Catutthajjhānakathā
‘‘ Pubbevā ’’ ti
V1.330 vuttattā ‘‘ kadā pana nesaṃ pahānaṃ hotī ’’ ti codanaṃ samuṭṭhāpetvā āha ‘‘ catunnaṃ jhānānaṃ upacārakkhaṇe ’’ ti .Evaṃ veditabbanti sambandho .
Pahānakkamena avuttānan ti ettha pahānakkamo nāma pahāyakadhammānaṃ uppattipaṭipāṭi .
Tena pana vuccamāne ‘‘ dukkhaṃ domanassaṃ sukhaṃ somanassan ’’ ti vattabbaṃ siyā , kasmā ito aññathā vacananti āha ‘‘ indriyavibhaṅge ’’ tiādi
M1.377 .Uddesakkamenāti ‘‘ sukhindriyaṃ dukkhindriyaṃ somanassindriyaṃ domanassindriyan ’’ ti evaṃ pavattauddesakkamena .
Atha kasmā jhānesveva nirodho vuttoti sambandho .
Kattha cuppannaṃ dukkhindriyan ti attano paccayehi uppannaṃ avikkhambhitaṃ dukkhindriyaṃ .
Kattha ca aparisesaṃ nirujjhatīti nirodhaṭṭhānaṃ nirodhakāraṇaṃ pucchati .
Tena katthāti pucchāya etthāti vissajjanepi hetumhi bhummavacanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Jhānānubhāvanimittañhi anuppajjantaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatīti vuttaṃ .
Atisayanirodho suṭṭhu pahānaṃ ujupaṭipakkhena vūpasamo .
Nirodho pahānamattaṃ .
Nānāvajjaneti yena āvajjanena appanāvīthi , tato bhinnāvajjane anekāvajjane vā .
Appanāvīthiyañhi upacāro ekāvajjano , itaro anekāvajjano anekakkhattuṃ pavattanato .
Visamanisajjāya uppannakilamatho visamāsanupatāpo .
Pītipharaṇenāti pītiyā pharaṇarasattā pītisamuṭṭhānānaṃ vā paṇītarūpānaṃ kāyassa byāpanato vuttaṃ .
Tenāha ‘‘ sabbo kāyo sukhokkanto hotī ’’ ti .
Paṇītarūpaphuṭṭhasarīrassa sukhokkantakāyattā kuto dukkhuppatti visamāsanupatāpādināti āha ‘‘ paṭipakkhena avihatattā ’’ ti .
Vitakkavicārapaccayepīti pi -saddo aṭṭhānappayutto , so ‘‘ pahīnassā ’’ ti ettha ānetvā sambandhitabbo .
Pahīnassapi domanassindriyassāti idañca ‘‘ siyā uppattī ’’ ti iminā sambandhitabbaṃ .
Etan ti domanassindriyaṃ .
‘‘ Uppajjatī ’’ ti iminā sambandho .
‘‘ Tassa mayhaṃ aticiraṃ vitakkayato vicārayato kāyopi kilami , cittampi ūhaññī ’’ ti vacanato kāyacittakhedānaṃ vitakkavicārapaccayatā veditabbā .
Vitakkavicārabhāveti ettha ‘‘ uppajjati domanassindriyan ’’ ti ānetvā sambandhitabbaṃ .
Tatthassa siyā uppattīti tattha dutiyajjhānūpacāre assa pahīnassapi domanassindriyassa uppatti bhaveyya .
Ettha ca yadeke vadanti ‘‘ tatthassa siyā uppattīti vadantena jhānalābhīnampi domanassuppatti atthīti dassitaṃ hoti , tena ca anīvaraṇasabhāvo lobho viya dosopi atthīti
V1.331 dīpeti .Na hi dosena vinā domanassaṃ pavattati , na cettha paṭṭhānapāḷiyā virodho cintetabbo .
Yasmā tattha parihīnajjhānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattamānaṃ domanassaṃ dassitaṃ , aparihīnajjhānaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjamānassa domanassassa asambhavato jhānalābhīnaṃ sabbaso domanassaṃ nuppajjatīti ca na sakkā
M1.378 vattuṃ aṭṭhasamāpattilābhino api tassa uppannattā , na heva kho so parihīnajjhāno ahosī ’’ ti , taṃ ayuttaṃ anīvaraṇasabhāvassa domanassassa abhāvato .Yadi siyā , rūpārūpāvacarasattānampi uppajjeyya , na ca uppajjati .
Tathā hi āruppe kāmacchandanīvaraṇaṃ paṭicca thinamiddhanīvaraṇaṃ uddhaccanīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇantiādīsu byāpādakukkuccanīvaraṇāni anuddhaṭāni , na cettha anīvaraṇatāpariyāyo kāmacchandādīnampi anīvaraṇānaṃyeva nīvaraṇasadisatāya nīvaraṇapariyāyassa vuttattā .
Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘ aṭṭhasamāpattilābhino api tassa uppannattā ’’ ti , tampi akāraṇaṃ uppajjamānena ca domanassena jhānato parihāyanato .
Lahukena pana paccayena parihīnaṃ tādisā naṃ appakasireneva paṭipākatikaṃ karontīti daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Tatthassa siyā uppattī ’’ ti idaṃ pana parikappanavacanaṃ upacārakkhaṇe domanassassa appahīnabhāvadassanatthaṃ .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ na tveva antoappanāyan ’’ ti .
Yadi pana tadā domanassaṃ uppajjeyya , paṭhamajjhānampissa parihīnamevāti daṭṭhabbaṃ .
Pahīnampi somanassindriyaṃ pīti viya na dūreti katvā ‘‘ āsannattā ’’ ti vuttaṃ .
Nānāvajjanūpacāre pahīnampi pahānaṅgaṃ paṭipakkhena avihatattā antarantarā uppajjeyya vāti imamatthaṃ dassento ‘‘ appanāppattāyā ’’ tiādimāha .
Tādisāya āsevanāya icchitabbattā yathā maggavīthito pubbe dve tayo javanavārā sadisānupassanāva pavattanti , evamidhāpi appanāvārato pubbe dve tayo javanavārā upekkhāsahagatāva pavattantīti vadanti .
Samāharīti samānesi , saṅgahetvā abhāsīti attho .
Sukhumāti sukhadukkhāni viya anoḷārikattā avibhūtatāya sukhumā , tato eva anuminitabbasabhāvattā dubbiññeyyā .
Duṭṭhassāti duṭṭhapayogassa , duddamassāti attho .
Sakkā hoti esā gāhayitun ti aññāpohananayena sakkā gāhayitunti adhippāyo .
Adukkhamasukhāya cetovimuttiyāti idameva catutthaṃ jhānaṃ daṭṭhabbaṃ .
Paccayadassanatthan ti adhigamassa upāyabhūtapaccayadassanatthaṃ .
Tenāha ‘‘ dukkhappahānādayo hi tassā paccayā ’’ ti .
Dukkhappahānādayoti ca sopacārā paṭhamajjhānādayovettha adhippetā .
Pahīnāti vuttāti ‘‘ pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā ’’ ti ( ma . ni .3.147; saṃ . ni .5.1021) vuttattā .
Etāti sukhādayo vedanā .
Sukhaṃ
M1.379 somanassassa paccayoti vasanagandhālepanapupphābharaṇasamālepanādinibbattaṃ kāyikasukhaṃV1.332 somanassassa paccayo .‘‘ Sukhāya kho , āvuso visākha vedanāya , rāgānusayo anusetī ’’ ti ( ma . ni .1.465) vacanato āha ‘‘ somanassaṃ rāgassa paccayo ’’ ti .
‘‘ Dukkhāya kho , āvuso visākha , vedanāya paṭighānusayo anusetī ’’ ti vacanato vuttaṃ ‘‘ domanassaṃ dosassa paccayo ’’ ti .
Sukhādighātenāti sukhādīnaṃ pahānena .
Adukkhamasukhan ti ettha na dukkhanti adukkhaṃ , dukkhavidūraṃ .
Yasmā tattha dukkhaṃ natthi , tasmā vuttaṃ ‘‘ dukkhābhāvenā ’’ ti .
Asukhan ti etthāpi eseva nayo .
Etenāti dukkhasukhapaṭikkhepavacanena .
Paṭipakkhabhūtan ti idaṃ idha tatiyavedanāya dukkhādīnaṃ samatikkamavasena pattabbattā vuttaṃ , na kusalākusalānaṃ viya ujuvipaccanīkatāya .
Iṭṭhāniṭṭhaviparītānubhavanalakkhaṇāti iṭṭhāniṭṭhaviparītassa majjhattārammaṇassa , iṭṭhāniṭṭhaviparītaṃ vā majjhattākārena anubhavanalakkhaṇā .
Tato eva majjhattarasā .
Avibhūtapaccupaṭṭhānāti sukhadukkhāni viya na vibhūtākārā piṭṭhipāsāṇe migagatamaggo viya tehi anumātabbāvibhūtākāropaṭṭhānā .
Sukhanirodho nāma idha catutthajjhānūpacāro , so padaṭṭhānaṃ etissāti sukhanirodhapadaṭṭhānā .
Upekkhāsatipārisuddhin ti purimapade uttarapadalopenetaṃ samāsapadanti āha ‘‘ upekkhāya janitasatipārisuddhin ’’ ti .
Sabbapaccanīkadhammaparisuddhāya paccanīkasamanepi abyāvaṭāya pārisuddhupekkhāya vattamānāya catutthajjhāne sati sampahaṃsanapaññā viya suparisuddhā suvisadā ca hotīti āha ‘‘ satiyā pārisuddhi , sā upekkhāya katā na aññenā ’’ ti .
Yadi tatramajjhattatā idha ‘‘ upekkhā ’’ ti adhippetā , kathaṃ satiyeva pārisuddhāti vuttāti āha ‘‘ na kevalan ’’ tiādi .
Satisīsenāti satiṃ uttamaṅgaṃ katvā , padhānaṃ katvāti vuttaṃ hoti .
Evamapi kasmā idheva sati ‘‘ upekkhāsatipārisuddhī ’’ ti vuttāti anuyogaṃ sandhāya ‘‘ tattha kiñcāpī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha heṭṭhā tīsu jhānesu vijjamānāyapi tatramajjhattatāya paccanīkābhibhavanato sahāyapaccayavekallato ca apārisuddhi , tathā taṃsampayuttānaṃ tadabhāvato idha pārisuddhīti imamatthaṃ upamāvasena dassetuṃ ‘‘ yathā panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Sūriyappabhābhibhavāti sūriyappabhāya abhibhuyyamānattā .
Atikkhatāya candalekhā
M1.380 viya rattipi sommasabhāvā sabhāgāya rattiyameva ca candalekhā samujjalatīti sā tassā saṅgayhatīti dassento ‘‘ sommabhāvena ca attano upakārakattena vā sabhāgāya rattiyā ’’ ti āha .Sesamettha uttānatthameva .
Catutthajjhānakathā niṭṭhitā .