā ’’ ti saṅkhānaṭṭhena ekasaddena dassetīti sambandho .

‘‘ Piṇḍī ’’ ti ekagghano .

Mūlaṭīkāpāṭhe .

‘‘ Uppādādippavattito ’’ ti uppādādivasena pavattanato .

‘‘ Itī ’’ ti tasmā .

Upādārūpāni tveva vuccanti .

‘‘ Evaṃ vikārapariccheda rūpāni ca yojetabbānī ’’ ti pañcavikārarūpāni kalāpasseva copanādisabhāvā honti , na ekamekassa rūpassa .

Tasmā tāni ekekasmiṃ kalāpe ekekāni eva honti .

Paricchedarūpaṃ pana kalāpapariyāpannaṃ rūpaṃ na hoti .

Tasmā dvinnaṃ dvinnaṃ kalāpānaṃ antarā taṃpi ekekameva hotīti daṭṭhabbaṃ .

‘‘ Catunnaṃ mahābhūtānaṃ nissayatā sambhavato ’’ ti ettha catunnaṃ mahābhūtānaṃpi lakkhaṇamattena nānattaṃ hoti , pavattivasena pana ekagghanattā saṅkhānaṭṭhenapi eko nissayoti vattabbameva .

Evañhisati ekasaddassa attha calanaṃ natthīti .

‘‘ Tena saddenā ’’ ti cittajasaddena .

Attānaṃ mocento ‘‘ adhippāyenā ’’ ti āha .

Therassa adhippāyenāti vuttaṃ hoti .

Attano adhippāyaṃ dassento ‘‘ ettha panā ’’ tiādimāha .

Tattha ‘‘ saddenā ’’ ti cittajasaddena .

‘‘ Tāyavācāyā ’’ ti vacīmayasaddenāti attho .

‘‘ Viññattī ’’ ti viññāpanaṃ iccevattho .

Viññāpetīti viññāpito .

Tassa bhāvo viññāvitattaṃ .

Vitakkavipphārasaddo nāma kassaci mahantaṃ atthaṃ cintentassa sokavasena vā tuṭṭhivasena vā balavavitakko pavattati .

So sokaṃ vā tuṭṭhiṃ vā sandhāre tuṃ asakkonto dutīyena saddhiṃ mantento viya attano mukheyeva abyattaṃ saddaṃ katvā samudīrati .

Pakatijano taṃ saddamattaṃ suṇāti vā na vāsuṇāti .

Suṇantopi akkharaṃ vā atthaṃ vā adhippāyaṃ vā na jānāti .

Dibbasotena vā vijjāsotena vāsuṇanto akkharaṃpi atthaṃpi adhippāyaṃpi jānāti .

Jānitvā evaṃpi te mano , itthaṃpi te manotiādisati .

Ayaṃ vitakkavipphārasaddo nāma .

So viññattirahito sotaviññeyyoti mahāaṭṭhakathāyaṃ vutto .

Saṅgahakāropana vacīmayasaddonāma viññattirahitoti vā asotaviññeyyoti vā natthīti paṭikkhipati .

‘‘ Āgate ’’ ti aṭṭhakathāsuM0.219 āgate .

‘‘ Paccetabbā ’’ ti saddhātabbā .

‘‘ Ṭīkāsupanassā ’’ ti assasaccasaṅkhepassa dvīsuṭīkāsu .

Akkharañca padañca byañjanañca attho cāti dvando .

Appaññāyamānā akkharapadabyañjanatthā yassāti viggaho .

‘‘ Andhadamiḷādīnaṃ ’’ ti andhajātikadamiḷajātikādīnaṃ milakkhūnaṃ .

‘‘ Ukkāsitasaddo ca khipitasaddo ca vamitasaddo ca chaḍḍitasaddo cāti dvando .

Ādisaddena tādisā uggāra hikkāra hasita roditādayo saṅgaṇhāti .

Sesametthasuviññeyyaṃ .

Kalāpayojanānudīpanā niṭṭhitā .

161. Rūpappavattikkame .

Napuggalavasena visesanaṃ hoti .

Bhūmivasena visesanaṃ hoti .

Tañca kho pavattikālavasenāti adhippāyo .

Etthacātiādīsu .

Purimesu dvīsu yonīsu pāḷinayena veditabbāti sambandho .

Nikkhantā , iti tasmā aṇḍajāti ca jalābujāti ca vuccanti .

Kathaṃ ayaṃ nayo pāḷinayo nāma hotīti .

Pāḷiyaṃ aṇḍakosaṃ vatthikosaṃ abhinibbhijja abhinibbhijja jāyantīti vacanena aṇḍato jalābuto jātā vijātā nikkhantāti attho viññāyati .

Aṭṭhakathāyaṃ pana aṇḍejātā jalābumhijātāti vuttaṃ .

Gabbhapaliveṭhanāsayo nāma yena paliveṭhito gabbho tiṭṭhati .

Vibhāvanipāṭhe ‘‘ ukkaṃsagati paricchedavasenā ’’ ti ukkaṭṭhappavattiniyamanavasena .

Ukkaṭṭhanayavasenāti vuttaṃ hoti .

Abhirūpassa kaññā dātabbāti ettha kaññā dātabbāti sāmaññato vuttepi abhirūpassa purisassāti vuttattā kaññāpi abhirūpakaññā eva viññāyati .

Ayaṃ ukkaṭṭhanayo nāma .

‘‘ Tattha tāni sabbānī ’’ tiādīsu .

Tānisabbānipi cakkhu sota ghāna bhāva dvayāni na omakena kammena labbhati .

Ukkaṭṭhena kammena eva labbhatīti adhippāyo .

Vibhaṅgapāṭhe .

Saddāyatanaṃ nāma paṭisandhikāle na labbhatīti vuttaṃ ‘‘ ekādasāyatanānī ’’ ti .

Cakkhuvekallassa dasa , sotavekallassa aparānidasa , cakkhu sotavekallassanavaM0.220 , gabbhaseyyassavasena sattāyatanāni .

Pāḷiyaṃ opapāti kagabbhaseyyakānaṃ eva vuttattā ‘‘ pāḷiyaṃ avuttaṃpipanā ’’ ti vuttaṃ .

Avuttampi cakkhādivekallaṃ .

‘‘ Aññamaññaṃ avinābhāvavuttitā vuttā ’’ ti kathaṃ vuttā yassa ghānāyatanaṃ uppajjati , tassa jivhāyatanaṃ uppajjatīti , āmantā .

Yassa vā pana jivhāyatanaṃ uppajjati , tassa ghānāyatanaṃ uppajjatīti , āmantātiādinā vuttā peyyālamukhena .

Ācariyānandatthere na pana icchitanti sambandho .

‘‘ Jivhāvekallatāviyā ’’ ti jivhāvekallatānāma natthi viya .

‘‘ Ghānavekallatāpi atthīti yuttaṃ ’’ ti ettha pāḷiyaṃ aghānakānaṃ itthīnaṃ purisānaṃti idaṃ mātugabbhe ghānāyatane anuppanneyeva puretarañca vantānaṃ itthipurisānaṃ vasena vuttaṃ .

Na ghānavekallānaṃ atthitāyātipi vadanti .

Gabbhe sentīti gabbhasayā .

Gabbhasayā eva gabbhaseyyā .

Pavattikāletiādīsu .

Mūlaṭīkāpāṭhe .

‘‘ Orato ’’ ti paṭisandhiṃ upādāya vuttaṃ .

Ekādasamasattāhe anāgateti vuttaṃ hoti .

Rūpāyatanaṃ nuppajjissati .

No ca cakkhāyatanaṃ nuppajjissatīti idaṃ addhāpaccuppannavasena vuttaṃ .

Tasmā paṭisandhito paṭṭhāya uppannaṃ rūpāyatanaṃ yāvajīvaṃpi uppannantveva vuccati .

Na uppajjissamānanti .

Cakkhāyatanaṃ pana ekādasamasattāhā orato ṭhitassa na uppannaṃ .

Tadā anuppannattā ekādasame sattāhe sampatte uppajjissatīti vattabbaṃ hoti .

Pacchima bhavikattā pana tadubhayampi bhavantare nuppajjissatiyevāti .

Ghānāyatanaṃ nibbattetīti ghānāyatanānibbattataṃ , kammaṃ .

Tena kammena gahitappaṭisandhikānaṃ .

Idañca yadi tannibbattakena kammena paṭisandhiṃ gaṇheyyuṃ .

Ghānāyatane anuppanne antarā na kālaṅkareyyunti katvā vuttaṃ .

Tannibbattakena kammena paṭisandhiṃ gaṇhantāpi tato balavante upacchedakakamme āgate sati .

Ghānāyatanuppattikālaṃ apatvā antarā nakālaṅkarontīti natthi .

‘‘ Cakkhughānesu vuttesū ’’ ti ṭīkāyaṃ vuttesu .

‘‘ Atthato siddhā evā ’’ ti ekādasamasattāhe uppannāti siddhā eva .

‘‘ Īdisesuṭhānesū ’’ ti sabhāvaṃ vicāre tuṃ dukkaresuM0.221 ṭhānesu .

Aṭṭhakathāyeva pamāṇaṃ kātuṃ yuttāti adhippāyo .

Aṭṭhakathāpāṭhe .

‘‘ Purimaṃ bhavacakkaṃ ’’ ti avijjāmūlakaṃ vedanāvasānaṃ bhavacakkaṃ .

‘‘ Anupubbappavattidīpanato ’’ ti yathā pacchime taṇhāmūlake bhavacakke upapattibhavappavattiṃ vadantena bhavapaccayājātīti evaṃ ekato katvā vuttā , na tathā purime bhavacakke .

Tattha pana saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ , viññāṇa paccayā nāma rūpantiādinā anupubbappavattidīpanato .

‘‘ So paṭikkhittoyevā ’’ ti āyatanānaṃ kamato vinicchayaṭṭhāne desanākkamova yuttoti vatvā so uppattikkamo paṭikkhitto .

Saṃyuttake yakkhasaṃyuttapāḷiyaṃ .

Gāthāsu .

‘‘ Kalalā ’’ ti kalalato .

‘‘ Abbudā ’’ ti abbudato .

‘‘ Pesiyā ’’ ti pesito .

‘‘ Ghanā ’’ ti ghanato .

‘‘ Jātiuṇṇaṃsūhī ’’ ti suddhajātikassa elakassa lomaṃsūhi .

‘‘ Paripakkasamūhakaṃ ’’ ti kalalato paraṃ thokaṃ paripakkañca samūhākārañca hutvā .

‘‘ Vivattamānaṃ tabbhāvaṃ ’’ ti kalalabhāvaṃ vijahitvā vattamānaṃ .

‘‘ Vilīnati pusadisā ’’ ti aggimhi vilīnatipurasasadisā .

‘‘ Muccatī ’’ ti kapāle nalaggati .

Etānijāyantīti evaṃ aṭṭhakathāyañca vuttaṃ .

‘‘ Dvā cattālīsame sattāhe ’’ ti navamāse atikkamma vīsatimedivase .

Yadi evaṃ , pañcamesattāhe pañcappasākhā jāyanti , ekādasamesattāhe cattāri āyatanāni jāyanti , majjhepana pañcasattāhā atthi .

Tattha kathanti āha ‘‘ ettha cā ’’ tiādiṃ .

‘‘ Chasattāhā ’’ ti ekādasamena saddhiṃ chasattāhā .

Ekādasamepi hi pacchimadivase jātattā chadivasāni avasiṭṭhāni honti .

‘‘ Pariṇatakālā ’’ ti paripakkakālā .

Paripākagatā eva hi kammajamahābhūtā suppasannā honti .

Tesañca pasādaguṇā pasādarūpā hontīti .

‘‘ Tassā ’’ ti kalalassa .

Vaṇṇajātaṃ vā saṇṭhānaṃ vāti sambandho .

‘‘ Ākāsakoṭṭhāsiko ’’ ti manussehi ākāsakoṭṭhāse ṭhapito .

Hutvāti pāṭhaseso .

Kathaṃ paramāṇuto parittakaṃ siyāti āha ‘‘ sohī ’’ tiādiṃ .

‘‘ So ’’ ti paramāṇu .

Paṭisandhikkhaṇe kalalarūpaṃ kalāpattayaparimāṇaṃ .

Paramāṇu panaM0.222 ekūnapaññāsakalāpaparimāṇo .

Tasmā taṃ tato parittakanti vuttaṃ hoti .

Paṭisandhikkhaṇato paraṃ pana taṃpi khaṇekhaṇe upacitameva hoti .

‘‘ Dhātūnaṃ ’’ ti catudhātuvavatthāne āgatānaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ .

Kalalassavā upacitappamāṇaṃ gahetvā vuttantipi yujjati .

‘‘ Vatthusmiṃ ’’ ti abbudādivatthumhi .

‘‘ Jalābumūlānusārenā ’’ ti jalābujātakāle tassa mūlānu sārenāti adhippāyo .

Gāthāyaṃ .

‘‘ Mātutiro kucchigato ’’ ti vattabbe gāthābandhavasena ‘‘ mātukucchigato tiro ’’ ti vuttaṃ .

Tenāha ‘‘ mātuyā tirokucchi gato ’’ ti .

‘‘ Chiddo ’’ ti sukhumehi chiddehi samannāgato .

Laddhaṃvā pānabhojanaṃ .

‘‘ Tato paṭṭhāyā ’’ ti sattarasamabhavaṅgacittato paṭṭhāya .

‘‘ Rūpasamuṭṭhāne vuttamevā ’’ ti rūpasamuṭṭhāne mūlaṭīkāvāda vicāraṇāyaṃ ‘ yaṃ pitattha na ca yuttan ’ tiādinā vuttameva .

‘‘ Ajjhohaṭāhārābhāvato ’’ ti bahiddhāhārābhāvatoti adhippāyo .

‘‘ Tatthā ’’ ti rūpabrahmaloke .

Abhāvaṃ vaṇṇeti .

Kasmāpana vaṇṇeti , nanu vaṇṇentassa aṭṭhakathā virodho siyāti .

Virodho vā hotu , avirodho vā .

Pāḷiyeva pamāṇanti dassento ‘‘ rūpadhātuyā ’’ tiādinā vibhaṅge pāḷiṃ āhari .

Tattha ‘‘ rūpadhātuyā ’’ ti rūpalokadhātuyā .

Rūpa brahmaloketi vuttaṃ hoti .

‘‘ Upapattikkhaṇe ’’ ti paṭisandhikkhaṇe .

Ācariyassa adhippāyaṃ vibhāvento ‘‘ etthacā ’’ tiādimāha .

‘‘ Phoṭṭhabbe paṭikkhittepī ’’ ti pañcāyatanānīti vā pañcadhātuyoti vā paricchedakaraṇameva paṭikkhi panaṃ daṭṭhabbaṃ .

‘‘ Kiccantara sabbhāvā ’’ ti phoṭṭhabbakiccato kiccantarassa vijjamānattā .

Kimpana kiccantaranti .

Rūpakāyassa pavattiyā hetupaccayakiccaṃ .

Mahābhūtā hetū mahābhūtā paccayā rūpakkhandhassa paññāpanāyāti hi bhagavatā vuttaṃ .

Tattha hetukiccaṃ nāma rūpajananakiccaṃ .

Paccaya kiccaṃ nāma rūpūpatthambhana kiccaṃ .

Kiccantaramevanatthīti ghānādīnaṃ visaya gocarabhāvakiccaṃ tesaṃ kiccaṃ nāma , tato aññaṃ kiccaṃ nāma natthi .

‘‘ Yenā ’’ ti kiccantarena .

‘‘ Te ’’ ti gandhādayo .

Idāni aṭṭhaka tānugataṃM0.223 vādaṃ dassento ‘‘ yathāpanā ’’ tiādimāha .

‘‘ Yena kiccavisesenā ’’ ti visayagocarabhāvakiccavisesena .

Rūpajananarūpūpatthambhana kiccavisesena ca .

‘‘ Sabbatthā ’’ ti sabbasmiṃ pāḷippadese .

‘‘ Tesaṃ ’’ ti gandhādīnaṃ .

‘‘ Tatthā ’’ ti rūpaloke .

‘‘ Nissanda dhammamattabhāvenā ’’ ti ettha yathā aggimhi jāte tassa nissandā nāma icchantassapi anicchantassapi jāyantiyeva .

Vaṇṇopi jāyati , obhāsopi , gandhopi , rasopi , dhūmopi , pupphullānipi kadāci jāyantiyeva .

Tehi vaṇṇādīhi karaṇīye kiccavisese satipi asatipi .

Tathā mahābhūtesu jātesu tesaṃ nissandā nāma icchantassapi anicchantassapi kiccavisese satipi asatipi jāyantiyeva .

Evaṃ nissandadhammamattabhāvena .

Anuppaveso yutto siyā ajjhatta santāneti adhippāyo .

Bahiddhā santāne pana vatthā bharaṇa vimānādīsu tesaṃ bhāvo icchi tabbo siyā .

Ajjhattepi vā kāyaṃ oḷārikaṃ katvā māpitakāleti .

Ettha ca ‘‘ dhammāyatana dhammadhātūsu anuppaveso ’’ ti ettha aṭṭhasāliniyaṃ tāva .

Ye pana anāpātāgatā rūpādayopi dhammārammaṇamicceva vadantīti vuttaṃ .

Taṃ tattha paṭikkhittaṃ .

Anāpātāgamanaṃ nāma visayagocara kiccarahitatā vuccati .

Tañca manussānampi devānampi brahmānampi pasādarūpesu anāpātā gamanameva adhippetaṃ .

Taṃ pana atthinatthīti vicāretvā kathetabbaṃ .

Api ca nissandadhammā nāma oḷārikānaṃ mahābhūtānaṃ vividhākārāpi bhaveyyuṃ .

Brahmānaṃ pana ajjhatta rūpaṃ appanā pattakammavisesena pavattaṃ atisukhumaṃ hoti .

Tasmā kāmasatta santāne viya tattha paripuṇṇaṃ nissandarūpaṃ nāma vicāretabbameva .

Dhammā rammaṇañca mukhyadhammārammaṇaṃ anuloma dhammāyatananti pāḷiyaṃ vuttaṃ natthi yevāti .

‘‘ Jīvita chakkañcā ’’ ti vattabbaṃ rūpaloke .

‘‘ Tatthā ’’ ti asaññasatte .

Kāmaloke jīvitanavakaṃ kasmā visuṃ na vuttanti .

Paṭisandhikkhaṇe kasmā na vuttaṃ .

Pavattikālepi visuṃ na vuttameva .

‘‘ Āhārūpatthambhakassā ’’ ti āhārasaṅkhātassa rūpūpatthambhakassa .

‘‘ Sakalasarīra byāpino anupālakajīvitassā ’’ ti kāyadasakabhāvadasakesu pariyāpannassa jīvitassa .

‘‘ Eta devā ’’ tiM0.224 jīvitanavakameva .

‘‘ Tatthā ’’ ti rūpaloke .

Udayabhūtassā ’’ ti vaḍḍhibhūtassa .

‘‘ Dvīsu aggīsū ’’ ti pācakaggismiñca kāyaggismiñca .

Ātaṅko vuccati rogo .

Bahuko ātaṅko yassāti viggaho .

‘‘ Visamavepākiniyā ’’ ti visamaṃ pācentiyā .

‘‘ Gahaṇiyā ’’ ti udaragginā .

‘‘ Padhānakkhamāyā ’’ ti padhāna saṅkhātaṃ bhāvanārabbhakiccaṃ khamantiyā .

‘‘ Etaṃ ’’ ti jīvitanavakaṃ .

‘‘ Therena cā ’’ ti anuruddhattherena ca .

‘‘ Etaṃ ’’ ti jīvita navakaṃ .

‘‘ Nirodhakkamo ’’ ti maraṇāsannakāle nirodhakkamo .

‘‘ Etthā ’’ ti rūpaloke .

Kaḷevaraṃ vuccati matasarīraṃ .

Tassa nikkhepo kaḷevaranikkhepo .

Aññesañca opapātikānaṃ kaḷevaranikkhepo nāma natthi .

Kasmā pana tesaṃ kaḷevaranikkhepo nāma natthīti āha ‘‘ tesañhī ’’ tiādiṃ .

Vibhāvanipāṭhe .

Sabbesaṃpi rūpabrahmānaṃ .

Āhārasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ abhāvato tisamuṭṭhānānīti vuttaṃ .

Asaññasatte cittasamuṭṭhānānampi abhāvato dvisamuṭṭhānānīti vuttaṃ .

‘‘ Tānī ’’ ti maraṇāsanna cittasamuṭṭhānāni .

Taṃ parimāṇaṃ assāti tāvattakaṃ .

‘‘ Lahukagarukatādivikāro ’’ ti sakalarūpakāyassa lahukagarukādivikāro .

Api ca tattha dandhattādikara dhātukkhobhapaccayānaṃ sabbaso abhāvato niccakālampi sakalasarīrassa lahutādiguṇo vattatiyeva .

Kiṃ tattha paṭipakkha dhammappavatti cintāya .

Tathā asaññasattepi ruppanavikāra cintāyāti .

Rūpappavattikkamānudīpanā niṭṭhitā .

161. Nibbānasaṅgahe .

Dvīsu nibbānapadesu pathamapadaṃ aviññātatthaṃ sāmañña padaṃ .

Dutīyaṃ viññā tatthaṃ visesapadaṃ .

Kilese sametīti samaṇo .

Ariyapuggalo .

Samaṇassa bhāvo sāmaññaṃ .

Ariyamaggo .

Sāmaññassa phalāni sāmaññaphalāni .

Lokato uttarati atikkamatīti lokuttaraṃ .

Loke na paññāvīyatīti paññattīti imamatthaṃ sandhāya ‘‘ nahī ’’ tiādimāhaM0.225 .

Cattārimaggaññāṇāni catumaggaññāṇanti evaṃ samāsavasena ekavacanantaṃ padaṃ vākyaṃ patvā bahuvacanantaṃ hotītiāha ‘‘ catūhi ariyamaggaññāṇehī ’’ ti .

‘‘ Tādisamhā ’’ ti ariyamaggasadisamhā .

‘‘ Vimukhānaṃ ’’ ti parammukhānaṃ .

‘‘ Jaccandhānaṃ viyā ’’ ti jaccandhānaṃ candamaṇḍalassa avisayabhāvo viya .

‘‘ Tassā ’’ ti nibbānassa .

Tattha ‘‘ jaccandhānaṃ ’’ ti avisayapade sāmipadaṃ .

‘‘ Tassā ’’ ti bhāvapadaṃ .

‘‘ Yaṃ kiñcī ’’ ti kiñciyaṃ atthajātaṃ .

Assanibbānassa siddhatanti sambandho .

Apākaṭassa dhammassa .

Vāyāmopi nāma na atthi .

Kuto tassa sacchikaraṇaṃ bhavissatīti adhippāyo .

‘‘ Yenā ’’ ti vāyāmena .

‘‘ Nibbānena vinā ’’ ti nibbānārammaṇaṃ alabhitvāti vuttaṃ hoti .

‘‘ Akiccasiddhiṃ ’’ ti kilesappahāna kiccassa asiddhiṃ .

‘‘ Tato ’’ ti tasmā .

‘‘ Vadhāyā ’’ ti vadhituṃ .

‘‘ Parisakkantā ’’ ti vāyamantā .

Gāthāyaṃ .

‘‘ Antojaṭā ’’ ti ajjhattasantāne taṇhājaṭā , taṇhāvinaddhā .

‘‘ Bahijaṭā ’’ ti bahiddhāsantāne taṇhājaṭā , taṇhāvinaddhā .

‘‘ Tassā ’’ ti taṇhāya .

‘‘ Vatthuto ’’ ti visuṃvisuṃ jātasarūpato .

Parinibbāyiṃsu , parinibbāyanti , parinibbāyissantīti parinibbutā .

Takārapaccayassa kālattayepi pavattanato .

Yathā diṭṭhā , sutā , mutā , viññātā , ti .

Visiṭṭhaṃ katvā jānitabbanti viññāṇaṃ .

Na nidassitabbanti anidassanaṃ .

Natthi anto etassāti anantaṃ .

Sabbato pavattā guṇappabhā etassāti sabbatopabhaṃ .

‘‘ Bhagavatā vuttaṃ ’’ ti dīghanikāye kevaṭṭasutte vuttaṃ .

‘‘ Savantiyo ’’ ti mahānadiyo vā kunnadiyo vā .

‘‘ Appentī ’’ ti pavisanti .

‘‘ Dhārāti ’’ meghavuṭṭhidhārā .

Buddhesu anuppajjantesu ekasattopi parinibbātuṃ na sakkotīti idaṃ buddhuppādakappe eva pacceka sambuddhāpi uppajjantīti katvā vuttaṃ .

Apadāna pāḷiyaṃ pana buddhasuññakappepi paccekasambuddhānaṃ uppatti āgatā eva .

‘‘ Ekasattopī ’’ ti vā sāvakasatto gahetabbo .

Evañhi sati apadānapāḷiyā avirodho hoti .

‘‘ Ārādhentī ’’ ti sādhenti paṭilabhanti .

Sabbato pavattā guṇappabhā etassāti atthaṃ sandhāya ‘‘ sabbatopabhā sampannaṃ ’’ tiM0.226 vuttaṃ .

‘‘ Joti vanta tarovā ’’ ti obhāsavantataro vā .

Sabbattha pabhavati saṃvijjatīti sabbatopabhanti imamatthaṃ sandhāya sabbato vā pabhutameva hotīti vuttaṃ .

Tenāha ‘‘ na katthaci natthī ’’ ti .

‘‘ Evaṃsante pī ’’ ti evaṃ vuttanayena ekavidhe santepi .

‘‘ Upacarituṃ ’’ ti upacāravasena voharituṃ .

‘‘ Yathāhā ’’ ti tasmiṃ yevasutte puna kiṃ āha .

Bhavaṃ netīti bhavanetti .

Bhavataṇhā eva .

‘‘ Samparāyikā ’’ ti cutianantare pattabbā .

Dvinnaṃ khīṇāsavānaṃ anupādisesatā vuttāti sambandho .

Ettha ‘‘ anupādisesatā ’’ ti anupādisesanibbānaṃ vuccati .

Sekkhesu arahattamaggaṭṭhassa sekkhassa kilesupādisesa vasena anupādisesatā vuttā .

‘‘ Kilesupādiseso ’’ ti ca kilesa saṅkhāto upādiseso .

Tathā khandhupādisesopi .

Antarāparinibbāyītiādīsu parinibbānaṃ nāma kilesaparinibbānaṃ vuttaṃ .

Ubhato bhāga vimuttādīnaṃ padattho navamaparicchede āgamissati .

‘‘ Kilesakkhayena saheva khiyyantī ’’ ti paccuppannabhave arahattamaggakkhaṇe kilesakkhayena saddhiṃ eva khiyyanti .

Anuppāda dhammataṃ gacchanti .

Tathā anāgāmi puggalassa kāmapaṭisandhikkhandhāpi anāgāmimaggakkhaṇe , sotāpannassa sattabhaveṭhapetvā avasesa kāmapaṭisandhikkhandhā sotāpatti maggakkhaṇe taṃ taṃ kilesakkhaye na saheva khiyyantīti .

Paccuppannakkhandhā pana kilesakkhayena sahakhiyyanti .

Khandhupādisesā nāma hutvā yāvamaraṇakālā khīṇāsavānampi pavattanti .

Kasmā pavattantīti āha ‘‘ yāvacutiyā pavattamānaṃ ’’ tiādiṃ .

Paccuppannakkhandhasantānaṃ pana dhammatāsiddhanti sambandho .

‘‘ Phalanissandabhūtaṃ ’’ ti vipākaphalabhūtañca nissandaphalabhūtañca hutvā .

‘‘ Tenasahevā ’’ ti kilesakkhayena saheva .

‘‘ Yasmāpanā ’’ tiādīsu .

Parisamantato bundhanti nīvārenti , santisukhassa antarāyaṃ karontīti palibodhā .

Kilesābhisaṅkharaṇa kiccāni , kammābhisaṅkharaṇakiccāni , khandhābhisaṅkharaṇa kiccāni ca .

Palibodhehi saha vattantīti sapalibodhā .

Saṅkhāra nimittehi saha vattantīti sanimittā .

Taṇhāpaṇidhīhi saha vattantīti sapaṇihitāM0.227 .

‘‘ Tato ’’ ti pāpakammato , apāyadukkhato ca .

‘‘ Kocī ’’ ti kocidhammo .

‘‘ Nirodhetuṃ sakkotī ’’ ti sakkāyadiṭṭhiyā niruddhāya te nirujjhanti .

Aniruddhāya nanirujjhanti .

Tasmā sakkāyadiṭṭhi nirodho nibyāpāradhammopi samāno te palibodhe nirodheti nāma .

‘‘ Nirodhetuṃ sakkotī ’’ ti ca abyāpāre byāpāraparikappanāti daṭṭhabbaṃ .

Sakkāyadiṭṭhinirodhoyeva te palibodhe nirodhetuṃ sakkotīti ettha dvinnampi nirodho ekoyeva .

Evaṃ santepi avijjā nirodhā saṅkhāra nirodhotiādīsu viya abhede bhedaparikappanā hotīti .

Uppādo ca pavatto ca uppādappavattā .

Te mūlaṃ yassāti viggaho .

Yena oḷārikākārena .

Mārentīti mārā .

Vadhakapaccatthikāti vuttaṃ hoti .

Kilesamārādayo .

Mārā dahanti tiṭṭhanti etesūti māradheyyā .

Māreti cāveti cāti maccu .

Maraṇameva .

Maccudahati tiṭṭhati etesūti maccudheyyā .

‘‘ Natthi tasmiṃ nimittaṃ ’’ ti vutte paññattidhammesupi uppādappavattamūlaṃ nimittaṃ nāma natthi .

Evaṃsati , tehi nibbānassa aviseso āpajjatīti codanā .

Taṃ pariharanto ‘‘ tañhī ’’ tiādimāha .

Viddhaṃsetvāti ca sādhentanti ca atthavisesa pākaṭatthāya abyāpāre byāpāra parikappanā eva .

Paṇītādibhede .

Idaṃ buddhānaṃ nibbānaṃ paṇītaṃ .

Idaṃ paccekabuddhānaṃ nibbānaṃ majjhimaṃ .

Idaṃ buddhasāvakānaṃ nibbānaṃ hīnanti bhinnaṃ na hotīti yojetabbaṃ .

Nānappakārena cittaṃ nidheti etenāti paṇihitaṃ .

‘‘ Nidhetī ’’ ti ārammaṇesu ninnaṃ poṇaṃ pabbhāraṃ katvā ṭhapetīti attho .

Tathā paṇidhānapaṇidhīsu .

Atthato ekaṃ āsātaṇhāya nāmaṃ .

‘‘ Labbhamānāpī ’’ ti bhavasampatti bhogasampattiyo labbhamānāpi .

‘‘ Pipāsavinaya dhammattā ’’ ti pātuṃ paribhuñjituṃ icchā pipāsā .

Pipāsaṃ vineti vigametīti pipāsavinayo .

‘‘ Vedayitasukhaṃ ’’ ti vedanāsukhaṃ .

‘‘ Katamaṃ taṃ āvuso ’’ ti pāḷipāṭhe ‘‘ taṃ ’’ ti tasmā .

‘‘ Yadettha vedayitaṃ natthī ’’ ti yasmā ettha vedayitaṃ natthi .

Tasmā nibbāne sukhaṃ nāma katamanti yojanā .

‘‘ Etthā ’’ ti etasmiṃ nibbāne .

‘‘ Etadevetthā ’’ tiādimhi .

‘‘ Eta devā ’’ tiM0.228 esoeva .

Yasmā ettha vedayitaṃ natthi .

Tasmā eso vedayitassa natthibhāvo eva etthanibbāne sukhanti yojanā .

‘‘ Ettha cā ’’ tiādīsu .

Yadetaṃ khiyyanaṃ nirujjhanaṃ atthīti sambandho .

Keci pana taṃkhiyyana nirujjhana kriyāmattaṃ nibbānaṃ na hoti .

Abhāva paññattimattaṃ hotīti vadanti .

Taṃ paṭisedhento ‘‘ na hitaṃ ’’ tiādimāha .

‘‘ Paññattirūpaṃ ’’ ti paññattisabhāvo .

Pāḷipāṭhe .

‘‘ Padahatī ’’ ti vīriyaṃ daḷhaṃ karoti .

Pahito attā anenāti pahitatto .

‘‘ Pahito ’’ ti padahito .

Anivattabhāve ṭhapito .

Pesitotipi vaṇṇenti .

‘‘ Kāyenā ’’ ti nāmakāyena .

Taṇhāvase vattantīti taṇhāvasikā .

‘‘ Tesaṃ pī ’’ ti tesaṃ vādepi .

Tasmiṃ khaya nirodhamatte anantaguṇā nāma natthīti imaṃ vādaṃ visodhetuṃ ‘‘ nibbānassa cā ’’ tiādi vuttaṃ .

‘‘ Paṭipakkhavasena sijjhantī ’’ ti etena vaṭṭadhammesu mahantaṃ ādīnavaṃ passantā eva tesaṃ nirodhe mahantaṃ guṇānisaṃsaṃ passantīti dīpeti .

Ye pana yathāvuttaṃ khayanirodhaṃ paramatthanibbānanti na jānanti , tesaṃ vattabbameva natthi .

Evaṃ guṇapadānaṃ gambhīrattā taṃkhayanirodhamattaṃ anantaguṇānaṃ vatthu na hotīti maññanti .

Idāni nibbānaṃ paramaṃ sukhanti vuttaṃ .

Kathaṃ taṃ khayanirodhamattaṃ paramasukhaṃ nāma bhaveyyāti imaṃ vādaṃ visodhetuṃ ‘‘ santisukhañcanāmā ’’ tiādi vuttaṃ .

Atthibhikkhaveti sutte .

‘‘ Nocetaṃ abhavissā ’’ ti etaṃ ajātaṃ noce santaṃ vijjamānaṃ na bhaveyya .

‘‘ Nayimassā ’’ ti na imassa .

Paccakkhabhūtaṃ khandhapañcakaṃ dassento ‘‘ imassā ’’ ti vadati .

Nissakkatthe ca sāmivacanaṃ .

Imasmā jātā bhūtā katā saṅkhatā sattānaṃ nissaraṇaṃ nāma na paññāyeyyāti yojanā .

Paratthapi esanayo .

Esanayo sabbesūtiādīsu .

Duccarita dhammā nāma paccaye sati , jāyanti .

Asati , na jāyantīti evaṃ jātaṃ viya ajātampi tesaṃ atthi .

Yadi ca ajātaṃ nāma natthi .

Jātameva atthi .

Evaṃsati , attani duccaritānaṃ ajātatthāya sammāpaṭipajjantānaṃpi sabbe duccarita dhammā attani jātāyeva siyuṃ , no ajātā .

Kasmā , ajātassa nāma natthitāyātiādinā yojetabbaṃ .

‘‘ Ettāvatā ’’ tiM0.229 , atthi bhikkhave ajātaṃtiādinā pāḷivacanena .

Sabbesaṅkhārā samanti vūpasamanti etthāti sabbasaṅkhāra samatho .

Sabbe upadhayo ettha nissajjanti ariyājanāti sabbupadhinissaggo .

‘‘ Upalabbhamāno ’’ ti santilakkhaṇena ñāṇena upalabbhamāno .

‘‘ Esiṃsū ’’ ti katvā esanakiccassa sikhāpattaṃ atthaṃ dassetuṃ ‘‘ adhigacchiṃsū ’’ ti vuttaṃ .

Nibbānasaṅgahānudīpanā niṭṭhitā .

Rūpasaṅgahadīpaniyāanudīpanā niṭṭhitā .

7. Samuccayasaṅgahaanudīpanā

162. SamuccayasaṅgaheM0.230 .

Attano āveṇikabhūtena sāmañña lakkhaṇenati ca sambandho .

Aññāpadesena eva tadubhayalakkhaṇena salakkhaṇāni nāma vuccantīti adhippāyo .

‘‘ Nibbānassapi sarūpato labbhamānasabhāvatā ’’ ti aññanissaya rahitena labbhamānasabhāvatā .

Nanu nibbānampi rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayotiādinā aññanissayadassanaṃ atthi yevāti .

Dassanamattaṃ atthi .

Nibbānaṃ pana rāgādīhi paṭibaddhaṃ na hoti .

Atha kho tehi dūrataraṃ hoti .

Paṭipakkhataraṃ , paṭiviruddhataraṃ .

Yañhi rūpassa khayo vayo bhedo aniccāti vuttaṃ .

Tattha rūpassa uppajjitvā khayo vuttoti so rūpassa nissito eva hoti .

Idha pana rāgādīnaṃ puna uppādassapi abhāvo vuttoti so rāgādīsu anissito eva .

Na kevalaṃ anissito .

Atha kho tehi dūrataro ca paṭipakkhataro ca tesaṃ paṭipakkhaguṇehi imassasiddhattāti .

Anipphannarūpānipi adhippetāni eva tesampi khandhāyatanadhātu saccesu saṅgahitattā .

Āsavādīsu .

‘‘ Pārivāsiyaṭṭhenā ’’ ti parivāsakaraṇaṭṭhena .

‘‘ Madanīyaṭṭhenā ’’ ti madanajanakaṭṭhena .

‘‘ Parivāsaṃ gaṇhantī ’’ ti dosavepullaṃ āpajjantīti vuttaṃ hoti .

Puna ‘‘ parivāsaṃ ’’ ti duggandhatādiparivāsaṃ .

‘‘ Āsavabharitamevā ’’ ti āsavehi pūritameva .

‘‘ Chaḷārammaṇāni dūsentī ’’ ti tāni sāsavādibhāvaṃ pāpentīti adhippāyo .

‘‘ Bhavato ’’ ti bhūmito iccevattho .

Avadhīyati paricchindīyati etasmāti avadhi .

Apādānaṃ vuccati .

Mariyādo nāma pariyantaparicchedo .

Mariyādamattabhūto kriyāvisayo mariyādavisayo .

Avadhi nāma byāpana vidhānaṃ , kriyā byāpanassa visayo abhividhivisayo .

‘‘ Yassā ’’ ti avadhi vatthussa .

‘‘ Attānaṃ ’’ ti avadhivatthuṃ .

‘‘ Bahikatvā ’’ ti sampattamattaṃ katvāti adhippāyo .

Avadhivicāraṇāyaṃ .

‘‘ Saddassā ’’ tiM0.231 bhagavato kittisaddassa .

‘‘ Taṃ ’’ ti avadhibhūtaṃ atthaṃ .

‘‘ Yaso ’’ ti kittisaddo .

‘‘ Itaraṃ ’’ ti anabhividhivisayaṃ bahi katvā pavattati .

Kāmāsavādīsu .

‘‘ Tannāmenā ’’ ti kāmanāmena .

‘‘ Tadārammaṇā ’’ ti kāmadhammārammaṇā .

‘‘ Ayamattho vā ’’ ti kāmīyatītiādinā vutto pacchimatthova .

‘‘ Mahaggatakusaladhammā ’’ ti idhādhippetaṃ kammabhavaṃ sandhāya vuttaṃ .

‘‘ Taṃ nibbattā ’’ ti tena nibbattā .

‘‘ Tadārammaṇā ’’ ti duvidhabhavārammaṇā .

‘‘ Taṇhā evā ’’ ti bhavataṇhā eva .

‘‘ Bhavo evā ’’ ti bhavārammaṇatāya bhavanāmikā taṇhā eva .

‘‘ Ime evā ’’ ti taṇhādiṭṭhi avijjā eva .

‘‘ Parivutthe satī ’’ ti parivasite sati .

‘‘ Kāmavisayā ’’ ti kāmadhammavisayā .

‘‘ Tasmiṃ ’’ ti kāmāsave .

Bhavavisayā mānādayo parivutthā evātiādinā yojetabbaṃ .

Tathā diṭṭhivisayāti padepi .

‘‘ Anassāsikaṃ katvā ’’ ti assāsapassāsarahitaṃ katvā .

‘‘ Avahananaṭṭhenā ’’ ti ajjhottharitvā māraṇaṭṭhena .

Adhokatvā māraṇaṭṭhenātipi yujjati .

‘‘ Duttaraṭṭhenā ’’ ti tattha patantassa tarituṃ dukkaraṭṭhena .

‘‘ Vuttanayenā ’’ ti āsavesu vuttanayena .

‘‘ Vaṭṭasmiṃ ’’ ti tividhavaṭṭasmiṃ .

‘‘ Bhavayantake ’’ ti avijjāsaṅkhārādike bhavacakke .

‘‘ Āmasanaṃ ’’ ti padassa atthaṃ dasseti ‘‘ tathā tathā kappetvā gahaṇan ’’ ti .

‘‘ Sāsane ’’ ti pariyattisāsane tasmiṃ tasmiṃ suttante .

‘‘ Diṭṭhiyo diṭṭhupādānaṃ ’’ ti diṭṭhivatthūsu daḷhaggāhaṭṭhena diṭṭhiyo eva diṭṭhupādānaṃ .

Attavādupādāne .

Parikappa buddhi nāma micchāñāṇaṃ vuccati .

‘‘ Issara nimmitaṃ ’’ ti sakalalokissarena mahābrahmunā ādikappakāle nimmitaṃ .

‘‘ Adhicca samuppannaṃ ’’ ti ahetu apaccayā samuppannaṃ .

‘‘ Accantasassataṃ ’’ ti bhavaparamparāsu sassataṃ .

‘‘ Ekaccasassataṃ ’’ ti bhavavisesaṃ patvā ekaccānaṃ sattānaṃ sassataṃ .

‘‘ Ucchinnaṃ ’’ ti yatthakatthaci parammaraṇā ucchinnaṃ .

Purāṇañcakammaṃ parikkhīṇaṃ , navañcakammaṃ akataṃ .

Evaṃ saṃsāra suddhītiādināM0.232 gahaṇanti attho .

Santo kāyo sakkāyo .

‘‘ Santo ’’ ti paramatthato vijjamāno .

‘‘ Kāyo ’’ ti rūpakāyo , nāmakāyo .

Attano attano kāyo vā sakkāyo .

Paccattakāyo , pāṭipuggalika kāyoti vuttaṃ hoti .

Yathāvuttakāya dvayameva .

Sakkāye diṭṭhi sakkāyadiṭṭhi .

Tattha ‘‘ sakkāye diṭṭhī ’’ ti pubbantāparanta kappikānaṃ viya pubbantā paranteacintetvā sabbasattānaṃpi attano khandhesu eva ‘ rūpaṃ me attāti vā ’ attā me rūpavāti vā , attani me rūpanti vā , rūpasmiṃ me attāti vā , evamādinā dhammatā siddhā diṭṭhīti vuttaṃ hoti .

‘‘ Assutavā ’’ ti khandhadesanādike suññatadhammappaṭisaṃ yutte desanā dhamme assuta pubbattā natthi sutaṃ etassāti assutavā .

‘‘ Puthujjano ’’ ti lokiyamahājano .

Tattha pariyāpanno pana ekapuggalopi puthujjanotveva vuccati .

So sutavāpi atthi , assutavāpi atthi .

Idha assutavā adhippeto .

Ariya puggalo pana tattha pariyāpanno na hoti .

Ahantivā , mamāti vā , mayīti vā , meti vā , parāmasana padāni nāma .

‘‘ Sesadhammevā gahetvā ’’ ti rūpato avasese nāmakkhandha dhamme attā meti gahetvā vā .

‘‘ Dhamma muttakaṃ vā attānaṃ gahetvā ’’ ti pañcakkhandhadhammavimuttaṃ parikappasiddhaṃ attānaṃ vā gahetvā .

Catasso avatthā yassāti caturāvatthikā .

Vedanāya sambhogarasattā ‘‘ saṃbhuñjiṃ ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Sukhito ’’ ti sukhavedanāya samaṅgīpuggalo .

Dhammato khandha pañcakameva .

Tattha pana sukhavedanāpadhānattā tathā samanupassanto vedanaṃ attāti samanupassati nāma .

‘‘ Samūhato gahetvā ’’ ti ahamasmi , ahaṃ eko sattotiādinā samūhato .

‘‘ Vatthū ’’ ti pañcakkhandhā vuccanti .

Ñātapariññādivasena apariññātāni vatthūni etehīti apariññātavatthukā .

Ekamuhuttamattepi kāle .

Rūpaṃ attato samanupassatītiādikaṃ caturāvatthaṃ sandhāya ‘‘ kadāci attato ’’ tiādi vuttaṃ .

‘‘ Attanimittaṃ ’’ ti abhikkamanādīsu kāyavacīmano kriyāsu ahaṃ abhikkamāmi , ahaṃ paṭikkamāmītiādinā citte dissamānā attacchāyā vuccati .

‘‘ Kāmanaṭṭhenā ’’ tiM0.233 icchanaṭṭhena .

‘‘ Chandanaṭṭhenā ’’ ti patthanaṭṭhena .

Līnabhāvo nāma cittacetasikānaṃ paṭikuṭanaṃ .

Āpādīyate āpādanaṃ .

Līnabhāvassa āpādananti viggaho .

‘‘ Tandī ’’ ti ālasyaṃ vuccati .

‘‘ Vijambhitatā ’’ nāma kilesavasena kāyaṅgānaṃ vijambhanaṃ samiñjanappasāraṇādikaraṇaṃ .

Sā eva paccayo etassāti viggaho .

Anusayapadatthe .

‘‘ Uppajjantī ’’ ti uppajjituṃ sakkonti .

Na pana ekantato uppajjanti .

Santesuhi ekantato uppajjantesu anusayā nāma na honti sayanakiccasseva abhāvato .

‘‘ Uppajjantī ’’ ti vā uppajjituṃ pahonti .

Patthodano bahūnaṃ janānaṃ pahotītiādīsu viya .

Paññattiyohi asabhāvadhammajātikattā kāraṇa lābhepi uppajjituṃ nappahonti .

Ime pana sabhāvadhammajātikattā kāraṇa lābhe sati uppajjituṃ pahontīti .

Evañhisati , uppādaṃ apattānaṃpi tesaṃ paramatthajātikatā siddhā hotīti .

‘‘ Saha anusentī ’’ ti ekato anusentīti vuttā kāmarāgānusayo ca paṭighānusayo ca mānānusayo ca diṭṭhānusayo ca vicikicchānusayo ca .

Imesaṃ sattānaṃ sattasantāne anusayakiccamattaṃ ṭhapetvā ekato uppatti nāma natthi .

Yadi ekato uppajjeyyuṃ .

Dvādasā kusalacittāni sattasantāne niccakālampi ekato uppajjeyyuṃ .

Na ca uppajjanti .

Tasmā viññāyati uppajjanaṃ nāma appahīnaṭṭhena uppajjanārahabhāvo vuttoti .

Sentīti vatvā tadatthaṃ dasseti ‘‘ visuṃ ’’ tiādinā .

‘‘ Avuṭṭhitā ’’ ti uppādaṃ apattā .

‘‘ Tathāpavattā ’’ ti cālanākārena pavattā .

Puna ‘‘ tathāpavattā ’’ ti javanasahajātākārena pavattā .

‘‘ Yesaṃ ’’ ti kāmarāgānusayādīnaṃ .

‘‘ Āvajjanaṃ ’’ ti āvajjanacittaṃ .

‘‘ Damathaṃ ’’ ti sudantabhāvaṃ .

‘‘ Tathā pavattā ’’ ti cittasantānānusayanākārena pavattā .

Tāavatthā yesaṃ te tadavatthikā .

Yadi te uppādaṃ apattā .

Evaṃsati , te paramatthāpi nāma na bhaveyyunti codanaṃ pariharati ‘‘ te panā ’’ tiādinā .

Sace te kusalābyākata cittasantānampi anugatā .

Evaṃsati , te kusalābyākatāni nāmaM0.234 siyunti codanaṃ pariharati ‘‘ na cā ’’ tiādinā .

Atha te ekanta akusalā siyuṃ .

Evaṃsati , kusalābyākatehi viruddhā bhaveyyuṃti codanaṃ pariharati ‘‘ nāpī ’’ tiādinā .

Yadi uppādaṃ apattā .

Evaṃsati , kālavimuttā siyunti āha ‘‘ nāpikālattaya vinimuttā ’’ tiādiṃ .

‘‘ Sānusaye cittasantāne ’’ ti sekkhaputhujjanānaṃ cittasantāne .

‘‘ Saha magguppādā ’’ ti magguppādena saheva .

‘‘ Tattha tattha vutto ’’ ti aṭṭhakathāṭīkāsu vutto .

‘‘ Anāgatasāmaññaṃ ’’ ti anāgatasadisaṃ .

Na ekanta anāgatantipi vadanti .

Kathaṃ te saṅkhatajātikā hontīti āha ‘‘ tehi magge ’’ tiādiṃ .

Vibhāvanipāṭhe .

‘‘ Appahīnā ’’ ti maggena appahīnā .

‘‘ Tadavatthā ’’ ti uppajjanārahāvatthā .

‘‘ Taṃ sabhāvattā ’’ ti kāmarāgādi sabhāvattā .

‘‘ Tathā vuccantī ’’ ti anusayāti vuccanti .

Anāgatā nāma na honti .

Cittasantāne vattamānabhāvena siddhattā .

‘‘ Hañci pajahatī ’’ ti yadipajahati .

‘‘ Tenahī ’’ ti tato eva .

‘‘ Ratto ’’ ti rāgasamaṅgī hutvā .

‘‘ Duṭṭho ’’ ti dosasamaṅgī hutvā .

‘‘ Muḷho ’’ ti mohasamaṅgī hutvā pajahatīti doso āpajjatīti vuttaṃ hoti .

Pariyuṭṭhāna pattānaṃ rāgādīnaṃ .

‘‘ Maggavajjhaṃ ’’ ti maggena vadhitabbaṃ .

‘‘ Uppannaṃ ’’ ti paccuppannaṃ .

Vattamānañca taṃ uppannañcāti vattamānuppannaṃ .

‘‘ Bhutvā ’’ ti ārammaṇaṃ paribhuñjitvā .

Vigacchatīti vigataṃ .

Bhutvā vigatañca taṃ uppannañcāti bhutvā vigatuppannaṃ .

Vipaccanatthāya okāsaṃ karontīti okāsakataṃ .

Okāsakatañca taṃ uppannañcāti okāsakatuppannaṃ .

Samudācāro vuccati bhiyyo pavattanaṃ .

Samudācāro ca so uppannañcāti samudācāruppannaṃ .

Khandhapañcaka saṅkhātaṃ bhūmiṃ labhatīti bhūmiladdhaṃ .

Bhūmiladdhañca taṃ uppannañcāti bhūmiladdhuppannaṃ .

Ārammaṇaṃ adhikataraṃ gaṇhātīti ārammaṇādhiggahitaṃ .

Ārammaṇādhiggahitañca taṃ uppannañcāti ārammaṇādhiggahituppannaṃ .

Mahaggatajjhānena avikkhambhitañca taṃ uppannañcāti avikkhambhituppannaṃ .

Maggena asamugghāṭitañca taṃ uppannañcāti asamugghāṭituppannaṃ .

Evaṃ maggavajjhānaṃ anusayānaṃ uppannabhāvena vuttattā paccuppannatāM0.235 pariyāyova tesaṃ vattabboti .

‘‘ Sekkhā ’’ ti sattasekkhapuggalā .

Orambhāgo vuccati kāmalokoceva puthujjanabhāvo ca .

Orambhāge sandissantīti orambhāgiyāni .

Uddhaṃbhāgo vuccati mahaggatabhāvoceva ariyabhāvo ca .

Uddhaṃbhāge sandissantīti uddhaṃbhāgiyāni .

Tattha .

Kāmacchando , byāpādo , ti imāni dvesaṃ yojanāni kāmalokasaṅkhāte orambhāge eva sandissanti .

Diṭṭhi , vicikicchā , sīlabbataparāmāso , ti imāni tīṇi puthujjanabhāva saṅkhāte .

Sesāni pana pañca mahaggatabhāvasaṅkhāte ca ariyabhāvasaṅkhāteca uddhaṃbhāgepi sandissanti .

Athavā .

Purimāni pañcayassa tāni maggena appahīnāni , taṃ uparibhavagge ṭhitaṃpi kāmalokasaṅkhātaṃ orambhāgaṃ ākaḍḍhanti , tasmā orambhāgāya saṃvattantīti orambhāgiyāni .

Pacchimāni pañca yassa tāni appahīnāni , taṃ kāmaloke ṭhitaṃpi uddhaṃbhāgaṃ ākaḍḍhanti , tasmā uddhaṃbhāgāya saṃvattantīti uddhaṃbhāgiyāni .

Tatthahi dverūpārūparāgā ekantena mahaggatabhāvaṃ ākaḍḍhantiyeva .

Māno ca uddhaccañca avijjācāti imāni ca rūpārūparāgasahagatāni hutvā ākaḍḍhanti .

Oraṃ heṭṭhimaṃ kāmalokaṃ bhajantīti orambhāgiyāni .

Uddhaṃ rūpārūpalokaṃ bhajantīti uddhaṃbhāgiyānītipi vaṇṇenti .

‘‘ Itarāni panā ’’ ti dve issā saṃyojana macchariyasaṃyojanāni .

‘‘ Kamopana dvinnaṃ pī ’’ ti idha saṅgahe dvinnaṃpi anukkamopana .

‘‘ Vibādhentī ’’ ti vihiṃsanti .

‘‘ Upatāpenticā ’’ ti upagantvā santāpenti .

Sesamettha suviññeyyaṃ .

Akusalasaṅgahānudīpanā niṭṭhitā .

163. Missakasaṅgahe .

‘‘ Cittappaṭipādanaṃ cittaniyojanaṃ .

‘‘ Sugati duggati vivaṭṭasaṅkhātāsu cā ’’ ti sugatibhava duggati bhavanibbānasaṅkhātāsu ca .

Nibbānañhi vaṭṭato gigatattā vivaṭṭanti vuccati .

‘‘ Dassanādīhi evā ’’ ti dassanasaṅkappanādīhi eva .

Ujugati nāmaM0.236 hitasukhasaṃvattanikā pavatti vuccati .

Vaṅkagatināma ahita dukkhasaṃvattanikā pavatti .

‘‘ Pathaṅgānī ’’ ti pathassamaggassa aṅgāni .

Maggoti ca upāyo vuccatīti āha ‘‘ upāyaṅgānī ’’ ti .

‘‘ Itarānī ’’ ti sammādiṭṭhi sammāsaṅkappādīni aṅgāni .

Ujugatiyā gamanassa upāyaṅgāni .

Imepi cattāro maggaṅga dhammā dhammā nāma āgatā .

‘‘ Tathā tathā pavattānaṃ ’’ ti musāvādādivasena pavattānaṃ .

‘‘ Nā nāmaggovā ’’ ti micchāmaggo ca sammāmaggo ca .

‘‘ Attādhīnavuttike ’’ ti attāyattappavattike .

Attano gati nāma cakkhundriyādīnaṃ dassanādi kiccameva vuccati .

‘‘ Issarā adhipatino ’’ ti idaṃ ādhippaccatthapākaṭatthaṃ vuttaṃ .

Attho pana bhāvappadhānavasena gahetabbo .

Indriyaṃ issariyaṃ ādhippaccantihi ime ekatthāti .

‘‘ Itthākārāni ’’ nāma itthiliṅgapurisaliṅgādi .

‘‘ Aññathā appavattiyaṃ ’’ ti itthisaṇṭhāne purisaliṅgādīnaṃ , purisasaṇṭhāne itthiliṅgādīnaṃ appavattiyaṃ .

Tenāha ‘‘ tathāhī ’’ tiādiṃ .

Mano vijānanakicce sampayuttadhammānaṃ issaro hoti anaññābhibhavanīyabhāvena pavattanatoti sambandho .

Evaṃ parattha .

‘‘ Ārammaṇādhimuccane ’’ ti ārammaṇe nirāsaṅkappavattiyaṃ .

‘‘ Ārammaṇupaṭṭhāne ’’ ti citte buddhaguṇādhikassa ārammaṇassa upaṭṭhāne .

‘‘ Catusaccadhammo ’’ ti tena puggalena anaññāta pubbo catusacca dhammo .

Anaññāta pubbaṃ amataṃ vā padaṃ .

Anaññātaṃ ñassāmi iti pavattaṃ indriyanti samāso .

Paṭipannassāti pana atthato siddhattā vuttaṃ .

‘‘ Vippakatabhāvenā ’’ ti aniṭṭhaṅgatabhāvena .

Punappunaṃ jānanakiccayuttānaṃ majjhe channaṃsekkhānaṃ .

Etena avasaddassayāva sabbakilesappahānā jānananti atthaṃ dīpeti .

Pathama maggena ñātaṃ mariyādaṃ anatikkamma jānanantipi vaṇṇenti .

Ājānitatthāti aññātāvī .

Arahā khīṇāsavo katakicco vusita brahmacariyo .

Aññātāvino indriyanti aññātāvindriyanti atthaṃ dassetuṃ ‘‘ pariniṭṭhita ājānanakiccassā ’’ tiādi vuttaṃ .

‘‘ Tabbimuttī ’’ ti attaggāha vimutti .

‘‘ Tasmiṃ vā ’’ ti tasmiṃ attanivā .

‘‘ Saṃkiliṭṭho ’’ ti nānākilesehi saṃkilesito .

‘‘ Vipphandito ’’ ti nānāsukhadukkhehiM0.237 saṃkampito .

‘‘ Vodānapattiyā ’’ ti visuddhipattatthāya .

‘‘ Tāyapaṭi pattiyā ’’ ti karaṇatthe , hetu atthe vā karaṇavacanaṃ .

‘‘ Vodānapattiyā ’’ ti sāmiatthe sāmivacanaṃ .

‘‘ Balīyantī ’’ ti nāmadhātuniddeso .

Tenāha ‘‘ balasā karontī ’’ ti .

‘‘ Balasā ’’ ti balena .

Parito samantato senti parivārentīti parissayā .

Assaddhassa bhāvo assaddhiyaṃ .

Kosajjasaṅkhātena paṭipakkhadhammena .

Muṭṭhā naṭṭhā sati yassāti muṭṭhassati .

Muṭṭhassatissa bhāvo muṭṭhassaccaṃ .

‘‘ Sesaduka dvayaṃ ’’ ti ahirikadukaṃ hiridukañca .

Gahapati , jāyampatī , tiādīsu viya patisaddo sāmiissara pariyāyoti āha ‘‘ patīti sāmiissaro ’’ ti .

‘‘ Paresaṃ ’’ ti sahajātesu paresaṃ indriyānaṃ .

‘‘ Parehī ’’ ti kammatthe karaṇavacanaṃ .

Pare sahajāte indriya dhammeti attho .

‘‘ Adhiko ’’ ti adhikataro .

‘‘ Attādhīna vuttīnaṃ ’’ ti attāyattavuttīnaṃ .

‘‘ Chandāgamanavasena vā ’’ ti ettha āgacchati phalaṃ etenāti āgamanaṃ .

Ādikāraṇaṃ , mūlakāraṇaṃ , pabhavakāraṇaṃ .

Chando eva āgamanaṃ chandāgamanaṃ .

Tenāha ‘‘ pubbe atītabhavesū ’’ tiādiṃ .

Sampayutta dhamme attaparādhīne katvāti sambandho .

Mahogho tiṇapaṇṇakasaṭe attaparādhīne karonto viyāti yojanā .

Tattha ‘‘ attaparādhīne ’’ ti attasaṅkhātoparo attaparo .

Attaparena adhīnā attaparādhīnāti attho .

‘‘ Sesesupī ’’ ti sesesu vīriya citta vīmaṃsādhipatīsupi .

Etena ‘ vīriyameva adhipati vīriyādhipati .

Vīriyavato kiṃ nāma kammaṃ na sijjhatīti evaṃ pubbābhisaṅkhāravasena vā pubbe atītabhavesu suṭṭhu āsevitavīriyāgamanavasena vā tesu tesu kalyāṇa pāpakammesu sampayutta dhamme mahogho viya tiṇapaṇṇakasaṭe attaparādhīne niccaṃ paggahitadhurekatvā pavattaṃ vīriyan ’ tiādinayaṃ atidisati .

‘‘ Pacchimā tayo dhammā ’’ ti vīriya citta vīmaṃsā dhammā .

Paravasepi vattanti , tadā tesaṃ adhipatibhāvo natthīti codanā .

Adhipati kiccaṃ nāma dhuravāhitāti sambandho .

‘‘ Taṃ taṃ kicca visesaṃM0.238 anapekkhitvā ’’ ti cakkhundriyaṃ dassana kicce issaro , sotindriyaṃ savana kiccetiādīsu taṃ taṃ kiccavisesaṃ apekkhati , tathā anapekkhitvā .

‘‘ Vijānanādi kiccaṃ ’’ ti ‘ mano ārammaṇa vijānane ’ tiādinā vuttaṃ sabbaṃ indriya kiccaṃ .

Bhuso haranti vahantīti āhārā .

‘‘ Bhuso ’’ ti atirekataranti attho .

Kathaṃ pana bhuso harantīti āha ‘‘ sahajātādī ’’ tiādiṃ .

Tete paccaya dhammā tete paccayuppanna dhammā cāti yojanā .

‘‘ Etthā ’’ ti imissaṃ pāḷiyaṃ .

‘‘ Paccayāhāro vā ’’ ti ettha hetu ārammaṇādiko sabbopaccayo paccayāhāro nāma .

Āhāra paccayopana visuṃ eko paccayaviseso .

‘‘ Paccayaṭṭhenā ’’ ti hetu ārammaṇādi paccayaṭṭhena .

‘‘ Āhārabhūtā ’’ ti upatthambhanakiccavisesabhūtāti vuttaṃ hoti .

‘‘ Kaḷīraṅkurānaṃ ’’ ti kammatthe sāmivacanaṃ .

‘‘ Vaḍḍhiyā ’’ ti vaḍḍhanatthāya .

‘‘ Ṭhitiyā ’’ ti ṭhitatthāya .

Imesattā vaṭṭe pavattantīti sambandho .

Sesamettha suviññeyyaṃ .

‘‘ Pakkhe viyūhitvā ’’ ti pakkhe sañcāletvāti vuttaṃ hoti .

‘‘ Pakkhe ’’ ti vā pakkhehi vātaṃ byūhitvā .

‘‘ Tadanusayitassā ’’ ti tasmiṃ vipāka santāne anusayi tassa .

‘‘ Vibhāvetvā ’’ ti paccakkhato vibhūtaṃ pākaṭaṃ katvā .

‘‘ Alabhitvā ’’ ti cakkhumhi alabhitvā .

Apassitvāti vuttaṃ hoti .

‘‘ Tatthevā ’’ ti nivāsaṭṭhāne eva .

‘‘ Sampayuttā ’’ ti viññāṇena sampayuttā .

Bhaviṃsu vaḍḍhiṃ sūti bhūtā .

Sambhavaṃ vuḍḍhikāraṇaṃ esanti gavesantīti sambhavesino .

‘‘ Vuttanayenā ’’ ti ‘ yathā yavabījānaṃ vā sālibījānaṃ vā ’ tiādinā vuttanayena .

‘‘ Āhāretī ’’ ti pavatteti .

‘‘ Manosañcetanāhāro ’’ ti kusalākusala kammabhūto manosañcetanāhāro .

‘‘ Tayo bhave ’’ ti tayo kāmabhavādike upapattibhave .

Ṭhitiyāti ca anuggahāyāti ca vuttaṃ .

Itarathā uppattiyāti ca vuttaṃ siyāti adhippāyo .

‘‘ Dubbalakiccaṭṭhānavatthukattā ’’ ti dubbalakiccattā dubbalaṭṭhānattā dubbalavatthukattā .

‘‘ Abhinipāta mattāni hontī ’’ ti dassana savanādi mattāniM0.239 hontīti adhippāyo .

‘‘ Vitakka pacchimakaṃ jhānaṃ ’’ ti jhānāni nāma vitakkassa pacchānugataṃ hotīti attho .

‘‘ Tatthā ’’ ti tesupañcaviññāṇesu .

‘‘ Tā ’’ ti vedanā ekaggatā .

‘‘ Taṃ ’’ ti jhānakiccaṃ .

Ekaggatā balavatī na hotīti sambandho .

‘‘ Maggindriya balabhāvāyā ’’ ti maggindriya balabhāvatthāya .

Lokuttaravipākāni javanakiccāni ca sādhipatikāni ca hontīti vuttaṃ ‘‘ tibhūmakānī ’’ tiādi .

Sesamettha subodhaṃ .

Missakasaṅgahānudīpanā niṭṭhitā .

164. Bodhipakkhiyasaṅgahe .

‘‘ Satipaṭṭhānā ’’ ti ettha pasaddo pamukhattho padhānatthoti āha ‘‘ pamukhā padhānā hutvā ’’ ti .

Ṭhāsaddo gatinivatti atthoti āha ‘‘ cittagamanaṃ nivattetvā pavattantī ’’ ti .

‘‘ Kāye anupassanā ’’ ti kāye pavattā anupassanā .

Punappunaṃ passanti yogino etāyāti anupassanā .

Katamaṃ passantīti āha ‘‘ assāsapassāsādikassā ’’ tiādiṃ .

Kathañcataṃ passantīti vuttaṃ ‘‘ taṃ taṃ kāyabhāvenā ’’ tiādi .

Idāni punappuna saddassa atthaṃ dassento ‘‘ yāvā ’’ tiādimāha .

Vedanānu passanādīsupi esevanayo .

Taṃ na sundaraṃ .

Kasmā , sakalassa rūpakāyassa adhippetattā .

Sesamettha suviññeyyaṃ .

Yadi evantiādīsu .

‘‘ Itarāpi siddhā ’’ ti kāyānupassanādayopi siddhā .

Kasmā , dhammānupassanāya antogadhattā .

‘‘ Tathā anupassantassā ’’ ti rūppanalakkhaṇato anupassantassa .

‘‘ Taṃ taṃ samūhabhūtarūpadhammavasenā ’’ ti assāsapassāsādi samūhabhūtassa rūpa dhammassa vasena .

‘‘ Subhādivipallāsassā ’’ ti subha sukha niccavipallāsassa .

‘‘ Oḷārikassā ’’ ti supākaṭavasena oḷārikassa .

‘‘ Attūpanibandhā ’’ ti attena upanibandhā , paṭibaddhā .

‘‘ Kāmaṃ ’’ ti ekantena .

Upasussatūti sambandho .

‘‘ Yantaṃ ’’ ti jhānābhiññā maggaphalanibbānaṃ .

‘‘ Vīriyassa saṇṭhānaṃ ’’ ti vīriyagamanassa vīriyappavattanassa nivattivasena saṇṭhānaṃ .

Uppannasaddena atīta kilesāpiM0.240 paccuppanna kilesāpi gahetabbā hontīti āha ‘‘ asukasmiṃ kāle ’’ tiādiṃ .

‘‘ Mayhaṃ uppannaṃ ’’ ti idāni uppannaṃ .

‘‘ Pahānāyā ’’ ti ettha samucchedappahānaṃ adhippetanti āha ‘‘ anuppāda dhammatāpādanakaraṇatthaṃ ’’ ti .

Tattha anuppādo dhammo yesaṃ te anuppāda dhammā .

Maggena pahīnā akusala dhammā .

Anuppāda dhammānaṃ bhāvoti viggaho .

Anuppāda dhammatāya āpādanaṃ .

Tassa karaṇanti samāso .

‘‘ Disvā ’’ ti tesaṃ uppatti vatthuṃ disvā .

‘‘ Paccayasamucchindanatthaṃ ’’ ti paccayabhūtassa anusayassa samucchindanatthaṃ .

‘‘ Apattā ’’ ti idāni apattā .

‘‘ Samaye ’’ ti buddhuppādanavamakkhaṇe .

‘‘ Niyāmaṃ na okkamantī ’’ ti ariyamaggasaṅkhātaṃ sammattaniyāmaṃ na okkamanti .

Nappavisanti .

Kilesehi akopetabbatāya akuppo dhammo yassāti akuppa dhammo .

Khīṇāsavo .

Akuppa dhammassa bhāvo akuppa dhammatā .

Arahatta phalaṃ .

‘‘ Tesaṃ ’’ ti kusalānaṃ dhammānaṃ .

Uppannānaṃ pāpakānaṃ pahānāyāti katvā visuddhidhammesu yogaṃ karontassa anukkamena bhāvanā kamme matthakaṃ patteādito paṭṭhāya uppannāpi pāpakā pahiyyanti .

Anuppannāpi nuppajjanti .

Anuppannāpi kusalā uppajjanti .

Uppannāpi bhāvanā pāripūriṃ gacchanti .

Esanayo anuppannānaṃ pāpakānaṃ anuppādāyātiādīsu .

Evaṃ catūsu mukhesu ekekamukhenapi sammā padahantassa sammappadhānaṃ catukiccasādhakaṃ hoti .

Tenāha ‘‘ etesu panā ’’ tiādiṃ .

Abhivisiṭṭhena dhammavavatthānaññāṇena ñātabbā sabbe paramattha dhammā abhiññeyyā nāma .

‘‘ Abhiññā siddhī ’’ ti abhijānana kiccasiddhi .

Visuṃ visuṃ paricchinditvā ñātabbā catusacca dhammā pariññeyyā nāma .

Tehi dukkhasacca dhammā pariññātabbabhāvena , samudaya sacca dhammā pahātabba bhāvena , nirodhasacca dhammā sacchikātabba bhāvena , maggasacca dhammā bhāvetabbabhāvena ñātabbā hontīti .

‘‘ Bhāvanāsiddhī ’’ ti bhāvanākicca siddhi .

Taṃ saṃyuttake imāyapāḷiyā sametīti sambandho .

‘‘ Vibhaṅge panā ’’ ti iddhipādavibhaṅge pana .

‘‘ Citta cetasikarāsī ’’ ti saha pubbabhāgabhāvanāya uttari manussa dhammapariyā pannāM0.241 cittacetasikarāsi .

‘‘ Tattha panā ’’ ti vibhaṅge tasmiṃ uttaracūḷabhājanīye pana .

‘‘ Idhā ’’ ti imasmiṃ saṅgahe .

Cattāri sotāpattiyaṅgāni nāma buddhe aveccappasādena samannāgato .

Dhamme , saṅghe , ariyakantehi sīlehi samannāgatoti evaṃ vuttāni sotāpattiyā aṅgāni .

Tattha ‘‘ ariyakantehī ’’ ti ariyajanehi kāmitehi icchitehi .

‘‘ Sīlehī ’’ ti pañcaniccasīlehi , ājīvaṭṭhamakasīlehi vā .

‘‘ Sammappadhānesū ’’ ti sammappadhānakiccesu .

‘‘ Soḷasahikiccehī ’’ ti ekekasmiṃ sacce cattāri cattāri katvā soḷasahi kiccehi .

Pīḷanaṭṭho , saṅkhataṭṭho , tiādīhi soḷasahi atthehīti vuttaṃ hoti .

Te ca atthā parato āgamissanti .

Sati eva sambojjhaṅgoti vuttaṃ , kathaṃ pana sāsati sambodhiṃ samuṭṭhāpetīti āha ‘‘ sāhī ’’ tiādiṃ .

Esanayo sesabojjhaṅgesupi .

‘‘ Tesu dhammesū ’’ ti ajjhattabahiddhā dhammesu .

‘‘ Līnasaṅkoca kosajjapakkhaṃ ’’ ti līnapakkha saṅkoca pakkhakosajja pakkhaṃ .

Dhuraṃ suṭṭhu paggaṇhāti ukkhipatīti dhurasampaggaho .

‘‘ Dhuraṃ ’’ ti samathadhuraṃ vipassanā dhurañca .

‘‘ Arati ukkaṇṭha pakkhaṃ ’’ ti aratipakkha nibbidāpakkhaṃ .

Dhamme rati dhammarati .

Dhamme nandī dhammanandī .

Dhamme ārāmo dhammārāmo .

‘‘ Sārambho ’’ nāma cittavihesā .

‘‘ Daratho ’’ nāma cittasantāpo .

Samāhito bhikkhave yathābhūtaṃ pajānāti passatīti vacanato paññāya samādhi pādakatā pākaṭāti vuttaṃ ‘‘ tassā ’’ tiādiṃ .

Samaṃ avisamaṃ attano kiccaṃ vahati sīlenāti samavāhī .

Samavāhissa bhāvo samavāhitā .

Sā pana catubbidhā hotīti sambandho .

‘‘ Tassā ’’ ti sammādiṭṭhiyā .

‘‘ Visākhā ’’ ti ālapana padaṃ .

‘ Sabbe lokuttare hontī ’ ti vacanassa sambandhaṃ dassetuṃ ‘‘ te pana sattatiṃsappabhedā ’’ tiādimāha .

Na vaṭṭhānāni assa atthīti navaṭṭhānikaṃ .

‘‘ Lokuttare ’’ ti lokuttara citte .

‘‘ Attappaṭipakkhānaṃ ’’ ti attanā ujuppaṭipakkhānaṃ .

‘‘ Te ’’ ti bodhipakkhiya dhammā .

Etena dassetītiM0.242 sambandho .

‘‘ Kuṇḍaliyā ’’ ti evaṃ nāmakaṃ brāhmaṇaṃ ālapati .

‘‘ Vijjā ’’ ti maggavijjā .

‘‘ Vimuttī ’’ ti phalavimutti .

Bodhipakkhiyānudīpanā niṭṭhitā .

165. Sabbasaṅgahe .

‘‘ Pañcarāsayo ’’ ti pañcasaṅgahā .

‘‘ Atītādibhedabhinnānaṃ ’’ ti atītānāgatapaccuppannabhedena , ajjhatta bahiddhābhedena , oḷārikasukhumabhedena , hīnapaṇītabhedena , dūrasantikabhedena ca bhinnānaṃ .

‘‘ Upapatti dvāresū ’’ ti cakkhādi dvāresu .

‘‘ Kammadvāresū ’’ ti kāyakammadvārādīsu .

‘‘ Saṅgammā ’’ ti saṅgantvā .

‘‘ Samāgammā ’’ ti samāgantvā .

‘‘ Sādhāraṇa kiccāni vā ’’ ti sabbiriyāpathehi sādhāraṇa kiccānivā .

Pāḷipāṭhe .

‘‘ Kiñcā ’’ ti kasmā ca .

‘‘ Saṅkhārevadethā ’’ ti saṅkhārā saṅkhārā iti tumhe vadetha .

‘‘ Kiñcasaṅkhataṃ ’’ ti katamañcasaṅkhataṃ .

‘‘ Rūpaṃ rūpatthāyā ’’ ti rūpavikatiyā jātatthāya rūpasaṅkhātaṃ saṅkhataṃ abhisaṅkharontīti attho .

Upabhogo nāma vatthābharaṇādiko antobhogo .

Paribhogo nāma mañcapīṭhādiko bāhira paribhogo .

Samparāyikañca vedananti adhikāro .

Sesesupi saññāsaṅkhāra viññāṇesupi .

‘‘ Dānaṃ dānatthāyā ’’ ti dānapuññassa jātatthāya .

Dānasaṅkhātaṃ saṅkhataṃ abhisaṅkharontīti attho .

Athavā dānassa attho dānattho .

‘‘ Attho ’’ ti ca vipākattho phalattho .

Dānavipākatthāya dānaphalatthāya dānapuññasaṅkhātaṃ saṅkhataṃ abhisaṅkharontīti attho .

Evaṃ sesesupi .

‘‘ Anuyuñjantā ’’ ti vipassanā kammaṃ anuyuñjantā .

‘‘ Tīsu dhammesu kilamissantī ’’ ti vuttaṃ .

Kathaṃ kilamissantīti āha ‘‘ tathāhi yathā ’’ tiādiṃ .

‘‘ Sukhasaññitesu paṭisaraṇesū ’’ ti cittasātacittarati paṭilābhatthāya paṭisaraṇesu ārammaṇesu .

‘‘ Tāhī ’’ ti sampattīhi .

‘‘ Tā ’’ ti sampattiyo .

Paramukkaṃsagataṃ sukhasaññitaṭṭhānaṃ hoti .

Tasmā tattha dukkhānupassanāñāṇaṃ atirekataraṃ pavattetabbanti tadatthāya bhagavā taṃ vedanaṃ visuṃ ekaṃ khandhaṃ katvā khandhaM0.243 desanaṃ desetīti adhippāyo .

Esanayo paratthapi .

‘‘ Ñāṇasammataṃ ’’ ti puthujjanehi ñāṇasammataṃ .

‘‘ Paramaṃ attānaṃ katvā ’’ ti loke viññuttaṃ paramaṃ hoti , tasmā vijānanaṃ paramaṃ attānaṃ katvā .

Sesamettha supākaṭaṃ .

‘‘ Yatthabhuñjatī ’’ tiādīsu .

‘‘ Yattha bhuñjatī ’’ ti yasmiṃ bhājane bhuñjati .

‘‘ Yañca bhuñjatī ’’ ti yañca bhojanaṃ bhuñjati .

‘‘ Yena ca bhuñjatī ’’ ti yenabyañjanena bhuñjati .

‘‘ Yo ca bhojako ’’ ti samīpe ṭhatvā parivesako .

‘‘ Yo ca bhuñjitā ’’ ti yo ca bhuñjako .

‘‘ Sāsavā evā ’’ ti sāsavā nāma lokiya dhammā .

‘‘ Ussāhantā viya hontī ’’ ti abyāpāra dhammattā vuttaṃ .

Na hi abyāpāra dhammānaṃ ekantena ussāho nāma atthi .

Phalassa nibbattanato phalatthāya ussāhantā viya hontīti .

‘‘ Ākiritvā ’’ ti pattharitvā .

Sesamettha subodhaṃ .

Dhātusaṅgahe .

‘‘ Attano eva sabhāvaṃ ’’ ti attano sabhāvaṃ evātipi yujjati .

‘‘ Īhā ca byāpāro cā ’’ ti abhikkamāmi paṭikkamāmītiādinā ussāho ca , abhikkamanādi byāpāro ca .

‘‘ Na ca jīvayogā ’’ ti na ca lokiyamahājana sammatena jīvena yuttā .

Aṭṭhakathāpāṭhe .

Yāyati etthāti yantaṃ .

Udukkhalaṃ .

Yanta cakkayaṭṭhināma yanta cakkasambandhā musalayaṭṭhi .

Araṇī vuccati agginibbattakatthāya katā dve sāraghaṭikā .

Adharāraṇī nāma heṭṭhāraṇī .

Uttarāraṇī nāma uddhāraṇī .

‘‘ Sallamivā ’’ ti kaṇḍoviya .

‘‘ Sūlamivā ’’ ti vijjhanakadaṇḍo viya .

‘‘ Āturāviyā ’’ ti tehisallasūlehi viddhagilānā viya .

Ayathābhucca nimittaṃ nāma ayathābhūtaṃ sattapuggalādinimittaṃ .

‘‘ Vanamigo viyā ’’ ti tiṇa rūpe purisa saññālābho vanamigo viya .

‘‘ Aṅgārakāsuyaṃ ’’ ti aṅgārakūpe .

‘‘ Nānāvidhupaddava nimittato ’’ ti nānāvidhānaṃ upaddavānaṃ uppatti paccayato .

‘‘ Vanamakkaṭo viyā ’’ ti vanavānaro viya .

Dukkhena damanaṃ assāti duddamano .

‘‘ Assakhaḷuṅko ’’ ti duṭṭha asso .

‘‘ Yattha kāmanipātito ’’ ti yasmiṃ yasmiṃ ārammaṇe patituṃ kāmeti icchati , tattha tattha nipātito .

PuggalavaseM0.244 avattitvā ārammaṇesu yadicchakaṃ nipatanatoti vuttaṃ hoti .

‘‘ Raṅganaṭo viyā ’’ ti samajjanaṭako viya .

Sabhāvato atthi saṃvijjatīti santo .

Tathoti ca avitathoti ca atthato ekaṃ .

Añño pakāro aññathā .

Natthi aññathā assāti anaññathaṃ .

Dukkhadukkhaṃ nāma kāyikadukkha cetasikadukkhaṃ .

‘‘ Kammajānaṃ ’’ ti vipākakkhandhakaṭattā rūpānaṃ .

‘‘ Uppattiyā ’’ ti uppādatthāya .

‘‘ Pagevā ’’ ti puretarameva .

‘‘ Uppannaṃ pī ’’ ti uppannampi cakkhu .

‘‘ Pavattiyā ’’ ti santānaṭṭhitiyā ṭhitatthāya .

‘‘ Paṭijaggana dukkhaṃ ’’ ti sodhana dukkhaṃ .

Paccayavekallaṃ nāma āhāracchedādikaṃ .

Nanu bhijjanabhayena pageva paccayasampādanaṃ nāma saṅkhāra dukkhameva siyāti .

Saccaṃ .

Idha pana āsanne bhijjananimittaṃ disvā kataṃ paccaya sampādanaṃ adhippetaṃ .

‘‘ Rakkhāvaraṇagutti saṃvidhāna dukkhaṃ ’’ ti nānābhayato rakkhaṇassa ca āvaraṇassa ca gopanassa ca saṃvidhāna dukkhaṃ .

‘‘ Tadubhayena saheva sijjhatī ’’ ti kasigorakkhādīni saṅkhāra kammāni vā rakkhāvaraṇa guttisaṃ vidhānādīnivā karontānaṃ taṃ dukkha dukkhaṃ tadubhayena dukkhena saheva sijjhati .

‘‘ Tesaṃ ’’ ti cakkhādīni assādentānaṃ na muccatīti sambandho .

‘‘ Pavatti nirodha bhūtassā ’’ ti pavattiyā nirodha bhūtassa .

‘‘ Taṃ pajahati yevā ’’ ti taṃ lobhaṃ pajahatiyeva .

‘‘ Yāvadevā ’’ ti uparimapariyantena .

Ahaṃ asmīti pavatto māno asmimāno .

Tassa samugghātanaṃ samucchindanaṃ .

‘‘ Pariññātesū ’’ ti tesu anusayitāya taṇhāya pahānavasena pariññātesu .

‘‘ Tabbiparītena panā ’’ ti tato viparītena pana .

Asmimānassa anadhiṭṭhānabhūtātiādi atthena .

Anindriyabaddha dhammā nāma pathavīpabbatādīsu pavattā rūpa dhammā .

Satte anukkaṇṭhamāne karotīti sambandho .

‘‘ Itī ’’ ti tasmā .

Tesaṃ sattānaṃ .

Dujjaho nāma natthi .

Tasmā lobhoyeva dukkhasamudayāriya saccaṃ nāmāti yojanā .

Sāsavā kusalā kusala dhammā samudayasaccaṃ nāma , dukkha saccabhūtānaṃ vipākakkhandhakaṭattā rūpānaṃ samudayattā saṃvaḍḍhanattā .

Mūlabhāvena vuttāM0.245 ‘ avijjā paccayā saṅkhārā ’ tiādīsu .

‘‘ Nandanasadisaṃ ’’ ti devaloke nandanavanuyyānasadisaṃ .

‘‘ Ādipabhavapadhānabhūtā ’’ ti dukkha dhammānaṃ ādibhūtā , pabhavabhūtā , padhānabhūtā .

‘‘ Pabhavabhūtā ’’ ti ca pathamuppattihetubhūtā .

‘‘ Tesaṃ ’’ ti dukkha dhammānaṃ .

‘‘ Katthacī ’’ ti kāmabhavādīsu kismiñcibhave .

‘‘ Kadācī ’’ ti atītādikālesu kismiñcikāle .

‘‘ Kesañcī ’’ ti devamanussādīsu sattesu kesañcisattānaṃ .

‘‘ Kutocī ’’ ti bahūsukāraṇesu kutocikāraṇā .

‘‘ Kathañcī ’’ ti kenacipakārena .

‘‘ Pariṇāmo ’’ ti pariṇamanaṃ aññathābhāvo .

‘‘ Taṃ samaṅgīnaṃ ’’ ti tehi cakkhādīhi samaṅgīnaṃ puggalaṃ .

Pāḷipāṭhe .

‘‘ Ādittaṃ ’’ tiādīpitaṃ samujjalantaṃ .

‘‘ Kenā ’’ ti karaṇabhūtena kena agginā .

Tathā ariyamaggo vipariṇāma dhammo ca hoti .

Sovipariṇāma dukkhenapi puggalaṃ bhusaṃ pīḷetiyevāti yojanā .

‘‘ Nā ’’ ti na siyā .

Samanaṃ vūpasamanaṃ santi .

Sabbadukkhānaṃ santīti viggaho .

Sabbaṃ vaṭṭadukkhanti sambandho .

‘‘ Tassā ’’ ti ariyamaggassa .

‘‘ Pavattamānā cā ’’ ti santatiṭhitivasena vattamānā ca .

‘‘ Mahantaṃ pariḷāhadukkhaṃ ’’ ti soka parideva dukkha domanassupāyāsānaṃ pavattivasena mahantaṃ pariḷāha dukkhaṃ .

Nibbānassa anuppāda dhammattā uppādatthāya paccayo nāma natthi .

Tathā appavatti dhammattā pavattatthāya .

Sampāpuṇitabbattā pana sampāpanatthāya paccayo atthīti āha ‘‘ sampāpaka paccayābhisaṅkharaṇalesaṃ ’’ ti .

Sampāpaka paccayā nāma ariya maggo ca tassa paccayā ca .

Bhavābhavasaṅkhātassa dukkhakkhandhassāti sambandho .

‘‘ Tadevā ’’ ti taṃ dukkhakkhandhaṃ eva .

Anupunappunaṃ padīyate anuppadānaṃ .

‘‘ Niyyātanaṭṭho ’’ ti handa gaṇhāti sampaṭicchāpanaṭṭho .

‘‘ Tato ’’ ti vaṭṭadukkhato .

‘‘ Muccanūpāyassā ’’ ti dānasīlanikkhamādikassa muccanūpāyassa .

‘‘ Nissaraṇavimuttiyā ’’ ti nissaraṇa saṅkhātāya vimuttiyā .

Saṅkhāra dukkhassa abhāvaṭṭho .

‘‘ Sammohassa pahānavasenā ’’ ti etena idha dassanaṃ nāma ito paṭṭhāya catūsu saccesu asammoha bhāvapatti eva ālokapatti eva vuccatīti dassetiM0.246 .

Tenāha ‘‘ paṭivijjhanaṭṭho ’’ ti .

Taṇhāya dāso taṇhādāso .

Taṇhādāsassa bhāvo taṇhādāsabyaṃ .

Paravasato vimuttivasena aparādhīnatā bhujissabhāvo nāma .

Lokiyamaggāhi taṇhādāsabyaṃ nātivattanti .

Taṇhāvasaṃ pūrayamānā taṇhāvisayaṃ vipākaṃ janenti .

Ayaṃ ariyamaggo eva taṇhāya anārammaṇabhāve ṭhito taṇhādāsabyaṃ ativattati .

Taṇhāvasaṃ bhindamāno taṇhāya avisayaṃ vipākaṃ janetīti adhippāyo .

‘‘ Dukkhamuttiyā ’’ ti dukkhato muccanatthaṃ .

‘‘ Dukkhavaḍḍhiyā ’’ ti dukkhavaḍḍhanatthāya .

Sesamettha subodhaṃ .

‘‘ Khayavirāga nirodha bhūto ’’ ti ettha kilesa dhammānaṃ virajjanaṃ vigamanaṃ antaradhānaṃ virāgo .

‘‘ Anattha padānī ’’ ti ahitapadāni .

Bhayādīnavapadāni .

‘‘ Dvārachakkaārammaṇa chakkabhedenā ’’ ti dvārachakkaṃ dhammārammaṇaṃ hoti .

Evaṃsati , ārammaṇa chakkanti na vattabbaṃ dhammārammaṇassa visuṃ gahitattāti .

No navattabbaṃ .

Kasmā , dvārachakkato sesānaṃ dhammārammaṇānaṃ atthitāyāti dassetuṃ ‘‘ ettha cā ’’ tiādi vuttaṃ .

Parato ‘‘ etthapī ’’ tiādīsu esevanayoti .

Sabbasaṅgahānudīpanā niṭṭhitā .

Samuccayasaṅgahadīpaniyāanudīpanā niṭṭhitā .