9. Kammaṭṭhānasaṅgahaanudīpanā

170. KammaṭṭhānasaṅgaheM0.276 .

Vidito viññāto nāmarūpa vibhāgo yenāti viggaho .

Yogī puggalo .

‘‘ Kilese sametī ’’ ti kāmacchandādike nīvaraṇakilese upasameti .

‘‘ Tathā pavatto ’’ ti bhāvanāvasena pavatto .

Vūpasamanavasena vā pavatto .

‘‘ Tāyā ’’ ti tāyabhāvanā paññāya , passantīti sambandho .

‘‘ Passitaṃ ’’ ti samanupassitaṃ .

Kathaṃ kasiṇabhāvanādikaṃ yogakammaṃ attāva attano ṭhānaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘ ādimajjhapariyosānānaṃhī ’’ tiādi .

Vibhāvanipāṭhe .

‘‘ Padaṭṭhānatāyā ’’ ti etena tiṭṭhati anivattamānaṃ pavattati etenāti ṭhānanti atthena padaṭṭhānameva ṭhānanti vuccatīti dīpeti .

‘‘ Sukhavisesānaṃ ’’ ti jhānasukha maggasukha phalasukhānaṃ .

‘‘ Dasakasiṇānī ’’ tiādīsu mukhyato vā upacārato vā dvidhāpi atthaṃ dassetuṃ ‘‘ dasakasiṇānī ’’ tiādi vuttaṃ .

‘‘ Sesānipī ’’ ti appamaññādīni sesakammaṭṭhānānipi .

Yaṃ yaṃ anurūpaṃ yathānurūpaṃ .

‘‘ Samudācaraṇaṃ ’’ ti punappunaṃ bhusaṃ pavattanaṃ .

‘‘ Saṃsagga bhedo ’’ ti ekamekassa puggalassa kassaci dvecariyā , kassaci tissotiādinā sammissa vibhāgo .

Aṭṭhakathāyaṃ ’’ ti visuddhimagga aṭṭhakathāyaṃ .

‘‘ Sabbāyapi appanāyā ’’ ti jhānappanāya ca maggappanāya ca phalappanāya ca .

‘‘ Yā āsanne pavattā dūre pavattāti adhikāro .

‘‘ Itarā panā ’’ ti dūre pavattāpana .

‘‘ Tāsaṃ panā ’’ ti tissannaṃ bhāvanānaṃ pana .

‘‘ Tesaṃ pī ’’ ti dvinnaṃ nimittānaṃpi .

‘‘ Vidatthicaturaṅgulaṃ ’’ nāma vitthārato caturaṅgulādhikaṃ vidatthippamāṇaṃ .

Vidatthippamāṇaṃ vā caturaṅgulappamāṇaṃ vātipi yujjati .

Tathāhi visuddhimagge vāyokasiṇa vidhāne caturaṅgulappamāṇaṃ sīsaṃ vātena pahariyamānaṃ disvāti vuttaṃ .

Khalamaṇḍalaṃ nāma kassakānaṃ kassamaddanabhūmibhāgamaṇḍalaṃ .

‘‘ Kataṃ vā ’’ ti nīlādivaṇṇavisesarahitaṃ aruṇavaṇṇaṃ mattikakkhaṇḍaṃ udakena madditvā cakkamaṇḍalaṃ viya parimaṇḍalaṃ sumaṭṭhatalaṃM0.277 pathavimaṇḍalaṃ karonti .

Evaṃ kataṃ vā .

‘‘ Akataṃ vā ’’ ti katthaci bhūmibhāge kenaci akataṃ sayaṃ jātaṃ vā .

‘‘ Kasiṇena jambudīpassā ’’ ti ettha .

Buddhoti kittayantassa , kāye bhavati yā pīti ;

Varameva hi sāpīti , kasiṇenapi jambudīpassāti .

Gāthāseso .

Tattha jambudīpassa kasiṇato sāpītivarā evāti yojanā .

‘‘ Kasiṇato ’’ ti ca sakalamaṇḍalato .

Sakalassa jambudīpamaṇḍalassa issariyādhipatito pīti vuttaṃ hoti .

‘‘ Sanniviṭṭhā ’’ ti samaṃ saṇṭhitā .

‘‘ Saṇṭhāna paññattī ’’ ti maṇḍalasaṇṭhānena upaṭṭhitā nimittapaññatti eva vuccati .

‘‘ Phuṭṭhaṭṭhāne ’’ ti kāyevā rukkhaggādīsuvā vātena pahataṭṭhāne .

‘‘ Vāyu vaṭṭī ’’ ti vātaparimaṇḍalaṃ .

Candasūriyānaṃ aggissa ca obhāsena visiṭṭhāti samāso .

‘‘ Visiṭṭhā ’’ ti visesitā .

‘‘ Dhūmātaṃ ’’ ti dhūmāyitaṃ .

Dhūmapūritapaṭaṃ viyāti vuttaṃ hoti .

Tenāha ‘‘ sūnabhāvaṃ gataṃ ’’ ti .

Ante kakāro nindatthajotakoti vuttaṃ ‘‘ kucchitattā ’’ ti .

Jegucchi tabbattāti attho .

‘‘ Chavasarīrassā ’’ ti lāmakasarīrassa .

‘‘ Tadevā ’’ ti chavasarīrameva .

Vipubbakaṃ vicchinnakaṃ nāmāti sambandho .

Tattha visesena nīlantivinīlaṃ .

Tameva kucchitattā vinīlakaṃ .

‘‘ Tadeva puna paccitvā ’’ ti vinīlakasarīrameva puna kālātikkame paccitvā .

Pūtilohitānaṃ paripakkabhāvaṃ patvāti attho .

Tato tato dvāracchiddato .

Yuttaṃ tadeva sarīranti sambandho .

Vicchinnakaṃ nāma , vicchiddakantipi paṭhanti .

‘‘ Apakaḍḍhitvā ’’ ti khaṇḍāni sarīrato mocetvā taṃ taṃ padesaṃ kaḍḍhitvā .

‘‘ Paggharitalohita sarīraṃ ’’ ti chinnaviddhaṭṭhānesu vaṇamukhehi paggharitalohitasarīraṃ .

‘‘ Buddhānussatī ’’ ti ettha buddhasaddo guṇyūpacāra vacanaṃ hoti .

Guṇino dabbassa nāmena guṇānaṃ gahetabbattāti vuttaṃ ‘‘ buddhaguṇassa anussati buddhānussatī ’’ ti .

Esanayo dhammānussatādīsu .

‘‘ Arahatādī ’’ ti arahatādiguṇo .

Vigatāni dussilyādi malāniM0.278 ca maccherañca yassa taṃ vigatamalamaccheraṃ .

Tassa bhāvoti viggaho .

‘‘ Attanā adhigatanibbānañcā ’’ ti etena ariyapuggalānaṃ kilesānaṃ accantavūpasamo vutto .

‘‘ Yaṃ ārabbhā ’’ ti yaṃ puggalaṃ ārabbha .

Hitūpasaṃhāro nāma ayaṃ puggalo avero hotu , abyāpajjo hotūtiādinā averatādīni hitasukhāni tasmiṃ puggale cittena upasaṃharaṇaṃ .

Karuṇā , muditā , heṭṭhā cetasikasaṅgahe vuttatthā eva .

Hitūpasaṃhāro ca hitamodanā ca ahitāpanayanañcāti dvando .

Tattha hitūpasaṃhāro mettāya kiccaṃ .

Hitamodanā muditāya .

Ahitāpanayanaṃ karuṇāya kiccaṃ .

Tattha paraṃ hitasukhasampannaṃ disvā tena parahitena attani pītipāmojjavaḍḍhanaṃ hitamodanā nāma .

Paraṃ dukkhitaṃ disvā ayaṃ imamhādukkhā muccatu , mākilamatūti evaṃ cittena parasmiṃ ahitassa dukkhassa apanayanaṃ ahitāpanayanaṃ nāma .

‘‘ Tesaṃ ’’ ti parasattānaṃ .

Sassa attano idanti sakaṃ .

‘‘ Idaṃ ’’ sukhadukkhakāraṇaṃ .

Attanā katakammaṃ eva sakaṃ yesaṃ te kammassakā .

Parasattā eva .

Tesaṃ bhāvo .

Tassa anubrūhananti viggaho .

‘‘ Sīmasambhedo ’’ ti attā ca piyapuggalo ca majjhattapuggalo ca veripuggalo cāti catasso sīmā .

Sambhindanaṃ sambhedo .

Sammissanaṃ anānattakaraṇanti attho .

Sīmānaṃ sambhedo sīmasambhedo .

Sabbā itthiyo , sabbepurisātiādinā odhiso paricchedato pharaṇaṃ odhisopharaṇaṃ nāma .

Sabbesattā , sabbepāṇā , sabbebhūtātiādinā anodhiso aparicchedato pharaṇaṃ anodhisopharaṇaṃ nāma .

Puratthimāyadisāya sabbesattā averāhontūtiādinā disāvibhāgavasena pharaṇaṃ disāpharaṇaṃ nāma .

‘‘ Taṃ samaṅgīno cā ’’ ti tāhi appamaññāhi samaṅgīno puggalā .

‘‘ Niccaṃ sommahadayabhāvenā ’’ ti sabbakālaṃ santasītala hadayabhāvena .

Brahmasaddo vā seṭṭhapariyāyo ‘ brahmaṃ puññaṃ pasavatī ’ tiādīsu viya .

Asitabbaṃ bhuñjitabbanti asitaṃ .

Pañcabhojanaṃ .

Pātabbanti pītaṃ .

Aṭṭhavidhaṃ pānaṃ .

Dantena khāyitabbaṃ khāditabbanti khāyitaṃ .

Pūvakkhajjaphalakkhajjādikaṃ nānākhādanīyaṃM0.279 .

Aṅgulīhipi gahetvā sāyitabbaṃ lehitabbanti sāyitaṃ .

Madhupphāṇitādikaṃ sāyanīyaṃ .

Sarasappaṭikūlatā nāma attano sabhāvato paṭikūlatā .

Catubbidhopi hi āhāro bhājanesu vā hatthamukhādīsu vā yattha yattha sammakkheti , laggati , limpati .

Taṃ udakena dhovitabbaṃ hoti .

Adhotaṃ pana tampi jegucchanīyaṃ hoti .

Āsayato paṭikūlatā nāma tassa ajjhoharīyamānassa kaṇṭhādīsu ṭhitehi pittasemhādīhi āsayehi sammissanavasena paṭikūlatā .

Nidhānato paṭikūlatā nāma nidhānato paṭikūlatā .

‘‘ Nidhānaṃ ’’ ti ca āmāsayo vuccati .

Pakkato paṭikūlatā nāma tassa nidhānagatassa paripakkakāle gūthamuttādibhāvapattito paṭikūlatā .

Apakkato paṭikūlatā nāma tasmiṃ aparipakke ajiṇṇe sati sarīre nānāroguppattivasena paṭikūlatā .

Phalato paṭikūlatā nāma tassa paripakkakālato paṭṭhāya sarīre kesalomādīnaṃ paṭikūlarāsīnaṃ vaḍḍhanavasena paṭikūlatā .

Nissandato paṭikūlatā nāma tassa na vahidvārehi vā lomakūpehivā aññehi nānāvaṇamukhehi vā uggharaṇa paggharaṇādivasena paṭikūlatā .

‘‘ Tatthā ’’ ti tasmiṃ catubbidhe āhāre .

‘‘ Nikantippahānasaññā ’’ ti kantāramagge mātāpitūnaṃ kantāranittaraṇatthāya putta maṃsakhādane viya ati manuññepi āhāre rasataṇhā pahānavasena pavattā saññā .

‘‘ Salakkhaṇādivasenā ’’ ti salakkhaṇasasambhārādivasena .

‘‘ Rāgena caratī ’’ ti ettha ‘‘ rāgenā ’’ ti karaṇatthe , itthambhūtalakkhaṇevā karaṇa vacanaṃ .

Tattha karaṇatthetāva ‘‘ rāgena caratī ’’ ti catūsu iriyāpathesu yebhūyyena rāgacittena carati .

Rāgacittena niyyamāno vicaratīti vuttaṃ hoti .

Itthambhūta lakkhaṇe pana ‘‘ rāgena caratī ’’ ti tesu rāgaketu rāgadhajo hutvā vicaratīti vuttaṃ hoti .

‘‘ Assā ’’ ti tassapuggalassa .

‘‘ Ussanno ’’ ti uggato pākaṭataro .

Bahutarotipi vadanti .

‘‘ Pahānāyā ’’ ti ettha itisaddo ādi attho .

Tena karuṇā bhāvetabbā vihiṃsāya pahānāya .

MuditāM0.280 bhāvetabbā aratiyā pahānāyāti imaṃ pāḷisesaṃ saṅgaṇhāti .

‘‘ Nissaraṇatāvacanato ’’ ti nissaraṇañhetaṃ byāpādassa yadidaṃ mettāceto vimutti .

Nissaraṇañhetaṃ vihesāyayadidaṃ karuṇā cetovimutti .

Nissaraṇañhetaṃ aratiyā yadidaṃ muditā ceto vimuttīti evaṃ nissaraṇa bhāvavacanato ca .

Catasso appamaññāyo .

La .

Dosa caritassāti vuttaṃ .

‘‘ Dosa vatthuttābhāvato cā ’’ ti dosuppattiyā vatthu bhāvassakaraṇa bhāvassa abhāvato ca .

Nīlādīni cattāri kasiṇāni dosa caritassāti vuttaṃ .

Kasmāpanettha dosa caritassa upekkhā sappāyakāraṇaṃ visuṃ na vuttanti .

Aññakāraṇattā na vuttanti dassento ‘‘ ettha cā ’’ tiādimāha .

‘‘ Tisso ’’ ti tisso appamaññāyo .

‘‘ Manāpiyarūpānī ’’ ti manāpiyavaṇṇāni .

Vikkhittacitto ca hotīti adhikāro .

‘‘ Tassā ’’ ti pamāda bahulassa vikkhittacittassa ca puggalassa .

Vuttaṃ siyā .

Visuddhi magge pana evaṃ vuttaṃ natthīti adhippāyo .

Vibhāvanipāṭhe .

‘‘ Buddhivisaya bhāvenā ’’ ti vuttaṃ .

Yadi buddhivisayattā mohacaritassa sappāyaṃ .

Buddhivisayabhūtāni maraṇa upasamasaññā vavatthānānipi mohacaritassa sappāyāni siyunti vuttaṃ ‘‘ evañhisatī ’’ tiādiṃ .

‘‘ Bhūtakasiṇānī ’’ ti pathavīkasiṇādīni mahābhūtakasiṇāni .

‘‘ Tatthāpī ’’ ti vā tesu cattālīsa kammaṭṭhānesupi .

Evaṃsati vaṇṇakasiṇānaṃ puthulakhuddakatāpi ettha saṅgahitā hotīti .

‘‘ Mahantaṃ ’’ ti vidatthi caturaṅgulato mahantaṃ .

Yadi evasaddo yathārutameva yujjeyya .

Evaṃsati khuddakaṃ vitakkacaritasseva sappāyaṃ , na buddhicaritādīnanti evamatthopi gaṇheyya .

Atha buddhicaritassa pana asappāyaṃ nāma natthīti aṭṭhakathāvacanena virujjheyyāti iminā adhippāyena ‘‘ khuddakanti padeyujjatī ’’ ti vuttaṃ .

Athavā , puthulaṃ mohacaritassa , khuddakaṃ vitakkacaritasseva , namohacaritassāti atthe sati , buddhicaritādīnaṃ pana puthulaṃpi khuddakaṃpi anuññātaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ .

‘‘ Sabbañcetaṃ ’’ ti sabbañca etaṃcaritavibhāgavacanaṃ .

Ujuvipaccanīkavasena tīsu akusala caritesu puggalesu .

Vitakka cariteM0.281 ca atisappāyatāya saddhābuddhi caritesūti adhippāyo .

Tenāha ‘‘ rāgādīnaṃ pana avikkhambhikā ’’ tiādiṃ .

‘‘ Buddhadhamma .

La .

Guṇānaṃ ’’ ti ettha guṇasaddo pubbapadesu yojetabbo buddhaguṇānañca dhammaguṇānañcātiādinā .

‘‘ Tatthā ’’ ti tasmiṃ guṇapade .

Na tappetīti atappanīyo .

Tappanaṃ santuṭṭhiṃ na janetīti attho .

Saṃvejanaṃ saṃvegaṃ janetīti saṃvejaniyo .

‘‘ Dhammo ’’ ti sabhāvo .

Saṃvejaniyo dhammo yassāti saṃvejaniya dhammaṃ .

Maraṇaṃ .

‘‘ Pañcamajjhānasamādhissā ’’ ti rūpāvacara pañcamajjhāna samādhissa .

‘‘ Udayamattānī ’’ ti vaḍḍhitamattāni .

‘‘ Tatthā ’’ ti paṭikūlārammaṇesu .

‘‘ Pubbacchaṭṭakassā ’’ ti purāṇacchaṭṭakassa .

Gūthamuttavissajjana kassāti vuttaṃ hoti .

Tenāha ‘‘ gūtharāsi dassane viyā ’’ ti .

Na te kadāci somanassena vinā appanaṃ pāpuṇanti .

Byāpādavihiṃsā aratīnaṃ dūribhāvena somanassuppattiyā atisukarattā pañcamajjhāne viya sukhasomanassānañca avikkhambhanato .

‘‘ Udāsinapakkhe ’’ ti ajjhupekkhanapakkhe .

‘‘ Daḷhaṃ ’’ ti bhusaṃ .

‘‘ Vibhūtaṃ ’’ ti pākaṭaṃ .

Nimittaṃ daḷhavibhūtaṃ katvā gahaṇaṃ daḷha vibhūtaggahaṇaṃ .

‘‘ Kassaci ārammaṇassā ’’ ti buddhaguṇādi ārammaṇassa .

‘‘ Paṭibhāganimittaṃ ’’ ti ettha paṭibhāgasaddo tassa dise pavattoti āha ‘‘ tādise ’’ tiādiṃ .

‘‘ Taṃsaṇṭhāne ’’ ti etena pathavimaṇḍalādīsu viya saṇṭhānākārena ṭhitesu sabhāva dhamma puñjesu eva tassadisaṃ paṭibhāganimittaṃ nāma sijjhatīti dasseti .

‘‘ Evan ’’ ti samathasaṅgahe tāva dasakasiṇāni , dasaasubhātiādinā vuttena vacanakkamena .

‘‘ Uggahakosallaṃ ’’ ti bhāvanākammaṃ ārabhitukāmena bhikkhunā ācariyassa santike sabbassa kammaṭṭhāna vidhānassa uggahaṇaṃ uggaho .

Tasmiṃ kosallaṃ uggahakosallaṃ .

Apicettha .

Sabbaṃ uggahituṃ asakkontena yaṃ attanā ārabhissati .

Tassa ekassa vidhānaṃ paripuṇṇaṃ uggahetabbaṃ .

‘‘ Uggaṇhantassā ’’ ti ettha ukāro upari attho .

‘‘ Gahaṇaṃ ’’ ti ca yathā citte avinassamānaṃ hutvā labbhati , tathā katvā cittena gahaṇanti dassetuṃ ‘‘ uparūparī ’’ tiādi vuttaṃ .

‘‘ Samanupassantassā ’’ tiM0.282 sammā punappunaṃ cakkhunā dassanasadisaṃ karontassa .

Parito samantato karaṇaṃ parikammaṃ .

Tasmiṃ nimittaggahaṇakamme yaṃ yaṃ kattabbavidhānaṃ atthi , taṃ taṃ paripuṇṇaṃ katvā gahaṇanti vuttaṃ hoti .

Bhāvanāti vaḍḍhanāti imamatthaṃ dassento ‘‘ punappunan ’’ tiādimāha .

‘‘ Nirantaraṃ padahantassā ’’ ti rattidivaṃ nirantaraṃ ārabhantassa .

Uggaha nimitte saṇṭhānaṃ gaṇhantopi vaṇṇarūpādinā sabhāva dhammena saheva gaṇhāti .

Paṭibhāganimitte pana sabhāvadhammaṃ muñcitvā tassa disaṃ nimitta paññatti saṅkhātaṃ suddhasaṇṭhānameva gaṇhāti .

Ettha siyā , paṭibhāganimittepi vaṇṇo nāma sandissati yevāti .

Saccaṃ .

So pana paṭibhāgamattaṃ hoti .

Na ekantavaṇṇo .

Tenāha ‘‘ tappaṭibhāgaṃ vatthu dhammavimuccitaṃ ’’ ti .

‘‘ Sannisinnaṃ ’’ ti acalaṃ .

‘‘ Pavesitaṃ ’’ ti bhāvanācittassa abbhantare pakkhittaṃ viya hotīti adhippāyo .

Obhāsatīti obhāso .

Obhāso hutvā jātanti obhāsajātaṃ .

Obhāsanaṃ vā obhāso .

Jāto obhāso assāti obhāsajātaṃ .

‘‘ Pātentī ’’ ti paṭipātenti .

Puna uppajjanavasena uṭṭhātuṃ na denti .

‘‘ Etāyā ’’ ti kattu atthe karaṇavacanaṃ .

‘‘ Nimittarakkhaṇavidhānaṃ ’’ ti samuppannassa nimittassa anassanatthāya sattavidhehi palibodha dhammehi rakkhaṇatthaṃ .

Katame pana tesattavidhā palibodhadhammā nāmāti .

Idha amhehi vattabbaṃ natthi .

Visuddhi magge eva te vuttāti dassetuṃ gāthamāha .

‘‘ Āvāso ’’ ti asappāyāvāso .

‘‘ Gocaro ’’ ti asappāyagocaragāmo .

‘‘ Bhassaṃ ’’ ti asappāyavacanaṃ .

Evaṃ puggalādīsu .

‘‘ Sevethā ’’ ti seveyya .

‘‘ Evañhipaṭipajjato ’’ ti evaṃhivajjitabbe vajjanavasena sevitabbe sevanavasena paṭipajjantassa .

‘‘ Kāmataṇhāya visayabhāvaṃ atikkamitvā ’’ ti etena kāmabhūmi kāmabhavasamatikkamo , rūpabhūmirūpabhava okkamo ca vutto .

Vasanaṃ vasī .

Satti .

Sāmatthiyanti attho .

Vasiṃ bhūtaṃ pattanti vasibhūtaṃ .

Vasī eva vasitā .

Yathā pāramitāti .

‘‘ Tato vicāranti ’’ ettha itisaddo ādiattho .

Tena tato pītiṃtiādiṃ saṅgaṇhāti .

Icchantānaṃ tesaṃ sabbaññubuddhānaṃ .

‘‘ Yatthā ’’ tiM0.283 yesudvīsubhavaṅgesu .

‘‘ Bhavaṅgacāre ’’ ti bhavaṅgappavattiyaṃ .

‘‘ Dandhāyitattaṃ ’’ ti dandhaṃ hutvā ayati pavattatīti dandhāyitaṃ .

Tassa bhāvo dandhāyitattaṃ .

‘‘ Ṭhapetuṃ ’’ ti adhiṭṭhānaṃ katvā ṭhapetuṃ .

Tato anatikkamituṃ .

‘‘ Yatthicchakaṃ ’’ tiādīni kriyāvisesanapadāni .

‘‘ Yatthicchakaṃ ’’ ti yattha yattha ṭhāne icchānu rūpaṃ .

Yadicchakantiyasmiṃ yasmiṃ khaṇe icchānu rūpaṃ .

‘‘ Yāvaticchakaṃ ’’ ti yattakena pamāṇena icchānu rūpaṃ .

‘‘ Vitakkādikaṃ oḷārikaṅgaṃ pahānāyā ’’ ti ettha kassa balena pahānaṃ hoti .

Taṃ taṃ virāga bhāvanā balena pahānaṃ hoti .

Kāca taṃ taṃ virāgabhāvanā nāma hoti .

Ajjhāsaya visesa pariggahitā upacārabhāvanā evāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ pathamajjhānaṃ tāvā ’’ tiādi vuttaṃ .

‘‘ Ātāpavīriyaṃ ’’ ti yenavīriyena yogino attānaṃ vā kilesa dhamme vā ātāpenti paritāpenti .

Taṃ ātāpavīriyaṃ nāma .

Ugghāṭīyamānampi ākāsameva hoti .

Taṃ ārabbha uparijhānantaruppattiyā bhāvanaṃ karontassapi punappunaṃ tameva pañcamajjhānaṃ uppajjati .

Ārammaṇe ca anatikkante jhānaṃpi anatikkantameva hotīti .

‘‘ Tatthā ’’ ti tasmiṃ ākāsakasiṇe .

‘‘ Tadatikkamanasambhavo ’’ ti kasiṇa nimittātikkamanasambhavo .

‘‘ Yathādiṭṭhe ’’ ti jhānacakkhunā diṭṭhappakāre .

‘‘ Sambhāvetvā ’’ ti thometvā .

Sammā anussaraṇaṃ samanussaraṇaṃ .

‘‘ Itaresaṃpi vā ’’ ti puthujjana paṇḍitānaṃpi vā .

Maraṇa saññā vavatthānesu parikammañca samādhiyati , upacāro ca sampajjatīti yojanā tikkhapaññānaṃ pana puthujjanānaṃpi sataṃ buddhaguṇādīsupi upacāra sambhavo aṭṭhakathāyaṃ vuttoyeva .

‘‘ Samathajjhānesū ’’ ti idaṃ adhikāravasena vuttaṃ .

Vipassanā kammaṃpi gahetabbamevāti daṭṭhabbaṃ .

Pubbedānaṃ datvā iminā puññena āyatiṃ jhānābhiññāyo vā maggaphalāni vā paṭilabhissāmīti patthanaṃ katvā āgatopi katādhikāro evātipi vadanti .

Katamo pana katādhikāro nāmāti āha ‘‘ āsannabhave ’’ tiādiṃ .

Aṭṭhavidhesu catukkanayavasena , navavidhesu pañcakanayavasena vuttoti tesaṃ vādīnaṃ sādhakavacanaṃ .

Vicāretvā pana gahetabbaṃ .

Ākāsa kasiṇenaM0.284 vinā arūpajjhānāni labhitvā puna abhiññatthāya parikammekate ākāsakasiṇepi kattabbattā tassa abhiññāpādakatā sambhavo vuttoti atthassa sambhavato .

Pubbe abhāvita bhāvanoti ca akatādhikāroti ca atthato ekaṃ .

‘‘ Ādikammiko ’’ ti abhiññākamme ādikammiko .

‘‘ Tādisānaṃ ’’ ti pubbe akatādhikārānaṃ abhāvitabhāvanānaṃ idāni iddhivikubbanaṃ karissāmīti ārabhantānaṃ abhiññākamme ādikammikakulaputtānanti sambandho .

‘‘ Iddhivikubbanaṃ ’’ ti ca upalakkhaṇavacanaṃ .

Dibbāya sotadhātuyā saddaṃ savanaṃ karissāmītiādikaṃpi gahetabbaṃ .

Idañca ādikammikavidhānādhikārattā vuttaṃ .

Abhiññāsu vasipattānampi taṃ pañcamajjhānaṃ chasuārammaṇesu yathārahaṃ appetiyeva .

‘‘ Adhiṭṭhātabbaṃ ’’ ti yathicchita nipphattatthāya sataṃ hotu sahassaṃ hotūtiādinā cittena abhividhātabbaṃ .

Abhinīharitabbanti vuttaṃ hoti .

‘‘ Sataṃ homi , sahassaṃ homīti vā ’’ ti attānaṃ sataṃ vā sahassaṃ vā nimminanavasena vuttaṃ .

Sesaṃ pana aññathānimminanavasena .

Sotuṃ vā saddaṃ , passituṃ vā rūpaṃ , jānituṃ vā paracittaṃ .

Anussarituṃ vā pubbenivutthaṃ .

Aṭṭhakathāpāṭhe .

‘‘ Adhiṭṭhātī ’’ ti abhiññāya adhiṭṭhāti .

Abhividhāti nibbattetīti vuttaṃ hoti .

Duvidhaṃhi adhiṭṭhānaṃ parikammena adhiṭṭhānaṃ abhiññāya adhiṭṭhānanti .

Idha pana abhiññāya adhiṭṭhānaṃ vuttaṃ .

‘‘ Adhiṭṭhāna cittenā ’’ ti abhiññācittenāti vuttaṃ hoti .

‘‘ Parikammacittassā ’’ ti pubbabhāge āvajjana parikamma adhiṭṭhānaparikammacittassa .

Pacchimaṃ pana pādakajjhāna samāpajjanaṃ .

Parikammacittassa samādhānatthāyāti vuttaṃ .

Parikammacitte samāhite kiṃ payojananti āha ‘‘ tathāhī ’’ tiādiṃ .

‘‘ Sesābhiññāsupi yathārahaṃ vattabbo ’’ ti dibbasotaparikamme tenevaparikamma samādhiññāṇasotena āsanne dibbavisayaṃpi saddaṃ suṇātītiādinā vattabbo .

‘‘ Iti katvā ’’ ti iti manasikatvā .

‘‘ Taṃ ’’ ti pacchimaṃ pādakajjhāna samāpajjanaṃ .

‘‘ Idha nagahitanti daṭṭhabbaṃ ’’ ti therassa matena daṭṭhabbanti adhippāyo .

Idha pana ādikammikavidhānappadhānattā pacchimaṃpi pādakajjhāna samāpajjanaṃM0.285 vattabbamevāti .

‘‘ Kāyagatikaṃ adhiṭṭhahitvā ’’ ti ayaṃ kāyo viya idaṃ cittaṃpi dandhagamanaṃ hotūti evaṃ cittaṃ kāyagatikaṃ karaṇena adhiṭṭhahitvā .

‘‘ Dissamānena kāyenā ’’ ti dandhagamanena gacchantattā bahujanānampi dissamānena rūpakāyena .

Tabbi parītena sīghagamanaṃ veditabbaṃ .

‘‘ Ārammaṇamattaṃ hotī ’’ ti anipphannarūpaṃ sandhāya vuttaṃ .

‘‘ Ārammaṇa purejātaṃ ’’ ti nipphannarūpaṃ .

Itaraṃ pana hadaya vatthurūpaṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ .

Paracitta vijānanaṭṭhāne aṭṭhakathāṭīkācariyānaṃ vicāraṇā atthīti taṃ dassetuṃ ‘‘ ettha ca aṭṭhakathāyaṃ tāvā ’’ tiādi vuttaṃ .

‘‘ Aṭṭhakathāyaṃ ’’ ti dhammasaṅgaṇi aṭṭhakathāyaṃpi visuddhimagga aṭṭhakathāyaṃpi .

‘‘ Khaṇikavasenā ’’ ti khaṇikapaccuppannavasena .

Āvajjane niruddheti sambandho .

‘‘ Ekaṃ cittaṃ ’’ ti parassa cittaṃ .

Tadeva atītaṃ cittaṃ gaṇhanti .

‘‘ Tānī ’’ ti javanāni .

‘‘ Tesaṃ ’’ ti javanānaṃ .

‘‘ Tenā ’’ ti āvajjanena .

‘‘ Itarathā ’’ ti aññathā santati addhāvasena vuttanti gahite sati .

Vutto siyā .

Kasmā , santati addhāvasena paccuppanne gahite sati , sabbāya ekajavanavīthiyā ekapaccuppannattā .

‘‘ Sabbāni cittānī ’’ ti javanacittāni .

‘‘ Sahuppannānī ’’ ti idaṃ sahuppannānaṃpi atthitāya vuttaṃ .

Āvajjanādīni pana khaṇabhedaṃ nagaṇhanti .

Sabbaṃ parassa cittaṃ ekacittamiva gaṇhanti .

Tasmā kālabhedopi natthīti daṭṭhabbaṃ .

‘‘ Nibbānañcā ’’ ti vuttaṃ , kathaṃ nibbānaṃ pubbenivutthaṃ nāma siyāti .

Atīte parinibbutānaṃ maggaphalāni anussaraṇakāle tesaṃ ārammaṇabhūtaṃ nibbānaṃpi anussaratiyeva .

Tattha tesaṃ maggaphalānaṃ atītattā nibbānaṃpi pubbenivutthaṃ nāma hotīti .

‘‘ Yaṃ yaṃ adhiṭṭhātī ’’ ti yaṃ yaṃ satādikaṃ saṃvidhāti .

‘‘ Yathā yathā adhiṭṭhātī ’’ ti yena yena āvibhāvādikena pakārena saṃvidhāti .

‘‘ Pakativaṇṇaṃ ’’ ti pakatisaṇṭhānaṃ .

‘‘ Tassevā ’’ ti pakativaṇṇasseva .

Devānaṃ pasādasotanti sambandho .

‘‘ Ārammaṇa sampaṭicchana samatthaṃ ’’ ti ārammaṇassa upaṭṭhānaṃ sampaṭicchana samatthaṃ .

Tadeva cetopariyañāṇantipi vuccatīti sambandho .

‘‘ Ceto ’’ ti cittaṃ .

‘‘ Paricchijjā ’’ ti idaṃ sarāgacittaṃ , idaṃ virāgacittantiādināM0.286 paricchinditvā .

‘‘ Gocara nivāsavasenā ’’ ti gocaraṃ katvā nivasanavasena .

Sabbaññutaññāṇagatikaṃ sabbaññubuddhānaṃ anāgataṃ saññāṇanti adhippāyo .

Anāgate sattadivasato orimā cittacetasika dhammā cetopariyaññāṇassa visayoti katvā anāgate sattadivasatoti vuttaṃ .

Paṭṭhāya pavattamānāti pāṭhaseso .

Imasmiṃ divase ca anāgatapakkhe sabbaṃpi ārammaṇaṃ pakatiñāṇassa visayoti katvā ‘‘ dutīyadivasato paṭṭhāyā ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Etaṃ ’’ ti etaṃ anāgataṃ saññāṇaṃ .

‘‘ Yathā cetaṃ ’’ ti yathā ca etaṃ imasmiṃ bhave anāgata dhamme jānāti .

‘‘ Asādhāraṇakālavasenā ’’ ti aññenañāṇena asādhāraṇa kālavasena .

Paccuppannabhavohi aññaññāṇasādhāraṇoti .

Samathakammaṭṭhānānudīpanā niṭṭhitā .

171. Vipassanākammaṭṭhāne .

‘‘ Yathādiṭṭhaṃ ’’ ti sakkāyadiṭṭhiyā yathādiṭṭhaṃ .

Niccanimittaṃ nāma sattapuggalādinimittameva .

Sattanimittañhi paññatti dhammattā khaṇekhaṇe khayavayabhedābhāvato so evagacchati so eva tiṭṭhatītiādinā niccākārasaṇṭhitaṃ hotīti .

‘‘ Dhuvanimittaṃ ’’ ti thiranimittaṃ .

Idampi so gacchantopi nanassati , tiṭṭhantopi nanassatītiādinā thirākārasaṇṭhitaṃ sattanimittameva .

‘‘ Sukhanimittaṃ ’’ ti khaṇekhaṇe khayavayabheda dukkhānaṃ abhāvato sukhito niddukkho nibbhayotiādinā sukhākārasaṇṭhitaṃ sattanimittameva .

‘‘ Attanimittaṃ ’’ ti gantuṃ icchanto gacchati , ṭhātuṃ icchanto tiṭṭhatītiādinā vasavattanākāra saṇṭhitaṃ sattanimittameva .

‘‘ Kiriyā ’’ ti bhāvanākiriyā .

Visujjhatīti visuddhi .

Visodhetīti vā visuddhi .

Sīlameva visuddhi sīlavisuddhīti imamatthaṃ dassento ‘‘ niccasīlamevā ’’ tiādimāha .

Tattha niccasīlameva uparijhānādivisesānaṃ adhiṭṭhāna kiccasādhakattā idha adhippetanti vuttaṃ ‘‘ niccasīlamevā ’’ ti .

Samādhi adhippetoM0.287 .

Vakkhatihi ‘‘ duvidhopi samādhi cittavisuddhi nāmā ’’ ti .

Etena visujjhati etāyāti visuddhi .

Cittassa visuddhi cittavisuddhi .

Samādhi evātipi dīpeti .

Visujjhanaṃ vā visuddhi .

Cittassa visuddhi cittavisuddhi .

Atthatopana visuddhacittameva vuccatītipi yujjati .

Visuddhisadda sampanne hi sati , cittavisuddhi icceva vuccati .

Na samādhivisuddhīti .

‘‘ Soḷasavidhaṃ kaṅkhaṃ ’’ ti ahosiṃ nu kho aha matītamaddhānantiādinā suttanteāgataṃ soḷasavidhaṃ vicikicchaṃ .

‘‘ Aṭṭhavidhaṃ vā kaṅkhaṃ ’’ ti sattharikaṅkhatītiādinā abhidhamme āgataṃ aṭṭhavidhaṃ vicikicchaṃ .

Visamahetudiṭṭhi nāma sattānaṃ uppattiyā akāraṇameva kāraṇaṃ katvā gahaṇadiṭṭhi .

‘‘ Manasikāravidhī ’’ ti aniccalakkhaṇādīsu manasikāravidhi .

Anupāyabhūto manasikāro nāma niccādivasena manasikāro .

Adhimānavatthu nāma obhāsādīni .

‘‘ Maggato ’’ ti maggabhāvena .

‘‘ Amaggato ’’ ti amaggabhāvena .

‘‘ Dassanañcā ’’ ti tesaṃadhimānavatthūnaṃ aniccatādidassanañca .

Tameva visuddhināmāti sambandho .

‘‘ Sammohamalato ’’ ti catusaccappaṭicchādaka sammohamalato .

Nanu dassananti ñāṇameva .

Evaṃsati , ñāṇanti vutte siddhe katvā dassanasaddena saha ñāṇadassananti vuttanti āha ‘‘ etthacā ’’ tiādiṃ .

‘‘ Sutamayādivasenā ’’ ti sutamaya cintāmayavasena .

Tattha yathāsutassa pāḷidhammassa atthamattajānanaṃ sutamayaññāṇaṃ nāma .

Atthaṃ ñatvā atthānurūpassa sabhāvalakkhaṇassa cintanāvasena uppannaṃ ñāṇaṃ cintāmayaññāṇaṃ nāma .

‘‘ Anumānādiñāṇaṃpī ’’ ti nāmarūpa dhammesu sabhāvānumānaññāṇa sabhāvajānanaññāṇaṃpi .

‘‘ Attapaccakkhaññāṇamevā ’’ ti attanā paccakkhakaraṇaññāṇameva .

‘‘ Sabbatthā ’’ ti maggāmaggaññāṇadassanādīsu sabbesu ṭhānesu .

Ettha ca dasasu vipassanāñāṇesupi vipassanā vacanena paccakkhadassanameva adhippetanti katvā sabbatthaggahaṇaṃ katanti daṭṭhabbaṃ .

Sammasanaññāṇato paṭṭhāya hi dassanameva adhippetaṃ .

Na sabhāvajānanamattaṃ .

Yato cakkhunā passantasseva suṭṭhu paccakkhato dassanatthāya punappunaṃ bhāvanā kammaṃ nāma tattha icchitabbaṃ hoti .

‘‘ Dhammā ’’ tiM0.288 saṅkhata dhammā .

Aniccatā eva lakkhaṇanti aniccalakkhaṇaṃ .

Aniccānaṃ vā saṅkhata dhammānaṃ lakkhaṇanti aniccalakkhaṇantipi yujjati .

‘‘ Abhiṇhasampaṭippīḷanākāro ’’ ti yathā sīghasotāyaṃ nadiyaṃ nāvāya uddhaṃ gacchantaṃ sānāvā abhisaṅkharaṇadukkhena abhiṇhaṃ suṭṭhu paṭippīḷeti .

Kasmā , asati abhisaṅkhāre taṅkhaṇe eva adhovuyhanato .

Adhovuyhanañhi nāvāya pakati kiccaṃ .

Uddhaṃ ārūhanaṃ abhisaṅkhāra siddhaṃ .

Evamevaṃ sīghasote saṃsāre attabhāvena uddhaṃ khaṇato khaṇaṃ divasato divasaṃ gacchantaṃ puggalaṃ ayaṃ attabhāvo abhisaṅkharaṇa dukkhena abhiṇhaṃ suṭṭhu paṭippīḷeti .

Kasmā , asati abhisaṅkhāre , paccayavekalle ca sati , taṅkhaṇe eva vipariṇamanato .

Vipariṇamanañhi attabhāvassa pakati kiccaṃ .

Uddhaṃgamanaṃ abhisaṅkhāra siddhaṃ .

Evaṃ abhiṇha sampaṭippīḷanaṃ veditabbaṃ .

Ettha ca saṃsārassa sīghasotatā nāma attabhāvapariyāpannānaṃ nāma rūpadhammānaṃ pavattinivatti sīghatā vuccati .

Ettha ca maraṇaṃ duvidhaṃ sammuti maraṇañca paramattha maraṇañca .

Tattha sammuti maraṇaṃ nāma sammuti saccabhūtassa sattassa maraṇaṃ .

Taṃ ekabhavapariyante sandissati .

Paramattha maraṇaṃ nāma paramattha saccabhūtānaṃ nāmarūpa dhammānaṃ maraṇaṃ .

Idameva ekantamaraṇaṃ , saccamaraṇaṃ , sabhāvamaraṇaṃ hoti .

Imasmiṃ vipassanā kamme idaṃ paramattha maraṇaṃ eva aniccatāti ca vuccati .

Dhammānaṃ susānakkhettanti ca susānabhūmīti ca vuccatīti .

Sā ca susānabhūmināma sattānaṃ paṭisandhito paṭṭhāya santānaṃ anubandhatiyeva .

Anubandhattā ca sattānaṃ paṭisandhito paṭṭhāya so nāma samayo natthi , yattha sattā na marantīti .

Idañca anubandhanaṃ sattānaṃ abhiṇhasampaṭippīḷanameva hoti .

Tesaṃ sabbiriyāpathesu jīvitassa ca aṅgapaccaṅgānañca kāyavacīmano kammānañca sambādhapattito .

Avasavattanākāro pana abhisaṅkhāra dukkhaṃ abhiṇhaṃ paccanubhavantānaṃ pākaṭoyeva .

Vasavattanehi sati , abhisaṅkharaṇa kiccassa okāso natthi .

Vasavattaneneva yathicchi tassa kiccassa sampajjanato .

Lokasmiñhi sabbaṃpi abhisaṅkhāra kiccaṃ nāma antamaso assāsanapassāsana kiccaṃ upādāya dhammānaṃ vasavattanābhāvato karontīti .

AniccassaM0.289 dhammassa anuanupassanāti sambandho .

‘‘ Anuanupassanā ’’ ti ca ñāṇacakkhunā punappunaṃ nijjhāyanā olokanā .

‘‘ Dhammānaṃ ’’ ti pañcakkhandha dhammānaṃ .

‘‘ Yattha yatthā ’’ ti yasmiṃ yasmiṃ sarīraṅge .

‘‘ Purāṇa dhammānaṃ ’’ ti purāṇānaṃ pātubbhūtānaṃ , vaḍḍhitānañca dhammakoṭṭhāsānaṃ antaradhānaṃ vayo vuccati .

Vipassanā kammaṃ patvā khaṇikavasena ekekadhammavibhāgavasena ca anupassanā kiccaṃ natthīti āha ‘‘ samūha santativasena panā ’’ ti .

Ekekadhammavibhāgavasena anupassanāpi pana pakatiyā supākaṭesu cittavedanādīsu icchitabbāyeva .

‘‘ Aniccatāya paramākoṭī ’’ ti tato uttari aniccatā nāma natthīti adhippāyo .

Dhammānaṃ tathā tathā bhāyitabbappakāro nāma pañcakkhandhe ‘ aniccato , dukkhato , rogato , gaṇḍato , sallato , aghato , ābādhato , tiādinā vutto bhāyitabbappakāro .

Tassa samanupassanāñāṇaṃ bhayañāṇaṃ .

Etena apāyadukkha saṃsāra dukkhabhīrukehi janehi bhāyitabbanti bhayaṃ .

Te vā bhāyanti etasmāti bhayaṃ .

Bhayassa samanu passanāñāṇaṃ bhayañāṇanti imamatthaṃ dasseti .

‘‘ Kiñcibhayavatthuṃ ’’ ti sīhabyagghādikaṃ bhayavatthuṃ .

‘‘ Paṭissaraṇe ’’ ti guhāleṇādike paṭissaraṇe .

‘‘ Tesaṃ ’’ ti bhijjanasabhāvānaṃ dhammānaṃ .

‘‘ Tehī ’’ ti bhijjanasabhāvehi .

Ukkaṇṭhatā nāma cittassa viruddhatā nikkhamābhimukhatā .

‘‘ Cattālīsāya ākārehī ’’ ti pañcakkhandhe ‘ aniccato , dukkhato , rogato , gaṇḍato , sallato , aghato , ābādhato , parato , palokato , ītito ,.

Upaddavato , bhayato , upasaggato , calato , pabhaṅguto , addhuvato , atāṇato , aleṇato , assaraṇato , rittato ,.

Tucchato , suññato , anattato , ādīnavato , vipariṇāma dhammato , asārakato , aghamūlato , vadhakato , vibhavato , sāsavato ,.

Saṅkhatato , mārāmisato , jātidhammato , jarādhammato , byādhidhammato , maraṇadhammato , sokaparidevadhammato , dukkhadomanassa dhammato , upāyāsa dhammato , saṃkilesika dhammato , passanto suññato lokaṃ avekkhatīti evaṃ mahāniddeseM0.290 moghapañhaniddese āgatehi cattālīsāya ākārehi .

Tattha pañcakkhandhe aniccato passantotiādinā yojetabbaṃ .

‘‘ Aniccato ’’ ti ca aniccabhāvenāti attho .

Sabbepi pañcakkhandhā aniccā evāti passantoti vuttaṃ hoti .

Kathaṃ pana aniccato passanto suññato lokaṃ avekkhatīti .

Niccaguṇa suññatāya suññato pañcakkhandhabhūtaṃ lokaṃ avekkhati .

Sesapadesupi esevanayo .

Tattha ‘‘ aniccā evā ’’ ti paṭisandhikkhaṇato paṭṭhāya yadākadāci maraṇa dhammattā aniccā eva .

‘‘ Dukkhā evā ’’ ti anicca dhammattāyeva dukkhā eva .

Yadaniccaṃ , taṃ dukkhaṃtihi vuttaṃ .

Dukkha saccadhammattā vā .

‘‘ Rogā evā ’’ ti rogajātikattā rogā eva .

Yehi keci loke cakkhu rogādikā anekasahassā rogā nāma sandissanti .

Sabbete imepañcakkhandhā eva .

Ito aññokoci rogo nāma natthi .

Tasmā te ekantena rogajātikā evāti .

Api ca , dukkhasacca dhammattātīhi dukkhatāhi catūhi dukkhaṭṭhehi ca abhiṇhasampaṭippīḷanato rujjanaṭṭhena rogā eva .

Tattha ‘‘ tīhi dukkhatāhī ’’ ti dukkhadukkhatā saṅkhāra dukkhatā vipariṇāma dukkhatāti imāhi tīhidukkhatāhi .

‘‘ Catūhi dukkhaṭṭhehī ’’ ti dukkhassa pīḷanaṭṭho , saṅkhataṭṭho , santāpaṭṭho , vipariṇāmaṭṭho , ti imehi catūhi dukkhaṭṭhehi .

Dukkha kiccehīti attho .

Esanayo gaṇḍādīsu .

Tattha gaṇḍonāma pīḷakābādho .

Sallaṃ nāma vijjhanaṭṭhena kilesa sallañca dukkhasallañca .

Aghanti niratthakaṃ .

Ime ca khandhā vipattipariyosānattā niratthakā eva honti .

Sabbāsampattiyo vipattipariyosānāti hi vuttaṃ .

Avissāsikaṭṭhena pare eva .

Na hi te etaṃ mama , eso hamasmi , eso me attāti evaṃ vissāsaṃ arahanti .

Tathā vissāsaṃ karontassa nānādukkhehi niccaṃ vihiṃsanato .

Paṭisandhito paṭṭhāya yadākadāci palujjanadhammattā palokadhammā eva .

‘‘ Ītī ’’ ti antarāyo vuccati .

Khandhā antarāya jātikā evāti vuttaṃ hoti .

Ajjhattabhāvaṃ upagantvā dutattā vibādhakattā upaddavā eva .

Bhāyitabbattā bhayā eva .

Anattā eva samānā ajjhattabhāvaṃ upagantvā sajjanato lagganato dummo cayatoM0.291 upasaggā eva .

Niccakālaṃ lokadhammehi calanattā vipphandanattā calāeva .

Nānappakārena bhañjanadhammattā pabhaṅguno eva .

Khaṇamattampi athirattā addhuvā eva .

Jarāmaraṇādito apāyavinipatanādito bhayato tāyati rakkhatīti tāṇaṃ .

Te ca khandhā kassacitāṇā na honti .

Tesañca kiñcitāṇaṃ nāma natthi .

Tasmā atāṇā eva .

Bhayato bhīrukā janā līyanti nilīyanti etthāti leṇaṃ .

Te ca kassacileṇā na honti .

Tesañca kiñcileṇaṃ nāma natthi .

Tasmā aleṇā eva .

Bhayaṃ saratihiṃsatīti saraṇaṃ .

Te ca kassacisaraṇaṃ na honti .

Tesañca kiñcisaraṇaṃ nāma natthi .

Tasmā assaraṇā eva .

Niccatādīhi sabbehi sobhaṇaguṇehi sabbaso rahitattā tucchattā suññattārittā eva .

Tucchā eva .

Suññā eva .

Attā vuccati yassakassaci koci sārabhūto paṭissaraṇo .

Te sayañca kassaci attāna honti .

Attano ca koci attānāma natthi .

Tasmā anattā eva .

Aniccatādīhi ādīnavehi dosehi sampuṇṇattā ādīnavā eva .

Vipariṇāma sabhāvattā vipariṇāmā eva .

Sārabhūtassa kassaci adhiṭṭhānassa abhāvā asārāeva .

Aghassa sabbaniratthakassa patiṭṭhānattā aghamūlā eva .

Te sayaṃ maraṇa dhammasamaṅgīno hutvā tena maraṇasatthena maraṇāvudhena saṃsāre sattānaṃ niccaṃ mārakattā jīvitindriyupacchedakattā vadhakā eva .

Niccasukhahita vuḍḍhivigatattā vibhavā eva .

Āsavehi pariggahitattā sāsavā eva .

Niccakālaṃ paccayāyattavuttikattā saṅkhatā eva .

Kilesamāramaccumārānaṃ āmisāhārattā mārāmisā eva .

Anicchantasseva sato cakkhurogādibhāvena apāyabhavādibhāvena jātasabhāvattā jātidhammā eva .

Anicchantasseva sato hāyanamaraṇasabhāvattā jarāmaraṇa dhammā eva .

Sokādīnaṃ vatthubhāvena dhāraṇattā sokādi dhammā eva .

Taṇhā saṃkilesa diṭṭhisaṃkilesa duccarita saṃkilesehi niyuttattā saṃkilesika dhammā evāti .

Tena vuttaṃ ‘‘ cattālīsāya ākārehī ’’ ti .

‘‘ Paṭisaṅkhānavasenā ’’ ti parivīmaṃsanavasenaM0.292 .

‘‘ Nikantiyā ’’ ti nikantitaṇhāya .

‘‘ Pariyādinnāyā ’’ ti sukkhabhāvapattāya .

‘‘ Bhayañcā ’’ ti bhayañāṇavasena uppannaṃ ottappabhayañca .

Loke attajīvā nāma sattānaṃ ajjhatta dhammesu sāradhammā honti .

Tesu vigatesu sesadhammā nissatta nijjīvabhāvaṃ patvā pheggubhūtā kacavarabhūtāti lokassa abhimāno .

Te ca attajīvā nāma sabbaso natthīti diṭṭhe khandhesu kacavarabhāvadassanaṃ attajīva suññatā dassanaṃ nāma .

‘‘ Vimuccamāno ’’ ti etena vimuccatīti vimokkhoti atthaṃ dasseti .

Vimuccanti etenāti vimokkhotipi yujjati .

‘‘ Nimittānī ’’ ti vipallāsadhammehi nimmitāni niccanimitta sukhanimitta attanimitta jīvanimittāni .

Satta puggala itthi purisa hattha pāda sīsa gīvādīni nimittāni ca .

Tattha saṅkhārānaṃ khaṇika dhammattā aniccānaṃyeva sataṃ santati ghanena paṭicchannattā hiyyopi so eva , ajjapi so evātiādinā niccākārena upaṭṭhānaṃ niccanimittaṃ nāma .

Kilesamalehi pariggahitattā asubhānaṃyeva sataṃ avijjāya paṭicchannattā idaṃ iṭṭhaṃ , kantaṃ , manāpaṃ , piyarūpan , tiādinā subhākārena upaṭṭhānaṃ subhanimittaṃ nāma .

Bhayaṭṭhena akhemaṭṭhena dukkhānaṃpi sataṃ tāyeva paṭicchannattā idaṃ sukhaṃ , nibbhayaṃ , khemaṃ , sātarūpan , tiādinā sukhākārena upaṭṭhānaṃ sukhanimittaṃ nāma .

Paccayā yattavuttikattā paccayena vinā kevalaṃ attano vasāyattavuttitā bhāvato anattānaṃyeva sataṃ attano icchāvasena karoti , katheti , cinteti , gantuṃ icchanto gacchati , ṭhātuṃ icchanto tiṭṭhatī , tiādinā vasavattanākārena upaṭṭhānaṃ attanimittaṃ nāma .

Tathā sattonāma sattāhaṃpi jīvati , māsaṃpi jīvati , saṃvaccharaṃpi jīvatītiādinā jīvākārena upaṭṭhānaṃ jīvanimittaṃ nāma .

Nanu cettha attano icchāvasena karotītiādīsu icchānāma taṇhāvāchando vā .

Tadubhayampi cittasampayuttaṃ .

Karaṇañca nāma kāyikakriyābhūtānaṃ cittajarūpakalāpānaṃ pavattiviseso .

Evañcasati tesaṃ cittavasena pavattattā attano icchāvasena karotīti idaṃ abhidhammaviruddhaṃ na hotīti .

Na na hoti .

Attanoti ca karotīti caM0.293 vuttattā .

Na hi attānāma atthi , yo attanoti vucceyya .

Na ca kattānāma atthi , yo karotīti vucceyya .

Idha pana tasmiṃ samaye pavattaṃ khandhapañcakameva attāti ca kattāti ca gahetvā attanoti ca karotīti ca vuttaṃ .

‘‘ Avassayo hotī ’’ ti patiṭṭhā hoti .

‘‘ Vidhamitvā ’’ ti ñāṇena antaradhāpetvā .

Sabhāvato vijjamānāni na hontīti dassanañāṇena vinicchayaṃ pāpetvāti vuttaṃ hoti .

Bhāvadassanaṃ nāma sokadukkhādīnaṃ abhāvadassanaṃ .

‘‘ Taṃ taṃ ghanavinibbhujjanavasenā ’’ ti samūhasantati ghanādīnaṃ bhindana chindanavasena .

Tattha samūhaghanabhindanaṃ ādito dhammavavatthānañāṇakiccaṃ .

Tadā attadiṭṭhi vikkhambhitā hoti .

Jīvadiṭṭhi ca nāma sukhumatarā attadiṭṭhi eva vuccati .

Maggakkhaṇaṃ patvā eva tadubhayaṃpi sabbaso samucchindatīti daṭṭhabbaṃ .

‘‘ Paṇihitaguṇassā ’’ ti patthitaguṇassa .

‘‘ Pātimokkhan ’’ ti ettha ‘‘ patī ’’ ti jeṭṭhako vuccati .

‘‘ Mukhaṃ ’’ ti mūlakāraṇaṃ .

Pati ca so mukhañcāti patimukhaṃ .

Patimukhameva pātimokkhanti imamatthaṃ dassento ‘‘ taṃ hī ’’ tiādimāha .

Sabbalokiyasīlāni nāma catupārisuddhisīlāni .

Tesaṃ majjhe .

‘‘ Jeṭṭhakattā ’’ ti jeṭṭhakasīlattā .

‘‘ Tamevā ’’ ti vinayapaññattisīlameva +.

‘‘ Yesaṃ dhammānaṃ ’’ ti uddhacca muṭṭhassaccādi dhammānaṃ .

‘‘ Vipphanditāni nāmā ’’ ti vippakiṇṇāni nāmāti adhippāyo .

Tenāha ‘‘ lolāni nāmā ’’ ti .

‘‘ Tadanubandhā ’’ ti tānivipphanditāni indriyāni anugatā .

‘‘ Buddhappaṭikuṭṭhehī ’’ ti buddhenabhagavatā paṭikkositehi nīvāritehi .

‘‘ Micchāpayogehī ’’ ti aṭṭhakuladūsanakammehi ceva ekavīsatianesanakammehi ca .

‘‘ Tividhakuhanavatthūhī ’’ ti paccayappaṭisevanañca , sāmantajappanañca , iriyā patha sannissitañcāti imehi tividhehi kuhanavatthūhi .

Tividhehi acchariya kammavidhānehīti vuttaṃ hoti .

Parisujjhatīti parisuddhi .

Parisuddhi eva pārisuddhi .

‘‘ Sammohassā ’’ ti dhātumanasikārādīsu sammuyhanassa .

‘‘ Gedhassā ’’ ti sammohattāyeva paccayesu bhattanikkhittakā kassaviya gedhassa , abhikaṅkhassa .

‘‘ Madassā ’’ ti lābhasakkārā dimūlakassaM0.294 mānamadassa .

‘‘ Pamādassā ’’ ti kusalesu dhammesu pamādassa muṭṭhassaccassa .

Taṃ taṃ payojana mariyādo nāma cīvarapaccaye tāva sītappaṭighātādiko payojanamariyādo .

‘‘ Mariyādo ’’ ti ca yāvadevāti padena dassito sītappaṭighātādiko cīvarappayojana paricchedo .

So ca cīvarapaccaye sammohādike sāvajjapakkhe apatanatthāya ṭhapito .

Tena vuttaṃ ‘‘ sammohassa gedhassa madassa pamādassa pahānatthaṃ ’’ ti .

Esanayo piṇḍapātapaccayādīsupi .

Etena paccavekkhanāpāṭhesu ayamattho dassito .

Idha bhikkhu cīvaraṃ paṭisevati yāvadeva sītassa paṭighātāya uṇhassa paṭighātāyātiādīsu yāvadeva sītassa paṭighātāya paṭisevati .

Na tato uttari sammohatthāya gedhatthāya madatthāya pamādatthāya paṭisevatītiādi .

Evañcasati , yaṃ cīvaraṃ paṭisevantassa sammohagedhamadappamādā uppajjanti .

Taṃ na sevitabbaṃ .

Itaraṃ sevitabbanti dassitaṃ hotīti .

‘‘ Paccattasabhāvo ’’ ti paccekasabhāvo .

‘‘ Kāriyasaṅkhātaṃ ’’ ti kātabbaṃ abhinipphādetabbanti kāriyaṃ .

Āsannapphalaṃ .

Tenāha ‘‘ aggissadhūmoviyā ’’ ti .

Āsannakāraṇaṃ padaṭṭhānaṃ nāma aggikārako viya .

Pajjati gacchati pavattati phalaṃ etenāti padaṃ .

Tiṭṭhati phalaṃ etthāti ṭhānaṃ .

Ubhayaṃpi kāraṇa pariyāyo eva .

Tena atissayatthopi sijjhatīti āha ‘‘ āsannakāraṇaṃ ’’ ti .

‘‘ Saddhiṃ saññā citta vipallāsehī ’’ ti diṭṭhisampayuttehīti adhippāyo .

Diṭṭhivippayuttā pana saññā citta vipallāsā vikkhambhituṃ sakkotīti na vattabbā .

‘‘ Sāsana dhamme ’’ ti anattalakkhaṇa suttantādike suññata dhammappaṭisaṃyutte desanādhamme .

‘‘ Diṭṭhivipallāso vikkhambhito ’’ ti tādisaṃ dhammadesanaṃ sutvā desake satthari ca desite dhamme ca saddhaṃ paṭilabhitvā saccameva bhagavā āha , ahaṃ pana etaṃ mama , esohamasmi , eso me attā , ti gaṇhāmi , micchāvatāyaṃ mamagāhoti evaṃ vikkhambhito hoti .

Tato paṭṭhāya eso me attāti vadantopi diṭṭhisampayuttacittena na vadati .

Diṭṭhivippayuttacittena eva vadatīti adhippāyo .

Idampana daḷhaggāha vikkhambhanamattaṃ evaM0.295 .

Na attadassana vikkhambhanaṃ .

Taṃ pana dhammavavatthānaññāṇe siddhe eva sijjhatītipi vadanti .

Catunnaṃ āhārānaṃ vasena catudhā nāmarūpaṃ pariggahetabbameva .

Kasmā , cattāro āhāre pariggahetvā tesveva lakkhaṇattayaṃ samanupassantassa ante lokuttaraññāṇadassanappaṭilābhakiccassa siddhattāti adhippāyo .

Pañcadhātiādīsu esanayo .

Ādikammikānaṃ avisayo , visuṃ visuṃ lakkhaṇa rasādīhi pariggahetuṃ asakkuṇeyyattā .

Pariggahaṇe sakkontassapi vipassanā kamme visuṃ visuṃ passituṃ asakkuṇeyyattā ca .

Tathāhi vakkhati ‘‘ kalāpavasena saṃkhipitvā ’’ ti .

‘‘ Aññassa kassacī ’’ ti attajīvādikassa .

So karoti kusalākusalaṃ kammaṃ .

So paṭisaṃvedeti bhavantaraṃ patvā tabbipākaṃ .

Saṃsarati bhavato bhavaṃ .

Sandhāvati kammavegena khitto .

Suddhe nāme eva vā rūpe eva vā īhābyāpārānaṃ abhāvadassanatoti yojanā .

Puggalasattānaṃ kriyāyoti saññitāti viggaho .

‘‘ Attāti pavattā diṭṭhī ’’ ti kāraka diṭṭhi .

‘‘ Tadatthā bhinivesavasenā ’’ ti satto , puggalo , tiādi vohārassa sabbhāvato tassa atthabhūto sattapuggalādikopi sabhāvato atthiyeva .

No natthīti evaṃ daḷhaṃ hadaye sannidhānakaraṇa vasena .

‘‘ Atidhāvanañcā ’’ ti vohāra paññattimatte aṭṭhatvā taṃ atikkamitvā pañcakkhandhe sattādibhāvena gahaṇañcāti adhippāyo .

‘‘ Kammacittotukāhāravasenā ’’ ti ettha kakāro sandhi vasena āgamo .

Kammavasena cittavasena utuvasena āhāravasenāti attho .

Anurūpānaṃ paccayānaṃ sāmaggīti viggaho .

‘‘ Aññathā pavattiyā ’’ ti aññena pakārena pavattanassa .

‘‘ Hetusambhārapaccayehī ’’ ti hetupaccaya sambhārapaccayehi .

Janaka paccayā hetupaccayā nāma .

Parivārapaccayā sambhārapaccayā nāma .

‘‘ Kammappavattiyā ’’ ti kammappavattito .

‘‘ Vipākappavattiyā ’’ ti vipākappavattito .

Ekassa sattassa anamatagge saṃsāre saṃsarantassa rūpakāyopi atthi nāmakāyopi atthi .

Tato añño kocisabhāvoM0.296 nāma natthi .

Dve ca kāyā pañcavokāre saṃsarantassa ekato pavattanti .

Asaññasatte saṃsarantassa rūpakāyo eva pavattati .

So eva tattha ekosattoti saṅkhyaṃ gacchati .

Arūpe saṃsarantassa nāma kāyo eva pavattati .

So eva tattha eko sattoti saṅkhyaṃ gacchati .

‘‘ Saṅkhyaṃ gacchatī ’’ ti ca paññattimattaṃ gacchatīti adhippāyo .

Tesu ca kāyesu rūpakāye cuti paṭisandhīnaṃ aññamaññaṃ anantara paccayatā nāma natthi .

Ekamekasmiṃ bhave ekameko hutvā cutikāle bhijjati .

Rūpasantati chijjati .

Paṭisandhirūpena saha paccaya paccayuppannatā pabandho nappavattati .

Nāma kāye pana cuti paṭisandhīnaṃ aññamaññaṃ anantarapaccayatā atthi .

Cutikālepi nāmasantati na chijjati .

Paṭisandhi nāmena saha paccaya paccayuppannatā pabandho pavattatiyeva .

Tattha paṭiccasamuppāda kusalo bhikkhu paṭiccasamuppādaññāṇe ṭhatvā ekasmiṃbhave ekassa sattassa pavattiṃ passanto sattaṃ nāma na passati .

Puggalaṃ nāma na passati .

Ahantipi na passati .

Parotipi na passati .

Ahaṃ atītesu bhavesu ahosintipi na passati .

Imasmiṃbhave asmītipi na passati .

Anāgatesu bhavissāmītipi na passati .

Atha kho avijjā paccayā saṅkhārā pavattanti .

Saṅkhāra paccayā bhavantare viññāṇaṃ pavattatītiādinā nayena nāmarūpa dhammānaṃ hetuphala paramparāvasena avicchedappavattimeva passati .

Ekasmiṃbhave pavattiṃ passante sati , anamataggesaṃsāre anantesu bhavesu tassa sattassa pavatti diṭṭhā eva hoti tatthapi evameva , tatthapi evamevāti .

Tadā tassa soḷasavidhā kaṅkhā pahīyatīti imamatthaṃ ‘‘ dassento anamatagge saṃsāre ’’ tiādimāha .

Tattha katamā soḷasavidhā kaṅkhāti .

Ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānaṃ .

Na nu kho ahosiṃ .

Kiṃ nu kho ahosiṃ .

Kathaṃ nu kho ahosiṃ .

Kiṃ hutvā kiṃ ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānanti evaṃ pubbante pañcavidhā kaṅkhāvuttā .

Bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhānaṃ .

Na nu kho bhavissāmi .

Kiṃ nu kho bhavissāmi .

Kathaṃ nu kho bhavissāmi .

Kiṃ hutvā kiṃ bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhānanti evaṃ aparante pañcavidhā kaṅkhā vuttāM0.297 .

Ahaṃ nu kho smi .

No nu kho smi .

Kinnu kho smi .

Kathaṃ nu kho smi .

Ahaṃ nu kho satto kuto āgato .

So kuhiṃ gāmī bhavissāmīti evaṃ paccuppanne chabbidhā kaṅkhā vuttā .

Imā soḷasavidhā kaṅkhāti .

Tattha ahosiṃ nu kho , na nu kho ahosinti iminā padadvayena atītakāle attano atthi natthibhāve kaṅkhati .

Sace atthi , kiṃ nu kho ahosinti kaṅkhati .

Kenaci hetunā paccayena vā ahosiṃ .

Kenaci iddhimantena vā nimmito ahosiṃ .

Ahetu apaccayā vā animmito vā sayaṃjāto ahosinti attho .

Yadi tesupakāresu aññatarena ahosiṃ .

Kathaṃ nu kho ahosiṃ .

Apādakovā ahosiṃ .

Dvipādako vā .

Catuppādakovā .

Bahuppādakovā .

Rūpīvā .

Arūpīvā .

Saññīvā .

Asaññīvā iccādi .

Atha tesu apādakādīsu aññataro ahaṃ ahosiṃ .

Kiṃ hutvā kiṃ ahosiṃ .

Pathamabhave kiṃ hutvā dutīya bhavādīsu kiṃ ahosinti idaṃ bhavaparamparāvasena vuttaṃ .

Esanayo aparantepi .

Paccuppanne ‘‘ ahaṃ nu kho smi , no nu kho smī ’’ ti yathā khuddakavatthu vibhaṅge aṭṭhasatataṇhāvicaritesu .

Satasmīti hoti .

Sītasmīti hotīti vuttaṃ .

Tattha ‘‘ satasmī ’’ ti ahaṃ sassato vā bhavāmi .

‘‘ Sītasmī ’’ ti ahaṃ ucchinnovā bhavāmīti attho .

Yathā ca .

Atthīti kho eko anto .

Natthīti kho dutīyo antoti vuttaṃ .

Tattha ‘‘ atthī ’’ ti attānāma bhavābhavesu niccakālaṃ atthi .

‘‘ Natthī ’’ ti tathā natthi , ucchijjati .

Na hoti parammaraṇāti attho .

Tathā idhāpi ahaṃ nu kho smi .

No nu kho smīti kaṅkhati .

Tattha ‘‘ ahaṃ nu khosmī ’’ ti ayaṃ ahaṃ nāma bhavābhavesu niccakālaṃ asmi nu kho , mama attānāma sassato hutvā sabbakālaṃ atthi nu khoti vuttaṃ hoti .

‘‘ No nu kho smī ’’ ti tathā no asmi nu kho .

Mama attā tathā natthi nu khoti attho .

Ettha ca ‘‘ bhavābhavesū ’’ ti pavattepi paccuppanne vattamānaṃ attānaṃ gahetvā pavattā paccuppanne saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ .

‘‘ Kiṃ nu kho smī ’’ ti ahaṃ nāma santo jāto kiṃ nu kho asmi .

Kenaci hetunā paccayena vā asmi nu kho .

Kenaci iddhimantena vā nimmito bhavāmi nu kho .

Udāhu ahetu apaccayā vāM0.298 kenaci animmito vā sayaṃ nu kho bhavāmi nu khoti attho .

‘‘ Kathaṃ nu kho smī ’’ ti ettha pana apadādīhi ayojetvā ahaṃ nu kho kiṃ gotto bhavāmi .

Gotamagotto vā vāseṭṭha gotto vātiādinā yojetabbaṃ .

Ādi kappakāle tāni gottāni etarahi sambhedaṃ gacchanti .

Tasmā tesu kaṅkhanto kaṅkhatiyeva .

‘‘ Ahaṃ kuto āgato ’’ ti ahaṃ atīte kutobhavato āgato asmi .

‘‘ Sokuhiṃgāmī bhavissāmī ’’ ti so ahaṃ āyatiṃ bhave kuhiṃ gāmiko bhavissāmīti kaṅkhati .

‘‘ Kaṅkhāya atikkamo ’’ ti so bhikkhu paṭiccasamuppāde avijjādikaṃ atītahetu pañcakaṃ passanto tasmiṃbhave sabbaṃpi paṭiccasamuppādaṃ passatiyeva .

Evaṃ passanto na tattha ahaṃ nāma koci atthi , yaṃ paṭicca atīta visayā pañcavidhā kaṅkhā uppajjati .

Dhamma mattameva tattha atthīti evaṃ atīte kaṅkhā vatthussa abhāvadassanena pañcavidhāya kaṅkhāya atikkamo hoti .

Nanu tathā passantassapi kathaṃ nu kho smi , kiṃ hutvā kiṃ ahosiṃ nu khoti ayaṃ kaṅkhā atthiyeva .

Tathā passantopi hi vinā pubbenivāsaññāṇena atīte bhave ahaṃ dvipādako ahosintivā catuppādako ahosinti vā tato cuto asukabhave uppannoti vā na jānāti na passatīti .

Vuccate .

Sā pana kaṅkhā dhamma mattappavatti dassanato paṭṭhāya antarāyika kaṅkhā na hoti .

Vicikicchā paṭirūpikā eva .

Sā hi ariyānaṃpi labbhati yevāti .

Tathā anāgate phalapañcakaṃ passanto aparante pañcavidhaṃ kaṅkhaṃ atikkamati .

Paccuppanne phalapañcakañca hetupañcakañca passanto paccuppanne kaṅkhā chakkaṃ atikkamati .

Sesaṃ sabbaṃ pubbante vuttanayamevāti .

Aṭṭhavidhāya kaṅkhāya atikkamane pana paṭiccasamuppādaṃ anulomappaṭilomaṃ passanto desanā dhamme ca lokuttara dhammesu ca kaṅkhaṃ atikkamati .

Dhamme kaṅkhātikkamanena saheva desente satthari ca , yathānusiṭṭhaṃ paṭipanne saṅghe ca , tīsu sikkhāsu ca , yathāvutte pubbante ca , aparante ca , pubbantā parantesu ca , paṭiccasamuppādena saha paṭiccasamuppannesu dhammesu ca sabbaṃ kaṅkhaṃ atikkamatiyeva .

Tenāha ‘‘ sabhāvaM0.299 dhammappavattiyā ’’ tiādiṃ .

Tattha ‘‘ sabhāvadhammappavattiyā cā ’’ ti paccayaparamparāvasena sabhāvadhammānaṃ paramparappavattiyā ca .

Dhammasu dhammatā nāma desanā dhammassa svākkhātatādibhāvena sundara dhammatā .

Anavajjadhammatā .

Buddhasubuddhatā nāma taṃ dhammaṃ desentassa buddhassa sabbaññubuddhatā .

Pariyuṭṭhitānaṃ diṭṭhivicikicchānaṃ vikkhambhanaṃ nāma heṭṭhā dhammavavatthāna vasena paccayapariggahavasena ca sijjhati .

Vipassanā kammaṃ pana anusayabhūtānaṃ diṭṭhivicikicchānaṃ sallikhanatthāya karīyatīti vuttaṃ ‘‘ anusaya samūhananatthañcā ’’ tiādi .

‘‘ Tattha panā ’’ ti tasmiṃ paṭisambhidā magge pana .

Vibhattesūti pāṭhaseso .

‘‘ Yassā ’’ ti yogī puggalassa .

‘‘ Yaṃ dūre santikevā ’’ ti yaṃ dūre pavattaṃ rūpaṃ vā , santike pavattaṃ rūpaṃvāti pāṭhaseso .

‘‘ Tadatthassa panā ’’ ti sammasitadhammuddhāratthassa .

‘‘ Ñāṇena daḷhaṃ gahetvā ’’ ti dhammavavatthānaññāṇena suṭṭhuvibhūtaṃ katvāti adhippāyo .

Idāni yaṃ yaṃ daḷhaṃ gahetabbaṃ .

Taṃ taṃ sarūpato dassetuṃ ‘‘ tatthā ’’ tiādimāha .

Puna daḷhaṃ gahitassa rūpassa aniccalakkhaṇaṃ dassetuṃ ‘‘ sā ca kriyā ’’ tiādi vuttaṃ .

‘‘ Nassantī ’’ ti bhijjanti .

Aniccataṃ gacchanti .

‘‘ Vitthambhana kriyā ’’ ti ettha vividhena thambhanaṃ vitthambhanaṃ .

Nānādisābhimukhavasena thambhanaṃ vahananti attho .

‘‘ Imāsañcā ’’ ti catunnaṃ mahābhūtānañca .

Visuṃ visunti vuttattā tāsaṃ aññamaññañca sahajātesu gahaṇaṃ sambhavatīti vuttaṃ ‘‘ āpādīnaṃ ’’ ti .

Āpādīnaṃ sesamahābhūtānañcāti attho .

Santatiyā sarīrāni santati sarīrāni .

‘‘ Tathā tathā kappetvā ’’ ti rūpadhammānaṃ santati parivatti nāma abhikkamantassa evaṃ bhaveyya , paṭikkamantassa evaṃ bhaveyya , tathā samiñjantassa pasārentassātiādinā parikappetvā .

‘‘ Sesakhandhesupi taṃ taṃ santati nānattaṃ ’’ ti vedanākkhandhe tāva kāye kāyikasukhasantati dukkhasantatīnaṃ nānattaṃ .

Citte somanassa domanassa santatīnaṃ .

Upekkhā santati pana avibhūtā hoti .

Kappetvā gahetabbā .

Yadā citte somanassa domanassāni na sandissanti , tadā idāni upekkhā me vedanā pavattatīti vā , yadā tāni sandissantiM0.300 , tadā sā nirujjhatīti vā evaṃ takketvā sammasitabbāti vuttaṃ hoti .

Saññākkhandhe rūpasaññāsaddasaññādīnaṃ vasena .

Saṅkhārakkhandhe rūpasañcetanā saddasañcetanādīnaṃ vasena , nānāvitakka vicārādīnaṃ vasena , lobhālobha dosādosa mohāmohādīnaṃ vasena ca .

Viññāṇakkhandhe cakkhuviññāṇādīnaṃ , kusalā kusalaviññāṇādīnañca vasena santati nānattaṃ veditabbaṃ .

Vissāsaṃ karotīti vatvā tadatthaṃ vivarati ‘‘ etaṃ me ’’ tiādinā .

Tattha tayovissāsā taṇhāvissāso , mānavissāso , diṭṭhivissāso .

Tattha etaṃ mamāti taṇhāvissāso .

Esohamasmīti mānavissāso .

Eso me attāti diṭṭhivissāso .

‘‘ Pariharatī ’’ ti bhavābhavesu pariggahetvā harati vahati .

‘‘ Paramajjhattabhāvenā ’’ ti padhānaajjhattabhāvena .

Ajjhattasārabhāvenāti vuttaṃ hoti .

‘‘ Pariggahito ’’ ti eso me attāti diṭṭhipariggahena pariggahito .

Tayo hi pariggahā taṇhā pariggaho , mānapariggaho , diṭṭhipariggahoti .

Vase sabbaso vattanto nāma kevalaṃ vasāyattavuttiko eva siyā , na paccayāyattavuttikoti dassento ‘‘ yathāvuttehī ’’ tiādimāha .

Tattha ‘‘ yathāvuttehī ’’ ti sabbasaṅgahe vuttappakārehi kammābhisaṅkharaṇādīhi .

‘‘ Tathāpariggahetabbo ’’ ti eso me attāti evaṃ paramajjhattabhāvena pariggahetabbo .

Tathā hi yo attano vasena vattati , tasmiṃ attano sāmibhāvo natthi .

Yasmiñca sāmibhāvo natthi , tasmiṃ rūpādike dhamme attānaṃ sāmikaṃ katvā eso mama attāti pariggaho nāma micchā eva .

Tathā yo ca khaṇika dhammo hoti , khaṇe khaṇe bhijjati , taṃ rūpādikaṃ khandhapañcakaṃ attano sāraṃ katvā tathā pariggahopi micchā eva .

Ettha ca ‘‘ micchā evā ’’ ti paramattha saccaṃ patvā micchā eva .

Vipallāso evāti vuttaṃ hoti .

‘‘ Sukhaṃ viddhaṃsetī ’’ ti kāyikasukhañca cetasika sukhañca viddhaṃseti .

Vināseti .

‘‘ Nānādukkhaṃ janetī ’’ ti kāyikadukkhañca cetasika dukkhañca janeti uppādeti .

‘‘ Idañca rūpaṃ edisameva hotī ’’ ti kathaṃ hoti .

Manussattabhāve ṭhitānaṃ sattānaṃ yathāpavattaṃM0.301 manussa sukhaṃ viddhaṃseti , jiṇṇabhinnabhāvaṃ pāpeti , nānādukkhaṃ janeti .

Sayaṃ apāyattabhāvaṃ gahetvā tesaṃ nānāapāya dukkhaṃ janeti .

Tathā devattabhāve sakkattabhāve brahmattabhāve ṭhitānantiādinā vattabbaṃ .

Tathā manussattabhāve ṭhitānaṃ nānāvipariṇāma kiccehi yathāpavattaṃ sukhaṃ viddhaṃseti , nānāpaccayābhisaṅkharaṇakiccehi nānādukkhaṃ janeti .

Tena vuttaṃ ‘‘ idañca rūpaṃ edisamevā ’’ ti .

‘‘ Sāronāma thāmabalaviseso vuccatī ’’ ti etena thāmabalavisesena sampannaṃ vatthuṃpi saṅgaṇhāti .

‘‘ Asārakaṭṭhenā ’’ ti ettha sāro eva sārakaṃ , na sārakaṃ asārakanti imamatthaṃ sandhāya ‘‘ rūpaṃ pana sayaṃpi evarūpo sāro na hotī ’’ ti vuttaṃ .

Sattānaṃ attasāro jīvasāro na hotīti attho .

Natthi sāro etassāti asārakanti imamatthaṃ sandhāya ‘‘ na ca evarūpena sārena yuttaṃ ’’ ti vuttaṃ .

Attasārena jīvasārena saṃyuttaṃ hotīti attho .

Tattha purimo attho rūpaṃ attato samanupassatīti idaṃ sandhāya vutto .

Pacchimo rūpavantaṃ vā attānaṃ , attani vā rūpaṃ , rūpasmiṃ vā attānaṃti imāni sandhāya vutto .

Etena asārakaṭṭhenāti asārabhāvena , asārayuttabhāvena vāti ca .

Anattāti etthapi na attā anattā , natthi attā etassāti vā anattāti ca dvidhā attho sijjhati .

‘‘ Yañcā ’’ ti yañca rūpaṃ .

‘‘ Pīḷetī ’’ ti taṃ samaṅgī puggalaṃ pīḷeti .

Etena anattabhāve siddhe dukkhabhāvopi siddhoti dasseti .

‘‘ Tiṇṇaṃ vayānaṃ vasena addhābhedo yojetabbo ’’ ti pathamavaye pavattaṃ rūpaṃ dutīyavayaṃ na pāpuṇāti , pathamavaye eva nirujjhatītiādinā addhāpaccuppanne antogadhabhedo yojetabbo .

‘‘ Sabhāgekasantānavasenā ’’ ti sabhāgānaṃ dhammānaṃ sabhāgaṭṭhena ekībhūtā santati sabhāgekasantati .

‘‘ Sabhāgānaṃ dhammānaṃ ’’ ti ca cittajesutāva nirantarappavattena lobhasampayuttacittena sahajātā rūpadhammā sabhāgarūpadhammā nāma .

Tathā nāma dhammā ca .

Evaṃ dosasampayuttādīsupi .

Utujesu nirantarappavattena sītautunā samuṭṭhitā rūpadhammā sabhāgarūpa dhammā nāma .

Tathā uṇhautunā samuṭṭhitā .

Esanayo āhārajesupītiM0.302 evaṃ sabhāgekasantativasena .

‘‘ Sampāpuṇituṃ ’’ ti ñāṇena sampāpuṇituṃ .

‘‘ Addhāsantativasenā ’’ ti ettha santativasena sammasanaṃ visesato adhippetaṃ .

Evañca katvā heṭṭhā aniccaṃ khayaṭṭhenāti pade catunnaṃ mahābhūtānaṃ santati vibhāganayo suṭṭhu dassitoti .

‘‘ Aniccalakkhaṇa dassanameva padhānaṃ ’’ ti imasmiṃ ñāṇepi udayabbayaññāṇepi bhaṅgaññāṇepi aniccalakkhaṇa dassanameva padhānaṃ .

Bhayaññāṇe ca ādīnavaññāṇe ca nibbidāñāṇe ca dukkhalakkhaṇa dassanaṃ padhānaṃ .

Upari catūsu ñāṇesu anattalakkhaṇa dassanaṃ padhānanti .

‘‘ Samuditesū ’’ ti aññamaññaṃ avinābhāvasahāyabhāvena samuppannesu .

Idañca avijjāsamudayā rūpasamudayo .

Taṇhāsamudayā upādāna samudayo .

Āhāra samudayā rūpasamudayoti pāḷivasena vuttaṃ .

Appahīna vasenāti pāḷipade pana avijjā taṇhā diṭṭhānusayānaṃ appahīnaṭṭhena santāne vijjamānatā eva pamāṇanti daṭṭhabbaṃ .

‘‘ Samudentī ’’ ti paṭisandhito paṭṭhāya ekato udenti .

Uparūpari enti .

Āgacchantīti attho .

Ekabhavabhāvena pātubbhavantīti adhippāyo .

Tenāha ‘‘ yāvamaraṇakālā ’’ tiādiṃ .

‘‘ Pasavantī ’’ ti pavaḍḍhamānā savanti , pavattanti , sandanti .

‘‘ Tesu panā ’’ ti avijjā taṇhupādāna kammesu .

‘‘ Nirujjhantī ’’ ti tasmiṃbhave eva nirujjhanti .

Tasmiṃ bhave nirodho nāma bhavantare puna anuppādo yevāti vuttaṃ ‘‘ bhavantare ’’ tiādi .

‘‘ Taṃ santatiyaṃ ’’ ti tasmiṃ paccuppanna bhaveti vuttaṃ hoti .

‘‘ Puna anuppādasaṅkhātaṃ nirodhaṃ ’’ ti santati nirodho nāma vutto .

Na nibbāna nirodho .

Etāhi paccaye sati , bhavantare uppajjīssanti yevāti .

Idāni yathāpavatta santatīsu pariyāpannānaṃ sabbapacchimānaṃ nāmarūpānaṃ khaṇikanirodhavasena atthaṃ vadanto ‘‘ yathāpavatta santatiyo vā chijjanti bhijjantī ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Udayabbayaṃ samanupassantassa cā ’’ ti ettha katamo udayo nāma , katamo vayo nāma , kathañca tadubhayaṃ samanupassatīti āha ‘‘ udayabbayaṃ passantassāti ettha yathā nāmā ’’ tiādiṃ .

Tattha ‘‘ tamo khandho ’’ ti tamorāsi .

‘‘ Vetī ’’ ti vigacchati .

Antara dhāyatiM0.303 .

‘‘ Udayo ’’ ti uppādo ceva vaḍḍhi ca .

‘‘ Vayo ’’ ti vigamanaṃ , antaradhānaṃ .

‘‘ Nānāpayogavasenavā ’’ ti samiñjanappasāraṇādi nānāpayogavasena vā .

Udayapakkhānaṃ nānāsantatīnaṃ udayañca udayato .

Vayapakkhānaṃ nānāsantatīnaṃ vayañca vayatoti yojanā .

Bojjhaṅga dhammehi sampannattā ārādheti attano cittaṃti āraddho .

Tuṭṭhacittoti attho .

Vipassatīti vipassako .

Āraddho hutvā vipassako āraddhavipassako .

Duvidhohi vipassako taruṇa vipassako ca āraddha vipassako ca .

Tattha khandhānaṃ udayabbayaṃ suṭṭhu apassanto dubbalavipassako taruṇa vipassako nāma .

Khandhānaṃ udayabbayaṃ suṭṭhu passanto vipassanā kamme ārādhita citto balavavipassako āraddhavipassako nāma .

Yaṃ sandhāya vuttaṃ .

[ Ka ]

‘ Suññāgāre paviṭṭhassa , santacittassa bhikkhuno ;

Amānusī ratī hoti , samma dhammaṃ vipassato , ti ca .

[ Kha ]

‘ Yo ca vassasataṃ jīve , apassaṃ udayabbayaṃ ;

Ekāhaṃ jīvitaṃ seyyo , passato udayabbayaṃ , ti ca .

Ayamidha adhippeto .

Vipassanaṃ upecca kilesenti , malīnabhāvaṃ gamentīti vipassanupakkilesā .

Paribandhanti nīvārentīti paribandhakāti heṭṭhā vuttameva antarāyika dhammānaṃ nāmaṃ .

‘‘ Sarīrobhāso ’’ ti sakalasarīrato nikkhanto obhāso .

‘‘ Pañcavidhā pītī ’’ ti khuddikā pīti , khaṇikā pīti , okkantikā pīti , ubbegā pīti , pharaṇā pītīti .

‘‘ Duvidhā passaddhī ’’ ti atibalavantī kāyapassaddhiceva cittapassaddhi ca .

Vipassanā kamme okappanākārappavattā saddhāeva adhimuccanaṭṭhena adhimokkho saddhādhimokkho .

‘‘ Vīriyaṃ ’’ ti tasmiṃ kamme anikkhittadhuraṃ paggahitasīsaṃ vīriyaṃ .

‘‘ Sukhaṃ ’’ ti cittasukhaṃ .

Tenāha ‘‘ somanassaṃ ’’ ti .

‘‘ Vipassanāñāṇaṃ ’’ ti indavissaṭṭhavajirasadisaṃ balavavipassanāñāṇaṃ .

‘‘ Satī ’’ ti tasmiṃ kamme appamuṭṭhā sati .

‘‘ Tatramajjhattupekkhā ’’ ti cittassaM0.304 līnuddhaccādīhi visamantehi vimuttā tatramajjhattatāsaṅkhātā upekkhā .

‘‘ Āvajjanupekkhā ’’ ti vasibhāvapattā āvajjanasaṅkhātā upekkhā .

‘‘ Ālayaṃ ’’ ti taṇhālayaṃ .

‘‘ Kurumānā ’’ ti karontī .

‘‘ Sukhumā taṇhā ’’ ti kusalehi missakattā idaṃ akusalantipi jānituṃ asakkuṇeyyā sukhumataṇhā .

‘‘ Na vatame ’’ ti mama na uppannapubbovatāti yojanā .

‘‘ Assādasahitā ’’ ti obhāsādīsu assādataṇhā sahitā .

‘‘ Adhimāna vasenā ’’ ti adhikataraṃ maññanāvasena .

‘‘ Tāvadevā ’’ ti nikantiyā uppattikkhaṇeyeva .

‘‘ Nikāmanākāro ’’ ti icchanākāro .

Assādanākāro .

‘‘ Nikāmanassavatthū ’’ ti nikantiyā vatthu .

‘‘ Addhā ’’ ti ekantena .

‘‘ Handā ’’ ti cittavissaṭṭhakaraṇe nipātapadaṃ .

Idāneva naṃ visodhemi , na ciraṃ pavattituṃ dassāmīti imamatthaṃ dīpeti .

‘‘ Tesvevā ’’ ti tesuobhāsādīsu eva .

Aṭṭhakathāya na sameti .

Aṭṭhakathāyaṃ nikanti vikkhambhanassa visuṃ vuttattāti adhippāyo .

Vipassanāparipāko nāma visesantarappavattena pākaṭoti dassetuṃ ‘‘ saṅkhārupekkhābhāvaṃ pattā ’’ tiādimāha .

Vuṭṭhānagāmini vipassanābhāvapattenāti vuttaṃ hoti .

‘‘ Dve vipassanā cittānī ’’ ti upacārānulomacittāni .

So hi vuṭṭhānanti vuccatīti sambandho .

Saṅkhāra nimittato vā vuṭṭhāti .

Nibbānaṃ ārabbha pavattito .

Yadi evaṃ gotrabhupi vuṭṭhānaṃ nāma siyāti .

Na siyā .

Maggassa āvajjanamatte ṭhitattā .

Paṭivedhakiccassaca sammoha samucchedakiccassa abhāvato .

‘‘ Sayaṃ ’’ ti maggasaṅkhāto sayaṃ .

‘‘ Taṃ samaṅgīpuggalaṃ vā ’’ ti tena maggena samaṅgīpuggalaṃ vā .

‘‘ Vaṭṭappavattato cā ’’ ti āyatiṃ bhavesu apāyavaṭṭappavattato vā , aṭṭhama bhavato paṭṭhāya kāmasugati vaṭṭappavattato vā .

Avassaṃ vuṭṭhānaṃ gameti sampāpetīti vuṭṭhānagāminīti vacanattho .

‘‘ Avassaṃ vuṭṭhānaṃ gacchantī ’’ ti idha ṭhitānaṃ vuṭṭhānato nivatti nāma natthīti adhippāyo .

Idañca paccekabuddhānaṃ buddhasāvakānañca vasena daṭṭhabbaṃ .

Sabbaññu bodhisattā pana pubbabuddhānaṃ sāsane pabbajitvā vipassanā kammaṃ ārabhantā anulomaññāṇaṃ āhacca ṭhapentīti aṭṭhaka thāsuM0.305 vuttaṃ .

Tattha ‘‘ āhaccā ’’ ti idaṃ saṅkhārupekkhāñāṇassa matthakapattidassanatthaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ .

‘‘ Āvajjanaṭṭhāniyaṃ ’’ ti tato pubbabhāge kenaci cittena aggahite nibbānā rammaṇe āvajjanaṭṭhāniyaṃ .

‘‘ Taṃ ’’ ti gotrabhuññāṇaṃ .

Gottaṃ bhavati abhibhavati chindatīti gotrabhu .

Gottaṃ vā abhisambhuṇāti pāpuṇātīti gotrabhūti vacanattho .

Kathaṃ pana gotrabhu cittaṃ gotrabhuññāṇaṃ puthujjanagottaṃ chindati , ariyagottaṃ pāpuṇātīti yujjeyya , sohi puggalo tasmiṃkhaṇe puthujjanagottapariyāpannoevāti .

Saccaṃ .

Attani pana chinnattā sayaṃ chindati nāma .

Nibbānassa ca ariyagocarattā taṃ ārammaṇa karaṇavasena ariyagottaṃ pāpuṇāti nāmāti daṭṭhabbaṃ .

Paccayasattivisesena attano anantare ariyagottaṃ bhāveti , pātubhāvetīti gotrabhūtipi yujjati .

‘‘ Paricchijjā ’’ ti paricchinditvā .

Diṭṭhivicikicchādīhi sabbavipphandanehi muñcitvāti vuttaṃ hoti .

Sammohassa pahānameva daṭṭhabbaṃ .

Na te dhamme ārammaṇa karaṇa vasena jānanaṃ .

Kathaṃ te dhamme ārammaṇaṃ akaronto maggo te dhamme parijānāti nāmāti .

Kiccasiddhi vasena .

So hi sammohaṃ pajahanto ārammaṇaṃ karontānipi hi pubbabhāgaññāṇāni tappahānakiccassa asādhakattā dukkha saccaṃ parijānantānīti na vuccanti .

Maggo pana ārammaṇaṃ akarontopi tappahānakiccassa sādhakattātaṃ saccaṃ parijānātīti vuccati .

Kasmā .

Tato paṭṭhāya tassapuggalassa sabbakālaṃ tasmiṃsacce parijānana kiccassa siddhattā .

Yathāhi eko puriso cakkhumhi pittasemhādidosehi palibuddhattā andho hoti .

Na kiñci passati .

Yadā pana so ekaṃ tejavantaṃ añjanaṃ labhitvā cakkhuṃ añjayanto sabbarattiṃ niddāyati .

Tassa niddāyantasseva cakkhumhi sabbadosā nassanti .

Cakkhu vippasannaṃ hoti .

Taṅkhaṇato paṭṭhāya so niddāyantopi rūpāni passatīti vuccati .

Kasmā , andhabhāvavigamena dassanakiccassa siddhattā .

Evamevamidaṃ daṭṭhabbanti .

Ekadesena vā heṭṭhimamaggesu , anavasesena vā arahattamagge .

‘‘ Apacchāvattikaṃ ’’ ti ettha pacchato āvattanaṃ pacchāvattaṃ .

Natthi pacchāvattaṃ assāti apacchāvattikantiM0.306 viggaho .

‘‘ Puna anuppādadhammatāpattivasena nirodhasaṅkhātaṃ ’’ ti maggakkhaṇe eva tānivaṭṭāni puna anuppādasabhāvaṃ āpajjanti , nirujjhanti .

Tathā nirodhasaṅkhātaṃ .

‘‘ Uppādanasaṅkhātāya bhāvanāyā ’’ ti etena maggassa ekacittakkhaṇikattā vaḍḍhanasaṅkhātāya bhāvanāya okāso natthīti katvā vuttaṃ .

Ariyamaggaṃ paṭilābhatthāya pana pavattitā pubbabhāgabhāvanāpi maggabhāvanā eva .

Sā ca ariyamaggaṃ patvā matthakapattā hoti .

Tasmā ariyamaggo eva matthakapatto bhāvanānuttaro hotīti imināpariyāyena vaḍḍhana saṅkhātāya bhāvanāyātipi yujjatiyeva .

Attano anantare pavattaṃ ānantarikaṃ .

Ānantarikaṃ phalaṃ etassāti viggaho .

Tassa ca tatoparaṃ dve vā tīṇi vā phalacittāni pavattantīti iminā sambandho .

Apanīto aggi etasmāti apanītaggiko .

‘‘ Nibbāpento viyā ’’ ti etena paṭippassambhanappahānakiccena maggānukulappavattiṃ dasseti .

‘‘ Tesaṃ ’’ ti tesaṃ cakkhūnaṃ .

Taṃ rūpaṃ tassa pākaṭaṃ na tāva hotīti sambandho .

‘‘ Tassā ’’ ti tassa puggalassa .

‘‘ Paccavekkhanavāresū ’’ ti ettha pasādacakkhunā diṭṭhe pavattā anubandhaka vīthiyopi saṅgayhanti .

Uparimaggehi vadhitabbā māretabbāti uparimaggavajjhā .

‘‘ Kilesavibhāgesū ’’ ti asukamaggena asukākilesā pahīyantīti evaṃ kilesavibhāgesu .

‘‘ Pāḷiyaṃ ’’ ti paṭisambhidā maggapāḷiyaṃ .

Vuccamāne pana vattabbanti sambandho .

Maggaṅgabojjhaṅgādīnaṃ paccavekkhanaṃ nāma maggapaccavekkhanameva .

Tathā pacchā vā pavattatīti siddhaṃ .

‘‘ Aviruddhā hotī ’’ ti visuddhimaggena asamentāpi paccavekkhantānaṃ icchānurūpasambhavatoti adhippāyo .

‘‘ Adhimānaniddesa aṭṭhakathāsū ’’ ti vinaye catutthapārājike adhimānapadaniddesa aṭṭhakathāsu .

‘‘ So ’’ ti ariyabhūto bhikkhu .

‘‘ No laddhuṃ na vaṭṭatī ’’ ti aladdhuṃ na vaṭṭatīti attho .

Laddhuṃ no na vaṭṭatīti vā yojanā .

Catubbidhaṃ maggaññāṇaṃ gahitaṃ .

Ñāṇadassanavisuddhi nāmāti vuttattā .

‘‘ Abhinivisanaṃ ’’ ti ajjhattaṃ daḷhataraṃ patiṭṭhānaṃ .

‘‘ Nikhātasinerupā dassaviyā ’’ tiM0.307 tassa pavattanaṃ viya .

‘‘ Kevalaṃ paccayāyatta vuttitāya adiṭṭhattā ’’ ti etena eso me attā , na parassa attāti evaṃ attānaṃ attassa sāmikaṃ katvā gahaṇakāraṇaṃ vadati .

Tattha kevalasaddena paramattha saccaṃ patvā attasseva abhāvato khandhapañcakassa attanovasāyatta vuttitaṃ nivatteti .

Sammuti saccaṃ pana patvā attassa vijjamānattā mahājano attano khandhapañcakaṃ attano vasāyatta vuttiṃ maññamāno eso me attāti gaṇhāti .

‘‘ Khaṇabhaṅgassa ca adiṭṭhattā ’’ ti etena eso me sāraṭṭhena attā .

Eso mama sāro .

Etaṃ mama sarīraṃ .

Yāva vassasataṃpi vassasahassampi etaṃ khandhapañcakaṃ na bhijjati , na vinassati .

Tāva ahaṃ na marāmi .

Yadā etaṃ bhijjati , vinassati .

Tadā ahaṃ marāmi .

Ahañca mama khandhapañcakañca advayaṃ anānattanti evaṃ gahaṇakāraṇaṃ vadati .

Tattha ‘‘ khaṇabhaṅgassā ’’ ti nāmarūpadhammānaṃ khaṇe khaṇe bhañjanassa bhijjanassa maraṇassa .

Idampanamaraṇaṃ sammuti sacce natthi .

Paramattha sacce eva atthi .

Tasmā taṃ apassanto mahājano attano khandhapañcakaṃ attanosāraṃ maññamāno eso me attāti gaṇhātīti .

‘‘ Taṃ dvayaṃ sudiṭṭhaṃ katvā ’’ ti khandhapañcakassa kevalaṃ paccayāyatta vuttitañca khaṇabhaṅgañca ñāṇa cakkhunā suṭṭhudiṭṭhaṃ katvā .

Tattha pañcannaṃ khandhānaṃ paṭiccasamuppādaṃ suṭṭhupassanto kevalaṃ paccayāyatta vuttitañca avasāyatta vuttitañca suṭṭhu passati .

Yo ca attano vasāyattavutti na hoti .

So paramatthasaccaṃ patvā eso mama santakantipi vattuṃ nārahati .

Kuto mama attāti .

Api ca , satto nāma sabhāvato natthi .

Paññattimattaṃ hoti .

Yo ‘ ahanti vā , meti vā , mamāti vā , gayheyya .

Asante ca attasmiṃ ko mama attā nāma bhaveyyāti .

Khaṇabhaṅgo hoti .

Khaṇe khaṇe bhijjati .

Satto ca nāma ekasmiṃbhave ādimhi sakiṃ eva jāyati .

Ante sakiṃ eva marati .

Antarā vassasataṃpi vassasahassaṃpi maraṇaṃ nāma natthi .

Aññāhi khaṇikadhammānaṃ gati .

Aññā sattassa .

Evaṃsante kathaṃ khaṇikadhammā sattassa sāraṭṭhena attānāma bhaveyyunti .

Tasmā te avasavattanaṭṭhena asārakaṭṭhena ca anattā eva .

ApicaM0.308 ‘‘ avasavattanaṭṭhenā ’’ ti ettha vaso nāma sattasantāne eko padhānadhammo .

Sace attānāma atthi .

So eva padhānabhūtassa vasassapi attā bhaveyya .

Evaṃsati , yo vaso , so attā .

Yo attā , so vasoti bhaveyya .

Tathā ca sati , rūpaṃ attāti gaṇhanto rūpañca vasañca attānañca ekattaṃ katvā gaṇhāti nāma .

Tathā vedanaṃ attāti .

Saññaṃ , saṅkhāre , viññāṇaṃ attāti gaṇhantepi .

Evañcasati , satto ca khandhapañcakañca vaso ca attā ca sabbametaṃ ekattaṃ gacchati , eko sattoti saṅkhyaṃ gacchati .

Na hi imasmiṃ vasavattanaṭṭhe ekassasattassa dve attā tayo attā bahūattāti sakkā bhavituṃ .

Atha yathā yathā sattassa vaso vattati , icchā pavattati .

Tathā tathā khandhapañcakampi niccakālaṃ sattassavasaṃ anugaccheyya .

Kasmā , sattassa ca khandhapañcakassa ca vasassa ca nānattābhāvato .

Evaṃ anugacchante sati .

Rūpaṃ me attā , vedanā me attātiādiggahaṇaṃ vaṭṭeyya .

Sabhāvato aviruddhaṃ bhaveyya .

Na pana tathā anugacchati .

Na hi dubbaṇṇo durūpo puriso attano rūpakāyaṃ attano vaseneva suvaṇṇaṃ surūpaṃ kātuṃ sakkoti .

Tathā dussaddovā susaddaṃ , duggandhovā sugandhaṃ .

Na ca andhovā anandhaṃ .

Badhirovā abadhiraṃ .

Rogīvā arogaṃ .

Kuṭṭhīvā akuṭṭhaṃ .

Gaṇḍīvā agaṇḍaṃ .

Jiṇṇovā taruṇaṃ .

Ajaraṃ vā amaraṇaṃ vā kātuṃ sakkoti .

Nāpi apāyesu ca apatantaṃ .

Patitvā vā tato vimuttaṃ kātuṃ sakkoti .

Tathā devo vā devattā acāvetuṃ .

Sakkovā sakkattā , māro vā mārattā , brahmā vā brahmattāti .

Esanayo sesakhandhesupi .

Tathā pana avasānugamanato paramattha saccaṃ patvā khandhapañcake attano sāmikiccaṃ issarakiccaṃ nāma natthi .

Asāmikameva taṃ hoti , anissaraṃ .

Tathā ca sati , attānaṃ tassa sāmiṃ issaraṃ katvā rūpaṃ me attāti gahaṇaṃ micchāgahaṇaṃ nāma hotīti .

Loke pana mahājano dhammānaṃ paṭiccasamuppādaṃ na jānanti , na passanti , na paṭivijjhanti .

Tesaṃ parampara paccayavasena pavattamāne khandhasantāne sammuti saccavasena nānāvasavattanākārā nāma santi .

Nānāsāmi issarādhipativohārā ca loke sandissanti .

TeM0.309 sammuti saccavasena uppannesu tesu sāmiissarādhipati vohāresu vohāramatte aṭhatvā sabhāvasaccaṃ maññantā micchāgahaṇaṃ gaṇhanti .

Ettha siyā .

Na nu vasonāma icchā .

Satto ca gantuṃ icchanto gacchati .

Ṭhātuṃ icchanto tiṭṭhati .

Evaṃsati .

Tassa khandhapañcakaṃ tassa vasāyatta vutti eva hotīti .

Na hoti .

Kasmā , paccayāyatta vuttittā eva .

Tathāhi gantuṃ icchānāma bahiddhā dhanahetuvā uppajjeyya .

Nānābhogahetu vā .

Aññena vā nānākāraṇena .

Tattha yesaṃ dhane asati , yaṃ yaṃ dukkhaṃ āgaccheyya kāyikaṃ vā cetasikaṃ vā .

Tesaṃ taṃ taṃ dukkhapaccayā dhanicchā nāma uppajjati .

Dhanicchā paccayā ganticchādayo uppajjanti .

Tathā nānābhogicchā nānākammicchāsu cāti .

Nānādukkhabhayupaddavamūlikāsu icchāsu vattabba meva natthi .

Tathā nānārammaṇānaṃ palobhana dukkhamūlikāsu ca nānāvitakkānaṃ vipphandanamūlikāsu ca icchāsu .

Evaṃ vasopi paccayāyatta vuttiko eva hoti .

‘‘ Gamanaṃ ’’ ti gamanākārena pavattaṃ khandhapañcakaṃ .

Yenayenadhanādihetunā so so vaso uppajjati .

Gamanampi tena teneva uppajjati āhārupatthambhanādipaccayena ca .

Vaso pana gamanassa paccayeka desamattaṃ hoti .

So hi tadaññapaccayehi vinā sayaṃ uppajjituṃ na sakkoti .

Kuto gamanaṃ uppādetuṃ .

Evaṃ ṭhānādīsu .

Evañca sati , idaṃ khandhapañcakaṃ paccayāyatta vuttikanticceva vattuṃ arahati .

No vasāyatta vuttikanti .

Api ca gantuṃ icchanto gacchatīti paññatti mattabhūto satto gacchati .

Khandhapañcakaṃ pana khaṇika dhammattā na gacchati .

Uppannuppannaṃ tattha tattheva bhijjati .

Santati vasena gamanākāra nimittaṃ paññāyati .

Evaṃ avasavattanaṃ hotīti .

Hotu tattha tattheva bhijjanaṃ .

Avicchedappavattiyā sati , gamanaṃ sampajjatiyeva .

Gamane ca sampajjamāne khaṇikabhijjanena doso natthīti ce .

Atthi .

Khaṇikamaraṇañhi sattassa susānabhūmi nāma hoti .

Antarāyevā āgate pakkhalante vā sati , gacchanto satto yadā kadāci maraṇaṃ vā nigacchati maraṇa mattaṃ vā dukkhanti .

Kilese nimināti pavattetīti nimittanti vacanattho .

‘‘ Vipallāsanimittaṃ ’’ ti ca vipallāsa dhammānaṃ vasena upaṭṭhitaṃ kicca nimittaṃ .

Taṇhā eva paṇidhītiM0.310 sambandho .

Mahantānaṃ ādīnavānaṃ rāsi mahāādīnavarāsi .

Khandhesu suññatalakkhaṇaṃ nāma ati gambhīraṃ hoti .

Ñāṇasseva visayabhūtaṃ .

Suññata dassanañca diṭṭhiyā ujuppaṭipakkhanti āha ‘‘ saṅkhāresu suññatadassanavasenā ’’ tiādiṃ .

Tattha ‘‘ attha siddhi nāmā ’’ ti maggaphalappaṭilābhasaṅkhātassa atthassa siddhi nāma .

Attāti abhiniveso attābhiniveso .

Gaṇhātīti gāho .

Upādīyatīti attho .

Diṭṭhisaṅkhāto gāho diṭṭhiggāho .

Atthābhiniveso ca so diṭṭhiggāho cāti viggaho .

Tassa paṭipakkhaṃ anattānupassanāñāṇaṃ .

Anu anu bhavanaṃ ānubhāvo .

Paramparato vaḍḍhananti attho .

‘‘ Tathā samanupassitvā ’’ ti suññatā kārena samanupassitvā .

Vimuñcantassa ariyapuggalassa .

‘‘ Aniccalakkhaṇaṃ nāma nāti gambhīraṃ hoti .

Saddhāyapi visayabhūtaṃ .

Unnatilakkhaṇo ca ahaṃ māno khandhesu niccadhuvavipallāsamūlako saddhāya ca paṭipakkhoti āha ‘‘ aniccadassanavasenā ’’ tiādiṃ .

‘‘ Nimittābhinivesabhūtassā ’’ ti niccadhuvanimittābhinivesabhūtassa .

‘‘ Mānaggāhassā ’’ ti mānasaṅkhātassa gāhassa .

‘‘ Saddhāya pī ’’ tipisaddena ñāṇaṃ sampiṇḍeti .

Dukkhalakkhaṇaṃ nāma bhayasaṃvega janakaṃ hoti .

Ārammaṇesu taṇhālolassa taṇhāvipphandanassa paṭipakkhaṃ .

Visesato samādhissa anurūpanti āha ‘‘ dukkhadassana vasenā ’’ tiādiṃ .

‘‘ Tiṇṇaṃ dhammānaṃ ’’ ti paññindriya saddhindriya samādhindriya saṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ indriya dhammānaṃ .

‘‘ Vipassanā gamanavasene vā ’’ ti vuṭṭhānagāmini vipassanā saṅkhātassa āgamana kāraṇassa vaseneva .

Idāni pubbe yaṃ vuttaṃ ‘ sattaariya puggalavibhāgassa paccayabhāvapattiyā cā ’ ti .

Tattha satta ariyapuggalavibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘ tatthā ’’ tiādi vuttaṃ .

Dhammānusārī nāmāti ettha ‘‘ dhammo ’’ ti paññā vuccati ‘ saccaṃ , dhammo , dhīti , cāgo , ti ettha viya .

Tikkhataraṃ dhammaṃ anussaratīti dhammānusārī .

Paññābalānusārena ādimhi maggaṃ labhatīti vuttaṃ hoti .

Athavā .

‘‘ Dhammo ’’ ti nissattanijjīvaṭṭhena saṅkhāra dhammo vuccati .

Suññatadassanañca nāma visesato suddhadhamma dassanaṃ nāma .

Iti suddhadhammaṃM0.311 anussarati , ñāṇagatiyā anugacchatīti dhammānusārī .

Diṭṭhipattoti ettha diṭṭhināma dassanaññāṇaṃ vuccati .

Ādito paṭṭhāya parisuddha dassanasampannattā diṭṭhibaleneva sukhena taṃ taṃ maggaphalaṃ pattoti diṭṭhipatto .

Teneva dassana paññābalena kilesabandhanato vimuttoti paññāvimutto .

Saṅkhāra dhammānaṃ khaṇika dhammabhāve suṭṭhu saddahanaṃ aveccappasādo saddhā nāma .

Tattha ‘‘ aveccappasādo ’’ ti ñāṇasampayuttappasādo .

‘‘ Ñāṇaṃ ’’ ti ca saṅkhāra dhammānaṃ khaṇikabhāvanimittānaṃ dassanaññāṇaṃ .

Tādise hi ñāṇe sati , tattha aveccappasādo nāma jāyati , no aññathāti .

Saddhaṃ anussaratīti saddhānusārī .

Saddhābaleneva ādimhi ariyamaggaṃ pāpuṇātīti vuttaṃ hoti .

Saddhābalena vimuttoti saddhāvimutto .

‘‘ Kāyasakkhi nāmā ’’ ti ettha sakkhaṃti sandiṭṭhaṃ .

Yaṃ sādhakantipi vuccati .

Attano kāye eva laddhaṃ sakkhaṃ yassāti kāyasakkhī .

Dukkhānu passī puggalo hi saṃvega bahulo hoti .

Saṃvego ca padhāna vīriyassa padaṭṭhānaṃ .

Saṃviggo yoniso padahatīti hi vuttaṃ .

Tasmā so saṃvegavasena bhāvanaṃ anuyuñjanto yaṃ yaṃ purisathāmena pattabbaṃ hoti .

Taṃ taṃ pāpuṇāti .

Pāpuṇanto ca attano kāye eva sakkhaṃ labhati .

Sandiṭṭhaṃ jhānasukhaṃ vā maggaphalasukhaṃ vā labhatīti vuttaṃ hoti .

‘‘ Ubhatobhāga vimutto ’’ ti arūpajjhānehi rūpakāyato arahattamaggaphalehi nāmakāyatoti evaṃ ubhohi kāyabhāgehi vimutto .

Ettha ca tayo ariyapuggalā paññādhiko ca saddhādhiko ca vīriyādhiko ca .

Tattha dhammānusārī ca diṭṭhipatto ca paññāvimutto ca paññādhiko nāma .

Saddhānusārī ca saddhāvimutto ca saddhādhiko nāma .

Kāyasakkhī ca ubhatobhāgavimutto ca vīriyādhiko nāmāti daṭṭhabbaṃ .

Ayañca puggalavibhāganayo paṭisambhidāmagganayena vutto .

Abhidhamme pana puggala paññattiyaṃ saddhāvimutto ca kāyasakkhī ca dvepuggalā sekkhesu eva vuttā .

Arahattaṃ pattā pana ete dvepi paññāvimuttā evāti daṭṭhabbā .

Ettha siyā , saṅkhāra dhammānaṃ khaṇika dhammabhāve suṭṭhu saddahanaṃ aveccappasādo saddhā nāmāti vuttaṃ .

Kiṃ pana tādisena saddhāmattena sotāpatti maggaṃM0.312 pāpuṇātīti .

Ettha amhehi vattabbaṃ natthi .

Bhagavatā eva vuttaṃ .

Yathāha mahāvagge okkanta saṃyutte cakkhu bhikkhave aniccaṃ vipariṇāmī aññathābhāvī , yo evaṃ saddahati , evaṃ adhimuccati .

Ayaṃ vuccati saddhānusārī .

Okkanto ariyabhūmiṃ .

Atikkanto puthujjanabhūmiṃ .

So yenakammena apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ uppajjeyya .

Na taṃ kammaṃ karotīti .

Sotaṃ bhikkhave aniccaṃ .

Vipariṇāmī aññathābhāvītiādinā dvādasāyatanāni vitthāre tabbāni .

Tattha ‘‘ vipariṇāmī ’’ ti vipariṇāmo yassa atthīti vipariṇāmī .

Vipariṇāmoti ca khaṇe khaṇe jīraṇatā bhijjanatā vuccati .

‘‘ Aññathābhāvī ’’ ti tasseva vevacanaṃ .

‘‘ Evaṃ adhimuccatī ’’ ti etena ñāṇasampayuttasaddhaṃ dīpeti .

Sā eva sotāpattiyaṅgesu buddhe aveccappasādena samannāgato , dhamme , saṅghe aveccappasādena samannāgatoti vuttā .

Tattha ñāṇasampayuttasaddhā nāma cakkhādīnaṃ aniccanimitta dassanaññāṇena sampayuttā okappanasaddhā .

Aniccanimittañca nāma rūpaṃ aniccaṃ khayaṭṭhenātipade vuttanayena cakkhādinissayānaṃ mahābhūtānaṃ santati parivattanādikaṃ vuccati .

Tañhi passanto cakkhādīnaṃ aniccabhāve saddahati , adhimuccati .

Tānipi khaṇe khaṇe ekantena bhijjati yevāti saddhādhimokkhaṃ saddhāvinicchayaṃ paṭilabhatīti attho .

‘‘ Buddhe aveccappasādenā ’’ ti ettha pana arahatā sammāsambuddhatādīnaṃ buddhaguṇādīnaṃ dassanaññāṇena sampayutto pasādo aveccappasādo nāma .

Ariyabhūmi nāma diṭṭhānusaya vicikicchānusayehi parisuddhā avatthābhūmi vuccati .

Tehi sahitā avatthābhūmi puthujjanabhūmi nāma .

Kathaṃ pana tassa puggalassa puthujjanabhūmiṃ atikkantatā ariyabhūmiṃ okkantatā ca viññāyatīti āha ‘‘ so yenā ’’ tiādiṃ .

Yo attano jīvitahetupi kiñci kammapathapattaṃ apāyagāmi kammaṃ na karoti .

So ekantena puthujjanabhūmiṃ atikkanto , ariyabhūmiṃ okkantoti viññāyatīti vuttaṃ hoti .

Idaṃ saddhānusārisuttaṃ .

Aparaṃpi vuttaṃ cakkhu bhikkhave vipariṇāmī aññathābhāvī .

Yassa evaṃ mattaso nijjhānaṃ khamati .

Ayaṃ vuccati dhammānusārītiādi .

Tattha ‘‘ mattasoM0.313 nijjhānaṃ khamatī ’’ ti saddhānusārīviya saddahanamatte aṭṭhatvā cakkhādīnaṃ tādisaṃ aniccataṃ samanupassanto thokaṃ thokaṃ dassanaṃ labhatiyeva .

Evaṃsati , cakkhādīni tassa puggalassa nijjhānaṃ olokanaṃ mattaso khamanti nāma .

Idaṃ dhammānusārisuttaṃ .

Aparaṃpi vuttaṃ cakkhu bhikkhave aniccaṃ vipariṇāmī aññathābhāvī .

Yo evaṃ pajānāti passati .

Ayaṃ vuccati sotāpannotiādi .

Tattha ‘‘ pajānāti passatī ’’ ti dhammānusārīviya mattaso nijjhānakkhamamatte aṭṭhatvā paññāya pajānāti , ñāṇacakkhuno paccakkhato passatīti attho .

Idaṃ diṭṭhipattādīnaṃ suttaṃ .

‘‘ Yathā sakaṃ phalaṃ ’’ ti ettha sassa attano idaṃ sakaṃ .

Yaṃ yaṃ sakaṃ yathāsakanti atthaṃ dasseti sotāpannassātiādinā .

Phalasamāpatti vīthiyaṃ pana anulomajavanāni eva phalānaṃ āsannakāraṇāni , na maggajavanānīti āha ‘‘ na maggāgamanavasenā ’’ ti .

‘‘ So ’’ ti maggo .

Santo saṃvijjamāno sabbhāvo .

‘‘ Assā ’’ ti maggassa .

Aniccānupassanā kiccato animittā hoti .

Sabhāvato sanimittāeva .

Niccanimittasahitāeva .

Yato sā esohamasmītiggahaṇaṃ labhati .

Idaṃpi vipassanāñāṇaṃ aniccaṃ khayaṭṭhenāti samanupassitabbā ca hotīti .

Tattha ca abhidhammaṃ patvā sabhāvappadhānaṃ hoti , na kiccappadhānaṃ .

Tasmā abhidhamma nayena vipassanā attano nimitta nāmaṃ maggassa dātuṃ na sakkoti .

Ayaṃ aṭṭhakathāya adhippāyo .

Kilesa dhammā nāma yassa uppajjanti , taṃ puggalaṃ palibundhanti .

Sambādhaṃ karonti .

Tasmā palibodhakarānāma .

Taṃ puggalaṃ niccanimitta subhanimitta sukhanimitta attanimittāni gāhenti .

Tasmā nimittakarānāma .

Taṃ puggalaṃ ārammaṇesu bhusaṃ nihitaṃ niviṭṭhaṃ karonti .

Tasmā paṇidhikarānāma .

Te ca maggaphalāni ārammaṇaṃ na karonti .

Maggaphalehi ca sampayogaṃ na gacchanti .

Evaṃ ārammaṇakaraṇā divasena maggaphalesu tesaṃ abhāvo .

Abhāvattāeva ca tāni maggaphalāni attano dhammatāya tīṇināmāni labhantīti dassetuṃ ‘‘ ārammaṇa karaṇavasenavā ’’ tiādiM0.314 vuttaṃ .

‘‘ Attano sabhāvenā ’’ ti attano dhammatāya .

‘‘ Attadiṭṭhiyā uppannāya uppajjantī ’’ ti idaṃ tāsaṃ diṭṭhivicikicchānaṃ attadiṭṭhiyā avinābhāvaṃ dīpeti .

Na pana attadiṭṭhiyā tāhi avinābhāvanti daṭṭhabbaṃ .

Vipaccantīti apāyesu vipaccanti .

Apāyapaṭisandhiṃ janenti .

Diṭṭhasaccānañca ariyapuggalānaṃ .

Diṭṭhivicikicchāsampayuttā akusaladhammā diṭṭhivicikicchāggahaṇena gahitāti āha ‘‘ diṭṭhivicikicchā vippayuttā ’’ ti .

‘‘ Akusaladhammāce vā ’’ ti paccuppannabhūtā dasākusalakammapatha dhammā ceva .

‘‘ Sattahi bhavehī ’’ ti kriyāpavagge karaṇavacanaṃ .

Yathā sattahi māsehi vihāraṃ niṭṭhāpetīti .

Kriyāpavaggotica kriyāyasīghataraṃ niṭṭhāpanaṃ vuccati .

‘‘ Sattakkhattuṃ ’’ ti sattavārā .

Tīṇi saṃyojanānināma ‘ sakkāyadiṭṭhi , vicikicchā , sīlabbataparāmāsasaṃyojanāni ,.

‘‘ Avinipāta dhammo ’’ ti virūpaṃ hutvā patanaṃ vinipāto .

Apāyanipātoti vuttaṃ hoti .

‘‘ Dhammo ’’ ti sabhāvo .

Natthi vinipāto dhammo yassāti viggaho .

‘‘ Niyato ’’ ti sugatibhavesu niyata gatiko .

Sammā bujjhatīti sambodhi .

Maggaññāṇaṃ .

‘‘ Parāyanaṃ ’’ ti parabhāge gantabbaṭṭhānaṃ vuccati .

Sambodhisaṅkhātaṃ parāyanaṃ assāti sambodhiparāyano .

‘‘ Aniyamattho ’’ ti vāsaddatthoti vuttaṃ hoti .

Vā saddatthesu ca aniyamattho .

Na vikappattho .

Vikappatthehi sati dve eva sattakkhattuparamā labbhanti .

Missakabhavona labbhati .

Aniyamatthe tayopi labbhanti .

Aṭṭhakathāyaṃ pana samuccayatthassa gahitattā eko missakabhavo eva labbhati .

Nanu ca saddo nāma samuccayatthe pākaṭo , na aniyamatthe .

Tasmā samuccayatthova idha yuttoti ce .

Na yutto .

Kasmā .

Dvinnaṃ asaṅgahitattā .

Aṭṭhakathāyaṃ pana samuccayatthaṃ gahetvā te dve puggalā imasmiṃ pāṭhe asaṅgahitāti vuttaṃ .

Yadi te imasmiṃ pāṭhe asaṅgahitā .

Katthate saṅgahitā bhaveyyuṃ .

Na hi koci sattakkhattu paramo nāma idha asaṅgahitoti yuttoti .

‘‘ Assā ’’ ti tassapāḷipāṭhassa .

‘‘ Ettha ca yasmā .

La .

Paramo nāma vutto ’’ ti idaṃ upari ‘ ye kāmabhave yevā ’ tiādināM0.315 ‘ yediṭṭha dhamme vā ’ tiādinā ca yojetabbaṃ .

So ca sukkhavipassako vā parihīnajjhāno vā daṭṭhabboti sambandho .

‘‘ Pāḷiyaṃ ’’ ti puggalapaññatti pāḷiyaṃ .

‘‘ Idha niṭṭhā ’’ ti imasmiṃ kāmaloke āsavakkhayaṃ patvā khandhaparinibbānapatti vasena niṭṭhā .

Niṭṭhānaṃ pariyosānanti attho .

Kulato kulaṃ gacchatīti kolaṃkolo .

Bhavato bhavaṃ gacchatīti attho .

Ekameva paṭisandhisaṅkhātaṃ bhavabījaṃ assa atthīti ekabījī .

Yo ca diṭṭheva dhamme arahā .

Tassa ca idha niṭṭhāti yojanā .

Kena pana tiṇṇaṃ sotāpannānaṃ viseso katoti .

Sattakkhattu paramo tāva kevalaṃ pathamamagga sampayuttehi indriyehi kato .

Itare dve uparimaggatthāya pavattitehi vipassanindriyehi katoti .

Tattha sattakkhattu paramo sabbamuduko hoti .

Tato kolaṃkolo tikkho .

So pana cha bhaviko , pañcabhaviko , catubhaviko , tibhaviko , dvibhavikoti pañcavidho .

Tattha pañcabhaviko tikkho .

Sesā anukkamena tikkhatarāti daṭṭhabbā .

Ekabījī pana ekabhaviko sabbatikkho .

Tattha sattakkhattu paramo kevalena pathamamaggānubhāvena siddhattā sabbamuduko hoti .

Itare dvepakatiyā sattakkhattu paramabhāve ṭhatvā uparimaggatthāya vipassanā kammaṃ paṭṭhapenti .

Tadā tesaṃ indriyāni puna visesa pattāni honti , tikkhāni .

Tasmā te sattakkhattu paramato tikkhānāma hontīti .

‘‘ Sattavārato oraṃ vā ’’ ti idaṃ kolaṃkola ekabījino sandhāya vuttaṃ .

‘‘ Upari tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā niyāmetī ’’ ti idaṃ uparime dvesotāpanne sandhāya vuttaṃ .

Sattakkhattu paramopana pathamamaggeneva niyamitoti daṭṭhabbaṃ .

Tathāhi soyeva saṅgahapāṭhe sarūpato āgato sotāpatti maggaṃ bhāvetvā diṭṭhivicikicchāpahānena pahīnāpāyagamano sattakkhattu paramo sotāpanno nāma hotīti .

Itare pana dve pāḷiyaṃ sotāpanna puggalavibhāgaṭṭhānesveva āgatāti .

‘‘ Ye panā ’’ ti ye sotāpanna puggalāpana .

Gāthāyaṃ ‘‘ itosattā ’’ ti imasmiṃ manussaloke satta saṃsarāni .

‘‘ Tatosattā ’’ ti tasmiṃ devalokeM0.316 sattāti attho .

Aṅguttarapāṭhe ‘‘ tenacittappasādenā ’’ ti mahāsahassilokadhātuṃ sarena viññāpetuṃ samatthassa satthuguṇe cittappasādo jāyati .

Tena cittappasādena .

‘‘ Tena pariyāyenā ’’ ti sace so devesu eva saṃsarati .

Sattakkhattuṃ opapātika paṭisandhiyo gaṇhitvā tattheva parinibbāyissati .

Yadi manussesu eva saṃsarati .

Sattagabbhaseyyaka paṭisandhiyo gaṇhitvā ettheva parinibbāyissati .

Evaṃ desanā vārena cuddasa katvā desitena pariyāyenāti attho .

‘‘ Taṃ vīmaṃsitabbaṃ ’’ ti vadantena ṭīkācariyena sayaṃ cuddasapaṭisandhiyova icchatīti dīpeti .

Idāni taṃ cuddasapaṭisandhivādaṃ paṭikkhipanto ‘‘ vibhaṅge panā ’’ tiādimāha .

‘‘ Vibhaṅge ’’ ti abhidhamme ñāṇavibhaṅge .

Natthi ṭhānamassāti aṭṭhānaṃ .

‘‘ Ṭhānaṃ ’’ ti mūlakāraṇaṃ .

Natthi avakāso assāti anavakāso .

‘‘ Avakāso ’’ ti paccayakāraṇaṃ .

‘‘ Yaṃ ’’ ti kriyāparāmasanaṃ .

Yaṃ nibbatteyya , taṃ nibbattanaṃ aṭṭhānaṃ .

So nibbattana dhammo anavakāsoti yojanā .

‘‘ Abhisaṅkhāra viññāṇassā ’’ ti sattabhavato uddhaṃ kāmabhave paṭisandhijanakassa kusalā kusalakamma viññāṇassa .

‘‘ Nirodhenā ’’ ti sotāpatti maggakkhaṇe eva nirodhanena .

Nirujjhantīti sambandho .

‘‘ Nāmañca rūpañcā ’’ ti ye nāma rūpadhammā uppajjeyyuṃ .

Ete nāma rūpadhammā ettha etasmiṃ abhisaṅkhāra viññāṇa nirodhakkhaṇe nirujjhantīti yojanā .

‘‘ Yathāvuttanayenevā ’’ ti tena pariyāyenāti vuttappakāranayeneva .

‘‘ Tadekaṭṭhamohassā ’’ ti tena rāgena tena dosena ekasmiṃ citte ekato ṭhitassa mohassa .

Na diṭṭhivicikicchā sampayuttassa mohassa .

Tassa pathamamagge eva pahīnattā .

Nāpi uddhaccacittasampayuttassa mohassa .

Tassa catutthamagge eva pahātabbattā .

Uppajjantā rāgadosamohā .

‘‘ Dhammikesū ’’ ti dhammena samena uppannesu .

‘‘ Yato ’’ ti yaṃkāraṇā .

Balavantakāraṇāti attho .

‘‘ Tesaṃ ’’ ti sotāpannānaṃ .

‘‘ Sallikhana vasenā ’’ ti bahalapakkhaṃ thūlabhāgaṃ suṭṭhulikhanavasena .

Adhiccuppatti nāma pubbe yathāpavattaṃ kālaṃ adhicca atikkamma uppattiM0.317 .

Uppajjantānampi rāgadosamohānaṃ .

‘‘ Tesaṃ pī ’’ ti sakadāgāmīnampi .

‘‘ Methunavatthu samāyogo icchito ’’ ti jāyampatīnaṃ methunakammasamāyogo nāma sakadāgāmīnaṃ atthīti icchito .

Therohi adhiccuppattimattaṃ icchati .

Pariyuṭṭhānamandataṃ na icchati .

Sakadāgāmīnaṃ puttadhītaropi sandissantīti vadati .

‘‘ Mahāaṭṭhakathāyaṃ paṭikkhitto ’’ ti therassa manorathamattaṃti vatvā paṭikkhitto .

Idaṃ sabbaṃ aṭṭhasāliniyaṃ vuttaṃ .

‘‘ Chakkanipāte ’’ ti aṅguttare chakkanipāte .

‘‘ Migāsāḷavatthumhī ’’ ti migāsāḷanāmikāya upāsikāya vatthumhi .

Keci imaṃ vatthuṃ disvā mahāaṭṭhakathāvādaṃ na rocenti .

Mahāsivattheravādaṃ rocenti .

‘‘ Abrahmacārino ’’ ti methuna dhammā appaṭiviratassa .

‘‘ Sakadāgāmittaṃ byākataṃ ’’ ti tasmiṃ kālaṅkate so brāhmaṇo idha sakadāgāmibhāvaṃ patvā tusitākāyaṃ upapannoti evaṃ tassa yaṃ sakadāgāmittaṃ bhagavatā byākataṃ .

‘‘ Adhigamavasenā ’’ ti sakadāgāmibhāvaṃ paṭilābhavasena .

Na pana abrahmacārino sato adhigamavasenāti adhippāyo .

Maraṇāsannakālepi hi sikkhāpadādhiṭṭhānena saha uparimaggaphalādhigamanaṃ nāma tikkhapaññassa ariyasāvakassa na dukkaranti .

Etena kesañci theravādarocanaṃ paṭikkhittaṃ hoti .

‘‘ Sakiṃdeva imaṃlokaṃ āgantvā ’’ ti etena ito paralokaṃ gamanassa ca tato puna idhāgamanassa ca siddhattā ayaṃ puggalo suddhena magganiyāmena kāmabhave dvikkhattu paramonāma hotīti siddho .

Kathaṃ .

Idha patvā tattha nibbattitvā idha parinibbāyī , tattha patvā idha nibbattitvā tattha parinibbāyīti .

Sesāpana cattāro vipassanāniyāmena siddhā hontīti viññāyati .

Katame cattāro .

Idha patvā idha parinibbāyī .

Tattha patvā tattha parinibbāyī .

Idha patvā tattha parinibbāyī .

Tattha patvā idha parinibbāyīti .

Ettha ca tīsu sotāpannesu ekosattakkhattu paramo eva magganiyāmena siddho .

Sesā pana dve sotāpannā vipassanāniyāmena siddhā .

Cha sakadāgāmīsu dve eva magganiyāmena siddhā .

Sesā pana cattāro vipassanāniyāmena siddhā .

Tattha maggasiddhesu sotāpanna sakadāgāmīsuM0.318 saṅkaro natthi .

Vipassanāsiddhesu pana saṅkaro atthi .

Atthato aviruddhe sati , vohāramattena saṅkare doso natthīti daṭṭhabbaṃ .

Āgantvāti pāṭhavasena āgamanatoti vuttaṃ .

Āgantāti pana pāṭho yutto .

Āgamanasīlo āgamana dhammo hutvā sakadāgāmī nāmāti attho .

Anāgantvā itthattanti etthapi esevanayo .

Arahato bhāvo arahattaṃ .

Arahatta maggaṃ .

Dakkhiṇāya vipattikarānāma appapphala appānisaṃsakarā .

Sampattikarā nāma mahapphala mahānisaṃsakarā .

Sīlakkhandhādiguṇā nāma sīlakkhandha samādhikkhandha paññākkhandha vimuttikkhandha vimuttiññāṇa dassanakkhandhaguṇā .

‘‘ Dakkhiṇeyyesū ’’ ti dakkhiṇāraha puggalesu .

‘‘ Dhuraṃ ’’ ti padhānasīsaṭṭhāniyaṃ vuccati .

Saddhā eva dhuraṃ assāti saddhādhuro .

Evaṃ paññādhuro .

Kasmā panettha vīriyadhuro na gahitoti .

Pāḷiyaṃ saddhāvāhī maggaṃ bhāveti , paññāvāhī maggaṃ bhāvetīti vuttaṃ .

Na pana vuttaṃ vīriyavāhī maggaṃ bhāvetīti .

Tasmā na gahitoti .

Kasmā pana vīriyavāhī maggaṃ bhāvetīti na vuttanti .

Vuccate .

Maggaṃ bhāventassa nāma ādimhi diṭṭhivicikicchānaṃ pahānāya kammaṃ mahantaṃ hoti .

Kasmā , apāyamūlakattā .

Tattha saddhā ca vicikicchā ca dve ujuppaṭipakkhā honti .

Yasmiṃ ārammaṇe saddhā nivisati , tasmiṃ vicikicchā natthi .

Yasmiṃ vicikicchā nivisati , tasmiṃ saddhā natthi .

Tathā paññādiṭṭhiyo ca ujuppaṭipakkhā .

Yattha paññā , na tattha diṭṭhi .

Yattha diṭṭhi , na tattha paññāti .

Api ca saddhā attano visaye diṭṭhiṃ vidhamatiyeva .

Paññāya vicikicchāvidhamane vattabbameva natthi .

Tasmā āraddha vipassako aniccādīsu aveccappasādamattenapi diṭṭhivicikicchāyo pajahitvā saddhānusāribhāvañca suṭṭhutaraṃ pasīditvā saddhāvimuttabhāvañca pāpuṇāti .

Paññāya aniccādīni nijjhānakkhamaṃ katvā dhammānusāribhāvañca suṭṭhutaraṃ passitvā diṭṭhipattapaññā vimuttabhāvañca pāpuṇāti .

Vīriyaṃ pana diṭṭhivicikicchānaṃ paṭipakkhamattampi na hoti .

Atha kho tāsaṃ sahāyopi hoti , dhurabhūtañca .

Paggahalakkhaṇañhi vīriyaṃ .

Taṃ saddhaṃpi paggaṇhāti , paññaṃpi paggaṇhāti , diṭṭhiṃpi paggaṇhāti , vicikicchampi paggaṇhātiyeva .

Kutopana attano sabhāvena diṭṭhivicikicchāyoM0.319 pajahituṃ sakkhissati .

Tasmā imasmiṃ ṭhāne vīriyavāhīti ca vīriyadhuroti ca na vuttoti .

Kāyasakkhimhi pana saddhā ca paññā ca samabalā honti .

Vīriyañca sayaṃ sammappadhānaṭṭhāne ṭhatvā tadubhayaṃ upabrūheti .

So ca puggalo tadubhayabalena diṭṭhivicikicchādayo pajahitvā kāyasakkhibhāvaṃ pāpuṇāti .

Aṭṭhavimokkhe vā uppādetvā ubhatobhāga vimuttabhāvaṃ pāpuṇāti .

Imesu pana dvīsu puggalesu vīriyassa thāmo suṭṭhu pākaṭo .

Tasmā ime dve vīriyādhikātveva vattabbā .

Na vīriyadhuroti .

Catuppaṭipadā nāma dukkhāpaṭipadā dandhābhiññā .

Dukkhāpaṭipadā khippābhiññā .

Sukhāpaṭipadā dandhābhiññā .

Sukhāpaṭipadā khippābhiññā .

Tividhavimokkho nāma suññato vimokkho .

Animitto vimokkho .

Appaṇihito vimokkho .

‘‘ Tayo antarā parinibbāyino ’’ ti ettha āyukappassa pariyantaṃ apatvā antarā eva kilesaparinibbānapattā antarāparinibbāyī nāma .

So tividho .

Āyukappassa pathamabhāge parinibbāyī , dutīyabhāge , tatīyabhāgeti .

Ime tayo antarā parinibbāyino nāma .

Upahaccaparinibbāyī nāma āyukappa pariyante parinibbāyī .

Uddhaṃ mukho vaṭṭasoto etassāti uddhaṃsoto .

Akaniṭṭhaṃ avassaṃ gamissatīti akaniṭṭhagāmī .

Vipassanā kammaṃ sasaṅkhāraṃ sappayogaṃ katvā parinibbāyī sasaṅkhāra parinibbāyī .

Saṅkhārarahitena sukhena vipassanā kammena parinibbāyī asaṅkhāra parinibbāyī .

‘‘ Dvādasa sotāpannā ’’ ti ekabījikā tayo .

Te eva catūhi paṭipadāhi guṇitā dvādasa .

Dvādasa sakadāgāmino pubbe vuttanayā eva .

Ekaccānaṃ eva anāgāmi arahantānaṃ eva .

‘‘ Ajjhositassā ’’ ti adhiositassa .

Mamevidanti niṭṭhānaṃ katvā ṭhapitassa .

Gilitvā ṭhapitassāti vuttaṃ hoti .

Bahalena thūlena kāmarāgena vimuttā bahalarāgavimuttā .

Āruppesu ca tasso arūpasamāpattiyo eva atthi .

Na catasso rūpasamāpattiyo .

Tasmā tattha anupubbanirodho na labbhati .

‘‘ Ādito paṭṭhāyā ’’ ti aṭṭhasu samāpattīsu pathamajjhāna samāpattiādi .

Tato paṭṭhāya .

Anupubbanirodho nāmaM0.320 pathamajjhāne paṭighasaññānānattasaññānaṃ nirodho .

Paṭighasaññā nāma pañcaviññāṇasaññā .

Nānattasaññā nāma kasiṇa nimittato aññesu nānārammaṇesu pavattamanoviññāṇa saññā .

Dutīyajjhāne vitakka vicārānaṃ nirodhotiādinā anupubba nirodho .

‘‘ Tato pañcamajjhānaṃ ’’ ti pañcakanayena vuttaṃ .

Aṭṭhasamāpatti vacanaṃ pana catukkanayena vuttaṃ .

Tadubhayaṃpi puggalānurūpaṃ labbhatiyeva .

Yuganandhaṃ nāma dvandabandhanaṃ , samathavipassanānaṃ yuganandhanti viggaho .

‘‘ Samāpajjana vuṭṭhāna vipassanāvasenā ’’ ti ettha vasibhāvapattaṃ samāpajjanañca vuṭṭhānañca gahetabbaṃ .

Attano sarīrā baddhesu parikkhāresu samāpattibaleneva antarāyābhāvato visuṃ adhiṭṭhātabba kiccaṃ natthīti vuttaṃ ‘‘ attano sarīrābaddhe parikkhāre ṭhapetvā ’’ ti .

‘‘ Nānābaddhānī ’’ ti nānāṭhānehi ābaddhāni .

Nānāṭhānesu ṭhapitānīti vuttaṃ hoti .

‘‘ Parissayenā ’’ ti antarāyena .

Māvinassantūti vā nānābaddha avikopanaṃ adhiṭṭhātabbaṃ .

Tadā vuṭṭhahāmītivā saṅghappatimānanaṃ adhiṭṭhātabbaṃ .

Evaṃ satthupakkosanaṃpi .

‘‘ Addhānaparicchedo ’’ ti attano jīvitakālassa upaparikkhaṇaṃ .

Maraṇañhi nāma samāpattibalenapi paṭibāhituṃ na sakkāhoti .

Anto samāpattiyañca maraṇe sati sabrahmacārīsu kattabbavattaṃ na kareyya .

Etañhi vattaṃ yaṃ ariyasāvakānaṃ maraṇāsanne sabrahmacārīnaṃ vā upaṭṭhākānaṃ vā appamādakathānu sāsanikammaṃ .

Samāpattiyaṃ vā aññatitthiyānaṃ garahā vivajjanatthaṃ .

Evañhi te garaheyyuṃ .

Gotamasāvakānaṃ nirodhasamāpatti nāma ekaṃ maraṇamukhaṃ .

Yaṃ samāpajjanto asuko bhikkhu maraṇaṃ gacchati .

Anariya kammaṃ hetanti .

‘‘ Yadatthaṃ ’’ ti paṭipatti rasassādatthaṃ .

‘‘ Tadatthe ’’ ti tasmiṃ atthe .

Nirāmisa sukhaṃ nāma āmisarahita sukhaṃ .

Duvidhañhi sukhaṃ sāmisasukhañca nirāmisasukhañca .

Tattha ye loke iṭṭha kanta manāpiyā pañcakāmaguṇā nāma atthi .

Te kilesehi āmasitabbattā āmisā nāma .

Yañcasukhaṃ te āmise paṭicca uppajjati , taṃ sāmisasukhaṃ nāma .

Yaṃ loke dibbaṃ sukhaṃ mānusakaṃ sukhanti mamāyanti .

Yañca anubhavantaṃM0.321 mahājanaṃ sabbāni apāyabhaya vaṭṭabhayāni samparivārenti .

Jhānasukha maggasukha phalasukha nibbānasukhaṃ pana nirāmisasukhaṃ nāma .

Yaṃ nekkhammasukhanti ca pavivekasukhanti ca upasamasukhanti ca sambodhisukhanti ca vimuttisukhanti ca ariyasukhanti ca anavajjasukhanti ca vuccati .

Yañca anubhavantaṃ ariyajanaṃ sabbāni apāyabhaya vaṭṭabhayāni samparivajjanti .

‘‘ Assāditabbaṭṭhenā ’’ ti kilesapalibodhehi vimuttattā vipula gambhīra santa paṇītarasattā ca ahosukhaṃ ahosukhanti udāharantenapi assāditabbaṭṭhenāti .

Kammaṭṭhānasaṅgahānudīpanā niṭṭhitā .

Nigamagāthāsu .

262. Caritabbanti cārittaṃ .

Dasakusalakammapathadhammajātaṃ .

‘‘ Kulācārenā ’’ ti kulaparamparato āgatena ācārena .

‘‘ Ñāti mitta dhana bhogasampattiyā ’’ ti hetuatthe karaṇavacanaṃ .

‘‘ Visāle ’’ ti vipule .

‘‘ Tenā ’’ ti tassapadassa vibhatyanta dassanaṃ .

‘‘ Saddhāyā ’’ ti ratanattaye aveccappasādasaddhāvasena .

‘‘ Abhivuḍḍhānaṃ ’’ ti hānabhāgiya ṭhitibhāgiyabhāvaṃ atikkammavisesabhāgiya nibbedhabhāgiya bhāvapattivasena atissaya vuḍḍhānaṃ .

‘‘ Parisuddhānañcā ’’ ti attukkaṃsana paravambhanādi dosehi parisuddhānañca .

Naṃ naṃ janaṃ pātirakkhatīti nampo .

Diṭṭhadiṭṭhesu mettāvihārīti vuttaṃ hoti .

Āvhātabboti avhayo .

Nāmaṃ .

Nampo iti avhayo assāti nampavhayoti vacanattho .

‘‘ Paṇidhāyā ’’ ti patthetvāti atthaṃ nivatteti ‘‘ bhusaṃ nidhāyā ’’ tiādinā .

‘‘ Upādāya paṭiccā ’’ ti tassa padassa pariyāyadassanametaṃ .

‘‘ Attano mandabuddhīnaṃ ’’ ti paccakkhe dharamānānanti adhippāyo .

Tenāha ‘‘ pacchima janānaṃ vā ’’ ti .

Anukampanaṃ anukampo .

Kathaṃ nu kho ime janā abhidhammatthesu sukhena ājāneyyunti evaṃ pavatto cittabyāpāro .

Atthato anudayasaṅkhātā karuṇāyeva .

Tenāha ‘‘ anudayaṃM0.322 kāruññaṃ ’’ ti .

‘‘ Patthitaṃ ’’ ti vā sādhuvatassa yaṃ thero evarūpaṃ pakaraṇaṃ kareyyāti evaṃ cirakālaṃ patthitaṃ āsiṃsitanti attho .

‘‘ Khuddasikkhāṭīkāyaṃ ’’ ti porāṇaṭīkaṃ sandhāya vuttaṃ .

Somavihārotveva paññāyittha tasmiṃ dīpeti adhippāyo .

Gāthāyaṃ ‘‘ athā ’’ ti tasmiṃkāle .

‘‘ Etthā ’’ ti etasmiṃ nagare .

‘‘ Saddo ’’ ti kasmā rājā evarūpaṃ maṅgalahatthiṃ brāhmaṇānaṃ adāsi .

Netaṃ patirūpaṃ yaṃ raññā katanti evaṃ pavatto amanāpasaddo .

‘‘ Bheravo ’’ ti bhīrutājanako bhayānako .

‘‘ Sivīnaṃ ’’ ti siviraṭṭhavāsīnaṃ .

‘‘ Raṭṭhavaḍḍhane ’’ ti raṭṭhaṃ vaḍḍhetīti raṭṭhavaḍḍhano .

Hatthināgo .

So hi lakkhaṇasampanno ājāniyo hoti .

Yasmiṃ raṭṭhe taṃ abhimaṅgalaṃ karonti , tasmiṃ raṭṭhe devo sammā vassati , nānābhayupaddavā tasmiṃ nuppajjantīti lokasammato maṅgalahatthī hoti .

Tena vuttaṃ ‘‘ sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane ’’ ti .

‘‘ Vitthiṇṇo ’’ ti vitthārito .

Ativitthāroti vuttaṃ hoti .

Dhanīyanti mahājanehi daṭṭhuṃ patthīyantīti dhaññā .

Mahiddhikā .

Adhivasanti etthāti adhivāso .

Dhaññānaṃ adhivāsoti samāso .

Ajjhāvasiṃsu etthāti ajjhāvutthaṃ .

Kittiguṇavasena udenti uggacchantīti uditā .

Uditānaṃpi uditoti viggaho .

Tenāha ‘‘ nabhamajjhe ’’ tiādiṃ .

Sārajjanaṃ sārado .

Vigato sārado yassāti visārado .

Visāradassa bhāvo vesārajjaṃ .

Pariyattiyaṃ vesārajjaṃ pariyattivesārajjaṃ .

Tepiṭakapariyattiyaṃ veyyattiyaññāṇaṃ .

Taṃ ādi etissā paññāyāti pariyattivesārajjādi paññā .

Pāpato lajjanasīlāti lajjinoti āha ‘‘ pāpagarahino ’’ ti .

Pāpaṃ dhammaṃ garahantiādīnavaṃ kathayanti sīlenāti pāpagarahino .

‘‘ Anussarantū ’’ ti punappunaṃ sarantu .

Visesena bhavanti vepullaṃ gacchantīti vibhavā .

Puññāni ca tāni vibhavācāti puññavibhavā .

Vipulapuññānīti dassetuṃ ‘‘ vipulānaṃ ’’ tiādimāha .

Anuttariya dhammā nāma dassanānuttariya savanānuttariyādayo .

Loke bahūsu dassanesu ito uttaraṃ aññaṃ dassanaṃ nāma natthīti dassanānuttariyaṃ .

Ratanattayadassanaṃ .

Catusaccadassanañca .

RatanattayaguṇakathāsavanaṃM0.323 , khandhāyatana dhātu saccapaṭiccasamuppādakathāsavanañca savanānuttariyaṃ nāma .

Tesu ratanattayādīsu saddhā paṭilābho lābhānuttariyaṃ nāma .

Tesameva punappunaṃ saraṇaṃ anussatānuttariyaṃ nāma .

Ratanattaye catūhi paccayehi vā vattappaṭivattakaraṇena vā paricaraṇaṃ pāricariyānuttariyaṃ nāma .

Buddhapaññattāsu tīsu sikkhāsu samādāya sikkhanaṃ sikkhānuttariyaṃ nāma .

Tādise paññāvadātaguṇasobhādike guṇe avassaṃ bhajanti pāpuṇantīti tādisaguṇabhāgino .

‘‘ Bhavissāmā ’’ ti bhavituṃ ussāhaṃ karissāmāti vuttaṃ hoti .

Issues

選擇版本

Anudīpanīpāṭha

Anudīpanīpāṭha