Issues
Select Version
Sāratthadīpanī-ṭīkā ( paṭhamo bhāgo )

Dutiyasaṅgītikathāvaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Dutiyasaṅgītikathāvaṇṇanā

‘‘ Yadā nibbāyiṃsū ’’ ti sambandho .
Jotayitvā ca sabbadhīti tameva saddhammaṃ sabbattha pakāsayitvā .
‘‘ Jutimanto ’’ ti vattabbe gāthābandhavasena ‘‘ jutīmanto ’’ ti vuttaṃ , paññājotisampannāti attho , tejavantoti vā , mahānubhāvāti vuttaṃ hoti .
Nibbāyiṃsūti anupādisesāyaV1.100 nibbānadhātuyā parinibbāyiṃsu .
Pahīnasabbakilesattā natthi etesaṃ katthaci ālayo taṇhāti anālayā , vītarāgāti vuttaṃ hoti .
Vassasataparinibbute bhagavatīti vassasataṃ parinibbutassa assāti vassasataparinibbuto , bhagavā , tasmiṃ parinibbānato vassasate atikkanteti vuttaṃ hoti .
Vesālikāti vesālīnivāsino .
Vajjiputtakāti vajjiraṭṭhe vesāliyaṃ kulānaṃ puttā .
Kappati siṅgīloṇakappoti siṅgena loṇaṃ pariharitvā pariharitvā aloṇakapiṇḍapātena saddhiṃ bhuñjituṃ kappati , na sannidhiṃ karotīti adhippāyo .
Kappati dvaṅgulakappoti dvaṅgulaṃM1.112 atikkantāya chāyāya vikāle bhojanaṃ bhuñjituṃ kappatīti attho .
Kappati gāmantarakappoti ‘‘ gāmantaraṃ gamissāmī ’’ ti pavāritena anatirittabhojanaṃ bhuñjituṃ kappatīti attho .
Kappati āvāsakappoti ekasīmāyaṃ nānāsenāsanesu visuṃ visuṃ uposathādīni saṅghakammāni kātuṃ vaṭṭatīti attho .
Kappati anumatikappoti ‘‘ anāgatānaṃ āgatakāle anumatiṃ gahessāmī ’’ ti tesu anāgatesuyeva vaggena saṅghena kammaṃ katvā pacchā anumatiṃ gahetuṃ kappati , vaggakammaṃ na hotīti adhippāyo .
Kappati āciṇṇakappoti ācariyupajjhāyehi āciṇṇo kappatīti attho .
So pana ekacco kappati dhammiko , ekacco na kappati adhammikoti veditabbo .
Kappati amathitakappoti yaṃ khīraṃ khīrabhāvaṃ vijahitaṃ dadhibhāvaṃ asampattaṃ , taṃ bhuttāvinā pavāritena anatirittaṃ bhuñjituṃ kappatīti attho .
Kappati jalogiṃ pātun ti ettha jalogīti taruṇasurā .
Yaṃ majjasambhāraṃ ekato kataṃ majjabhāvamasampattaṃ , taṃ pātuṃ vaṭṭatīti adhippāyo .
Jātarūparajatan ti sarasato vikāraṃ anāpajjitvā sabbadā jātaṃ rūpameva hotīti jātaṃ rūpametassāti jātarūpaṃ , suvaṇṇaṃ .
Dhavalasabhāvatāya rājatīti rajataṃ , rūpiyaṃ .
Susunāgaputtoti susunāgassa putto .
Kākaṇḍakaputtoti kākaṇḍakabrāhmaṇassa putto .
Vajjīsūti janapadavacanattā bahuvacanaṃ kataṃ .
Ekopi hi janapado ruḷhīsaddattā bahuvacanena vuccati .
Yena vesālī , tadavasarīti yena disābhāgena vesālī avasaritabbā , yasmiṃ vā padese vesālī , tadavasari , taṃ pattoti attho .
Mahāvane kūṭāgārasālāyan ti ettha mahāvanaṃ nāma sayaṃjātamaropimaṃ saparicchedaṃ mahantaṃ vanaṃ .
Kapilavatthusāmantā pana mahāvanaṃ himavantena saha ekābaddhaṃ aparicchedaṃ hutvā mahāsamuddaṃ āhacca ṭhitaṃ , idaṃ tādisaṃ na hotīti saparicchedaṃ mahantaṃ vananti mahāvanaṃ .
Kūṭāgārasālā pana mahāvanaṃ nissāya kate ārāme kūṭāgāraṃ anto katvā haṃsavaṭṭakacchannena haṃsamaṇḍalākārena katā .
TadahuposathetiV1.101 ettha tadahūti tasmiṃ ahani , tasmiṃ divaseti attho .
Upavasanti etthāti uposatho , upavasitabbadivaso .
Upavasantīti ca sīlena vā sabbaso āhārassa ca abhuñjanasaṅkhātena anasanenaM1.113 vā khīrapānamadhupānādimattena vā upetā hutvā vasantīti attho .
So panesa divaso aṭṭhamīcātuddasīpannarasībhedena tividho .
Katthaci pana pātimokkhepi sīlepi upavāsepi paññattiyampi uposathasaddo āgato .
Tathā hesa ‘‘ āyāmāvuso kappina , uposathaṃ gamissāmā ’’ tiādīsu pātimokkhuddese āgato .
‘‘ Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgato kho visākhe uposatho upavuttho ’’ tiādīsu ( a . ni .8.43) sīle .
‘‘ Suddhassa ve sadā pheggu , suddhassuposatho sadā ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.79) upavāse .
‘‘ Uposatho nāma nāgarājā ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.246; ma . ni .3.258) paññattiyañca āgato .
Tattha upecca vasitabbato uposatho pātimokkhuddeso .
Upetena samannāgatena hutvā vasitabbato santāne vāsetabbato uposatho sīlaṃ .
Asanādisaṃyamādiṃ vā upecca vasantīti uposatho upavāso .
Tathārūpe hatthiassavisese uposathoti samaññāmattato uposatho paññatti .
Idha pana ‘‘ na , bhikkhave , tadahuposathe sabhikkhukā āvāsā ’’ tiādīsu ( mahāva .181) viya uposathadivaso adhippeto , tasmā tadahuposatheti tasmiṃ uposathadivaseti attho .
Kaṃsapātin ti suvaṇṇapātiṃ .
Kahāpaṇampītiādīsu kahāpaṇassa samabhāgo aḍḍho .
Pādo catutthabhāgo .
Māsakoyeva māsakarūpaṃ .
Sabbaṃ tāva vattabban ti iminā sattasatikakkhandhake ( cūḷava .446 ādayo ) āgatā sabbāpi pāḷi idha ānetvā vattabbāti dasseti .
Sā kuto vattabbāti āha ‘‘ yāva imāya pana vinayasaṅgītiyā ’’ tiādi .
Saṅgāyitasadisameva saṅgāyiṃsūti sambandho .
Pubbe kataṃ upādāyāti pubbe kataṃ paṭhamasaṅgītimupādāya .
Sā panāyaṃ saṅgītīti sambandho .
Tesūti tesu saṅgītikārakesu theresu .
Vissutāti gaṇapāmokkhatāya vissutā sabbattha pākaṭā .
Tasmiñhi sannipāte aṭṭheva gaṇapāmokkhā mahātherā ahesuṃ , tesu ca vāsabhagāmī sumanoti dve therā anuruddhattherassa saddhivihārikā , avasesā cha ānandattherassa .
Ete pana sabbepi aṭṭha mahātherā bhagavantaṃ diṭṭhapubbā .
Idāni te there sarūpato dassento āha ‘‘ sabbakāmī cā ’’ tiādi .
Sāṇasambhūtoti sāṇadesavāsī sambhūtattheroM1.114 .
Dutiyo saṅgahoti sambandho .
Pannabhārāti patitakkhandhabhārā .
‘‘ Bhārā have pañcakkhandhā ’’ ti ( saṃ . ni .3.22) hi vuttaṃ .
Katakiccāti catūsu saccesu catūhi maggehi kattabbassa pariññāpahānasaachakiriyābhāvanāsaṅkhātassa soḷasavidhassapi kiccassa pariniṭṭhitattā katakiccā .
Abbudan ti upaddavaṃ vadanti corakammampi bhagavato vacanaṃ thenetvā attano vacanassa dīpanatoV1.102 .
Gaṇṭhipade pana ‘‘ abbudaṃ gaṇḍo ’’ ti vuttaṃ .
Iman ti vakkhamānanidassanaṃ .
Sandissamānā mukhā sammukhā .
Uparibrahmalokūpapattiyā bhāvitamaggan ti uparibrahmaloke upapattiyā uppāditajjhānaṃ .
Jhānañhi tatrūpapattiyā upāyabhāvato idha ‘‘ maggo ’’ ti vuttaṃ .
Upāyo hi ‘‘ maggo ’’ ti vuccati .
Vacanattho panettha – taṃ taṃ upapattiṃ maggati gavesati janeti nipphādetīti maggoti evaṃ veditabbo .
Atthato cāyaṃ maggo nāma cetanāpi hoti cetanāsampayuttadhammāpi tadubhayampi .
‘‘ Nirayañcāhaṃ , sāriputta , jānāmi nirayagāmiñca maggan ’’ ti ( ma . ni .1.153) hi ettha cetanā maggo nāma .
‘‘ Saddhā hiriyaṃ kusalañca dānaṃ ,
Dhammā ete sappurisānuyātā ;
Etañhi maggaṃ diviyaṃ vadanti ,
Etena hi gacchati devalokan ’’ ti .( a . ni .8.32; kathā .479)–
Ettha cetanāsampayuttadhammā maggo nāma .
‘‘ Ayaṃ bhikkhave maggo ayaṃ paṭipadā ’’ ti saṅkhārūpapattisuttā dīsu ( ma . ni .3.161) cetanāpi cetanāsampayuttadhammāpi maggo nāma .
Imasmiṃ ṭhāne jhānassa adhippetattā cetanāsampayuttadhammā gahetabbā .
Moggalibrāhmaṇassāti lokasammatassa aputtakassa moggalināmabrāhmaṇassa .
Nanu ca kathametaṃ nāma vuttaṃ ‘‘ moggalibrāhmaṇassa gehe paṭisandhiṃ gahessatī ’’ ti .
Kiṃ uparūpapattiyā paṭiladdhasamāpattīnampi kāmāvacare uppatti hotīti ?
Hoti .
Sā ca katādhikārānaṃ mahāpuññānaṃ cetopaṇidhivasena hoti , na sabbesanti daṭṭhabbaṃ .
Atha mahaggatassa garukakammassa vipākaṃ paṭibāhitvā parittakammaṃ kathamattano vipākassa okāsaṃ karotīti ?
Ettha ca tāva tīsupi gaṇṭhipadesu idaṃM1.115 vuttaṃ ‘‘ nikantibaleneva jhānā parihāyati , tato parihīnajjhānā nibbattantī ’’ ti .
Keci pana ‘‘ anīvaraṇāvatthāya nikantiyā jhānassa parihāni vīmaṃsitvā gahetabbā ’’ ti vatvā evamettha kāraṇaṃ vadanti ‘‘ satipi mahaggatakammuno vipākapaṭibāhanasamatthassa parittakammassapi abhāve ‘ ijjhati , bhikkhave , sīlavato cetopaṇidhi visuddhattā ’ ti ( dī . ni .3.337; a . ni .8.35; saṃ . ni .4.352) vacanato kāmabhave cetopaṇidhi mahaggatakammassa vipākaṃ paṭibāhitvā parittakammuno vipākassa okāsaṃ karotī ’’ ti .
SādhuV1.103 sappurisāti ettha sādhūti āyācanatthe nipāto , taṃ yācāmāti attho .
Haṭṭhapahaṭṭhoti cittapīṇanavasena punappunaṃ santuṭṭho .
Udaggudaggoti sarīravikāruppādanapītivasena udaggudaggo .
Pītimā hi puggalo kāyacittānaṃ uggatattā abbhuggatattā ‘‘ udaggo ’’ ti vuccati .
Sādhūti paṭissuṇitvāti ‘‘ sādhū ’’ ti paṭivacanaṃ datvā .
Tīretvāti niṭṭhapetvā .
Puna paccāgamiṃsūti puna āgamiṃsu .
Tena kho pana samayenāti yasmiṃ samaye dutiyasaṅgītiṃ akaṃsu , tasmiṃ samayeti attho .
Navakāti vuttamevatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ daharabhikkhū ’’ ti vuttaṃ .
Taṃ adhikaraṇaṃ na sampāpuṇiṃsūti taṃ vajjiputtakehi uppāditaṃ adhikaraṇaṃ vinicchinituṃ na sampāpuṇiṃsu nāgamiṃsu .
No ahuvatthāti sambandho .
Idaṃ daṇḍakamman ti idāni vattabbaṃ sandhāya vuttaṃ .
Yāvatāyukaṃ ṭhatvā parinibbutāti sambandho , yāva attano attano āyuparimāṇaṃ , tāva ṭhatvā parinibbutāti attho .
Kiṃ pana katvā te therā parinibbutāti āha ‘‘ dutiyaṃ saṅgahaṃ katvā ’’ tiādi .
Anāgatepi saddhammavuḍḍhiyā hetuṃ katvā parinibbutāti sambandho .
Idāni ‘‘ tepi nāma evaṃ mahānubhāvā therā aniccatāya vasaṃ gatā , kimaṅgaṃ pana aññe ’’ ti saṃvejetvā ovadanto āha ‘‘ khīṇāsavā ’’ tiādi .
Aniccatāvasan ti aniccatāvasattaṃ , aniccatāyattabhāvaṃ aniccatādhīnabhāvanti vuttaṃ hoti .
Jammiṃ lāmakaṃ durabhisambhavaṃ anabhibhavanīyaṃ atikkamituṃ asakkuṇeyyaṃ aniccataṃ evaṃ ñatvāti sambandho .
Keci pana ‘‘ durabhisambhavan ’’ ti ettha ‘‘ pāpuṇituṃ asakkuṇeyyan ’’ ti imamatthaṃ gahetvā ‘‘ yaṃ durabhisambhavaṃ niccaṃ amataṃ padaṃ , taṃ pattuṃ vāyame dhīro ’’ ti sambandhaṃM1.116 vadanti .
Sabbākārenāti sabbappakārena vattabbaṃ kiñcipi asesetvā dutiyasaṅgīti saṃvaṇṇitāti adhippāyo .
Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ
Dutiyasaṅgītikathāvaṇṇanā samattā .