Chaddisāpaṭicchādanakaṇḍavaṇṇanā
266. Iti bhagavā ettakena kathāmaggena evaṃ gahapatiputtassa ariyasāvako catūhi kāraṇehi akusalaṃ pahāya chahi kāraṇehi bhogānaṃ apāyamukhaṃ vajjetvā soḷasa mittāni sevanto gharāvāsaṃ saṇṭhapetvā dārabharaṇaṃ karonto dhammikena ājīvena jīvati , devamanussānañca antare aggikkhandho viya virocatīti vajjanīyadhammavajjanatthaṃ sevitabbadhammasevanatthañca ovādaṃ datvā idāni namassitabbā cha disā dassento kathañca gahapatiputtātiādimāha .
Tattha chaddisāpaṭicchādīti yathā chahi disāhi āgamanabhayaṃ na āgacchati , khemaṃ hoti nibbhayaṃ evaṃ viharanto ‘‘ chaddisāpaṭicchādī ’’ ti vuccati .
‘‘ Puratthimā disā mātāpitaro veditabbā ’’ tiādīsu mātāpitaro pubbupakāritāya puratthimā disāti veditabbā .
Ācariyā dakkhiṇeyyatāya dakkhiṇā disāti .
Puttadārā piṭṭhito anubandhanavasena pacchimā disāti .
Mittāmaccā yasmā so mittāmacce nissāya te te dukkhavisese uttarati , tasmā uttarā disāti .
Dāsakammakarā pādamūle patiṭṭhānavasena heṭṭhimā disāti .
Samaṇabrāhmaṇā guṇehi upari ṭhitabhāvena uparimā disāti veditabbā .
267. Bhato ne bharissāmīti ahaṃ mātāpitūhi thaññaṃ pāyetvā hatthapāde vaḍḍhetvā mukhena siṅghāṇikaṃ apanetvā nahāpetvā maṇḍetvā bhato bharito jaggito , svāhaṃ ajja te mahallake pādadhovananhāpanayāgubhattadānādīhi bharissāmi .
Kiccaṃ nesaṃ karissāmīti attano kammaṃ ṭhapetvā mātāpitūnaṃ rājakulādīsu uppannaṃ kiccaṃ
V3.123 gantvā karissāmi .Kulavaṃsaṃ saṇṭhapessāmīti mātāpitūnaṃ santakaṃ khettavatthuhiraññasuvaṇṇādiṃ avināsetvā rakkhantopi
P3.953 kulavaṃsaṃ saṇṭhapeti nāma .Mātāpitaro adhammikavaṃsato hāretvā
M3.136 dhammikavaṃse ṭhapentopi , kulavaṃsena āgatāni salākabhattādīni anupacchinditvā pavattentopi kulavaṃsaṃ saṇṭhapeti nāma .Idaṃ sandhāya vuttaṃ –
‘‘ kulavaṃsaṃ saṇṭhapessāmī ’’ ti .
Dāyajjaṃ paṭipajjāmīti mātāpitaro attano ovāde avattamāne micchāpaṭipanne dārake vinicchayaṃ patvā aputte karonti , te dāyajjārahā na honti .
Ovāde vattamāne pana kulasantakassa sāmike karonti , ahaṃ evaṃ vattissāmīti adhippāyena ‘‘ dāyajjaṃ paṭipajjāmī ’’ ti vuttaṃ .
Dakkhiṇaṃ anuppadassāmīti tesaṃ pattidānaṃ katvā tatiyadivasato paṭṭhāya dānaṃ anuppadassāmi .
Pāpā nivārentīti pāṇātipātādīnaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ ādīnavaṃ vatvā ,‘‘ tāta , mā evarūpaṃ karī ’’ ti nivārenti , katampi garahanti .
Kalyāṇe nivesentīti anāthapiṇḍiko viya lañjaṃ datvāpi sīlasamādānādīsu nivesenti .
Sippaṃ sikkhāpentīti attano ovāde ṭhitabhāvaṃ ñatvā vaṃsānugataṃ muddāgaṇanādisippaṃ sikkhāpenti .
Patirūpenāti kulasīlarūpādīhi anurūpena .
Samaye dāyajjaṃ niyyādentīti samaye dhanaṃ denti .
Tattha niccasamayo kālasamayoti dve samayā .
Niccasamaye denti nāma ‘‘ uṭṭhāya samuṭṭhāya imaṃ gaṇhitabbaṃ gaṇha , ayaṃ te paribbayo hotu , iminā kusalaṃ karohī ’’ ti denti .
Kālasamaye denti nāma sikhāṭhapanaāvāhavivāhādisamaye denti .
Apica pacchime kāle maraṇamañce nipannassa ‘‘ iminā kusalaṃ karohī ’’ ti dentāpi samaye denti nāma .
Paṭicchannā hotīti yaṃ puratthimadisato bhayaṃ āgaccheyya , yathā taṃ nāgacchati , evaṃ pihitā hoti .
Sace hi puttā vippaṭipannā , assu , mātāpitaro daharakālato paṭṭhāya jagganādīhi sammā paṭipannā , ete dārakā , mātāpitūnaṃ appatirūpāti etaṃ bhayaṃ āgaccheyya .
Puttā sammā paṭipannā , mātāpitaro vippaṭipannā , mātāpitaro puttānaṃ nānurūpāti etaṃ bhayaṃ āgaccheyya .
Ubhosu vippaṭipannesu duvidhampi taṃ bhayaṃ hoti .
Sammā
P3.954 paṭipannesu sabbaṃ na hoti .Tena vuttaṃ –
‘‘ paṭicchannā hoti khemā appaṭibhayā ’’ ti .
Evañca
V3.124 pana vatvā bhagavā siṅgālakaṃ etadavoca –‘‘ na kho te , gahapatiputta , pitā lokasammataṃ puratthimaṃ disaṃ namassāpeti .
Mātāpitaro pana
M3.137 puratthimadisāsadise katvā namassāpeti .Ayañhi te pitarā puratthimā disā akkhātā , no aññā ’’ ti .
268. Uṭṭhānenāti āsanā uṭṭhānena .
Antevāsikena hi ācariyaṃ dūratova āgacchantaṃ disvā āsanā vuṭṭhāya paccuggamanaṃ katvā hatthato bhaṇḍakaṃ gahetvā āsanaṃ paññapetvā nisīdāpetvā bījanapādadhovanapādamakkhanāni kātabbāni .
Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ uṭṭhānenā ’’ ti .
Upaṭṭhānenāti divasassa tikkhattuṃ upaṭṭhānagamanena .
Sippuggahaṇakāle pana avassakameva gantabbaṃ hoti .
Sussūsāyāti saddahitvā savanena .
Asaddahitvā suṇanto hi visesaṃ nādhigacchati .
Pāricariyāyāti avasesakhuddakapāricariyāya .
Antevāsikena hi ācariyassa pātova vuṭṭhāya mukhodakadantakaṭṭhaṃ datvā bhattakiccakālepi pānīyaṃ gahetvā paccupaṭṭhānādīni katvā vanditvā gantabbaṃ .
Kiliṭṭhavatthādīni dhovitabbāni , sāyaṃ nahānodakaṃ paccupaṭṭhapetabbaṃ .
Aphāsukāle upaṭṭhātabbaṃ .
Pabbajitenapi sabbaṃ antevāsikavattaṃ kātabbaṃ .
Idaṃ sandhāya vuttaṃ –
‘‘ pāricariyāyā ’’ ti .
Sakkaccaṃ sippapaṭiggahaṇenāti sakkaccaṃ paṭiggahaṇaṃ nāma thokaṃ gahetvā bahuvāre sajjhāyakaraṇaṃ , ekapadampi visuddhameva gahetabbaṃ .
Suvinītaṃ vinentīti ‘‘ evaṃ te nisīditabbaṃ , evaṃ ṭhātabbaṃ , evaṃ khāditabbaṃ , evaṃ bhuñjitabbaṃ , pāpamittā vajjetabbā , kalyāṇamittā sevitabbā ’’ ti evaṃ ācāraṃ sikkhāpenti vinenti .
Suggahitaṃ gāhāpentīti yathā suggahitaṃ gaṇhāti , evaṃ atthañca byañjanañca sodhetvā payogaṃ dassetvā gaṇhāpenti .
Mittāmaccesu paṭiyādentīti ‘‘ ayaṃ amhākaṃ antevāsiko byatto bahussuto mayā samasamo , etaṃ sallakkheyyāthā ’’ ti evaṃ guṇaṃ kathetvā mittāmaccesu patiṭṭhapenti .
Disāsu parittāṇaṃ karontīti sippasikkhāpanenevassa sabbadisāsu
P3.955 rakkhaṃ karonti .Uggahitasippo hi yaṃ yaṃ disaṃ gantvā sippaṃ dasseti , tattha tatthassa lābhasakkāro uppajjati .
So ācariyena kato nāma hoti , guṇaṃ kathentopissa mahājano ācariyapāde dhovitvā vasitaantevāsiko
M3.138 vata ayanti paṭhamaṃ ācariyasseva guṇaṃ kathenti , brahmalokappamāṇopissa lābho uppajjamāno ācariyasantakova hoti .Apica yaṃ vijjaṃ parijappitvā gacchantaṃ aṭaviyaṃ corā na passanti , amanussā vā dīghajātiādayo vā na viheṭhenti , taṃ sikkhāpentāpi disāsu parittāṇaṃ karonti .
Yaṃ vā so disaṃ gato hoti , tato
V3.125 kaṅkhaṃ uppādetvā attano santikaṃ āgatamanusse ‘‘ etissaṃ disāyaṃ amhākaṃ antevāsiko vasati , tassa ca mayhañca imasmiṃ sippe nānākaraṇaṃ natthi , gacchatha tameva pucchathā ’’ ti evaṃ antevāsikaṃ paggaṇhantāpi tassa tattha lābhasakkāruppattiyā parittāṇaṃ karonti nāma , patiṭṭhaṃ karontīti attho .Sesamettha purimanayeneva yojetabbaṃ .
269. Tatiyadisāvāre sammānanāyāti devamāte tissamāteti evaṃ sambhāvitakathākathanena .
Anavamānanāyāti yathā dāsakammakarādayo pothetvā viheṭhetvā kathenti , evaṃ hīḷetvā vimānetvā akathanena .
Anaticariyāyāti taṃ atikkamitvā bahi aññāya itthiyā saddhiṃ paricaranto taṃ aticarati nāma , tathā akaraṇena .
Issariyavossaggenāti itthiyo hi mahālatāsadisampi ābharaṇaṃ labhitvā bhattaṃ vicāretuṃ alabhamānā kujjhanti , kaṭacchuṃ hatthe ṭhapetvā tava ruciyā karohīti bhattagehe vissaṭṭhe sabbaṃ issariyaṃ vissaṭṭhaṃ nāma hoti , evaṃ karaṇenāti attho .
Alaṅkārānuppadānenāti attano vibhavānurūpena alaṅkāradānena .
Susaṃvihitakammantāti yāgubhattapacanakālādīni anatikkamitvā tassa tassa sādhukaṃ karaṇena suṭṭhu saṃvihitakammantā .
Saṅgahitaparijanāti sammānanādīhi ceva paheṇakapesanādīhi ca saṅgahitaparijanā .
Idha parijano nāma sāmikassa ceva attano ca ñātijano .
Anaticārinīti sāmikaṃ muñcitvā aññaṃ manasāpi na pattheti .
Sambhatan ti kasivāṇijjādīni katvā ābhatadhanaṃ .
Dakkhā
P3.956 ca hotīti yāgubhattasampādanādīsu chekā nipuṇā hoti .Analasāti nikkosajjā .
Yathā aññā kusītā nisinnaṭṭhāne nisinnāva honti ṭhitaṭṭhāne ṭhitāva , evaṃ ahutvā vipphāritena cittena sabbakiccāni nipphādeti .
Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ .
270. Catutthadisāvāre
M3.139 avisaṃvādanatāyāti yassa yassa nāmaṃ gaṇhāti , taṃ taṃ avisaṃvādetvā idampi amhākaṃ gehe atthi , idampi atthi , gahetvā gacchāhīti evaṃ avisaṃvādetvā dānena .Aparapajā cassa paṭipūjentīti sahāyassa puttadhītaro pajā nāma , tesaṃ pana puttadhītaro ca nattupanattakā ca aparapajā nāma .
Te paṭipūjenti keḷāyanti mamāyanti maṅgalakālādīsu tesaṃ maṅgalādīni karonti .
Sesamidhāpi purimanayeneva veditabbaṃ .
271. Yathābalaṃ kammantasaṃvidhānenāti daharehi kātabbaṃ mahallakehi , mahallakehi vā kātabbaṃ daharehi , itthīhi kātabbaṃ purisehi , purisehi vā kātabbaṃ itthīhi akāretvā tassa tassa balānurūpeneva kammantasaṃvidhānena .
Bhattavetanānuppadānenāti ayaṃ khuddakaputto , ayaṃ ekavihārīti
V3.126 tassa tassa anurūpaṃ sallakkhetvā bhattadānena ceva paribbayadānena ca .Gilānupaṭṭhānenāti aphāsukakāle kammaṃ akāretvā sappāyabhesajjādīni datvā paṭijagganena .
Acchariyānaṃ rasānaṃ saṃvibhāgenāti acchariye madhurarase labhitvā sayameva akhāditvā tesampi tato saṃvibhāgakaraṇena .
Samaye vossaggenāti niccasamaye ca kālasamaye ca vossajjanena .
Niccasamaye vossajjanaṃ nāma sakaladivasaṃ kammaṃ karontā kilamanti .
Tasmā yathā na kilamanti , evaṃ velaṃ ñatvā vissajjanaṃ .
Kālasamaye vossaggo nāma chaṇanakkhattakīḷādīsu alaṅkārabhaṇḍakhādanīyabhojanīyādīni datvā vissajjanaṃ .
Dinnādāyinoti corikāya kiñci agahetvā sāmikehi dinnasseva ādāyino .
Sukatakammakarāti ‘‘ kiṃ etassa kammena katena , na mayaṃ
P3.957 kiñci labhāmā ’’ ti anujjhāyitvā tuṭṭhahadayā yathā taṃ kammaṃ sukataṃ hoti , evaṃ kārakā .Kittivaṇṇaharāti parisamajjhe kathāya sampattāya ‘‘ ko amhākaṃ sāmikehi sadiso atthi , mayaṃ attano dāsabhāvampi na jānāma , tesaṃ sāmikabhāvampi na jānāma , evaṃ no anukampantī ’’ ti guṇakathāhārakā .
Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ .
272. Mettena kāyakammenātiādīsu mettacittaṃ paccupaṭṭhapetvā katāni kāyakammādīni mettāni nāma vuccanti .
Tattha bhikkhū nimantessāmīti vihāragamanaṃ
M3.140 , dhamakaraṇaṃ gahetvā udakaparissāvanaṃ , piṭṭhiparikammapādaparikammādikaraṇañca mettaṃ kāyakammaṃ nāma .Bhikkhū piṇḍāya paviṭṭhe disvā ‘‘ sakkaccaṃ yāguṃ detha , bhattaṃ dethā ’’ tiādivacanañceva , sādhukāraṃ datvā dhammasavanañca sakkaccaṃ paṭisanthārakaraṇādīni ca mettaṃ vacīkammaṃ nāma .
‘‘ Amhākaṃ kulūpakattherā averā hontu abyāpajjā ’’ ti evaṃ cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma .
Anāvaṭadvāratāyāti apihitadvāratāya .
Tattha sabbadvārāni vivaritvāpi sīlavantānaṃ adāyako akārako pihitadvāroyeva .
Sabbadvārāni pana pidahitvāpi tesaṃ dāyako kārako vivaṭadvāroyeva .
Iti sīlavantesu gehadvāraṃ āgatesu santaṃyeva natthīti avatvā dātabbaṃ .
Evaṃ anāvaṭadvāratā nāma hoti .
Āmisānuppadānenāti purebhattaṃ paribhuñjitabbakaṃ āmisaṃ nāma , tasmā sīlavantānaṃ yāgubhattasampadānenāti attho .
Kalyāṇena manasā anukampantīti ‘‘ sabbe sattā sukhitā hontu averā arogā abyāpajjā ’’ ti evaṃ hitapharaṇena .
Apica upaṭṭhākānaṃ gehaṃ aññe sīlavante sabrahmacārī gahetvā pavisantāpi kalyāṇena cetasā anukampanti nāma .
Sutaṃ pariyodāpentīti yaṃ tesaṃ pakatiyā sutaṃ atthi , tassa atthaṃ kathetvā kaṅkhaṃ vinodenti , tathattāya vā paṭipajjāpenti .
Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ .
273. Alamattoti
V3.127 puttadārabharaṇaṃ katvā agāraṃ ajjhāvasanasamattho .Paṇḍitoti disānamassanaṭṭhāne paṇḍito hutvā .
Saṇhoti
P3.958 sukhumatthadassanena saṇhavācābhaṇanena vā saṇho hutvā .Paṭibhānavāti disānamassanaṭṭhāne paṭibhānavā hutvā nivātavuttīti nīcavutti .
Atthaddhoti thambharahito .
Uṭṭhānakoti uṭṭhānavīriyasampanno .
Analasoti nikkosajjo .
Acchinnavuttīti nirantarakaraṇavasena akhaṇḍavutti .
Medhāvīti ṭhānuppattiyā paññāya samannāgato .
Saṅgāhakoti catūhi saṅgahavatthūhi saṅgahakaro .
Mittakaroti mittagavesano .
Vadaññūti pubbakārinā , vuttavacanaṃ jānāti .
Sahāyakassa gharaṃ gatakāle ‘‘ mayhaṃ sahāyakassa veṭhanaṃ detha , sāṭakaṃ detha , manussānaṃ bhattavetanaṃ dethā ’’ ti vuttavacanamanussaranto tassa attano gehaṃ
M3.141 āgatassa tattakaṃ vā tato atirekaṃ vā paṭikattāti attho .Apica sahāyakassa gharaṃ gantvā imaṃ nāma gaṇhissāmīti āgataṃ sahāyakaṃ lajjāya gaṇhituṃ asakkontaṃ anicchāritampi tassa vācaṃ ñatvā yena atthena so āgato , taṃ nipphādento vadaññū nāma .
Yena yena vā pana sahāyakassa ūnaṃ hoti , oloketvā taṃ taṃ dentopi vadaññūyeva .
Netāti taṃ taṃ atthaṃ dassento paññāya netā .
Vividhāni kāraṇāni dassento netīti vinetā .
Punappunaṃ netīti anunetā .
Tattha tatthāti tasmiṃ tasmiṃ puggale .
Rathassāṇīva yāyatoti yathā āṇiyā satiyeva ratho yāti , asati na yāti , evaṃ imesu saṅgahesu satiyeva loko vattati , asati na vattati .
Tena vuttaṃ –
‘‘ ete kho saṅgahā loke , rathassāṇīva yāyato ’’ ti .
Na mātā puttakāraṇāti yadi mātā ete saṅgahe puttassa na kareyya , puttakāraṇā mānaṃ vā pūjaṃ vā na labheyya .
Saṅgahā eteti upayogavacane paccattaṃ .
‘‘ Saṅgahe ete ’’ ti vā pāṭho .
Sammapekkhantīti sammā pekkhanti .
Pāsaṃsā ca bhavantīti pasaṃsanīyā ca bhavanti .
274. Iti bhagavā yā disā sandhāya te gahapatiputta pitā āha ‘‘ disā namasseyyāsī ’’ ti , imā tā cha disā .
Yadi tvaṃ pitu vacanaṃ karosi , imā disā namassāti dassento siṅgālassa pucchāya ṭhatvā desanaṃ matthakaṃ pāpetvā rājagahaṃ piṇḍāya
P3.959 pāvisiV3.128 .Siṅgālakopi saraṇesu patiṭṭhāya cattālīsakoṭidhanaṃ buddhasāsane vikiritvā puññakammaṃ katvā saggaparāyaṇo ahosi .
Imasmiñca pana sutte yaṃ gihīhi kattabbaṃ kammaṃ nāma , taṃ akathitaṃ natthi , gihivinayo nāmāyaṃ suttanto .
Tasmā imaṃ sutvā yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamānassa vuddhiyeva pāṭikaṅkhā , no parihānīti .
Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya
Siṅgālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .