Tikavaṇṇanā

305. Iti dukavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni tikavasena dassetuṃ puna ārabhi .

Tattha lubbhatīti lobho .

Akusalañca taṃ mūlañca , akusalānaṃ vā mūlanti akusalamūlaṃ .

Dussatīti doso .

Muyhatīti moho .

Tesaṃ paṭipakkhanayena alobhādayo veditabbā .

Duṭṭhu caritāni , virūpāni vā caritānīti duccaritāni .

Kāyena duccaritaṃ , kāyato vā pavattaṃ duccaritanti kāyaduccaritaṃ .

Sesesupi eseva nayo .

Suṭṭhu caritāni , sundarāni vā caritānīti sucaritāni .

Dvepi cete tikā paṇṇattiyā vā kammapathehi vā kathetabbā .

Paññattiyā tāva kāyadvāre paññattasikkhāpadassa vītikkamo kāyaduccaritaṃ .

Avītikkamo kāyasucaritaṃ .

Vacīdvāre paññattasikkhāpadassa vītikkamo vacīduccaritaṃ , avītikkamo vacīsucaritaṃ .

Ubhayattha paññattassa sikkhāpadassa vītikkamova manoduccaritaṃ , avītikkamo manosucaritaṃ .

Ayaṃ paṇṇattikathā .

Pāṇātipātādayo pana tisso cetanā kāyadvārepi vacīdvārepi uppannā kāyaduccaritaṃ .

Catasso musāvādādicetanā vacīduccaritaṃ .

Abhijjhā byāpādo micchādiṭṭhīti tayo cetanāsampayuttadhammā manoduccaritaṃ .

Pāṇātipātādīhi viramantassa uppannā tissoM3.168 cetanāpi viratiyopi kāyasucaritaṃ .

Musāvādādīhi viramantassa catasso cetanāpi viratiyopi vacīsucaritaṃ .

Anabhijjhā abyāpādo sammādiṭṭhīti tayo cetanāsampayuttadhammāP3.986 manosucaritanti ayaṃ kammapathakathā .

Kāmapaṭisaṃyutto vitakko kāmavitakko .

Byāpādapaṭisaṃyutto vitakko byāpādavitakko .

Vihiṃsāpaṭisaṃyutto vitakko vihiṃsāvitakko .

Tesu dve sattesupi saṅkhāresupi uppajjanti .

Kāmavitakko hi piye manāpe satte vā saṅkhāre vā vitakkentassa uppajjati .

ByāpādavitakkoV3.153 appiye amanāpe satte vā saṅkhāre vā kujjhitvā olokanakālato paṭṭhāya yāva vināsanā uppajjati .

Vihiṃsāvitakko saṅkhāresu nuppajjati .

Saṅkhāro hi dukkhāpetabbo nāma natthi .

Ime sattā haññantu vā ucchijjantu vā vinassantu vā mā vā ahesunti cintanakāle pana sattesu uppajjati .

Nekkhammapaṭisaṃyutto vitakko nekkhammavitakko .

So asubhapubbabhāge kāmāvacaro hoti .

Asubhajjhāne rūpāvacaro .

Taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppannamaggaphalakāle lokuttaro .

Abyāpādapaṭisaṃyutto vitakko abyāpādavitakko .

So mettāpubbabhāge kāmāvacaro hoti .

Mettājhāne rūpāvacaro .

Taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppannamaggaphalakāle lokuttaro .

Avihiṃsāpaṭisaṃyutto vitakko avihiṃsāvitakko .

So karuṇāpubbabhāge kāmāvacaro .

Karuṇājhāne rūpāvacaro .

Taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppannamaggaphalakāle lokuttaro .

Yadā alobho sīsaṃ hoti , tadā itare dve tadanvāyikā bhavanti .

Yadā mettā sīsaṃ hoti , tadā itare dve tadanvāyikā bhavanti .

Yadā karuṇā sīsaṃ hoti , tadā itare dve tadanvāyikā bhavantīti .

Kāmasaṅkappādayo vuttanayeneva veditabbā .

Desanāmattameva hetaṃ .

Atthato pana kāmavitakkādīnañca kāmasaṅkappādīnañca nānākaraṇaṃ natthi .

Kāmapaṭisaṃyuttā saññā kāmasaññā .

Byāpādapaṭisaṃyuttā saññā byāpādasaññā .

Vihiṃsāpaṭisaṃyuttā saññā vihiṃsāsaññā .

Tāsampi kāmavitakkādīnaṃM3.169 viya uppajjanākāro veditabbo .

Taṃsampayuttāyeva hi etā .

Nekkhammasaññādayo pi nekkhammavitakkādisampayuttāyeva .

Tasmā tāsampi tatheva kāmāvacarādibhāvo veditabbo .

Kāmadhātuādīsu ‘‘ kāmapaṭisaṃyutto takko vitakko micchāsaṅkappo .

Ayaṃ vuccati kāmadhātu .

Sabbepi akusalāP3.987 dhammā kāmadhātū ’’ ti ayaṃ kāmadhātu .

‘‘ Byāpādapaṭisaṃyutto takko vitakko micchāsaṅkappo .

Ayaṃ vuccati byāpādadhātu .

Dasasu āghātavatthūsu cittassa āghāto paṭighāto anattamanatā cittassā ’’ ti ayaṃ byāpādadhātu .

‘‘ Vihiṃsā paṭisaṃyutto takko vitakko micchāsaṅkappo .

Ayaṃ vuccati vihiṃsādhātu .

Idhekacco pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā rajjuyā vā aññataraññatarena vā satte viheṭhetī ’’ ti ayaṃ vihiṃsādhātu .

Tattha dve kathā sabbasaṅgāhikā ca asambhinnā ca .

Tattha kāmadhātuyā gahitāya itarā dve gahitāva honti , tato pana nīharitvā ayaṃ byāpādadhātu ayaṃ vihiṃsādhātūti dassetīti ayaṃ sabbasaṅgāhikakathā nāma .

Kāmadhātuṃ kathento pana bhagavā byāpādadhātuṃ byāpādadhātuṭṭhāneV3.154 , vihiṃsādhātuṃ vihiṃsādhātuṭṭhāne ṭhapetvā avasesaṃ kāmadhātu nāmāti kathesīti ayaṃ asambhinnakathā nāma .

Nekkhammadhātuādīsu ‘‘ nekkhammapaṭisaṃyutto takko vitakko sammāsaṅkappo .

Ayaṃ vuccati nekkhammadhātu .

Sabbepi kusalā dhammā nekkhammadhātū ’’ ti ayaṃ nekkhammadhātu .

‘‘ Abyāpādapaṭisaṃyutto takko … pe … ayaṃ vuccati abyāpādadhātu .

Yā sattesu metti … pe … mettācetovimuttī ’’ ti ayaṃ abyāpādadhātu .

‘‘ Avihiṃsāpaṭisaṃyutto takko … pe … ayaṃ vuccati avihiṃsādhātu .

Yā sattesu karuṇā … pe … karuṇācetovimuttī ’’ ti ayaṃ avihiṃsādhātu .

Idhāpi vuttanayeneva dve kathā veditabbā .

Aparāpi tisso dhātuyoti aññāpi suññataṭṭhena tisso dhātuyo .

Tāsu ‘‘ tattha katamā kāmadhātu ?

Heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā ’’ ti evaṃ vitthārito kāmabhavo kāmadhātu nāma .

‘‘ Heṭṭhato brahmalokaṃ pariyantaṃ karitvā ākāsānañcāyatanupage deve pariyantaṃ karitvā ’’ ti evaṃ vitthāritā pana rūpārūpabhavā itarā dve dhātuyo .

Dhātuyā āgataṭṭhānamhi hi bhavena paricchinditabbā .

Bhavassa āgataṭṭhāne dhātuyā paricchinditabbā .

Idha bhavena paricchedo kathito .

RūpadhātuādīsuM3.170 rūpārūpadhātuyo rūpārūpabhavāyeva .

Nirodhadhātuyā nibbānaṃ kathitaṃ .

Hīnā dīsu hīnā dhātūti dvādasa akusalacittuppādā .

Avasesā tebhūmakadhammāP3.988 majjhimadhātu .

Nava lokuttaradhammā paṇītadhātu .

Kāmataṇhāti pañcakāmaguṇiko rāgo .

Rūpārūpabhavesu pana rāgo jhānanikantisassatadiṭṭhisahagato rāgo bhavavasena patthanā bhavataṇhā .

Ucchedadiṭṭhisahagato rāgo vibhavataṇhā .

Apica ṭhapetvā pacchimaṃ taṇhādvayaṃ sesataṇhā kāmataṇhā nāma .

Yathāha ‘‘ tattha katamā bhavataṇhā ?

Bhavadiṭṭhisahagato rāgo sārāgo cittassa sārāgo .

Ayaṃ vuccati bhavataṇhā .

Tattha katamā vibhavataṇhā ?

Ucchedadiṭṭhisahagato rāgo sārāgo cittassa sārāgo , ayaṃ vuccati vibhavataṇhā .

Avasesā taṇhā kāmataṇhā ’’ ti .

Puna kāmataṇhādīsu pañcakāmaguṇiko rāgo kāmataṇhā .

Rūpārūpabhavesu chandarāgo itarā dve taṇhā .

Abhidhamme panetā ‘‘ kāmadhātupaṭisaṃyutto … pe … arūpadhātupaṭisaṃyutto ’’ ti evaṃ vitthāritā .

Iminā vārena kiṃ dasseti ?

Sabbepi tebhūmakā dhammā rajanīyaṭṭhena taṇhāvatthukāti sabbataṇhā kāmataṇhāya pariyādiyitvā tato nīharitvā itarā dve taṇhā dasseti .

Rūpataṇhādīsu rūpabhaveV3.155 chandarāgo rūpataṇhā .

Arūpabhave chandarāgo arūpataṇhā .

Ucchedadiṭṭhisahagato rāgo nirodhataṇhā .

Saṃyojanattike vaṭṭasmiṃ saṃyojayanti bandhantīti saṃyojanāni .

Sati rūpādibhede kāye diṭṭhi , vijjamānā vā kāye diṭṭhīti sakkāyadiṭṭhi .

Vicinanto etāya kicchati , na sakkoti sanniṭṭhānaṃ kātunti vicikicchā .

Sīlañca vatañca parāmasatīti sīlabbataparāmāso .

Atthato pana ‘‘ rūpaṃ attato samanupassatī ’’ tiādinā nayena āgatā vīsativatthukā diṭṭhi sakkāyadiṭṭhi nāma .

‘‘ Satthari kaṅkhatī ’’ tiādinā nayena āgatā aṭṭhavatthukā vimati vicikicchā nāma .

‘‘ Idhekacco sīlena suddhi vatena suddhi sīlabbatena suddhīti sīlaṃ parāmasati , vataṃ parāmasati , sīlabbataṃ parāmasati .

Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigatan ’’ tiādinā nayena āgato vipariyesaggāho sīlabbataparāmāso nāma .

TayoM3.171 āsavāti ettha cirapārivāsiyaṭṭhena vā āsavanaṭṭhena vā āsavā .

Tattha ‘‘ purimā , bhikkhave , koṭi na paññāyati avijjāya , ito pubbe avijjā nāhosi , atha pacchā samabhavī ’’ ti ,‘‘ purimāP3.989 , bhikkhave , koṭi na paññāyati bhavataṇhāya bhavadiṭṭhiyā , ito pubbe bhavadiṭṭhi nāhosi , atha pacchā samabhavī ’’ ti evaṃ tāva cirapārivāsiyaṭṭhena āsavā veditabbā .

Cakkhuto rūpe savati āsavati sandati pavattati .

Sotato sadde .

Ghānato gandhe .

Jivhāto rase .

Kāyato phoṭṭhabbe .

Manato dhamme savati āsavati sandati pavattatīti evaṃ āsavanaṭṭhena āsavāti veditabbā .

Pāḷiyaṃ pana katthaci dve āsavā āgatā ‘‘ diṭṭhadhammikā ca āsavā samparāyikā ca āsavā ’’ ti , katthaci ‘‘ tayome , bhikkhave , āsavā .

Kāmāsavo bhavāsavo avijjāsavo ’’ ti tayo .

Abhidhamme teyeva diṭṭhāsavena saddhiṃ cattāro .

Nibbedhikapariyāye ‘‘ atthi , bhikkhave , āsavā nirayagāminiyā , atthi āsavā tiracchānayonigāminiyā , atthi āsavā pettivisayagāminiyā , atthi āsavā manussalokagāminiyā atthi āsavā devalokagāminiyā ’’ ti evaṃ pañca .

Chakkanipāte āhuneyyasutte ‘‘ atthi , bhikkhave , āsavā saṃvarā pahātabbā , atthi āsavā paṭisevanā pahātabbā , atthi āsavā parivajjanā pahātabbā , atthi āsavā adhivāsanā pahātabbā , atthi āsavā vinodanā pahātabbā , atthi āsavā bhāvanā pahātabbā ’’ ti evaṃ cha .

Sabbāsavapariyāye teyeva dassanāpahātabbehi saddhiṃ satta .

Imasmiṃ pana saṅgītisutte tayo .

Tattha ‘‘ yo kāmesu kāmacchando ’’ ti evaṃ vutto pañcakāmaguṇikoV3.156 rāgo kāmāsavo nāma .

‘‘ Yo bhavesu bhavacchando ’’ ti evaṃ vutto sassatadiṭṭhisahagato rāgo , bhavavasena vā patthanā bhavāsavo nāma .

‘‘ Dukkhe aññāṇan ’’ tiādinā nayena āgatā avijjā avijjāsavo nāmāti .

Kāmabhavādayo kāmadhātuādivasena vuttāyeva .

Kāmesanādīsu ‘‘ tattha katamā kāmesanā ?

Yo kāmesu kāmacchando kāmajjhosānaṃ , ayaṃ vuccati kāmesanā ’’ ti evaṃ vutto kāmagavesanarāgo kāmesanā nāma .

‘‘ Tattha katamā bhavesanā ?

Yo bhavesuM3.172 bhavacchando bhavajjhosānaṃ , ayaṃ vuccati bhavesanā ’’ ti evaṃ vutto bhavagavesanarāgo bhavesanā nāma .

‘‘ Tattha katamā brahmacariyesanā ?

Sassato lokoti vā … pe … neva hoti na nahoti tathāgato parammaraṇāti vā , yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ vipariyesaggāhoP3.990 , ayaṃ vuccati brahmacariyesanā ’’ ti evaṃ vuttā diṭṭhigatikasammatassa brahmacariyassa gavesanadiṭṭhi brahmacariyesanā nāma .

Na kevalañca bhavarāgadiṭṭhiyova , tadekaṭṭhaṃ kammampi esanāyeva .

Vuttañhetaṃ ‘‘ tattha katamā kāmesanā ?

Kāmarāgo tadekaṭṭhaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ , ayaṃ vuccati kāmesanā .

Tattha katamā bhavesanā ?

Bhavarāgo tadekaṭṭhaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ , ayaṃ vuccati bhavesanā .

Tattha katamā brahmacariyesanā ?

Antaggāhikā diṭṭhi tadekaṭṭhaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ , ayaṃ vuccati brahmacariyesanā ’’ ti .

Vidhāsu ‘‘ kathaṃvidhaṃ sīlavantaṃ vadanti , kathaṃvidhaṃ paññavantaṃ vadantī ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .1.95) ākārasaṇṭhānaṃ vidhā nāma .

‘‘ Ekavidhena ñāṇavatthu duvidhena ñāṇavatthū ’’ tiādīsu ( vibha .751) koṭṭhāso .

‘‘ Seyyohamasmīti vidhā ’’ tiādīsu ( vibha .920) māno vidhā nāma .

Idha so adhippeto .

Māno hi seyyādivasena vidahanato vidhāti vuccati .

Seyyohamasmīti iminā seyyasadisahīnānaṃ vasena tayo mānā vuttā .

Sadisahīnesupi eseva nayo .

Ayañhi māno nāma seyyassa tividho , sadisassa tividho , hīnassa tividhoti navavidho hoti .

Tattha ‘‘ seyyassa seyyohamasmī ’’ ti māno rājūnañceva pabbajitānañca uppajjati .

Rājā hi raṭṭhena vā dhanavāhanehi vā ‘‘ ko mayā sadiso atthī ’’ ti etaṃ mānaṃ karotiV3.157 .

Pabbajitopi sīladhutaṅgādīhi ‘‘ ko mayā sadiso atthī ’’ ti etaṃ mānaṃ karoti .

‘‘ Seyyassa sadisohamasmī ’’ ti mānopi etesaṃyeva uppajjati .

Rājā hi raṭṭhena vā dhanavāhanehi vā aññarājūhi saddhiṃ mayhaṃ kiṃ nānākaraṇanti etaṃ mānaṃ karoti .

Pabbajitopi sīladhutaṅgādīhipi aññena bhikkhunā mayhaṃ kiṃ nānākaraṇanti etaṃ mānaṃ karoti .

‘‘ Seyyassa hīnohamasmī ’’ ti mānopi etesaṃyeva uppajjati .

YassaM3.173 hi rañño raṭṭhaṃ vā dhanavāhanādīni vā nātisampannāni honti , so mayhaṃ rājāti vohāramukhamattameva , kiṃ rājā nāma ahanti etaṃ mānaṃ karoti .

Pabbajitopi appalābhasakkāro ahaṃ dhammakathiko bahussuto mahātheroti kathāmattakameva , kiṃ dhammakathiko nāmāhaṃ kiṃ bahussuto kiṃ mahāthero yassa me lābhasakkāro natthītiP3.991 etaṃ mānaṃ karoti .

‘‘ Sadisassa seyyohamasmī ’’ ti mānādayo amaccādīnaṃ uppajjanti .

Amacco vā hi raṭṭhiyo vā bhogayānavāhanādīhi ko mayā sadiso añño rājapuriso atthīti vā mayhaṃ aññehi saddhiṃ kiṃ nānākaraṇanti vā amaccoti nāmameva mayhaṃ , ghāsacchādanamattampi me natthi , kiṃ amacco nāmāhanti vā ete māne karoti .

‘‘ Hīnassa seyyohamasmī ’’ ti mānādayo dāsādīnaṃ uppajjanti .

Dāso hi mātito vā pitito vā ko mayā sadiso añño dāso nāma atthi , aññe jīvituṃ asakkontā kucchihetu dāsā jātā , ahaṃ pana paveṇīāgatattā seyyoti vā paveṇīāgatabhāvena ubhatosuddhikadāsattena asukadāsena nāma saddhiṃ kiṃ mayhaṃ nānākaraṇanti vā kucchivasenāhaṃ dāsabya upagato , mātāpitukoṭiyā pana me dāsaṭṭhānaṃ natthi , kiṃ dāso nāma ahanti vā ete māne karoti .

Yathā ca dāso , evaṃ pukkusacaṇḍālādayopi ete māne karontiyeva .

Ettha ca seyyassa seyyohamasmīti , ca sadisassa sadisohamasmīti ca hīnassa hīnohamasmīti ca ime tayo mānā yāthāvamānā nāma arahattamaggavajjhā .

Sesā cha mānā ayāthāvamānā nāma paṭhamamaggavajjhā .

Tayo addhāti tayo kālā .

Atīto addhātiādīsu dvepariyāyā suttantapariyāyo ca abhidhammapariyāyo ca .

Suttantapariyāyena paṭisandhito pubbe atīto addhā nāma .

Cutito pacchā anāgato addhā nāma .

Saha cutipaṭisandhīhi tadantaraṃ paccuppanno addhā nāma .

Abhidhammapariyāyena tīsu khaṇesu bhaṅgato uddhaṃ atīto addhā nāma .

Uppādato pubbe anāgatoV3.158 addhā nāma .

Khaṇattaye paccuppanno addhā nāma .

Atītādibhedo ca nāma ayaṃ dhammānaṃ hoti , na kālassa .

AtītādibhedeM3.174 pana dhamme upādāya idha paramatthato avijjamānopi kālo teneva vohārena vuttoti veditabbo .

Tayo antāti tayo koṭṭhāsā .

‘‘ Kāyabandhanassa anto jīratī ’’ tiādīsu ( cūḷava .278) hi antoyeva anto .

‘‘ Esevanto dukkhassā ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .2.51) parabhāgo anto .

‘‘ Antamidaṃ , bhikkhave , jīvikānan ’’ ti ( saṃ . ni .3.80) ettha lāmakabhāvo anto .

‘‘ Sakkāyo kho , āvuso , paṭhamo anto ’’ tiādīsu ( a . ni .6.61) koṭṭhāso anto .

Idha koṭṭhāso adhippeto .

Sakkāyoti pañcupādānakkhandhā .

SakkāyasamudayotiP3.992 tesaṃ nibbattikā purimataṇhā .

Sakkāyanirodhoti ubhinnaṃ appavattibhūtaṃ nibbānaṃ .

Maggo pana nirodhādhigamassa upāyattā nirodhe gahite gahitovāti veditabbo .

Dukkhadukkhatāti dukkhabhūtā dukkhatā .

Dukkhavedanāyetaṃ nāmaṃ .

Saṅkhāradukkhatāti saṅkhārabhāvena dukkhatā .

Adukkhamasukhāvedanāyetaṃ nāmaṃ .

Sā hi saṅkhatattā uppādajarābhaṅgapīḷitā , tasmā aññadukkhasabhāvavirahato saṅkhāradukkhatāti vuttā .

Vipariṇāmadukkhatāti vipariṇāme dukkhatā .

Sukhavedanāyetaṃ nāmaṃ .

Sukhassa hi vipariṇāme dukkhaṃ uppajjati , tasmā sukhaṃ vipariṇāmadukkhatāti vuttaṃ .

Apica ṭhapetvā dukkhavedanaṃ sukhavedanañca sabbepi tebhūmakā dhammā ‘‘ sabbe saṅkhārā dukkhā ’’ ti vacanato saṅkhāradukkhatāti veditabbā .

Micchattaniyatoti micchāsabhāvo hutvā niyato .

Niyatamicchādiṭṭhiyā saddhiṃ ānantariyakammassetaṃ nāmaṃ .

Sammāsabhāve niyato sammattaniyato .

Catunnaṃ ariyamaggānametaṃ nāmaṃ .

Na niyatoti aniyato .

Avasesānaṃ dhammānametaṃ nāmaṃ .

Tayo tamāti ‘‘ tamandhakāro sammoho avijjogho mahābhayo ’’ ti vacanato avijjā tamo nāma .

Idha pana avijjāsīsena vicikicchā vuttā .

Ārabbhāti āgamma .

Kaṅkhatīti kaṅkhaṃ uppādeti .

Vicikicchatīti vicinanto kicchaṃ āpajjati , sanniṭṭhātuṃ na sakkoti .

Nādhimucchatīti tattha adhimucchituṃ na sakkoti .

Na sampasīdatīti taṃ ārabbha pasādaṃ āropetuṃ na sakkoti .

ArakkheyyānītiV3.159M3.175 na rakkhitabbāni .

Tīsu dvāresu paccekaṃ rakkhaṇakiccaṃ natthi , sabbāni satiyā eva rakkhitānīti dīpeti .

Natthi tathāgatassāti .

‘‘ Idaṃ nāma me sahasā uppannaṃ kāyaduccaritaṃ , imāhaṃ yathā me paro na jānātiP3.993 , tathā rakkhāmi , paṭicchādemī ’’ ti evaṃ rakkhitabbaṃ natthi tathāgatassa kāyaduccaritaṃ .

Sesesupi eseva nayo .

Kiṃ pana sesakhīṇāsavānaṃ kāyasamācārādayo aparisuddhāti ?

No aparisuddhā .

Na pana tathāgatassa viya parisuddhā .

Appassutakhīṇāsavo hi kiñcāpi lokavajjaṃ nāpajjati , paṇṇattiyaṃ pana akovidattā vihārakāraṃ kuṭikāraṃ sahagāraṃ sahaseyyanti evarūpā kāyadvāre āpattiyo āpajjati .

Sañcarittaṃ padasodhammaṃ uttarichappañcavācaṃ bhūtārocananti evarūpā vacīdvāre āpattiyo āpajjati .

Upanikkhittasādiyanavasena manodvāre rūpiyappaṭiggāhaṇāpattiṃ āpajjati , dhammasenāpatisadisassāpi hi khīṇāsavassa manodvāre saupārambhavasena manoduccaritaṃ uppajjati eva .

Cātumavatthusmiñhi pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ sāriputtamoggallānānaṃ paṇāmitakāle tesaṃ atthāya cātumeyyakehi sakyehi bhagavati khamāpite thero bhagavatā ‘‘ kinti te sāriputta ahosi mayā bhikkhusaṅghe paṇāmite ’’ ti puṭṭho ahaṃ parisāya abyattabhāvena satthārā paṇāmito .

Ito dāni paṭṭhāya paraṃ na ovadissāmīti cittaṃ uppādetvā āha ‘‘ evaṃ kho me , bhante , ahosi bhagavatā bhikkhusaṅgho paṇāmito , appossukko dāni bhagavā diṭṭhadhammasukhavihāraṃ anuyutto viharissati , mayampi dāni appossukkā diṭṭhadhammasukhavihāraṃ anuyuttā viharissāmā ’’ ti .

Athassa tasmiṃ manoduccarite upārambhaṃ āropento satthā āha –

‘‘ āgamehi tvaṃ , sāriputta na kho te , sāriputta , punapi evarūpaṃ cittaṃ uppādetabban ’’ ti .

Evaṃ paraṃ na ovadissāmi nānusāsissāmīti vitakkitamattampi therassa manoduccaritaṃ nāma jātaṃ .

Bhagavato pana ettakaṃ nāma natthi , anacchariyañcetaṃ .

Sabbaññutaṃ pattassa duccaritaṃ na bhaveyya .

Bodhisattabhūmiyaṃ ṭhitassa chabbassāni padhānaṃ anuyuñjantassāpi panassa nāhosi .

Udaracchaviyā piṭṭhikaṇṭakaṃ allīnāya ‘‘ kālaṅkato samaṇo gotamo ’’ ti devatānaṃ vimatiyā uppajjamānāyapi ‘‘ siddhattha kasmā kilamasi ?

Sakkā bhogeM3.176 ca bhuñjituṃ puññāni ca kātun ’’ ti mārena pāpimatā vuccamānassa ‘‘ bhoge bhuñjissāmī ’’ ti vitakkamattampi nuppajjati .

Atha naṃ māro bodhisattakāle chabbassāni buddhakāle ekaṃ vassaṃP3.994 anubandhitvā kiñci vajjaṃ apassitvā idaṃ vatvā pakkāmi –

‘‘ SattavassāniV3.160 bhagavantaṃ , anubandhiṃ padāpadaṃ ;

Otāraṃ nādhigacchissaṃ , sambuddhassa satīmato ’’ ti .( su . ni .448);

Apica aṭṭhārasannaṃ buddhadhammānaṃ vasenāpi bhagavato duccaritābhāvo veditabbo .

Aṭṭhārasa buddhadhammā nāma natthi tathāgatassa kāyaduccaritaṃ , natthi vacīduccaritaṃ , natthi manoduccaritaṃ , atīte buddhassa appaṭihatañāṇaṃ , anāgate , paccuppanne buddhassa appaṭihatañāṇaṃ , sabbaṃ kāyakammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti , sabbaṃ vacīkammaṃ , sabbaṃ manokammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti , natthi chandassa hāni , natthi vīriyassa hāni , natthi satiyā hāni , natthi davā , natthi ravā , natthi calitaṃ natthi sahasā , natthi abyāvaṭo mano , natthi akusalacittanti .

Kiñcanāti palibodhā .

Rāgo kiñcanan ti rāgo uppajjamāno satte bandhati palibundhati tasmā kiñcananti vuccati .

Itaresupi dvīsu eseva nayo .

Aggīti anudahanaṭṭhena aggi .

Rāgaggīti rāgo uppajjamāno satte anudahati jhāpeti , tasmā aggīti vuccati .

Itaresupi eseva nayo .

Tattha vatthūni ekā daharabhikkhunī cittalapabbatavihāre uposathāgāraṃ gantvā dvārapālarūpakaṃ olokayamānā ṭhitā .

Athassā anto rāgo uppanno .

Sā teneva jhāyitvā kālamakāsi .

Bhikkhuniyo gacchamānā ‘‘ ayaṃ daharā ṭhitā , pakkosatha , nan ’’ ti āhaṃsu .

Ekā gantvā kasmā ṭhitāsīti hatthe gaṇhi .

Gahitamattā parivattitvā papatā .

Idaṃ tāva rāgassa anudahanatāya vatthu .

Dosassa pana anudahanatāya manopadosikā devā .

Mohassa anudahanatāya khiḍḍāpadosikā devā daṭṭhabbā .

Mohavasena hi tāsaṃ satisammoso hoti .

Tasmā khiḍḍāvasena āhārakālaṃ ativattitvā kālaṅkaronti .

ĀhuneyyaggītiādīsuM3.177 āhunaṃ vuccati sakkāro , āhunaṃ arahantīti āhuneyyā .

Mātāpitaro hi puttānaṃ bahūpakāratāya āhunaṃP3.995 arahanti .

Tesu vippaṭipajjamānā puttā nirayādīsu nibbattanti .

Tasmā kiñcāpi mātāpitaro nānudahanti , anudahanassa pana paccayā honti .

Iti anudahanaṭṭhena āhuneyyaggīti vuccanti .

Svāyamattho mittavindakavatthunā dīpetabbo –

Mittavindako hi mātarā ‘‘ tāta , ajja uposathiko hutvā vihāre sabbarattiṃ dhammassavanaṃV3.161 suṇa , sahassaṃ te dassāmī ’’ ti vutto dhanalobhena uposathaṃ samādāya vihāraṃ gantvā idaṃ ṭhānaṃ akutobhayanti sallakkhetvā dhammāsanassa heṭṭhā nipanno sabbarattiṃ niddāyitvā gharaṃ agamāsi .

Mātā pātova yāguṃ pacitvā upanāmesi .

So sahassaṃ gahetvāva pivi .

Athassa etadahosi –

‘‘ dhanaṃ saṃharissāmī ’’ ti .

So nāvāya samuddaṃ pakkhanditukāmo ahosi .

Atha naṃ mātā ‘‘ tāta , imasmiṃ kule cattālīsakoṭidhanaṃ atthi , alaṃ gamanenā ’’ ti nivāresi .

So tassā vacanaṃ anādiyitvā gacchati eva .

Mātā purato aṭṭhāsi .

Atha naṃ kujjhitvā ‘‘ ayaṃ mayhaṃ purato tiṭṭhatī ’’ ti pādena paharitvā patitaṃ antaraṃ katvā agamāsi .

Mātā uṭṭhahitvā ‘‘ mādisāya mātari evarūpaṃ kammaṃ katvā gatassa te gataṭṭhāne sukhaṃ bhavissatīti evaṃsaññī nāma tvaṃ puttā ’’ ti āha .

Tassa nāvaṃ āruyha gacchato sattame divase nāvā aṭṭhāsi .

Atha te manussā ‘‘ addhā ettha pāpapuriso atthi salākaṃ dethā ’’ ti āhaṃsu .

Salākā diyyamānā tasseva tikkhattuṃ pāpuṇāti .

Te tassa uḷumpaṃ datvā taṃ samudde pakkhipiṃsu .

So ekaṃ dīpaṃ gantvā vimānapetīhi saddhiṃ sampattiṃ anubhavanto tāhi ‘‘ purato purato mā agamāsī ’’ ti vuccamānopi taddiguṇaṃ taddiguṇaṃ sampattiṃ passanto anupubbena khuracakkadharaṃ ekaṃ addasa .

Tassa taṃ cakkaṃ padumapupphaṃ viya upaṭṭhāsi .

So taṃ āha –

‘‘ ambho , idaṃ tayā piḷandhitaṃ padumaṃ mayhaṃ dehī ’’ ti .

‘‘ Na idaṃ sāmi padumaṃ , khuracakkaṃ etan ’’ ti .

So ‘‘ vañcesi maṃ , tvaṃ kiṃ mayā padumaṃ adiṭṭhapubban ’’ ti vatvā tvaṃ lohitacandanaṃ vilimpitvā piḷandhanaṃ padumapupphaṃ mayhaṃ na dātukāmoti āha .

So cintesi ‘‘ ayampi mayā katasadisaṃ kammaṃ katvā tassa phalaṃM3.178 anubhavitukāmo ’’ ti .

Atha naṃ ‘‘ handa re ’’ ti vatvā tassa matthake cakkaṃ pakkhipi .

Tena vuttaṃ –

‘‘ CatubbhiP3.996 aṭṭhajjhagamā , aṭṭhāhipi ca soḷasa ;

Soḷasāhi ca bāttiṃsa , atricchaṃ cakkamāsado ;

Icchāhatassa posassa , cakkaṃ bhamati matthake ’’ ti .( jā .1.1.104).

Gahapatīti pana gehasāmiko vuccati .

So mātugāmassa sayanavatthālaṅkārādianuppadānena bahūpakāro .

Taṃ aticaranto mātugāmo nirayādīsu nibbattati , tasmā sopi purimanayeneva anudahanaṭṭhena gahapataggīti vutto .

Tattha vatthu – kassapabuddhassa kāle sotāpannassa upāsakassa bhariyā aticārinī ahosiV3.162 .

So taṃ paccakkhato disvā ‘‘ kasmā tvaṃ evaṃ karosī ’’ ti āha .

Sā ‘‘ sacāhaṃ evarūpaṃ karomi , ayaṃ me sunakho viluppamāno khādatū ’’ ti vatvā kālaṅkatvā kaṇṇamuṇḍakadahe vemānikapetī hutvā nibbattā .

Divā sampattiṃ anubhavati , rattiṃ dukkhaṃ .

Tadā bārāṇasīrājā migavaṃ caranto araññaṃ pavisitvā anupubbena kaṇṇamuṇḍakadahaṃ sampatto tāya saddhiṃ sampattiṃ anubhavati .

Sā taṃ vañcetvā rattiṃ dukkhaṃ anubhavati .

So ñatvā ‘‘ kattha nu kho gacchatī ’’ ti piṭṭhito piṭṭhito gantvā avidūre ṭhito kaṇṇamuṇḍakadahato nikkhamitvā taṃ ‘‘ paṭapaṭan ’’ ti khādamānaṃ ekaṃ sunakhaṃ disvā asinā dvidhā chindi .

Dve ahesuṃ .

Puna chinne cattāro .

Puna chinne aṭṭha .

Puna chinne soḷasa ahesuṃ .

Sā ‘‘ kiṃ karosi sāmī ’’ ti āha .

So ‘‘ kiṃ idan ’’ ti āha .

Sā ‘‘ evaṃ akatvā kheḷapiṇḍaṃ bhūmiyaṃ niṭṭhubhitvā pādena ghaṃsāhī ’’ ti āha .

So tathā akāsi .

Sunakhā antaradhāyiṃsu .

Taṃ divasaṃ tassā kammaṃ khīṇaṃ .

Rājā vippaṭisārī hutvā gantuṃ āraddho .

Sā ‘‘ mayhaṃ , sāmi , kammaṃ khīṇaṃ mā agamā ’’ ti āha .

Rājā asutvāva gato .

Dakkhiṇeyyaggīti ettha pana dakkhiṇāti cattāro paccayā , bhikkhusaṅgho dakkhiṇeyyo .

So gihīnaṃ tīsu saraṇesu pañcasu sīlesu dasasu sīlesu mātāpituupaṭṭhāne dhammikasamaṇabrāhmaṇaupaṭṭhāneti evamādīsu kalyāṇadhammesu niyojanena bahūpakāro , tasmiṃ micchāpaṭipannā gihī bhikkhusaṅghaṃM3.179 akkositvā paribhāsitvā nirayādīsu nibbattanti , tasmā sopi purimanayeneva anudahanaṭṭhena dakkhiṇeyyaggītiP3.997 vutto .

Imassa panatthassa vibhāvanatthaṃ vimānavatthusmiṃ revatīvatthu vitthāretabbaṃ .

‘‘ Tividhena rūpasaṅgaho ’’ ti ettha tividhenāti tīhi koṭṭhāsehi .

Saṅgahoti jātisañjātikiriyagaṇanavasena catubbidho saṅgaho .

Tattha sabbe khattiyā āgacchantūtiādiko ( ma . ni .1.462) jātisaṅgaho .

Sabbe kosalakātiādiko sañjātisaṅgaho .

Sabbe hatthārohātiādiko kiriyasaṅgaho .

Cakkhāyatanaṃ katamaṃ khandhagaṇanaṃ gacchatīti ?

Cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchatīti .

Hañci cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhena saṅgahitanti ayaṃ gaṇanasaṅgaho , so idha adhippeto .

Tasmā tividhena rūpasaṅgahoti tīhi koṭṭhāsehi rūpagaṇanāti attho .

Sanidassanā dīsu attānaṃ ārabbha pavattena cakkhuviññāṇasaṅkhātena saha nidassanenāti sanidassanaṃ .

Cakkhupaṭihananasamatthato saha paṭighenāti sappaṭighaṃ .

Taṃ atthato rūpāyatanameva .

Cakkhuviññāṇasaṅkhātaṃ nāssa nidassananti anidassanaṃ .

Sotādipaṭihananasamatthato saha paṭighenātiV3.163 sappaṭighaṃ .

Taṃ atthato cakkhāyatanādīni nava āyatanāni .

Vuttappakāraṃ nāssa nidassananti anidassanaṃ .

Nāssa paṭighoti appaṭighaṃ .

Taṃ atthato ṭhapetvā dasāyatanāni avasesaṃ sukhumarūpaṃ .

Tayo saṅkhārāti sahajātadhamme ceva samparāye phaladhamme ca saṅkharonti rāsī karontīti saṅkhārā .

Abhisaṅkharotīti abhisaṅkhāro .

Puñño abhisaṅkhāro puññābhisaṅkhāro .

‘‘ Tattha katamo puññābhisaṅkhāro ?

Kusalā cetanā kāmāvacarā rūpāvacarā dānamayā sīlamayā bhāvanāmayā ’’ ti evaṃ vuttānaṃ aṭṭhannaṃ kāmāvacarakusalamahācittacetanānaṃ , pañcannaṃ rūpāvacarakusalacetanānañcetaṃ adhivacanaṃ .

Ettha ca dānasīlamayā aṭṭheva cetanā honti .

Bhāvanāmayā terasāpi .

Yathā hi paguṇaṃ dhammaṃ sajjhāyamāno ekaṃ dve anusandhiṃ gatopi na jānāti , pacchā āvajjanto jānāti , evameva kasiṇaparikammaṃM3.180 karontassa paguṇajjhānaṃ paccavekkhantassa ñāṇavippayuttāpi bhāvanā hoti .

Tena vuttaṃ ‘‘ bhāvanāmayā terasāpī ’’ ti .

Tattha dānamayādīsu ‘‘ dānaṃ ārabbha dānamadhikicca yā uppajjatiP3.998 cetanā sañcetanā cetayitattaṃ , ayaṃ vuccati dānamayo puññābhisaṅkhāro .

Sīlaṃ ārabbha , bhāvanaṃ ārabbha , bhāvanamadhikicca yā uppajjati cetanā sañcetanā cetayitattaṃ , ayaṃ vuccati bhāvanāmayo puññābhisaṅkhāro ’’ ti ayaṃ saṅkhepadesanā .

Cīvarādīsu pana catūsu paccayesu rūpādīsu vā chasu ārammaṇesu annādīsu vā dasasu dānavatthūsu taṃ taṃ dentassa tesaṃ uppādanato paṭṭhāya pubbabhāge , pariccāgakāle , pacchā somanassacittena anussaraṇe cāti tīsu kālesu pavattā cetanā dānamayā nāma .

Sīlapūraṇatthāya pana pabbajissāmīti vihāraṃ gacchantassa , pabbajantassa manorathaṃ matthakaṃ pāpetvā pabbajito vatamhi sādhu sādhūti āvajjantassa , pātimokkhaṃ saṃvarantassa , cīvarādayo paccaye paccavekkhantassa , āpāthagatesu rūpādīsu cakkhudvārādīni saṃvarantassa , ājīvaṃ sodhentassa ca pavattā cetanā sīlamayā nāma .

Paṭisambhidāyaṃ vuttena vipassanāmaggena ‘‘ cakkhuṃ aniccato dukkhato anattato bhāventassa … pe … manaṃ .

Rūpe .

Dhamme .

Cakkhuviññāṇaṃ … pe … manoviññāṇaṃ .

Cakkhusamphassaṃ … pe … manosamphassaṃ .

Cakkhusamphassajaṃ vedanaṃ … pe … manosamphassajaṃ vedanaṃ .

RūpasaññaṃV3.164 , jarāmaraṇaṃ aniccato dukkhato anattato bhāventassa pavattā cetanā bhāvanāmayā nāmā ’’ ti ayaṃ vitthārakathā .

Apuñño ca so abhisaṅkhāro cāti apuññābhisaṅkhāro .

Dvādasaakusalacittasampayuttānaṃ cetanānaṃ etaṃ adhivacanaṃ .

Vuttampi cetaṃ ‘‘ tattha katamo apuññābhisaṅkhāro ?

Akusalacetanā kāmāvacarā , ayaṃ vuccati apuññābhisaṅkhāro ’’ ti .

Āneñjaṃ niccalaṃ santaṃ vipākabhūtaṃ arūpameva abhisaṅkharotīti āneñjābhisaṅkhāro .

Catunnaṃ arūpāvacarakusalacetanānaṃ etaṃ adhivacanaṃ .

Yathāha ‘‘ tattha katamo āneñjābhisaṅkhāro ?

Kusalacetanā arūpāvacarā , ayaṃ vuccati āneñjābhisaṅkhāro ’’ ti .

PuggalattikeM3.181 sattavidho purisapuggalo , tisso sikkhā sikkhatīti sekkho .

Khīṇāsavo sikkhitasikkhattā puna na sikkhissatīti asekkho .

Puthujjano sikkhāhi paribāhiyattā nevasekkho nāsekkho .

TherattikeP3.999 jātimahallako gihī jātitthero nāma .

‘‘ Cattārome , bhikkhave , therakaraṇā dhammā .

Idha , bhikkhave , thero sīlavā hoti , bahussuto hoti , catunnaṃ jhānānaṃ lābhī hoti , āsavānaṃ khayā bahussuto hoti , catunnaṃ jhānānaṃ lābhī hoti , āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati .

Ime kho , bhikkhave , cattāro therakaraṇā dhammā ’’ ti ( a . ni .4.22).

Evaṃ vuttesu dhammesu ekena vā anekehi vā samannāgato dhammathero nāma .

Aññataro theranāmako bhikkhūti evaṃ theranāmako vā , yaṃ vā pana mahallakakāle pabbajitaṃ sāmaṇerādayo disvā thero theroti vadanti , ayaṃ sammutithero nāma .

Puññakiriyavatthūsu dānameva dānamayaṃ .

Puññakiriyā ca sā tesaṃ tesaṃ ānisaṃsānaṃ vatthu cāti puññakiriyavatthu .

Itaresupi dvīsu eseva nayo .

Atthato pana pubbe vuttadānamayacetanādivaseneva saddhiṃ pubbabhāgaaparabhāgacetanāhi imāni tīṇi puññakiriyavatthūni veditabbāni .

Ekamekañcettha pubbabhāgato paṭṭhāya kāyena karontassa kāyakammaṃ hoti .

Tadatthaṃ vācaṃ nicchārentassa vacīkammaṃ .

Kāyaṅgavācaṅgaṃ acopetvā manasā cintentassa manokammaṃ .

Annādīni dentassa cāpi annadānādīni demīti vā dānapāramiṃ āvajjetvāV3.165 vā dānakāle dānamayaṃ puññakiriyavatthu hoti .

Vattasīse ṭhatvā dadato sīlamayaṃ .

Khayato vayato sammasanaṃ paṭṭhapetvā dadato bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthu hoti .

Aparānipi satta puññakiriyavatthūni apacitisahagataṃ puññakiriyavatthu , veyyāvaccasahagataṃ , pattānuppadānaṃ , pattabbhanumodanaṃ , desanāmayaṃ , savanamayaṃ , diṭṭhijugataṃ puññakiriyavatthūti .

Tattha mahallakaṃ disvā paccuggamanapattacīvarappaṭiggahaṇaabhivādanamaggasampadānādivasena apacitisahagataṃ veditabbaṃ .

Vuḍḍhatarānaṃ vattappaṭipattikaraṇavasena , gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhaṃ bhikkhuṃ disvā pattaṃ gahetvā gāme bhikkhaṃ samādapetvā upasaṃharaṇavasena ,‘‘ gaccha bhikkhūnaṃ pattaṃ āharā ’’ ti sutvā vegena gantvā pattāharaṇādivasena ca veyyāvaccasahagataṃM3.182 veditabbaṃ .

Cattāro paccaye datvā sabbasattānaṃ patti hotūti pavattanavasena pattānuppadānaṃ veditabbaṃ .

Parehi dinnāya pattiyā sādhu suṭṭhūti anumodanāvasenaP3.1000 pattabbhanumodanaṃ veditabbaṃ .

Eko ‘‘ evaṃ maṃ ‘ dhammakathiko ’ ti jānissantī ’’ ti icchāya ṭhatvā lābhagaruko hutvā deseti , taṃ na mahapphalaṃ .

Eko attano paguṇadhammaṃ apaccāsīsamāno paresaṃ deseti , idaṃ desanāmayaṃ puññakiriyavatthu nāma .

Eko suṇanto ‘‘ iti maṃ ‘ saddho ’ ti jānissantī ’’ ti suṇāti , taṃ na mahapphalaṃ .

Eko ‘‘ evaṃ me mahapphalaṃ bhavissatī ’’ ti hitappharaṇena muducittena dhammaṃ suṇāti , idaṃ savanamayaṃ puññakiriyavatthu .

Diṭṭhijugataṃ pana sabbesaṃ niyamalakkhaṇaṃ .

Yaṃkiñci puññaṃ karontassa hi diṭṭhiyā ujubhāveneva mahapphalaṃ hoti .

Iti imesaṃ sattannaṃ puññakiriyavatthūnaṃ purimeheva tīhi saṅgaho veditabbo .

Ettha hi apacitiveyyāvaccāni sīlamaye .

Pattidānapattabbhanumodanāni dānamaye .

Desanāsavanāni bhāvanāmaye .

Diṭṭhijugataṃ tīsupi saṅgahaṃ gacchati .

Codanāvatthūnīti codanākāraṇāni .

Diṭṭhenāti maṃsacakkhunā vā dibbacakkhunā vā vītikkamaṃ disvā codeti .

Sutenāti pakatisotena vā dibbasotena vā parassa saddaṃ sutvā codeti .

Parisaṅkāya vāti diṭṭhaparisaṅkitena vā sutaparisaṅkitena vā mutaparisaṅkitena vā codeti .

Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ vuttanayeneva veditabbo .

Kāmūpapattiyoti kāmūpasevanā kāmappaṭilābhā vā .

Paccupaṭṭhitakāmāti nibaddhakāmā nibaddhārammaṇā .

Seyyathāpi manussāti yathā manussā .

Manussā hi nibaddheyeva vatthusmiṃ vasaṃ vattentiV3.166 .

Yattha paṭibaddhacittā honti , satampi sahassampi datvā mātugāmaṃ ānetvā nibaddhabhogaṃ bhuñjanti .

Ekacce devā nāma catudevalokavāsino .

Tepi nibaddhavatthusmiṃyeva vasaṃ vattenti .

Ekacce vinipātikā nāma nerayike ṭhapetvā avasesā macchakacchapādayopi hi nibaddhavatthusmiṃyeva vasaṃ vattenti .

Maccho attano macchiyā kacchapo kacchapiyātiM3.183 .

Nimminitvā nimminitvāti nīlapītādivasena yādisaṃ yādisaṃ attanoP3.1001 rūpaṃ icchanti , tādisaṃ tādisaṃ nimminitvā āyasmato anuruddhassa purato manāpakāyikā devatā viya .

Nimmānaratīti evaṃ sayaṃ nimmite nimmite nimmāne rati etesanti nimmānaratī .

Paranimmitakāmāti parehi nimmitakāmā .

Tesañhi manaṃ ñatvā pare yathārucitaṃ kāmabhogaṃ nimminanti , te tattha vasaṃ vattenti .

Kathaṃ parassa manaṃ jānantīti ?

Pakatisevanavasena .

Yathā hi kusalo sūdo rañño bhuñjantassa yaṃ yaṃ so bahuṃ gaṇhāti , taṃ taṃ tassa ruccatīti jānāti , evaṃ pakatiyā abhirucitārammaṇaṃ ñatvā tādisakaṃyeva nimminanti .

Te tattha vasaṃ vattenti , methunaṃ sevanti .

Keci pana therā ‘‘ hasitamattena olokitamattena āliṅgitamattena ca tesaṃ kāmakiccaṃ ijjhatī ’’ ti vadanti , taṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ etaṃ pana natthī ’’ ti paṭikkhittaṃ .

Na hi kāyena aphusantassa phoṭṭhabbaṃ kāmakiccaṃ sādheti .

Channampi hi kāmāvacarānaṃ kāmā pākatikā eva .

Vuttampi cetaṃ –

‘‘ Cha ete kāmāvacarā , sabbakāmasamiddhino ;

Sabbesaṃ ekasaṅkhātaṃ , āyu bhavati kittakan ’’ ti .( vibha .1023);

Sukhūpapattiyoti sukhappaṭilābhā .

Uppādetvā uppādetvā sukhaṃ viharantīti te heṭṭhā paṭhamajjhānasukhaṃ nibbattetvā upari vipākajjhānasukhaṃ anubhavantīti attho .

Sukhena abhisannāti dutiyajjhānasukhena tintā .

Parisannāti samantato tintā .

Paripūrāti paripuṇṇā .

Paripphuṭāti tasseva vevacanaṃ .

Idampi vipākajjhānasukhameva sandhāya vuttaṃ .

Ahosukhaṃ ahosukhan ti tesaṃ kira bhavalobho mahā uppajjati .

Tasmā kadāci karahaci evaṃ udānaṃ udānenti .

Santamevāti paṇītameva .

Tusitāti tato uttariṃ sukhassa apatthanato santuṭṭhā hutvā .

Sukhaṃ paṭivedentīti tatiyajjhānasukhaṃ anubhavanti .

Sekkhā paññāti satta ariyapaññā .

Arahato paññā asekkhā .

Avasesā paññā nevasekkhānāsekkhā .

Cintāmayā dīsuV3.167M3.184P3.1002 ayaṃ vitthāro –

‘‘ tattha katamā cintāmayā paññā ?

Yogavihitesu vā kammāyatanesu yogavihitesu vā sippāyatanesu yogavihitesu vā vijjāṭṭhānesu kammassakataṃ vā saccānulomikaṃ vā rūpaṃ aniccanti vā … pe … viññāṇaṃ aniccanti vā yaṃ evarūpaṃ anulomikaṃ khantiṃ diṭṭhiṃ ruciṃ muttiṃ pekkhaṃ dhammanijjhānakkhantiṃ parato asutvā paṭilabhati , ayaṃ vuccati cintāmayā paññā .

Tattha katamā sutamayā paññā ?

Yogavihitesu vā kammāyatanesu … pe … dhammanijjhānakkhantiṃ parato sutvā paṭilabhati , ayaṃ vuccati sutamayā paññā .( Tattha katamā bhāvanāmayā paññā ?) Sabbāpi samāpannassa paññā bhāvanāmayā paññā ’’ ti ( vibha .768-69).

Sutāvudhan ti sutameva āvudhaṃ .

Taṃ atthato tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ .

Tañhi nissāya bhikkhu paññāvudhaṃ nissāya sūro yodho avikampamāno mahākantāraṃ viya saṃsārakantāraṃ atikkamati avihaññamāno .

Teneva vuttaṃ –

‘‘ sutāvudho , bhikkhave , ariyasāvako akusalaṃ pajahati , kusalaṃ bhāveti , sāvajjaṃ pajahati , anavajjaṃ bhāveti , suddhamattānaṃ pariharatī ’’ ti ( a . ni .7.67).

Pavivekāvudhan ti ‘‘ kāyaviveko cittaviveko upadhiviveko ’’ ti ayaṃ tividhopi vivekova āvudhaṃ .

Tassa nānākaraṇaṃ kāyaviveko vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ .

Cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ .

Upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ .

Imasmiñhi tividhe viveke abhirato , na kutoci bhāyati .

Tasmā ayampi avassayaṭṭhena āvudhanti vutto .

Lokiyalokuttarapaññāva āvudhaṃ paññāvudhaṃ .

Yassa sā atthi , so na kutoci bhāyati , na cassa koci bhāyati .

Tasmā sāpi avassayaṭṭheneva āvudhanti vuttā .

Anaññātaññassāmītindriyan ti ito pubbe anaññātaṃ aviditaṃ dhammaṃ jānissāmīti paṭipannassa uppannaṃ indriyaṃ .

Sotāpattimaggañāṇassetaṃ adhivacanaṃ .

Aññindriyan ti aññābhūtaṃ ājānanabhūtaṃ indriyaṃ .

Sotāpattiphalato paṭṭhāya chasu ṭhānesu ñāṇassetaṃ adhivacanaṃ .

Aññātāvindriyan ti aññātāvīsu jānanakiccapariyosānappattesu dhammesu indriyaṃ .

Arahattaphalañāṇassetaṃ adhivacanaṃ .

MaṃsacakkhuM3.185P3.1003 cakkhupasādo .

Dibbacakkhu ālokanissitaṃ ñāṇaṃ .

Paññācakkhu lokiyalokuttarapaññā .

Adhisīlasikkhā dīsuV3.168 adhisīlañca taṃ sikkhitabbato sikkhā cāti adhisīlasikkhā .

Itarasmiṃ dvayepi eseva nayo .

Tattha sīlaṃ adhisīlaṃ , cittaṃ adhicittaṃ , paññā adhipaññāti ayaṃ pabhedo veditabbo –

Sīlaṃ nāma pañcasīladasasīlāni , pātimokkhasaṃvaro adhisīlaṃ nāma .

Aṭṭha samāpattiyo cittaṃ , vipassanāpādakajjhānaṃ adhicittaṃ .

Kammassakatañāṇaṃ paññā , vipassanāpaññā adhipaññā .

Anuppannepi hi buddhuppāde pavattatīti pañcasīladasasīlāni sīlameva , pātimokkhasaṃvarasīlaṃ buddhuppādeyeva pavattatīti adhisīlaṃ .

Cittapaññāsupi eseva nayo .

Apica nibbānaṃ patthayantena samādinnaṃ pañcasīlampi dasasīlampi adhisīlameva .

Samāpannā aṭṭha samāpattiyopi adhicittameva .

Sabbaṃ vā lokiyaṃ sīlameva , lokuttaraṃ adhisīlaṃ .

Cittapaññāsupi eseva nayo .

Bhāvanāsu khīṇāsavassa pañcadvārikakāyo kāyabhāvanā nāma .

Aṭṭha samāpattiyo cittabhāvanā nāma .

Arahattaphalapaññā paññābhāvanā nāma .

Khīṇāsavassa hi ekanteneva pañcadvārikakāyo subhāvito hoti .

Aṭṭha samāpattiyo cassa na aññesaṃ viya dubbalā , tasseva ca paññā bhāvitā nāma hoti paññāvepullapattiyā .

Tasmā evaṃ vuttaṃ .

Anuttariyesu vipassanā dassanānuttariyaṃ maggo paṭipadānussariyaṃ .

Phalaṃ vimuttānuttariyaṃ .

Phalaṃ vā dassanānuttariyaṃ .

Maggo paṭipadānuttariyaṃ .

Nibbānaṃ vimuttānuttariyaṃ .

Nibbānaṃ vā dassanānuttariyaṃ , tato uttariñhi daṭṭhabbaṃ nāma natthi .

Maggo paṭipadānuttariyaṃ .

Phalaṃ vimuttānuttariyaṃ .

Anuttariyan ti uttamaṃ jeṭṭhakaṃ .

Samādhīsu paṭhamajjhānasamādhi savitakkasavicāro .

Pañcakanayena dutiyajjhānasamādhi avitakkavicāramatto .

Seso avitakkaavicāro .

Suññatā dīsu tividhā kathā āgamanato , saguṇato , ārammaṇatoti .

Āgamanato nāma eko bhikkhu anattato abhinivisitvā anattato disvā anattato vuṭṭhāti , tassa vipassanā suññatā nāma hoti .

Kasmā ?

Asuññatattakārakānaṃ kilesānaṃP3.1004 abhāvā .

VipassanāgamanenaM3.186 maggasamādhi suññato nāma hoti .

Maggāgamanena phalasamādhi suññato nāma .

Aparo aniccato abhinivisitvā aniccato disvā aniccato vuṭṭhāti .

Tassa vipassanā animittāV3.169 nāma hoti .

Kasmā ?

Nimittakārakakilesābhāvā .

Vipassanāgamanena maggasamādhi animitto nāma hoti .

Maggāgamanena phalaṃ animittaṃ nāma .

Aparo dukkhato abhinivisitvā dukkhato disvā dukkhato vuṭṭhāti , tassa vipassanā appaṇihitā nāma hoti .

Kasmā ?

Paṇidhikārakakilesābhāvā .

Vipassanāgamanena maggasamādhi appaṇihito nāma .

Maggāgamanena phalaṃ appaṇihitaṃ nāmāti ayaṃ āgamanato kathā .

Maggasamādhi pana rāgādīhi suññatattā suññato , rāganimittādīnaṃ abhāvā animitto , rāgapaṇidhiādīnaṃ abhāvā appaṇihitoti ayaṃ saguṇato kathā .

Nibbānaṃ rāgādīhi suññatattā rāgādinimittapaṇidhīnañca abhāvā suññatañceva animittañca appaṇihitañca .

Tadārammaṇo maggasamādhi suññato animitto appaṇihito .

Ayaṃ ārammaṇato kathā .

Soceyyānīti sucibhāvakarā soceyyappaṭipadā dhammā .

Vitthāro panettha ‘‘ tattha katamaṃ kāyasoceyyaṃ ?

Pāṇātipātā veramaṇī ’’ tiādinā nayena vuttānaṃ tiṇṇaṃ sucaritānaṃ vasena veditabbo .

Moneyyānīti munibhāvakarā moneyyappaṭipadā dhammā .

Tesaṃ vitthāro ‘‘ tattha katamaṃ kāyamoneyyaṃ ?

Tividhakāyaduccaritassa pahānaṃ kāyamoneyyaṃ , tividhaṃ kāyasucaritaṃ kāyamoneyyaṃ , kāyārammaṇe ñāṇaṃ kāyamoneyyaṃ , kāyapariññā kāyamoneyyaṃ , kāyapariññāsahagato maggo kāyamoneyyaṃ , kāyasmiṃ chandarāgappahānaṃ kāyamoneyyaṃ , kāyasaṅkhāranirodhā catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṃ .

Tattha katamaṃ vacīmoneyyaṃ ?

Catubbidhavacīduccaritassa pahānaṃ vacīmoneyyaṃ , catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ vacīmoneyyaṃ , vācārammaṇe ñāṇaṃ vacīmoneyyaṃ vācāpariññā vacīmoneyyaṃ pariññāsahagato maggo , vācāya chandarāgappahānaṃ , vacīsaṅkhāranirodhā dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṃ .

Tattha katamaṃ manomoneyyaṃ ?

Tividhamanoduccaritassa pahānaṃ manomoneyyaṃP3.1005 , tividhaṃ manosucaritaṃ manomoneyyaṃ , manārammaṇe ñāṇaṃ manomoneyyaṃ , manopariññā manomoneyyaṃ .

Pariññāsahagato maggo , manasmiṃ chandarāgappahānaṃM3.187 , cittasaṅkhāranirodhā saññāvedayitanirodhasamāpatti manomoneyyan ’’ ti ( mahāni .14).

Kosallesu āyoti vuḍḍhi .

Apāyoti avuḍḍhi .

Tassa tassa kāraṇaṃ upāyo .

Tesaṃ pajānanā kosallaṃ .

Vitthāro pana vibhaṅge vuttoyeva .

Vuttañhetaṃ –

‘‘ tattha katamaṃ āyakosallaṃ ?

Ime dhamme manasikaroto anuppannā ceva akusalāV3.170 dhammā nuppajjanti , uppannā ca akusalā dhammā nirujjhanti .

Ime vā pana me dhamme manasikaroto anuppannā ceva kusalā dhammā uppajjanti , uppannā ca kusalā dhammā bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattantīti , yā tattha paññā pajānanā … pe … sammādiṭṭhi .

Idaṃ vuccati āyakosallaṃ .

Tattha katamaṃ apāyakosallaṃ ?

Ime dhamme manasikaroto anuppannā ceva kusalā dhammā na uppajjanti , uppannā ca kusalā dhammā nirujjhanti .

Ime vā pana me dhamme manasikaroto anuppannā ceva akusalā dhammā uppajjanti , uppannā ca akusalā dhammā bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattantīti , yā tattha paññā pajānanā … pe … sammādiṭṭhi .

Idaṃ vuccati apāyakosallaṃ .

Sabbāpi tatrupāyā paññā upāyakosallan ’’ ti ( vibha .771).

Idaṃ pana accāyikakicce vā bhaye vā uppanne tassa tikicchanatthaṃ ṭhānuppattiyā kāraṇajānanavaseneva veditabbaṃ .

Madāti majjanākāravasena pavattamānā .

Tesu ‘‘ ahaṃ nirogo saṭṭhi vā sattati vā vassāni atikkantāni , na me harītakīkhaṇḍampi khāditapubbaṃ , ime panaññe asukaṃ nāma ṭhānaṃ rujjati , bhesajjaṃ khādāmāti vicaranti , ko añño mādiso nirogo nāmā ’’ ti evaṃ mānakaraṇaṃ ārogyamado .

‘‘ Mahallakakāle puññaṃ karissāma , daharamha tāvā ’’ ti yobbane ṭhatvā mānakaraṇaṃ yobbanamado .

‘‘ Ciraṃ jīviṃ , ciraṃ jīvāmi , ciraṃ jīvissāmi ;

sukhaṃ jīviṃ , sukhaṃ jīvāmi , sukhaṃ jīvissāmī ’’ ti evaṃ mānakaraṇaṃ jīvitamado .

Ādhipateyyesu adhipatito āgataṃ ādhipateyyaṃ .

‘‘ Ettakomhi sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā , na me etaṃ patirūpan ’’ ti evaṃ attānaṃ adhipattiṃM3.188 jeṭṭhakaṃ katvā pāpassa akaraṇaṃP3.1006 attādhipateyyaṃ nāma .

Lokaṃ adhipatiṃ katvā akaraṇaṃ lokādhipateyyaṃ nāma .

Lokuttaradhammaṃ adhipatiṃ katvā akaraṇaṃ dhammādhipateyyaṃ nāma .

Kathāvatthūnīti kathākāraṇāni .

Atītaṃ vā addhānan ti atītaṃ dhammaṃ , atītakkhandheti attho .

Apica ‘‘ yaṃ , bhikkhave , rūpaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ ,‘ ahosī ’ ti tassa saṅkhā ,‘ ahosī ’ ti tassa paññatti ‘ ahosī ’ ti tassa samaññā , na tassa saṅkhā ‘ atthī ’ ti , na tassa saṅkhā ‘ bhavissatī ’ ti ( saṃ . ni .3.62) evaṃ āgatena niruttipathasuttenapettha attho dīpetabbo .

Vijjāti tamavijjhanaṭṭhena vijjā .

Viditakaraṇaṭṭhenāpi vijjā .

PubbenivāsānussatiñāṇañhiV3.171 uppajjamānaṃ pubbenivāsaṃ chādetvā ṭhitaṃ tamaṃ vijjhati , pubbenivāsañca viditaṃ karotīti vijjā .

Cutūpapātañāṇaṃ cutipaṭisandhicchādakaṃ tamaṃ vijjhati , tañca viditaṃ karotīti vijjā .

Āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ catusaccacchādakaṃ tamaṃ vijjhati , catusaccadhammañca viditaṃ karotīti vijjā .

Vihāresu aṭṭha samāpattiyo dibbo vihāro .

Catasso appamaññā brahmā vihāro .

Phalasamāpatti ariyo vihāro .

Pāṭihāriyāni kevaṭṭasutte vitthāritāneva .

‘‘ Ime kho , āvuso ’’ tiādīsu vuttanayeneva yojetabbaṃ .

Iti samasaṭṭhiyā tikānaṃ vasena asītisatapañhe kathento thero sāmaggirasaṃ dassesīti .

Tikavaṇṇanā niṭṭhitā .

Catukkavaṇṇanā

306. Iti tikavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni catukkavasena dassetuṃ puna desanaṃ ārabhi .

Tattha ‘‘ satipaṭṭhānacatukkaṃ ’’ pubbe vitthāritameva .

SammappadhānacatukkeM3.189 chandaṃ janetīti ‘‘ yo chando chandikatā kattukamyatā kusalo dhammacchando ’’ ti evaṃ vuttaṃ kattukamyataṃ janeti .

Vāyamatīti vāyāmaṃ karoti .

Vīriyaṃ ārabhatīti vīriyaṃ janeti .

Cittaṃ paggaṇhātīti cittaṃ upatthambheti .

Ayamettha saṅkhepoP3.1007 .

Vitthāro pana sammappadhānavibhaṅge āgatoyeva .

Iddhipādesu chandaṃ nissāya pavatto samādhi chandasamādhi .

Padhānabhūtā saṅkhārā padhānasaṅkhārā .

Samannāgatan ti tehi dhammehi upetaṃ .

Iddhiyā pādaṃ , iddhibhūtaṃ vā pādanti iddhipādaṃV3.172 .

Sesesupi eseva nayo .

Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana iddhipādavibhaṅge āgato eva .

Visuddhimagge panassa attho dīpito .

Jhānakathāpi visuddhimagge vitthāritāva .

307. Diṭṭhadhammasukhavihārāyāti imasmiṃyeva attabhāve sukhavihāratthāya .

Idha phalasamāpattijhānāni , khīṇāsavassa aparabhāge nibbattitajhānāni ca kathitāni .

Ālokasaññaṃ manasikarotīti divā vā rattiṃ vā sūriyacandapajjotamaṇiādīnaṃ ālokaṃ ālokoti manasikaroti .

Divāsaññaṃ adhiṭṭhātīti evaṃ manasi katvā divātisaññaṃ ṭhapeti .

Yathā divā tathā rattin ti yathā divā diṭṭho āloko , tatheva taṃ rattiṃ manasikaroti .

Yathā rattiṃ tathā divāti yathā rattiṃ āloko diṭṭho , evameva divā manasikaroti .

Iti vivaṭena cetasāti evaṃ apihitena cittena .

Apariyonaddhenāti samantato anaddhena .

Sappabhāsan ti saobhāsaṃ .

Ñāṇadassanapaṭilābhāyāti ñāṇadassanapaṭilābhatthāya .

Iminā kiṃ kathitaṃ ?

Middhavinodanaāloko kathito parikammaāloko vā .

Iminā kiṃ kathitaṃ hoti ?

Khīṇāsavassa dibbacakkhuñāṇaṃ .

Tasmiṃ vā āgatepi anāgatepi pādakajjhānasamāpattimeva sandhāya ‘‘ sappabhāsaṃ cittaṃ bhāvetī ’’ ti vuttaṃ .

Satisampajaññāyāti sattaṭṭhānikassa satisampajaññassa atthāya .

Viditā vedanā uppajjantītiādīsu khīṇāsavassa vatthu viditaṃ hoti ārammaṇaṃ viditaṃ vatthārammaṇaṃ viditaṃ .

Vatthārammaṇaviditatāya evaṃ vedanā uppajjanti , evaṃ tiṭṭhanti , evaṃ nirujjhanti .

Na kevalañca vedanā eva idha vuttāP3.1008 saññādayopiM3.190 , avuttā cetanādayopi , viditā ca uppajjanti ceva tiṭṭhanti ca nirujjhanti ca .

Api ca vedanāya uppādo vidito hoti , upaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti .

Avijjāsamudayā vedanāsamudayo , taṇhāsamudayā kammasamudayo , phassasamudayā vedanāyasamudayo .

Nibbattilakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa samudayaṃ passati .

Evaṃ vedanāya uppādo vidito hoti .

Kathaṃ vedanāya upaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti ?

Aniccato manasikaroto khayatūpaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti .

Dukkhato manasikaroto bhayatūpaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti .

Anattato manasikaroto suññatūpaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti .

Evaṃ vedanāya upaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti , khayato bhayato suññato jānāti .

Kathaṃ vedanāya atthaṅgamo vidito hoti ?

Avijjānirodhā vedanānirodho .

… Pe … evaṃ vedanāya atthaṅgamo vidito hoti .

Imināpi nayenettha attho veditabbo .

ItiV3.173 rūpan tiādi vuttanayameva .

Ayaṃ āvuso samādhibhāvanāti ayaṃ āsavānaṃ khayañāṇassa pādakajjhānasamādhibhāvanā .

308. Appamaññāti pamāṇaṃ agahetvā anavasesapharaṇavasena appamaññāva .

Anupadavaṇṇanā pana bhāvanāsamādhividhānañca etāsaṃ visuddhimagge vitthāritameva .

Arūpakathāpi visuddhimagge vitthāritāva .

Apassenānīti apassayāni .

Saṅkhāyāti ñāṇena ñatvā .

Paṭisevatīti ñāṇena ñatvā sevitabbayuttakameva sevati .

Tassa ca vitthāro ‘‘ paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṃ paribhuñjatī ’’ tiādinā nayena veditabbo .

Saṅkhāyekaṃ adhivāsetīti ñāṇena ñatvā adhivāsetabbayuttakameva adhivāseti .

Vitthāro panettha ‘‘ paṭisaṅkhā yoniso khamo hoti sītassā ’’ tiādinā nayena veditabbo .

Parivajjetīti ñāṇena ñatvā parivajjetuṃ yuttameva parivajjeti .

Tassa vitthāro ‘‘ paṭisaṅkhā yoniso caṇḍaṃ hatthiṃ parivajjetī ’’ tiādinā nayena veditabbo .

Vinodetīti ñāṇena ñatvā vinodetabbameva vinodeti , nudati nīharati anto pavisituṃ na deti .

Tassa vitthāro ‘‘ uppannaṃP3.1009 kāmavitakkaṃ nādhivāsetī ’’ tiādinā nayena veditabbo .