Issues
Select Version
Sāratthadīpanī-ṭīkā ( paṭhamo bhāgo )

Tatiyasaṅgītikathāvaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Tatiyasaṅgītikathāvaṇṇanā

Imissā pana saṅgītiyā dhammasaṅgāhakattherehi nikkaḍḍhitā te dasasahassā vajjiputtakā bhikkhū pakkhaṃ pariyesamānā attano attano anurūpaṃ dubbalapakkhaṃ labhitvā visuṃ mahāsaṅghikaṃ ācariyakulaṃV1.104 nāma akaṃsu , tato bhijjitvā aparāni dve ācariyakulāni jātāni gokulikā ca ekabyohārikā ca .
Gokulikanikāyato bhijjitvā aparāni dve ācariyakulāni jātāni paṇṇattivādā ca bāhuliyā ca .
Bahussutikātipi tesaṃyeva nāmaṃ , tesaṃyeva antarā cetiyavādā nāma apare ācariyavādā uppannā .
Evaṃ mahāsaṅghikācariyakulato dutiye vassasate pañcācariyakulāni uppannāni , tāni mahāsaṅghikehi saddhiṃ cha honti .
Tasmiṃyeva dutiye vassasate theravādato bhijjitvā dve ācariyavādā uppannā mahisāsakā ca vajjiputtakā ca .
Tattha vajjiputtakavādato bhijjitvā apare cattāro ācariyavādā uppannā dhammuttarikā bhaddayānikā channāgārikā samitikāti .
Puna tasmiṃyeva dutiye vassasate mahisāsakavādato bhijjitvā sabbatthivādā dhammaguttikāti dve ācariyavādā uppannā .
Puna sabbatthivādakulato bhijjitvā kassapikā nāma jātā , kassapikesupi bhinnesu apare saṅkantikā nāma jātā , saṅkantikesu bhinnesu suttavādā nāma jātāti theravādato bhijjitvā ime ekādasa ācariyavādā uppannā , te theravādena saddhiṃ dvādasa honti .
Iti ime ca dvādasa mahāsaṅghikānañca cha ācariyavādāti sabbe aṭṭhārasa ācariyavādā dutiye vassasateM1.117 uppannā .
Aṭṭhārasa nikāyātipi aṭṭhārasācariyakulānītipi etesaṃyeva nāmaṃ .
Etesu pana sattarasa vādā bhinnakā , theravādoveko asambhinnakoti veditabbo .
Vuttampi cetaṃ dīpavaṃse –
‘‘ Nikkaḍḍhitā pāpabhikkhū , therehi vajjiputtakā ;
Aññaṃ pakkhaṃ labhitvāna , adhammavādī bahū janā .
‘‘ Dasasahassā samāgantvā , akaṃsu dhammasaṅgahaṃ ;
Tasmāyaṃ dhammasaṅgīti , mahāsaṅgīti vuccati .
‘‘ Mahāsaṅgītikā bhikkhū , vilomaṃ akaṃsu sāsane ;
Bhinditvā mūlasaṅgahaṃ , aññaṃ akaṃsu saṅgahaṃ .
‘‘ Aññatra saṅgahitaṃ suttaṃ , aññatra akariṃsu te ;
Atthaṃ dhammañca bhindiṃsu , vinaye nikāyesu ca pañcasu .
‘‘ PariyāyadesitañcāpiV1.105 , atho nippariyāyadesitaṃ ;
Nītatthañceva neyyatthaṃ , ajānitvāna bhikkhavo .
‘‘ Aññaṃ sandhāya bhaṇitaṃ , aññaṃ atthaṃ ṭhapayiṃsu te ;
Byañjanacchāyāya te bhikkhū , bahuṃ atthaṃ vināsayuṃ .
‘‘ Chaḍḍetvāna ekadesaṃ , suttaṃ vinayagambhiraṃ ;
Patirūpaṃ suttaṃ vinayaṃ , tañca aññaṃ kariṃsu te .
‘‘ Parivāraṃ atthuddhāraṃ , abhidhammaṃ chappakaraṇaṃ ;
Paṭisambhidañca niddesaṃ , ekadesañca jātakaṃ ;
Ettakaṃ vissajjetvāna , aññāni akariṃsu te .
‘‘ Nāmaṃ liṅgaṃ parikkhāraṃ , ākappakaraṇāni ca ;
Pakatibhāvaṃ vijahitvā , tañca aññaṃ akaṃsu te .
‘‘ Pubbaṅgamā bhinnavādā , mahāsaṅgītikārakā ;
Tesañca anukārena , bhinnavādā bahū ahu .
‘‘ Tato aparakālamhi , tasmiṃ bhedo ajāyatha ;
Gokulikā ekabyohāri , dvidhā bhijjittha bhikkhavo .
‘‘ GokulikānaṃM1.118 dve bhedā , aparakālamhi jāyatha ;
Bahussutikā ca paññatti , dvidhā bhijjittha bhikkhavo .
‘‘ Cetiyā ca punavādī , mahāsaṅgītibhedakā ;
Pañca vādā ime sabbe , mahāsaṅgītimūlakā .
‘‘ Atthaṃ dhammañca bhindiṃsu , ekadesañca saṅgahaṃ ;
Ganthañca ekadesañhi , chaḍḍetvā aññaṃ akaṃsu te .
‘‘ NāmaṃV1.106 liṅgaṃ parikkhāraṃ , ākappakaraṇāni ca ;
Pakatibhāvaṃ vijahitvā , tañca aññaṃ akaṃsu te .
‘‘ Visuddhattheravādamhi , puna bhedo ajāyatha ;
Mahisāsakā vajjiputtakā , dvidhā bhijjittha bhikkhavo .
‘‘ Vajjiputtakavādamhi , catudhā bhedo ajāyatha ;
Dhammatturikā bhaddayānikā , channāgārikā ca samiti .
‘‘ Mahisāsakānaṃ dve bhedā , aparakālamhi ajāyatha ;
Sabbatthivādā dhammaguttā , dvidhā bhijjittha bhikkhavo .
‘‘ Sabbatthivādānaṃ kassapikā , saṅkanti kassapikena ca ;
Saṅkantikānaṃ suttavādī , anupubbena bhijjatha .
‘‘ Ime ekādasa vādā , pabhinnā theravādato ;
Atthaṃ dhammañca bhindiṃsu , ekadesañca saṅgahaṃ ;
Ganthañca ekadesañhi , chaḍḍetvā aññaṃ akaṃsu te .
‘‘ Nāmaṃ liṅgaṃ parikkhāraṃ , ākappakaraṇāni ca ;
Pakatibhāvaṃ vijahitvā , tañca aññaṃ akaṃsu te .
‘‘ Sattarasa bhinnavādā , ekavādo abhinnako ;
Sabbevaṭṭhārasa honti , bhinnavādena te saha ;
Nigrodhova mahārukkho , theravādānamuttamo .
‘‘ Anūnaṃ anadhikañca , kevalaṃ jinasāsanaṃ ;
Kaṇṭakā viya rukkhamhi , nibbattā vādasesakā .
‘‘ PaṭhameM1.119V1.107 vassasate natthi , dutiye vassasatantare ;
Bhinnā sattarasa vādā , uppannā jinasāsane ’’ ti .
Aparāparaṃ pana hemavatā rājagirikā siddhatthikā pubbaseliyā aparaseliyā vājiriyāti aññepi cha ācariyavādā uppannā .
Purimakānaṃ pana aṭṭhārasannaṃ ācariyavādānaṃ vasena pavattamāne sāsane asoko dhammarājā paṭiladdhasaddho divase divase buddhapūjāya satasahassaṃ , dhammapūjāya satasahassaṃ , saṅghapūjāya satasahassaṃ , attano ācariyassa nigrodhattherassa satasahassaṃ , catūsu dvāresu bhesajjatthāya satasahassanti pañca satasahassāni pariccajanto sāsane uḷāraṃ lābhasakkāraṃ pavattesi .
Tadā hatalābhasakkārehi titthiyehi uppāditaṃ anekappakāraṃ sāsanamalaṃ visodhetvā moggaliputtatissatthero tipiṭakapariyattidharānaṃ pabhinnapaṭisambhidānaṃ bhikkhūnaṃ sahassamekaṃ gahetvā yathā mahākassapatthero ca yasatthero ca dhammañca vinayañca saṅgāyiṃsu , evameva saṅgāyanto tatiyasaṅgītiṃ akāsi .
Idāni taṃ tatiyasaṅgītiṃ mūlato pabhuti vitthāretvā dassento āha ‘‘ tissopi kho mahābrahmā brahmalokato cavitvā moggalibrāhmaṇassa gehe paṭisandhiṃ aggahesī ’’ tiādi .
Tattha gehe paṭisandhiṃ aggahesīti moggalibrāhmaṇassa gehe brāhmaṇiyā kucchimhi paṭisandhiṃ aggahesīti attho .
Gehassa pana tannissayattā nissite nissayavohāravasena ‘‘ gehe paṭisandhiṃ aggahesī ’’ ti vuttaṃ yathā ‘‘ mañcā ukkuṭṭhiṃ karonti , sabbo gāmo āgato ’’ ti .
Sattavassānīti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ .
Aticchathāti atikkamitvā icchatha , idha bhikkhā na labbhati , ito aññattha gantvā bhikkhaṃ pariyesathāti adhippāyo .
‘‘ Bho pabbajitā ’’ tiādi brāhmaṇo attano gehe bhikkhālābhaṃ anicchanto āha .
Paṭiyāditabhattatoti sampādetvā ṭhapitabhattato .
Tadupiyan ti tadanurūpaṃ .
Upasamaṃ disvāti therassa kāyacittavūpasamaṃ punappunaṃ disvā , ñatvāti attho .
Iriyāpathavūpasamasandassanena hi tannibandhino cittassa yoniso pavattiupasamopi viññāyati .
Bhiyyoso mattāya pasīditvātiM1.120 punappunaṃ visesato adhikataraṃ pasīditvā .
Bhattavissaggakaraṇatthāyāti bhattakiccakaraṇatthāya .
Adhivāsetvāti sampaṭicchitvā .
Soḷasavassuddesikoti soḷasavassoti uddisitabbo voharitabboti soḷasavassuddeso , soyeva soḷasavassuddesiko .
Soḷasavassoti vā uddisitabbataṃ arahatīti soḷasavassuddesiko , soḷasavassāni vā uddisitabbāni assāti soḷasavassuddesiko , soḷasavassoti uddeso vā assaV1.108 atthīti soḷasavassuddesiko , atthato pana soḷasavassikoti vuttaṃ hoti .
Tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragūti iruvedayajuvedasāmavedasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ vedānaṃ paguṇakaraṇavasena pāraṃ gatoti pāragū .
Pāragūti cettha niccasāpekkhatāya samāsādikaṃ veditabbaṃ .
Laggetvāti olambetvā .
Na ca kācīti ettha ca -saddo avadhāraṇe , kāci kathā neva uppajjatīti attho .
Pallaṅkan ti nisīditabbāsanaṃ .
Uppajjissatīti etthāpi ‘‘ kathā ’’ ti idaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ .
Kupito anattamanoti kopena kupito , anattamano domanassena .
Domanassasamaṅgī hi puggalo pītisukhehi na attamano na attacittoti anattamanoti vuccati .
Na sakamanoti vā anattamano attano vase aṭṭhitacittattā .
Caṇḍikkabhāveti caṇḍiko vuccati caṇḍo thaddhapuggalo , tassa bhāvo caṇḍikkaṃ , thaddhabhāvoti attho .
Idha pana ‘‘ caṇḍikkabhāve ’’ ti vuttattā caṇḍikoyeva caṇḍikkanti gahetabbaṃ , tena ‘‘ caṇḍikkabhāve ’’ ti ettha thaddhabhāveti attho veditabbo .
Kiñci mantan ti kiñci vedaṃ .
Aññe ke jānissantīti na keci jānissantīti adhippāyo .
Pucchitvā sakkā jānitun ti attano padesañāṇe ṭhitattā thero evamāha .
Sabbaññubuddhā eva hi ‘‘ puccha , māṇava , yadākaṅkhasī ’’ tiādinā paccekabuddhādīhi asādhāraṇaṃ sabbaññupavāraṇaṃ pavārenti .
Sāvakā pana padesañāṇe ṭhitattā ‘‘ sutvā vedissāmā ’’ ti vā ‘‘ pucchitvā sakkā jānitun ’’ ti vā vadanti .
Tīsu vedesūtiādīsu tayo vedā pubbe vuttanayā eva .
Nighaṇḍūti nāmanighaṇḍurukkhādīnaṃ vevacanappakāsakaṃ satthaṃ , vevacanappakāsakan ti ca pariyāyasaddadīpakanti attho , ekekassa atthassa anekapariyāyavacanavibhāvakantiM1.121 vuttaṃ hoti .
Nidassanamattañcetaṃ anekesaṃ atthānaṃ ekasaddassa vacanīyatāvibhāvanavasenapi tassa ganthassa pavattattā .
Vacanīyavācakabhāvena atthaṃ saddañca nikhaṇḍeti bhindati vibhajja dassetīti nikhaṇḍu , so eva idha kha-kārassa gha-kāraṃ katvā nighaṇḍūti vutto .
Keṭubhan ti kiriyākappavikappo kavīnaṃ upakārasatthaṃ .
Ettha ca kiriyākappavikappoti vacībhedādilakkhaṇā kiriyā kappīyati vikappīyati etenāti kiriyākappo , so pana vaṇṇapadabandhapadatthādivibhāgato bahuvikappoti kiriyākappavikappoti vuccati .
Idañca mūlakiriyākappaganthaṃ sandhāya vuttaṃ .
So hi satasahassaparimāṇo nayādicariyādikaṃ pakaraṇaṃ .
Vacanatthato pana kiṭati gameti kiriyādivibhāgaṃ , taṃ vā anavasesapariyādānato gamento pūretīti keṭubhanti vuccati , saha nighaṇḍunā keṭubhena ca sanighaṇḍukeṭubhā , tayo vedā .
Tesu sanighaṇḍukeṭubhesu .
ṬhānakaraṇādivibhāgatoV1.109 nibbacanavibhāgato ca akkharā pabhedīyanti etenāti akkharappabhedo , sikkhā ca nirutti ca .
Saha akkharappabhedenāti sākkharappabhedā , tesu sākkharappabhedesu .
Itihāsapañcamesūti athabbanavedaṃ catutthaṃ katvā ‘‘ itiha āsa itiha āsā ’’ ti īdisavacanapaṭisaṃyutto purāṇakathāsaṅkhāto itihāso pañcamo etesanti itihāsapañcamā , tayo vedā .
Tesu itihāsapañcamesu .
Neva attanā passatīti neva sayaṃ passati , neva jānātīti attho .
Puccha , byākarissāmīti ‘‘ sabbāpi pucchā vedesuyeva antogadhā ’’ ti sallakkhento evamāha .
Yassa cittan tiādipañhadvayaṃ cuticittasamaṅgino khīṇāsavassa cuticittassa uppādakkhaṇaṃ sandhāya vuttaṃ .
Tattha paṭhamapañhe uppajjatīti uppādakkhaṇasamaṅgitāya uppajjati .
Na nirujjhatīti nirodhakkhaṇaṃ appattatāya na nirujjhati .
Tassa cittan ti tassa puggalassa tato paṭṭhāya cittaṃ nirujjhissati nuppajjissatīti pucchati .
Yassa vā panātiādike pana dutiyapañhe nirujjhissatīti yassa cittaṃ bhaṅgakkhaṇaṃ patvā nirujjhissati .
Nuppajjissatīti bhaṅgato parabhāge sayaṃ vā aññaṃ vā nuppajjissati , tassa puggalassa cittaṃ uppajjati na nirujjhatīti pucchati .
Imesaṃ pana pañhānaṃ paṭhamo pañho vibhajjabyākaraṇīyo , tasmā ‘‘ yassa cittaṃ uppajjati na nirujjhati , tassa cittaṃ nirujjhissati nuppajjissatī ’’ ti ( yama .2. cittayamaka .63) evaṃM1.122 puṭṭhena satā evamayaṃ pañho ca vissajjetabbo ‘‘ pacchimacittassa uppādakkhaṇe tesaṃ cittaṃ uppajjati na nirujjhati nirujjhissati na uppajjissati , itaresaṃ cittassa uppādakkhaṇe tesaṃ cittaṃ uppajjati na nirujjhati , nirujjhissati ceva uppajjissati cā ’’ ti ( yama .2. cittayamaka .63).
Yesañhi paricchinnavaṭṭadukkhānaṃ khīṇāsavānaṃ sabbapacchimassa cuticittassa uppādakkhaṇe vattati , tesaṃ tadeva cuticittaṃ nirujjhissati nuppajjissatīti .
Uppādappattatāya uppajjati nāma , bhaṅgaṃ appattatāya na nirujjhati .
Bhaṅgaṃ pana patvā taṃ tesaṃ cittaṃ nirujjhissati , tato appaṭisandhikattā aññaṃ na uppajjissati .
Ṭhapetvā pana pacchimacittasamaṅgikhīṇāsavaṃ itaresaṃ sekkhāsekkhaputhujjanānaṃ uppādakkhaṇasamaṅgicittaṃ uppādappattatāya uppajjati nāma , bhaṅgaṃ appattatāya na nirujjhati .
Bhaṅgaṃ pana patvā nirujjhissateva , aññaṃ pana tasmiṃ vā aññasmiṃ vā attabhāve uppajjissati ceva nirujjhissati ca .
Dutiyo pana pañho arahato cuticittassa uppādakkhaṇe niyamitattā ekaṃsabyākaraṇīyo , tasmā ‘‘ yassa vā pana cittaṃ nirujjhissati na uppajjissati , tassa cittaṃ uppajjati na nirujjhatī ’’ ti puṭṭhena ‘‘ āmantā ’’ ti vattabbaṃ .
Khīṇāsavassa hi uppādakkhaṇasamaṅgicuticittaṃ bhaṅgaṃ patvā nirujjhissatiV1.110 nāma , tato paraṃ nuppajjissati .
Uppādakkhaṇasamaṅgitāya pana uppajjati ceva bhaṅgaṃ appattatāya na nirujjhati cāti vuccati .
Ayaṃ pana māṇavo evamime pañhe vissajjetumasakkonto vighātaṃ pāpuṇi , tasmā vuttaṃ ‘‘ māṇavo uddhaṃ vā adho vā harituṃ asakkonto ’’ tiādi .
Tattha uddhaṃ vā adho vā harituṃ asakkontoti uparimapade vā heṭṭhimapadaṃ , heṭṭhimapade vā uparimapadaṃ atthato samannāharituṃ asakkontoti attho , pubbenāparaṃ yojetvā pañhassa atthaṃ paricchindituṃ asakkontoti vuttaṃ hoti .
Dvattiṃsākārakammaṭṭhānaṃ tāva ācikkhīti ‘‘ atthi imasmiṃ kāye ’’ tiādikaṃ dvattiṃsākārakammaṭṭhānaṃ ‘‘ mantassa upacāro ayan ’’ ti paṭhamaṃ ācikkhi .
Sotāpannānaṃ sīlesu paripūrakāritāya samādinnasīlato natthi parihānīti āha ‘‘ abhabbo dāni sāsanato nivattitun ’’ ti .
Vaḍḍhetvāti uparimaggatthāya kammaṭṭhānaṃ vaḍḍhetvā .
Appossukko bhaveyya buddhavacanaṃ gahetun ti arahattappattiyā katakiccabhāvatotiM1.123 adhippāyo .
Vohāravidhimhi chekabhāvatthaṃ ‘‘ upajjhāyo maṃ bhante tumhākaṃ santikaṃ pahiṇī ’’ tiādi vuttaṃ .
Udakadantaponaṃ upaṭṭhāpesīti paribhogatthāya udakañca dantakaṭṭhañca paṭiyādetvā ṭhapesi .
Dante punanti visodhenti etenāti dantaponaṃ vuccati dantakaṭṭhaṃ .
Guṇavantānaṃ saṅgahetabbabhāvato thero sāmaṇerassa ca khantivīriyaupaṭṭhānādiguṇe paccakkhakaraṇatthaṃ vināva abhiññāya pakatiyā vīmaṃsamāno puna sammajjanādiṃ akāsi .
‘‘ Sāmaṇerassa cittadamanatthaṃ akāsī ’’ tipi vadanti .
Buddhavacanaṃ paṭṭhapesīti buddhavacanaṃ uggaṇhāpetuṃ ārabhi .
Ṭhapetvā vinayapiṭakan ti ettha ‘‘ sāmaṇerānaṃ vinayapariyāpuṇanaṃ cārittaṃ na hotīti ṭhapetvā vinayapiṭakaṃ avasesaṃ buddhavacanaṃ uggaṇhāpesī ’’ ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ .
Avassikova samānoti upasampadato paṭṭhāya aparipuṇṇaekavassoti adhippāyo .
Moggaliputtatissattherassa hadaye patiṭṭhāpitampi buddhavacanaṃ vohāravasena tassa hatthe patiṭṭhāpitaṃ nāma hotīti katvā vuttaṃ ‘‘ hatthe sakalaṃ buddhavacanaṃ patiṭṭhāpetvā ’’ ti .
Yāvatāyukaṃ ṭhatvā parinibbāyiṃsūti moggaliputtatissattherassa hatthe sakalasāsanapatiṭṭhāpanena dutiyasaṅgītikārakāropitadaṇḍakammato muttā hutvā yāvatāyukaṃ ṭhatvā parinibbāyiṃsu .
Bindusārassa rañño ekasataputtāti ettha bindusāro nāma sakyakulappasuto candaguttassa nāma rañño putto .
Tathā hi viṭaṭūbhasaṅgāme kapilavatthuto nikkhantasakyaputtehi māpite moriyanagare khattiyakulasambhavo candaguttakumāro pāṭaliputte rājā ahosi .
Tassa putto bindusāroV1.111 nāma rājakumāro pitu accayena rājā hutvā ekasataputtakānaṃ janako ahosi .
Ekasatan ti ekañca satañca ekasataṃ , ekenādhikaṃ satanti attho .
Ekāva mātā assāti ekamātikaṃ , attanā sahodaranti vuttaṃ hoti .
Na tāva ekarajjaṃ katanti āha ‘‘ anabhisittova rajjaṃ kāretvā ’’ ti .
Ekarajjābhisekan ti sakalajambudīpe ekādhipaccavasena kariyamānaṃ abhisekaṃ .
Puññappabhāvena pāpuṇitabbāpi rājiddhiyo arahattamaggena āgatā paṭisambhidādayoM1.124 avasesavisesā viya payogasampattibhūtā abhisekānubhāveneva āgatāti āha ‘‘ abhisekānubhāvena cassa imā rājiddhiyo āgatā ’’ ti .
Tattha rājiddhiyoti rājabhāvānugatappabhāvā .
Yatoti yato soḷasaghaṭato .
Sāsane uppannasaddhoti buddhasāsane paṭiladdhasaddho .
Asandhimittāti tassāva nāmaṃ .
Tassā kira sarīre sandhayo na paññāyanti , tasmā evaṃnāmikā jātātipi vadanti .
Devatā eva divase divase āharantīti sambandho .
Devasikan ti divase divase .
Agadāmalakan ti appakeneva sarīrasodhanādisamatthaṃ sabbadosaharaṇaṃ osadhāmalakaṃ .
Agadaharītaka mpi tādisameva harītakaṃ .
Tesu kira dvīsu yathākāmamekaṃ paribhuñjati .
Chaddantadahatoti chaddantadahasamīpe ṭhitadevavimānato kapparukkhato vā .
‘‘ Chaddantadahe tādisā rukkhavisesā santi , tato āharantī ’’ tipi vadanti .
Dibbañca pānakan ti dibbaphalarasapānakañca .
Asuttamayikan ti kapparukkhato nibbattadibbadussattā suttehi na katanti asuttamayikaṃ .
Sumanapupphapaṭan ti sabbattha sukhumaṃ hutvā uggatapupphānaṃ atthitāya sumanapupphapaṭaṃ nāma jātaṃ .
Uṭṭhitassa sālinoti sayaṃjātasālino .
Samudāyāpekkhañcettha ekavacanaṃ , sālīnanti attho .
Nava vāhasahassānīti ettha ‘‘ catasso muṭṭhiyo eko kuḍuvo , cattāro kuḍuvā eko pattho , cattāro patthā eko āḷhako , cattāro āḷhakā ekaṃ doṇaṃ , cattāro doṇā ekamānikā , catasso mānikā ekakhārī , vīsati khāriyo eko vāho , tadeva ekaṃ sakaṭan ’’ ti suttanipātaṭṭhakathādīsu ( su . ni . aṭṭha .2. kokālikasuttavaṇṇanā ; saṃ . ni . aṭṭha .1.1.181; a . ni .3.10;89) vuttaṃ .
Idha pana ‘‘ dve sakaṭāni eko vāho ’’ ti vadanti .
Nitthusakaṇe karontīti thusakuṇḍakarahite karonti .
Madhuṃ karontīti āgantvā samīpaṭṭhāne madhuṃ karonti .
Balikammaṃ karontīti sabbattha balikammakārakā raṭṭhavāsino viya madhurasaraṃ vikūjantā baliṃ karonti .
‘‘ Āgantvā ākāseyeva saddaṃ katvā attānaṃ ajānāpetvā gacchantī ’’ ti vadanti .
Suvaṇṇasaṅkhalikāyeva bandhanaṃ suvaṇṇasaṅkhalikabandhanaṃ .
Catunnaṃ buddhānan ti kakusandhādīnaṃ catunnaṃ buddhānaṃ .
Adhigatarūpadassanan ti paṭiladdharūpadassanaṃ .
Ayaṃ kira kappāyukattā catunnampi buddhānaṃV1.112 rūpasampattiṃ paccakkhato addakkhi .
Kāḷaṃ nāmaM1.125 nāgarājānaṃ ānayitvāti ettha so pana nāgarājā gaṅgāyaṃ nikkhittasuvaṇṇasaṅkhalikāya gantvā attano pādesu patitasaññāya āgatoti veditabbo .
Nanu ca asokassa rañño āṇā heṭṭhā yojanato upari pavattati , imassa ca vimānaṃ yojanaparicchedato heṭṭhā patiṭṭhitaṃ , tasmā kathaṃ ayaṃ nāgarājā rañño āṇāya āgatoti ?
Kiñcāpi attano vimānaṃ yojanaparicchedato heṭṭhā patiṭṭhitaṃ , tathāpi rañño āṇāpavattiṭṭhānena saha ekābaddhatāya tassa āṇaṃ akāsi .
Yathā hi rajjasīmantaravāsino manussā tehi tehi rājūhi nippīḷiyamānā tesaṃ tesaṃ āṇāya pavattanti , evaṃsampadamidanti vadanti .
Āpāthaṃ karohīti sammukhaṃ karohi , gocaraṃ karohīti attho .
Tena nimmitaṃ buddharūpaṃ passantoti sambandho .
Kīdisaṃ taṃ buddharūpanti āha ‘‘ sakalasarīravippakiṇṇā ’’ tiādi .
Tattha puññappabhāvanibbatta ggahaṇaṃ tena nimmitānampi asītianubyañjanapaṭimaṇḍitānaṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇānaṃ bhagavato puññappabhāvanibbattaasītianubyañjanādīhi sadisattā katanti daṭṭhabbaṃ .
Na hi tena tadā nimmitaṃ anekākāraparipuṇṇaṃ buddharūpaṃ bhagavato puññappabhāvena nibbattanti sakkā vattuṃ .
Asītianubyañjanaṃ tambanakhatuṅganāsādi .
Dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaṃ suppatiṭṭhitapādatādi .
Vikasita … pe … salilatalan ti sūriyarasmisamphassena vikasitehi vikāsamupagatehi kaṃ alaṅkarotīti ‘‘ kamalan ’’ ti laddhanāmehi rattapadumehi nīluppalādibhedehi uppalehi ceva setapadumasaṅkhātehi puṇḍarīkehi ca paṭimaṇḍitaṃ samantato sajjitaṃ jalatalamiva .
Tārāgaṇa … pe … gaganatalan ti sabbattha vippakiṇṇatārakagaṇassa rasmijālavisadehi vipphuritāya bhāsamānāya sobhāya kantiyā samujjalaṃ sammā bhāsamānaṃ gaganatalamiva ākāsatalamiva .
Sañjhāppabhā … pe … kanakagirisikharan ti sañjhākālasañjātappabhānurāgehi indacāpehi vijjulatāhi ca parikkhittaṃ samantato parivāritaṃ kanakagirisikharamiva suvaṇṇapabbatakūṭamiva .
Vimalaketumālāti ettha ‘‘ ketumālā nāma sīsato nikkhamitvā upari muddhani puñjo hutvā dissamānarasmirāsī ’’ ti vadanti .
‘‘ Muddhani majjhe paññāyamāno unnatappadesotipi vadantī ’’ ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ .
Yasmā pana asokoM1.126 dhammarājā sañjātapītisomanasso sattāhaṃ nirāhāro hutvā yathāṭhitova avikkhittacitto pasādasommehi cakkhūhi nirantaraṃ buddharūpameva olokesi , tasmā akkhīhi pūjā katā nāma hotīti āha ‘‘ akkhipūjaṃ nāma akāsī ’’ ti .
Atha vā cakkhūnaṃ tādisassa iṭṭhārammaṇassa upaṭṭhāpanena akkhīnaṃ pūjā katā nāma hotīti vuttaṃ ‘‘ akkhipūjaṃ nāma akāsī ’’ ti .
IddhivibhāvanādhikārappasaṅgenaV1.113 cetaṃ vatthu vuttaṃ , nānukkamena .
Ayañhettha anukkamo – asoko kira mahārājā upari vakkhamānānukkamena sīhapañjarena olokento nigrodhasāmaṇeraṃ iriyāpathasampannaṃ nāgarajananayanāni ākaḍḍhantaṃ yugamattaṃ pekkhamānaṃ disvā pasīditvā sañjātapemo sabahumāno āmantāpetvā setacchattassa heṭṭhā sīhāsane nisīdāpetvā bhojetvā sāmaṇerassa vacanādāse dissamānaṃ dasabalassa dhammakāyaṃ disvā ratanattaye pasīditvā sapariso saraṇasīlesu patiṭṭhāya tato paṭṭhāya abhivaḍḍhamānasaddho pubbe bhojiyamānāni titthiyasaṭṭhisahassāni nīharitvā bhikkhūnaṃ saṭṭhisahassānaṃ suvakāhatasālisampāditabhattaṃ paṭṭhapetvā devatopanītaṃ anotattasalilaṃ nāgalatādantakaṭṭhañca upanāmetvā niccasaṅghupaṭṭhānaṃ karonto ekadivasaṃ suvaṇṇasaṅkhalikabandhanaṃ vissajjetvā kāḷaṃ nāgarājānaṃ ānayitvā tena nimmitaṃ vuttappakāraṃ sirīsobhaggasampannaṃ buddharūpaṃ passanto dīghaputhulaniccalanayanappabhāhi sattāhaṃ akkhipūjamakāsi .
Idāni pana yathānusandhiṃ ghaṭetvā anukkamena tassa sāsanāvatāraṃ dassento āha ‘‘ rājā kira abhisekaṃ pāpuṇitvā ’’ tiādi .
Bāhirakapāsaṇḍan ti bāhirakappaveditaṃ samayavādaṃ .
Bāhirakappaveditā hi samayavādā sattānaṃ taṇhāpāsaṃ diṭṭhipāsañca ḍenti oḍḍentīti ‘‘ pāsaṇḍā ’’ ti vuccanti .
Pariggaṇhīti vīmaṃsamāno pariggahesi .
Bindusāro brāhmaṇabhatto ahosīti attano pitu candaguttassa kālato paṭṭhāya brāhmaṇesu sambhatto ahosi .
Candakena nāma kira brāhmaṇena samussāhito candaguttakumāro tena dinnanaye ṭhatvā sakalajambudīpe ekarajjamakāsi , tasmā tasmiṃ brāhmaṇe sañjātabahumānavasena candaguttakālato paṭṭhāya saṭṭhisahassamattā brāhmaṇajātikā tasmiṃ rājakuleM1.127 niccabhattikā ahesuṃ .
Brāhmaṇānan ti paṇḍaraṅgaparibbājakādibhāvamanupagate dasseti .
Paṇḍaraṅgaparibbājakādayo ca brāhmaṇajātivantoti āha ‘‘ brāhmaṇajātiyapāsaṇḍānan ’’ ti .
Ettha pana diṭṭhipāsādīnaṃ oḍḍanato paṇḍaraṅgādayova ‘‘ pāsaṇḍā ’’ ti vuttā .
Sīhapañjareti mahāvātapāne .
Upasamaparibāhirenāti upasamato paribāhirena , upasamarahitenāti attho .
Antepuraṃ atiharathāti antepuraṃ pavesetha , ānethāti vuttaṃ hoti .
Amā saha bhavanti kiccesūti amaccā , rajjakiccavosāpanakā .
Devāti rājānaṃ ālapanti .
Rājāno hi dibbanti kāmaguṇehi kīḷanti , tesu vā viharanti vijayasamatthatāyogena paccatthike vijetuṃ icchanti , issariyaṭhānādisakkāradānagahaṇaṃ taṃ taṃ atthānusāsanaṃ vā karonti voharanti , puññānubhāvappattāya jutiyā jotantīti vā ‘‘ devā ’’ ti vuccantiV1.114 .
Tathā hi te catūhi saṅgahavatthūhi janaṃ rañjentā sayaṃ yathāvuttehi visesehi rājanti dippanti sobhantīti ‘‘ rājāno ’’ ti ca vuccanti .
Nigaṇṭhādayoti ettha nigaṇṭho nāma ‘‘ amhākaṃ gaṇṭhanakileso saṃsāre palibuddhanakicco rāgādikileso khettavatthuputtadārādivisayo natthi , kilesagaṇṭhirahitā mayan ’’ ti evaṃ vāditāya ‘‘ nigaṇṭhā ’’ ti laddhanāmā titthiyā .
Uccāvacānīti uccāni ca avacāni ca , mahantāni ceva khuddakāni ca , atha vā visiṭṭhāni ceva lāmakāni cāti attho .
Bhaddapīṭhakesūti vettamayapīṭhesu .
Sāroti sīlādiguṇasāro .
Rājaṅgaṇenāti rājanivesanadvāre vivaṭena bhūmippadesena .
Aṅgaṇanti hi katthaci kilesā vuccanti ‘‘ rāgo aṅgaṇan ’’ tiādīsu ( vibha .924).
Rāgādayo hi aṅganti etehi taṃsamaṅgīpuggalā nihīnabhāvaṃ gacchantīti aṅgaṇānīti vuccanti .
Katthaci malaṃ vā paṅko vā ‘‘ tasseva rajassa vā aṅgaṇassa vā pahānāya vāyamatī ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.184).
Añjati sammakkhetīti hi aṅgaṇaṃ , malādi .
Katthaci tathārūpo vivaṭappadeso ‘‘ cetiyaṅgaṇaṃ bodhiyaṅgaṇan ’’ tiādīsu .
Añjati tattha ṭhitaṃ atisundaratāya abhibyañjetīti hi aṅgaṇaṃ , vivaṭo bhūmippadeso .
Idhāpi soyeva adhippeto .
Dantan tiādīsu kilesavipphandarahitacittatāya dantaṃ , niccaṃ paccupaṭṭhitasatārakkhatāya guttaṃ , cakkhādiindriyānaṃM1.128 santatāya santindriyaṃ , pāsādikena iriyāpathena samannāgatattā sampannairiyāpathaṃ .
Idāni nigrodhasāmaṇeraṃ sarūpato vibhāvetukāmo āha ‘‘ ko panāyaṃ nigrodho nāmā ’’ tiādi .
Tatrāyaṃ anupubbikathāti ettha bindusārassa kira ekasataputtesu moriyavaṃsajāya dhammadeviyā asokatissanāmānaṃ dvinnaṃ puttānaṃ majjhe jeṭṭho asokakumāro avantiraṭṭhaṃ bhuñjati .
Pitarā pesito pāṭaliputtato paññāsayojanamatthake viṭaṭūbhabhayāgatānaṃ sākiyānamāvāsaṃ veṭisaṃ nāma nagaraṃ patvā tattha veṭisaṃ nāma seṭṭhidhītaraṃ ādāya ujjenīrājadhāniyaṃ rajjaṃ karonto mahindaṃ nāma kumāraṃ saṅghamittañca kumārikaṃ labhitvā tehi saddhiṃ rajjasukhamanubhavanto pituno gilānabhāvaṃ sutvā ujjeniṃ pahāya sīghaṃ pāṭaliputtaṃ upagantvā pitu upaṭṭhānaṃ katvā tassa accayena rajjaṃ aggahesi .
Taṃ sutvā yuvarājā sumanābhidhāno kujjhitvā ‘‘ ajja me maraṇaṃ vā hotu rajjaṃ vā ’’ ti aṭṭhanavutibhātikaparivuto saṃvaṭṭasāgare jalataraṅgasaṅghāto viya ajjhottharanto upagacchati .
Tato asoko ujjenīrājā saṅgāmaṃ pakkhanditvā sattumaddanaṃ karonto sumanaṃ nāma rājakumāraṃ gahetvā ghātesi .
Tena vuttaṃ ‘‘ bindusārarañño kira dubbalakāleyeva asokakumāro attanā laddhaṃ ujjenīrajjaṃV1.115 pahāya āgantvā sabbanagaraṃ attano hatthagataṃ katvā sumanaṃ nāma rājakumāraṃ aggahesī ’’ ti .
Paripuṇṇagabbhāti paripakkagabbhā .
Ekaṃ sālan ti sabbaparicchannaṃ ekaṃ pāsādaṃ .
‘‘ Devatāya pana ānubhāvena tasmiṃ pāsāde mahājanena adissamānā hutvā vāsaṃ kappesī ’’ ti vadanti .
Nibaddhavattan ti ‘‘ ekassa divasassa ettakan ’’ ti niyāmetvā ṭhapitavattaṃ .
Hetusampadan ti arahattūpanissayapuññasampadaṃ .
Khuraggeyevāti khurakammapariyosāneyeva , tacapañcakakammaṭṭhānaṃ gahetvā taṃ pariggaṇhanto antimāya kesavaṭṭiyā voropanāya samakālameva ca arahattaṃ pāpuṇīti vuttaṃ hoti .
Sarīraṃ jaggitvāti dantakaṭṭhakhādanamukhadhovanādīhi sarīraparikammaṃ katvā .
Sīhapañjare caṅkamatīti sīhapañjarasamīpe aparāparaṃ caṅkamati .
Taṅkhaṇaññevāti tasmiṃ khaṇeyeva .
Ayaṃ janoti rājaṅgaṇe caramānaṃ janaṃ disvāM1.129 vadati .
Bhantamigappaṭibhāgoti anavaṭṭhitattā kāyacāpallena samannāgatattā bhantamigasadiso .
Ativiya sobhatīti sambandho .
Ālokitavilokitan ti ettha ālokitaṃ nāma puratopekkhanaṃ .
Abhimukholokanañhi ‘‘ ālokitan ’’ ti vuccati .
Vilokitan ti anudisāpekkhanaṃ , yaṃ disābhimukhaṃ oloketi , tadanugatadisāpekkhananti attho .
Samiñjanaṃ pabbasaṅkocanaṃ .
Pasāraṇañca tesaṃyeva pasāraṇaṃ .
Lokuttaradhammoti sesajanesu avijjamāno visiṭṭhadhammo .
Pemaṃ saṇṭhahīti pemaṃ patiṭṭhāsi , uppajjīti attho .
Vāṇijako ahosīti madhuvāṇijako ahosi .
Atīte kira tayo bhātaro madhuvāṇijakā ahesuṃ .
Tesu kaniṭṭho madhuṃ vikkiṇāti , itare araññato āharanti .
Tadā eko paccekabuddho paṇḍukarogāturo ahosi .
Aparo pana paccekabuddho tadatthaṃ madhubhikkhāya caramāno nagaraṃ pāvisi .
Paviṭṭhañca taṃ ekā kumbhadāsī udakaharaṇatthaṃ titthaṃ gacchamānā addasa .
Disvā ca pucchitvā āgatakāraṇañca ñatvā ‘‘ ettha , bhante , madhuvāṇijakā vasanti , tattha gacchathā ’’ ti hatthaṃ pasāretvā madhuāpaṇaṃ dassesi .
So ca tattha agamāsi .
Taṃ disvā kaniṭṭho madhuvāṇijo sañjātapītisomanasso ‘‘ kenāgatāttha , bhante ’’ ti pucchitvā tamatthaṃ viditvā pattaṃ gahetvā madhuno pūretvā dadamāno pattapuṇṇaṃ madhuṃ uggantvā mukhato vissanditvā bhūmiyaṃ patamānaṃ disvā pasannamānaso ‘‘ imināhaṃ , bhante , puññakammena jambudīpe ekarajjaṃ kareyyaṃ , āṇā ca me ākāse pathaviyañca yojanappamāṇe ṭhāne pharatū ’’ ti patthanamakāsi .
Paccekabuddho ca ‘‘ evaṃ hotu upāsakā ’’ ti vatvā gandhamādanaṃ gantvā paccekabuddhassa bhesajjamakāsi .
KaniṭṭhoV1.116 pana madhuvāṇijo madhuṃ datvā gehe nisinno itare araññato āgate disvā evamāha ‘‘ tumhākaṃ bhātaro cittaṃ pasādetha , mamañca tumhākañca madhuṃ gahetvā īdisassa nāma paccekabuddhassa pattaṃ pūretvā adāsin ’’ ti .
Tesu jeṭṭho kujjhitvā evamāha ‘‘ caṇḍālāpi kāsāvanivāsino honti , nanu tava hatthato madhuṃ paṭiggahetvā gato caṇḍālo bhavissatī ’’ ti .
Majjhimo pana kujjhitvā ‘‘ tava paccekabuddhaṃ gahetvā parasamudde nikkhipāhī ’’ ti āha .
Pacchā pana tepi dve bhātaro kaniṭṭhena vuccamānaṃM1.130 dānānisaṃsapaṭisaṃyuttakathaṃ sutvā anumodiṃsuyeva .
Sāpi ca kumbhadāsī ‘‘ tassa madhudāyakassa aggamahesī bhaveyyan ’’ ti patthanamakāsi .
Tesu kaniṭṭho asoko dhammarājā ahosi , sā ca kumbhadāsī ativiya rūpasobhaggappattā asandhimittā nāma tassa aggamahesī ahosi .
Parasamuddavādī pana majjhimo imasmiṃyeva tambapaṇṇidīpe devānaṃpiyatisso nāma mahānubhāvo rājā ahosi .
Jeṭṭho pana caṇḍālavāditāya caṇḍālagāme jāto nigrodho nāma sāmaṇero ahosi .
Tena vuttaṃ ‘‘ pubbe hi kira puññakaraṇakāle esa rañño jeṭṭhabhātā vāṇijako ahosī ’’ ti .
Pubbe va sannivāsenāti ettha ( jā . aṭṭha .2.2.174) gāthābandhavasena vā -saddassa rassattaṃ katanti veditabbaṃ , pubbe sannivāsena vāti vuttaṃ hoti .
Tattha pubbeti atītajātiyaṃ .
Sannivāsenāti sahavāsena .
Sahasaddattho hi ayaṃ saṃsaddo .
Paccuppannahitena vāti paccuppanne vattamānabhave hitacaraṇena vā .
Evaṃ imehi dvīhi kāraṇehi sinehasaṅkhātaṃ pemaṃ jāyate uppajjati .
Idaṃ vuttaṃ hoti – pemaṃ nāmetaṃ dvīhipi kāraṇehi jāyati , purimabhave mātā vā pitā vā dhītā vā putto vā bhātā vā bhaginī vā pati vā bhariyā vā sahāyo vā mitto vā hutvā yo yena saddhiṃ ekaṭṭhāne nivutthapubbo , tassa iminā pubbe vā sannivāsena bhavantarepi anubandhanto so sineho na vijahati , imasmiṃ attabhāve katena paccuppannena hitena vāti evaṃ imehi dvīhi kāraṇehi taṃ pemaṃ nāma jāyatīti .
Kiṃ viyāti āha ‘‘ uppalaṃ va yathodake ’’ ti .
Etthāpi vā -saddassa vuttanayeneva rassattaṃ katanti daṭṭhabbaṃ .
Avuttasampiṇḍanattho cettha vāsaddo .
Tena padumādayo saṅgaṇhāti .
Yathā -saddo upamāyaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā uppalañca sesañca padumādi udake jāyamānaṃ dve kāraṇāni nissāya jāyati udakañceva kalalañca , tathā etehi dvīhi kāraṇehi pemaṃ jāyatīti .
Rañño hattheti santikaṃ upagatassa rañño hatthe .
Rañño anurūpan ti ekūnasatabhātukānaṃ ghātitattā caṇḍapakatitāya rajje ṭhitattā ca ‘‘ pamādavihārī ayan ’’ ti maññamāno tadanurūpaṃ dhammapade appamādavaggaṃ desetuṃM1.131 ārabhi .
Tattha ( dha . pa . aṭṭha .1.23) appamādoti satiyāV1.117 avippavāso , niccaṃ upaṭṭhitāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ .
Amatapadan ti amataṃ vuccati nibbānaṃ .
Tañhi ajātattā na jīyati na mīyati , tasmā ‘‘ amatan ’’ ti vuccati .
Amatassa padaṃ amatapadaṃ , amatassa adhigamupāyoti vuttaṃ hoti .
Pamādoti pamajjanabhāvo , muṭṭhassaccasaṅkhātassa satiyā vossaggassetaṃ nāmaṃ .
Maccunoti maraṇassa .
Padan ti upāyo maggo .
Pamatto hi jātiṃ nātivattati , jāto pana jīyati ceva mīyati cāti pamādo maccuno padaṃ nāma hoti , maraṇaṃ upanetīti vuttaṃ hoti .
Aññātaṃ tāta , pariyosāpehīti iminā ‘‘ sadā appamādena hutvā vattitabbanti ettakeneva mayā ñātaṃ , tumhe dhammadesanaṃ niṭṭhapethā ’’ ti tasmiṃ dhamme attano paṭipajjitukāmataṃ dīpento dhammadesanāya pariyosānaṃ pāpetvā kathane ussāhaṃ janeti .
Keci pana ‘‘ abhāsīti ettha ‘ bhāsissāmi vitakkemī ’ ti atthaṃ gahetvā ‘ sabbaṃ appamādavaggaṃ bhāsissāmī ’ ti sallakkhitattā abhāsīti vuttaṃ , raññā pana aḍḍhagāthaṃ sutvāva ‘ aññātaṃ tāta , pariyosāpehī ’ ti vuttattā ‘ upari na kathesī ’’’ ti vadanti .
‘‘ Taṃ pana yuttaṃ na hotī ’’ ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ .
Dhuvabhattānīti niccabhattāni .
Vajjāvajjaṃ upanijjhāyatīti upajjhāyoti āha ‘‘ vajjāvajjaṃ disvā codetā sāretā cā ’’ ti .
Tattha vajjāvajjan ti khuddakaṃ mahantañca vajjaṃ .
Codetāti ‘‘ idaṃ tayā dukkaṭaṃ , idaṃ dubbhāsitan ’’ tiādīni vatvā codetā .
Sāretāti attano vajjaṃ assarantassa satiṃ uppādetā , sammāpaṭipattiyaṃ vā sāretā , pavattetāti attho .
‘‘ Evaṃ tayā buddhavacanaṃ sajjhāyitabbaṃ , evaṃ abhikkamitabbaṃ , evaṃ paṭikkamitabban ’’ tiādinā ācārassa sikkhāpanato ācariyo nāmāti āha ‘‘ imasmiṃ sāsane sikkhitabbakadhammesu patiṭṭhāpetā ’’ ti .
Tattha sikkhitabbakadhammo nāma sakalaṃ buddhavacanaṃ sīlādayo ca dhammā .
‘‘ Pabbajjā ca upasampadā cā ’’ ti idaṃ labbhamānavasena vuttaṃM1.132 .
Ācariyupajjhāyānan ti iminā pabbajjā upasampadā ca yojetabbā , mama cāti iminā pana pabbajjāva .
Tadā sāmaṇerabhūmiyaṃ ṭhitattā nigrodhassa bhāviniṃ vā upasampadaṃ sandhāya ubhayampi yojetabbaṃ .
Saraṇagamanavasena pabbajjāsiddhito bhikkhusaṅghassapi pabbajjāya nissayabhāvo veditabbo .
Bhaṇḍukammavasenapi nissayabhāvo labbhatevāti gahetabbaṃ .
Divase divase vaḍḍhāpentoti vuttanayeneva divase divase tato tato diguṇaṃ katvā vaḍḍhāpento .
Pothujjanikenāti puthujjanabhāvānurūpena .
Nigrodhattherassa ānubhāvakittanādhikārattā pubbe vuttampi pacchā vattabbampi sampiṇḍetvā āha ‘‘ puna rājā asokārāmaṃ nāma mahāvihāraṃ kāretvā ’’ tiādiV1.118 .
Cetiyapaṭimaṇḍitānīti ettha cayitabbaṃ pūjetabbanti cetiyaṃ , iṭṭhakādīhi citattā vā cetiyaṃ , cetiyehi paṭimaṇḍitāni vibhūsitānīti cetiyapaṭimaṇḍitāni .
Dhammenāti dhammato anapetena .
Vuttamevatthaṃ vitthārato vibhāvento āha ‘‘ ekadivasaṃ kirā ’’ tiādi .
Asokārāme mahādānaṃ datvāti ettha kate ārāme pacchā kārāpakassa rañño nāmavasena niruḷhaṃ nāmapaṇṇattiṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ asokārāme ’’ ti .
Keci pana ‘‘ tasmiṃ divase rājā attano ghareyeva sabbaṃ bhikkhusaṅghaṃ nisīdāpetvā bhojetvā imaṃ pañhaṃ pucchī ’’ ti vadanti .
Mahādānaṃ datvāti bhojetvā sabbaparikkhāradānavasena mahādānaṃ datvā .
Vuttañhetaṃ dīpavaṃse –
‘‘ Nivesanaṃ pavesetvā , nisīdāpetvāna āsane ;
Yāguṃ nānāvidhaṃ khajjaṃ , bhojanañca mahārahaṃ ;
Adāsi payatapāṇi , yāvadatthaṃ yadicchakaṃ .
‘‘ Bhuttāvibhikkhusaṅghassa , onītapattapāṇino ;
Ekamekassa bhikkhuno , adāsi yugasāṭakaṃ .
‘‘ Pādaabbhañjanaṃ telaṃ , chattañcāpi upāhanaṃ ;
Sabbaṃ samaṇaparikkhāraṃ , adāsi phāṇitaṃ madhuṃ .
‘‘ AbhivādetvāM1.133 nisīdi , asokadhammo mahīpati ;
Nisajja rājā pavāresi , bhikkhusaṅghassa paccayaṃ .
‘‘ Yāvatā bhikkhū icchanti , tāva demi yadicchakaṃ ;
Santappetvā parikkhārena , pavāretvāna paccaye ;
Tato apucchi gambhīraṃ , dhammakkhandhaṃ sudesitan ’’ ti .
Aṅgato , mahārāja , nava aṅgānītiādi moggaliputtatissattherena vuttanti vadanti .
Navakammādhiṭṭhāyakaṃ adāsīti caturāsītivihārasahassesu kattabbassa navakammassa adhiṭṭhāyakaṃ vidhāyakaṃ katvā adāsi .
Ekadivasameva sabbanagarehi paṇṇāni āgamiṃsūti sabbavihāresu kira rāhunāV1.119 candassa gahaṇadivase navakammaṃ ārabhitvā puna rāhunā candassa gahaṇadivaseyeva niṭṭhāpesuṃ , tasmā ekadivasameva paṇṇāni āgamiṃsūti vadanti .
Aṭṭha sīlaṅgānīti aṭṭha uposathaṅgasīlāni .
‘‘ Sabbālaṅkāravibhūsitāyā ’’ ti idaṃ asamādinnuposathaṅgānaṃ vasena vuttaṃ .
Amaravatiyā rājadhāniyāti tāvatiṃsadevanagare .
Alaṅkatapaṭiyattan ti alaṅkatakaraṇavasena sabbasajjitaṃ .
Adhikaṃ kāraṃ adhikāraṃ , adhikaṃ kiriyanti vuttaṃ hoti .
Lokavivaraṇaṃ nāma pāṭihāriyaṃ akaṃsūti ettha anekasahassasaṅkhyassa okāsalokassa tannivāsīsattalokassa ca vivaṭabhāvakaraṇapāṭihāriyaṃ lokavivaraṇaṃ nāma .
Taṃ pana karonto iddhimā andhakāraṃ vā ālokaṃ karoti , paṭicchannaṃ vā vivaṭaṃ , anāpāthaṃ vā āpāthaṃ karoti .
Kathaṃ ?
Ayañhi yathā paṭicchannopi dūre ṭhitopi attā vā paro vā dissati , evaṃ attānaṃ vā paraṃ vā pākaṭaṃ kātukāmo pādakajjhānato vuṭṭhāya ‘‘ idaṃ andhakāraṭṭhānaṃ ālokajātaṃ hotū ’’ ti vā ‘‘ idaṃ paṭicchannaṃ vivaṭaṃ hotū ’’ ti vā ‘‘ idaṃ anāpāthaṃ āpāthaṃ hotū ’’ ti vā āvajjetvā puna pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya adhiṭṭhāti .
Saha adhiṭṭhānena yathādhiṭṭhitameva hoti .
Apare dūre ṭhitāpi passanti , sayampi passitukāmo passati bhagavā viya devorohaṇe .
Bhagavā hi devaloke abhidhammadesanaṃ niṭṭhapetvā saṅkassanagaraṃ otaranto sinerumuddhani ṭhatvā puratthimaṃ lokadhātuṃ olokesi , anekāni cakkavāḷasahassāni vivaṭāni viya hutvā ekaṅgaṇaṃM1.134 viya hutvā pakāsiṃsu .
Yathā ca puratthimena , evaṃ pacchimenapi uttarenapi dakkhiṇenapi sabbaṃ vivaṭamaddasa .
Heṭṭhāpi yāva avīci upari ca yāva akaniṭṭhabhavanaṃ , tāva addasa .
Manussāpi deve passanti , devāpi manusse .
Tattha neva manussā uddhaṃ ullokenti , na devā adho olokenti , sabbe sammukhasammukhāva aññamaññaṃ passanti , taṃ divasaṃ lokavivaraṇaṃ nāma ahosi .
Apica tambapaṇṇidīpe taḷaṅgaravāsī dhammadinnattheropi imaṃ pāṭihāriyaṃ akāsi .
So kira ekadivasaṃ tissamahāvihāre cetiyaṅgaṇamhi nisīditvā ‘‘ tīhi , bhikkhave , dhammehi samannāgato bhikkhu apaṇṇakapaṭipadaṃ paṭipanno hotī ’’ ti apaṇṇakasuttaṃ ( a . ni .3.16) kathento heṭṭhāmukhaṃ bījaniṃ akāsi , yāva avīcito ekaṅgaṇaṃ ahosi , tato uparimukhaṃ akāsi , yāva brahmalokā ekaṅgaṇaṃ ahosi .
Thero nirayabhayena tajjetvā saggasukhena ca palobhetvā dhammaṃ desesi .
Keci sotāpannā ahesuṃ , keci sakadāgāmī anāgāmī arahantoti evaṃ tasmiṃ divasepi lokavivaraṇaṃ nāma ahosi .
Ime pana bhikkhū yathāV1.120 asoko dhammarājā asokārāme ṭhito catuddisā anuvilokento samantato samuddapariyantaṃ jambudīpaṃ passati , caturāsīti ca vihārasahassāni uḷārāya vihāramahapūjāya virocamānāni , evaṃ adhiṭṭhahitvā lokavivaraṇaṃ nāma pāṭihāriyaṃ akaṃsu .
Vihāramahapūjāyāti vihāramahasaṅkhātāya pūjāya .
Vibhūtin ti sampattiṃ .
Evarūpaṃ pītipāmojjan ti īdisaṃ pariccāgamūlakaṃ pītipāmojjaṃ .
Moggaliputtatissattherassa bhāramakāsīti therassa mahānubhāvattā ‘‘ uttaripi ce kathetabbaṃ atthi , tampi soyeva kathessatī ’’ ti maññamāno bhikkhusaṅgho raññā pucchitapañhassa visajjanaṃ therassa bhāramakāsi .
Sāsanassa dāyādo homi , na homīti sāsanassa ñātako abbhantaro homi , na homīti attho .
Yesaṃ sāsane pabbajitā puttadhītaro na santi , na te sāsane kattabbakiccaṃ attano bhāraṃ katvā vahantīti imamatthaṃ sandhāya thero evamāha ‘‘ na kho , mahārāja , ettāvatā sāsanassa dāyādo hotī ’’ ti .
Kathañcarahi , bhante , sāsanassa dāyādo hotīti ettha carahīti nipāto akkhantiṃM1.135 dīpeti .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yadi evarūpaṃ pariccāgaṃ katvāpi sāsanassa dāyādo na hoti , aññaṃ kiṃ nāma katvā hotīti .
Tissakumārassa pabbajitakālato pabhutīti yadā ca tissakumāro pabbajito , yena ca kāraṇena pabbajito , taṃ sabbaṃ vitthārato uttari āvi bhavissati .
Sakkhasīti sakkhissasi .
Pāmojjajātoti sañjātapāmojjo .
Puttānaṃ manaṃ labhitvāti ettha puttīpi sāmaññato puttasaddena vuttāti veditabbā , putto ca dhītā ca puttāti evaṃ ekasesanayena vā evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Dhītusaddena saha payujjamāno hi puttasaddo ekova avasissati , dhītusaddo nivattatīti saddasatthavidū vadanti .
Sikkhāya patiṭṭhāpesun ti tasmiṃyeva sīmamaṇḍale sikkhāsammutiṃ datvā pāṇātipātāveramaṇiādīsu vikālabhojanāveramaṇipariyosānāsu chasu sikkhāsu samādapanavasena sikkhāya patiṭṭhāpesuṃ .
Saṭṭhivassāyapi hi sāmaṇeriyā ‘‘ pāṇātipātāveramaṇiṃ dve vassāni avītikkamma samādānaṃ samādiyāmī ’’ tiādinā ( pāci .1078-1079) cha sikkhāyo samādiyitvā sikkhitabbāyeva .
Na hi etāsu chasu sikkhāpadesu dve vassāni asikkhitasikkhaṃ sāmaṇeriṃ upasampādetuṃ vaṭṭati .
Cha vassāni abhisekassa assāti chabbassābhiseko , abhisekato paṭṭhāya atikkantachavassoti vuttaṃ hoti .
Sabbaṃ theravādan ti dve saṅgītiyo āruḷhā pāḷiyevettha ‘‘ theravādo ’’ ti veditabbā .
Sā hiV1.121 mahākassapapabhutīnaṃ mahātherānaṃ vādattā ‘‘ theravādo ’’ ti vuccati .
Kontaputtatissattheroti ettha kontasakuṇiyo nāma kinnarajātiyo .
‘‘ Tāsu ekissā kucchiyaṃ sayito manussajātiko raññā posito kontaputtatissatthero nāmā ’’ ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ .
Mahāvaṃse pi cetaṃ vuttaṃ –
‘‘ Pure pāṭaliputtamhā , vane vanacaro caraṃ ;
Kontakinnariyā saddhiṃ , saṃvāsaṃ kira kappayi .
‘‘ Tena saṃvāsamanvāya , sā putte janayī duve ;
Tisso jeṭṭho kaniṭṭho tu , sumitto nāma nāmato .
‘‘ MahāvaruṇattherassaM1.136 , kāle pabbaji santike ;
Arahattaṃ pāpuṇiṃsu , chaḷabhiññāguṇaṃ ubho ’’ ti .
Keci pana evaṃ vadanti ‘‘ kontā nāma kaṭṭhavāhanarañño vaṃse jātā ekā rājadhītā .
Taṃ garuḷayantena araññagataṃ eko vanacarako ānetvā tāya saddhiṃ saṃvāsaṃ kappesi .
Sā tassa ubho putte vijāyi .
Tatrāyaṃ jeṭṭhako mātunāmena kontaputto nāma jāto ’’ ti .
Kaṭṭhavāhanarañño kira nagare sabbepi vibhavasampannā nadīpabbatakīḷādīsu garuḷasakuṇasadisaṃ yantaṃ kāretvā kaṭṭhavāhanarājā viya garuḷavāhanena vicaranti .
Byādhipaṭikammatthaṃ bhikkhācāravattena āhiṇḍanto pasatamattaṃ sappiṃ alabhitvāti tadā kira jeṭṭhassa kontaputtatissattherassa kucchivāto samuṭṭhāsi .
Taṃ bāḷhāya dukkhavedanāya pīḷitaṃ kaniṭṭho sumitto nāma thero disvā ‘‘ kimettha , bhante , laddhuṃ vaṭṭatī ’’ ti pucchi .
Tissatthero ,‘‘ āvuso , pasatamattaṃ sappiṃ laddhuṃ vaṭṭatī ’’ ti vatvā rañño nivedanaṃ tassa gilānapaccayaṃ pacchābhattaṃ sappiatthāya caraṇañca paṭikkhipitvā ‘‘ bhikkhācāravelāyameva piṇḍāya carantena tayā yadi sakkā laddhuṃ , evaṃ vicaritvā yaṃ laddhaṃ , taṃ āharā ’’ ti āha .
Kaniṭṭhopi vuttanayeneva bhikkhācāravattena caranto pasatamattampi sappiṃ nālattha .
So pana kucchivāto balavataro sappighaṭasatenapi vūpasametuṃ asakkuṇeyyo ahosi .
Thero teneva byādhibalena kālamakāsi .
Keci pana ‘‘ vicchikanāmakena kīṭavisena ḍaṭṭho thero tassa visavegena adhimattāyaV1.122 dukkhavedanāya samannāgato taṃ vūpasametuṃ vuttanayeneva pasatamattaṃ sappiṃ alabhitvā parinibbuto ’’ ti vadanti .
Vuttañhetaṃ mahāvaṃse –
‘‘ Pāde kīṭavisenāsi , ḍaṭṭho jeṭṭho savedano ;
Āha puṭṭho kaniṭṭhena , bhesajjaṃ pasataṃ ghataṃ .
‘‘ Rañño nivedanaṃ thero , gilānapaccayepi ca ;
Sappiatthañca caraṇaṃ , pacchābhattaṃ paṭikkhipi .
‘‘ PiṇḍāyaM1.137 ce caraṃ sappiṃ , labhase tvaṃ tamāhara ;
Iccāha tissatthero so , sumittaṃ theramuttamaṃ .
‘‘ Piṇḍāya caratā tena , na laddhaṃ pasataṃ ghataṃ ;
Sappikumbhasatenāpi , byādhi jāto asādhiyo .
‘‘ Teneva byādhinā thero , patto āyukkhayantikaṃ ;
Ovaditvappamādena , nibbātuṃ mānasaṃ akā .
‘‘ Ākāsamhi nisīditvā , tejodhātuvasena so ;
Yathāruci adhiṭṭhāya , sarīraṃ parinibbuto .
‘‘ Jālā sarīrā nikkhamma , nimaṃsachārikaṃ ḍahi ;
Therassa sakalaṃ kāyaṃ , aṭṭhikāni tu no ḍahī ’’ ti .
Appamādena ovaditvāti ‘‘ amhādisānampi evaṃ paccayā dullabhā , tumhe labhamānesu paccayesu appamajjitvā samaṇadhammaṃ karothā ’’ ti evaṃ appamādena ovaditvā .
Pallaṅkenāti samantato ūrubaddhāsanena .
Itthambhūtalakkhaṇe cetaṃ karaṇavacanaṃ .
Tejodhātuṃ samāpajjitvāti tejodhātukasiṇārammaṇaṃ jhānaṃ samāpajjitvā .
Therassa sakkāraṃ katvāti therassa dhātusakkāraṃ katvā .
Catūsu dvāresu pokkharaṇiyo kārāpetvā bhesajjassa pūrāpetvāti ekasmiṃ dvāre catasso pokkharaṇiyoV1.123 kārāpetvā tattha ekaṃ pokkharaṇiṃ sappissa pūrāpetvā ekaṃ madhuno , ekaṃ phāṇitassa , ekaṃ sakkarāya pūrāpesi .
Sesadvāresupi evameva kārāpesīti vadanti .
Sabhāyaṃ satasahassan ti nagaramajjhe vinicchayasālāyaṃ satasahassaṃ .
Iminā sakalanagarato samuṭṭhitaṃ āyaṃ nidasseti .
Pañcasatasahassāni rañño uppajjantīti ca raṭṭhato uppajjanakaṃ āyaṃ ṭhapetvā vuttaṃ .
Tatoti yathāvuttapañcasatasahassato .
Nigrodhattherassa devasikaṃ satasahassaṃ visajjesīti kathaṃ pana therassa satasahassaṃ visajjesi ?
Rājā kira divasassa tikkhattuṃ sāṭake parivattento ‘‘ therassa cīvaraṃ nītan ’’ ti pucchitvā ‘‘ āma nītan ’’ ti sutvāva parivatteti .
Theropi divasassa tikkhattuṃ ticīvaraṃ parivatteti .
Tassa hi ticīvaraṃ hatthikkhandhe ṭhapetvā pañcahi caM1.138 gandhasamuggasatehi pañcahi ca mālāsamuggasatehi saddhiṃ pātova āharīyittha , tathā divā ceva sāyañca .
Theropi na bhaṇḍikaṃ bandhitvā ṭhapesi , sampattasabrahmacārīnaṃ adāsi .
Tadā kira jambudīpe bhikkhusaṅghassa yebhuyyena nigrodhattherasseva santakaṃ cīvaraṃ ahosi .
Evaṃ therassa divase divase satasahassaṃ visajjesi .
Uḷāro lābhasakkāroti ettha labbhati pāpuṇīyatīti lābho , catunnaṃ paccayānametaṃ adhivacanaṃ .
Sakkaccaṃ kātabbo dātabboti sakkāro , cattāro paccayāyeva .
Paccayā eva hi paṇītapaṇītā sundarasundarā abhisaṅkharitvā katā ‘‘ sakkāro ’’ ti vuccanti .
Atha vā parehi kātabbagāravakiriyā pupphādīhi pūjā vā sakkāro .
Diṭṭhigatānīti ettha diṭṭhiyeva diṭṭhigataṃ ‘‘ gūthagataṃ muttagataṃ ( ma . ni .2.119), saṅkhāragatan ’’ tiādīsu ( mahāni .41) viya .
Gantabbābhāvato vā diṭṭhiyā gatamattaṃ diṭṭhigataṃ , diṭṭhiyā gahaṇamattanti attho .
Diṭṭhippakāro vā diṭṭhigataṃ , diṭṭhibhedoti vuttaṃ hoti .
Lokiyā hi vidhayuttagatappakārasadde samānatthe icchanti .
Na kho panetaṃ sakkā imesaṃ majjhe vasantena vūpasametun ti tesañhi majjhe vasanto tesuyeva antogadhattā ādeyyavacano na hoti , tasmā evaṃ cintesi .
Tadā tasmiṃ ṭhāne vasantassa sukhavihārābhāvato taṃ pahāya icchitabbasukhavihāramattaṃ gahetvā vuttaṃ ‘‘ attanā phāsukavihārena viharitukāmo ’’ ti .
Ahogaṅgapabbatan ti evaṃnāmakaṃ pabbataṃ .
Dhammena vinayena satthusāsanenāti ettha dhammoti bhūtaṃ vatthu .
Vinayoti codanā sāraṇā ca .
Satthusāsanan ti ñattisampadā anusāvanasampadā ca , tasmā bhūtena vatthunā codetvā sāretvā ñattisampadāya anusāvanasampadāya ca ukkhepanīyādikammavasena niggayhamānāpīti vuttaṃ hoti .
Abbudaṃ thenanaṭṭhena , malaṃ kiliṭṭhabhāvakaraṇaṭṭhena , kaṇṭakaṃ vijjhanaṭṭhena .
Aggiṃ paricarantīti aggihuttakā viya aggiṃ pūjentiV1.124 .
Pañcātape tappantīti catūsu ṭhānesu aggiṃ katvā majjhe ṭhatvā sūriyātapena tappanti .
Ādiccaṃ anuparivattantīti udayakālato pabhuti sūriyaṃ olokayamānā yāvatthaṅgamanā sūriyābhimukhāva parivattanti .
Vobhindissāmāti paggaṇhiṃsūti vināsessāmāti ussāhamakaṃsu .
Avisahantoti asakkonto .
SattadivasenaM1.139 rajjaṃ sampaṭicchāti sattadivase rajjasukhaṃ tāva anubhava .
Tamatthaṃ saññāpesīti kukkuccāyitamatthaṃ bodhesi .
Kathaṃ saññāpesīti āha ‘‘ so kirā ’’ tiādi .
Cittarūpan ti cittānurūpaṃ , yathākāmanti vuttaṃ hoti .
Kissāti kena kāraṇena .
Are tvaṃ nāma paricchinnamaraṇan ti sattahi divasehi paricchinnamaraṇaṃ .
Vissatthoti nirāsaṅkacitto , maraṇasaṅkārahito nibbhayoti vuttaṃ hoti .
Assāsapassāsanibaddhaṃ maraṇaṃ pekkhamānāti ‘‘ aho vatāhaṃ tadantaraṃ jīveyyaṃ , yadantaraṃ assasitvā passasāmi passasitvā vā assasāmi , bhagavato sāsanaṃ manasi kareyyaṃ , bahu vata me kataṃ assā ’’ ti evaṃ maraṇassatiyā anuyuñjanato assāsapassāsappavattikālapaṭibaddhaṃ maraṇaṃ pekkhamānā .
Tattha assāsoti bahinikkhamananāsavāto .
Passāsoti antopavisanavāto .
Vuttavipariyāyenapi vadanti .
Migavaṃ nikkhamitvāti migamāraṇatthāya ‘‘ araññe migapariyesanaṃ carissāmī ’’ ti nikkhamitvā .
Tattha migavan ti migānaṃ vānanato hesanato bādhanato ‘‘ migavan ’’ ti laddhasamaññaṃ migavaṃ .
Yonakamahādhammarakkhitattheran ti yonakavisaye jātaṃ idhāgantvā pabbajitaṃ dhammarakkhitanāmadheyyaṃ mahātheraṃ .
Hatthināgenāti mahāhatthinā .
Mahantapariyāyopi hi nāgasaddoti vadanti .
Ahināgādito vā visesanatthaṃ ‘‘ hatthināgenā ’’ ti vuttaṃ .
Tassāsayaṃ tassa ajjhāsayaṃ .
Tassa passantassevāti anādare sāmivacanaṃ , tasmiṃ passanteyevāti attho .
Ākāse uppatitvāti ettha ayaṃ vikubbaniddhi na hotīti gihissapi imaṃ iddhipāṭihāriyaṃ dassesi .
Sā hi ‘‘ pakativaṇṇaṃ vijahitvā kumārakavaṇṇaṃ vā dasseti nāgavaṇṇaṃ vā , vividhampi senābyūhaṃ dassetī ’’ ti evaṃ āgatā iddhi pakativaṇṇavijahanavikāravasena pavattattā vikubbaniddhi nāma .
Adhiṭṭhāniddhiyā pana paṭikkhepo natthi .
Tathā ca vakkhati khuddakavatthukkhandhakavaṇṇanāyaṃ ( cūḷava . aṭṭha .252)‘‘ iddhipāṭihāriyanti ettha vikubbaniddhipāṭihāriyaṃ paṭikkhittaṃ , adhiṭṭhāniddhi pana appaṭikkhittāti veditabbā ’’ ti .
Laggetvāti ākāse kāyabandhanaṃ pasāretvā tattha cīvaraṃ laggetvā .
Chaṇavesan tiM1.140 tuṭṭhijananavesaṃ , ussavavesanti attho .
Paṭiyādesun ti ‘‘ āgatakāle cīvarādīnaṃV1.125 pariyesanaṃ bhāriyan ’’ ti paṭhamameva pattacīvarāni sampādesuṃ .
Padhānagharan ti bhāvanānuyogavasena vīriyārambhassa anurūpaṃ vivittasenāsanaṃ .
Sopīti rañño bhāgineyyaṃ sandhāya vuttaṃ .
Anupabbajitoti uḷāravibhavena khattiyajanena anugantvā pabbajito .
Gantvāti iddhiyā gantvā .
Kusalādhippāyoti manāpajjhāsayo .
Dveḷhakajātoti ‘‘ ime bhikkhū na ekamaggena kathentī ’’ ti saṃsayamāpanno .
Ekekaṃ bhikkhusahassaparivāran ti ekekassa ekekasahassaparicchinnaṃ bhikkhuparivārañca .
Gaṇhitvā āgacchathāti vuttepi ‘‘ sāsanaṃ paggaṇhituṃ samattho ’’ ti vuttattā therā bhikkhū ‘‘ dhammakamman ’’ ti maññamānā gatā .
Īdisesu hi ṭhānesu kukkuccaṃ na kātabbaṃ .
Kappiyasāsanañhetaṃ na gihikammapaṭisaṃyuttaṃ .
Thero nāgacchīti kiñcāpi ‘‘ rājā pakkosatī ’’ ti vuttepi dhammakammatthāya āgantuṃ vaṭṭati , dvikkhattuṃ pana pesitepi na āgato kira .
Thero hi sabbattha vikhyātavasena sambhāvanuppattito sambhāvitassa ca uddhaṃ kattabbakiccasiddhito asāruppavacanalesena na āgacchīti .
Mahallako nu kho bhante theroti kiñcāpi rājā theraṃ diṭṭhapubbo , nāmaṃ pana sallakkhetuṃ asakkonto evaṃ pucchīti vadanti .
Vayhan ti upari maṇḍapasadisaṃ padaracchannaṃ , sabbapaliguṇṭhimaṃ vā chādetvā kataṃ sakaṭavisesaṃ vayhanti vadanti .
Nāvāsaṅghāṭaṃ bandhitvāti ettha nāvāti poto .
So hi orato pāraṃ patati gacchatīti poto , satte netīti nāvāti ca vuccati .
Ekato saṅghaṭitā nāvā nāvāsaṅghāṭaṃ , tathā taṃ bandhitvāti attho .
Sāsanapaccatthikānaṃ bahubhāvato āha ‘‘ ārakkhaṃ saṃvidhāyā ’’ ti .
Yan ti yasmā , yena kāraṇenāti attho .
‘‘ Āguṃ na karotīti nāgo ’’ ti ( cūḷava . mettagūmāṇavapūcchāniddesa 27) vacanato pāpakaraṇābhāvato samaṇo idha nāgo nāmāti maññamānā ‘‘ eko taṃ mahārāja samaṇanāgo dakkhiṇahatthe gaṇhissatī ’’ ti byākariṃsu .
Abbāhiṃsūti ākaḍḍhiṃsu .
‘‘ Rañño hatthaggahaṇaṃ līḷāvasena kataṃ viya hotīti kasmātiādicodanaṃ katan ’’ ti vadanti .
Bāhiratoti uyyānassa bāhirato .
Passantānaṃ atidukkaraṃ hutvā paññāyatīti āha ‘‘ padesapathavīkampanaṃ dukkaran ’’ ti .
Adhiṭṭhāne panettha visuṃ dukkaratā nāma natthi .
Sīmaṃ akkamitvāti antosīmaṃ sīmāyaM1.141 abbhantaraṃ akkamitvā .
Abhiññāpādakan ti abhiññāya patiṭṭhābhūtaṃ .
Vikubbaniddhiyā eva paṭikkhittattā pathavīcalanaṃ adhiṭṭhahi .
Rathassa antosīmāya ṭhito pādova calīti ettha pādoti rathacakkaṃ sandhāya vuttaṃ .
Tañhi rathassa gamanakiccasādhanato pādasadisattā idha ‘‘ pādo ’’ ti vuttaṃ .
Sakkhatīti sakkhissati .
Etamatthan ti vinā cetanāya pāpassa asambhavasaṅkhātaṃ atthaṃ .
Cetanāhan ti ettha ‘‘ cetanaṃ ahan ’’ ti padacchedo kātabbo .
Cetayitvāti cetanaṃ pavattayitvā .
Dīpakatittiroti attano nisinnabhāvassa dīpanato evaṃladdhanāmoV1.126 tittiro .
Yaṃ araññaṃ netvā sākuṇiko tassa saddena āgatāgate tittire gaṇhāti .
Tāpasaṃ pucchīti atīte kira ekasmiṃ paccantagāme eko sākuṇiko ekaṃ dīpakatittiraṃ gahetvā suṭṭhu sikkhāpetvā pañjare pakkhipitvā paṭijaggati .
So taṃ araññaṃ netvā tassa saddena āgatāgate tittire gaṇhāti .
Tittiro ‘‘ maṃ nissāya bahū mama ñātakā nassanti , mayhetaṃ pāpan ’’ ti nissaddo ahosi .
So tassa nissaddabhāvaṃ ñatvā veḷupesikāya taṃ sīse paharati .
Tittiro dukkhāturatāya saddaṃ karoti .
Evaṃ so sākuṇiko taṃ nissāya tittire gahetvā jīvikaṃ kappesi .
Atha so tittiro cintesi ‘‘ ime marantūti mayhaṃ cetanā natthi , paṭicca kammaṃ pana maṃ phusati .
Mayi saddaṃ akaronte hi ete nāgacchanti , karonteyevāgacchanti , āgatāgate ayaṃ gahetvā jīvitakkhayaṃ pāpeti , atthi nu kho ettha mayhaṃ pāpaṃ , natthī ’’ ti .
So tato paṭṭhāya ‘‘ ko nu kho me imaṃ kaṅkhaṃ chindeyyā ’’ ti tathārūpaṃ paṇḍitaṃ upadhārento carati .
Athekadivasaṃ so sākuṇiko bahuke tittire gahetvā pacchiṃ pūretvā ‘‘ pānīyaṃ pivissāmī ’’ ti bodhisattassa tāpasapabbajjāya pabbajitvā jhānābhiññāyo nibbattetvā araññe vasantassa assamaṃ gantvā taṃ pañjaraṃ bodhisattassa santike ṭhapetvā pānīyaṃ pivitvā vālikātale nipanno niddaṃ okkami .
Tittiro tassa niddamokkantabhāvaṃ ñatvā ‘‘ mama kaṅkhaṃ imaṃ tāpasaṃ pucchissāmi , jānanto me kathessatī ’’ ti pañjare nisinnoyeva –
‘‘ Ñātako no nisinnoti , bahu āgacchate jano ;
Paṭicca kammaṃ phusati , tasmiṃ me saṅkate mano ’’ ti .( jā .1.4.75)–
TāpasaṃM1.142 pucchi .
Tassattho ( jā . aṭṭha .3.75)– bhante , sacāhaṃ saddaṃ na kareyyaṃ , ayaṃ tittirajano na āgaccheyya , mayi pana saddaṃ karonte ‘‘ ñātako no nisinno ’’ ti ayaṃ bahujano āgacchati , taṃ āgatāgataṃ luddo gahetvā jīvitakkhayaṃ pāpento maṃ paṭicca maṃ nissāya etaṃ pāṇātipātakammaṃ phusati paṭilabhati vindati , tasmiṃ maṃ paṭicca kate pāpe ‘‘ mama nu kho etaṃ pāpan ’’ ti evaṃ me mano saṅkati parisaṅkati kukkuccaṃ āpajjatīti .
Na paṭicca kammaṃ phusatītiādikāya pana tāpasena vuttagāthāya ayamattho – yadi tava pāpakiriyāya mano na padussati , tanninno tappoṇo na hoti , evaṃ sante luddena taṃ paṭicca katampiV1.127 pāpakammaṃ taṃ na phusati na allīyati .
Pāpakiriyāya hi appossukkassa nirālayassa bhadrassa parisuddhassa sato tava pāṇātipātacetanāya abhāvā taṃ pāpaṃ na upalimpati , tava cittaṃ na allīyatīti .
Samayaṃ uggaṇhāpesīti attano sammāsambuddhassa laddhiṃ uggaṇhāpesi .
Sāṇipākāraṃ parikkhipāpetvāti ettha sāṇipākāran ti karaṇatthe upayogavacanaṃ , attānañca therañca yathā te bhikkhū na passanti , evaṃ sāṇipākārena samantato parikkhipāpetvāti attho , sāṇipākāraṃ vā samantato parikkhipāpetvāti evamettha attho gahetabbo .
Sāṇipākārantareti sāṇipākārassa abbhantare .
Ekaladdhiketi samānaladdhike .
Kiṃ vadati sīlenāti kiṃvādī .
Atha vā ko katamo vādo kiṃvādo , so etassa atthīti kiṃvādī .
Sassataṃ attānañca lokañca vadanti paññapenti sīlenāti sassatavādino .
Atha vā vadanti etenāti vādo , diṭṭhiyā etaṃ adhivacanaṃ .
Sassato vādo sassatavādo , so etesaṃ atthīti sassatavādino , sassatadiṭṭhinoti attho .
Atha sassato vādo etesamatthīti kasmā vuttaṃ , tesañhi attā loko ca sassatoti adhippeto , na vādoti ?
Saccametaṃ .
Sassatasahacaritatāya pana vādopi sassatoti vutto yathā ‘‘ kuntā pacarantī ’’ ti .
Sassatoti vādo etesanti vā itisaddalopo daṭṭhabbo .
Ye rūpādīsu aññataraṃ attāti ca lokoti ca gahetvā taṃ sassataṃ amataṃ niccaṃ dhuvaṃ paññapenti , te sassatavādinoti veditabbā .
Vuttañhetaṃ niddese paṭisambhidāyañca –
‘‘ RūpaṃM1.143 attā ceva loko ca sassato cāti attānañca lokañca paññapenti .
Vedanaṃ … saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ attā ceva loko ca sassato cāti attānañca lokañca paññapentī ’’ ti .
Ayañca attho ‘‘ rūpaṃ attato samanupassati , vedanaṃ … saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ attato samanupassatī ’’ ti imissā pañcavidhāya sakkāyadiṭṭhiyā vasena vutto .
‘‘ Rūpavantaṃ attānan ’’ tiādikāya pana pañcadasavidhāya sakkāyadiṭṭhiyā vasena cattāro cattāro khandhe ‘‘ attā ’’ ti gahetvā tadañño lokoti paññapentīti ayañca attho labbhati .
Tathā ekaṃ khandhaṃ ‘‘ attā ’’ ti gahetvā añño attano upabhogabhūto lokoti , sasantatipatite vā khandhe ‘‘ attā ’’ ti gahetvā tadañño lokoti paññapentīti evamettha attho veditabbo .
Sattesu saṅkhāresu vā ekaccaṃ sassataṃ etassāti ekaccasassato , ekaccasassatavādo .
So etesamatthīti ekaccasassatikā , ekaccasassatavādino .
Te duvidhā honti sattekaccasassatikā saṅkhārekaccasassatikātiV1.128 .
Tattha ‘‘ issaro nicco , aññe sattā aniccā ’’ ti evaṃ pavattavādā sattekaccasassatikā seyyathāpi issaravādā .
‘‘ Nicco brahmā , aññe sattā aniccā ’’ ti evaṃ pavattavādāpi sattekaccasassatikāti veditabbā .
‘‘ Paramāṇavo niccā , dviaṇukādayo aniccā ’’ ti evaṃ pavattavādā saṅkhārekaccasassatikā seyyathāpi kaṇādavādādayo .
‘‘ Cakkhādayo aniccā , viññāṇaṃ niccan ’’ ti evaṃvādinopi saṅkhārekaccasassatikāti veditabbā .
Nanu ‘‘ ekacce dhammā sassatā , ekacce asassatā ’’ ti etasmiṃ vāde cakkhādīnaṃ asassatabhāvasanniṭṭhānaṃ yathāsabhāvāvabodho eva , tayidaṃ kathaṃ micchādassananti ?
Ko vā evamāha –
‘‘ cakkhādīnaṃ asassatabhāvasanniṭṭhānaṃ micchādassanan ’’ ti , asassatesuyeva pana kesañci dhammānaṃ sassatabhāvābhiniveso idha micchādassanaṃ .
Tena pana ekavāre pavattamānena cakkhādīnaṃ asassatabhāvāvabodho vidūsito saṃsaṭṭhabhāvato , visasaṃsaṭṭho viya sabbo sappimaṇḍo sakiccakaraṇāsamatthatāya sammādassanapakkheM1.144 ṭhapetabbataṃ nārahatīti .
Asassatabhāvena nicchitāpi vā cakkhuādayo samāropitajīvasabhāvā eva diṭṭhigatikehi gayhantīti tadavabodhassa micchādassanabhāvo na sakkā nivāretuṃ .
Evañca katvā asaṅkhatāya ca saṅkhatāya ca dhātuyā vasena yathākkamaṃ ekacce dhammā sassatā , ekacce asassatāti evaṃ pavatto vibhajjavādopi ekaccasassatavādo āpajjatīti evaṃpakārā codanā anavakāsā hoti aviparītadhammasabhāvasampaṭipattibhāvato .
Kāmañcettha purimasassatavādepi asassatānaṃ dhammānaṃ sassatāti gahaṇaṃ visesato micchādassanaṃ , sassatānaṃ pana sassatāti gāho na micchādassanaṃ yathāsabhāvaggahaṇabhāvato .
Asassatesuyeva pana kecideva dhammā sassatāti gahetabbadhammesu vibhāgappavattiyā imassa vādassa vādantaratā vuttā .
Na cettha samudāyantogadhattā ekadesassa sappadesasassataggāho nippadesasassataggāhe samodhānaṃ gacchatīti sakkā vattuṃ vāditabbisayavisesavasena vādadvayassa pavattattā .
Aññe eva hi diṭṭhigatikā ‘‘ sabbe dhammā sassatā ’’ ti abhiniviṭṭhā , aññe ekaccasassatāti saṅkhārānaṃ anavasesapariyādānaṃ ekadesapariggaho ca vādadvayassa paribyattoyevāti .
Antānantikāti ettha amati gacchati ettha sabhāvo osānanti anto , mariyādā .
Tappaṭisedhena ananto .
Kassa panāyaṃ antānantoti ?
Lokīyati saṃsāranissaraṇatthikehi diṭṭhigatikehi , lokīyati vā ettha tehi puññāpuññaṃ tabbipāko cāti lokoti saṅkhyaṃ gatassa paṭibhāganimittādisabhāvassa attano .
Anto ca ananto ca antānanto ca nevantanānanto cāti antānanto sāmaññaniddesena , ekasesena vā ‘‘ nāmarūpapaccayā saḷāyatanan ’’ tiādīsuV1.129 viya .
Antānantasahacarito vādo antānanto yathā ‘‘ kuntā pacarantī ’’ ti .
Antānantasannissayo vā yathā ‘‘ mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī ’’ ti .
So etesamatthīti antānantikā , antānantavādino .
‘‘ Antavā ayaṃ loko , ananto ayaṃ loko , antavā ca ayaṃ loko ananto ca , nevāyaṃ loko antavā na panānanto ’’ ti evaṃ antaṃ vā anantaṃ vā antānantaṃ vā nevantanānantaṃ vā ārabbha pavattavādāti attho .
CatubbidhāM1.145 hi antānantavādino antavādī anantavādī antānantavādī nevantanānantavādīti .
Tathā hi koci paṭibhāganimittaṃ cakkavāḷapariyantaṃ avaḍḍhetvā taṃ ‘‘ loko ’’ ti gahetvā antasaññī lokasmiṃ hoti .
Cakkavāḷapariyantaṃ katvā vaḍḍhitakasiṇe pana anantasaññī hoti .
Uddhamadho avaḍḍhetvā pana tiriyaṃ vaḍḍhetvā uddhamadho antasaññī tiriyaṃ anantasaññī hoti .
Koci pana yasmā lokasaññito attā adhigatavisesehi mahesīhi kadāci ananto sakkhidiṭṭho anusuyyati , tasmā nevantavā .
Yasmā pana tehiyeva kadāci antavā sakkhidiṭṭho anusuyyati , tasmā na pana anantoti evaṃ nevantanānantasaññī lokasmiṃ hoti .
Keci pana yadi panāyaṃ attā antavāsiyā , dūradese upapajjamānānussaraṇādikiccanipphatti na siyā .
Atha ananto idha ṭhitassa devalokanirayādīsu sukhadukkhānubhavanampi siyā .
Sace pana antavā ca ananto ca , tadubhayapaṭisedhadosasamāyogo , tasmā antavā anantoti ca abyākaraṇīyo attāti evaṃ takkanavasena nevantanānantasaññī hotīti vaṇṇayanti .
Ettha ca yuttaṃ tāva purimānaṃ tiṇṇaṃ vādīnaṃ antañca anantañca antānantañca ārabbha pavattavādattā antānantikattaṃ , pacchimassa pana tadubhayapaṭisedhanavasena pavattavādattā kathaṃ antānantikattanti ?
Tadubhayapaṭisedhanavasena pavattavādattā eva .
Yasmā antānantapaasedhavādopi antānantavisayo eva taṃ ārabbha pavattattā .
Etadatthameva hi ārabbha ‘‘ pavattavādā ’’ ti heṭṭhā vuttaṃ , evaṃ santepi yuttaṃ tāva pacchimavādadvayassa antānantikattaṃ , antānantānaṃ vasena ubhayavisayattā etesaṃ vādassa , purimavādadvayassa pana kathaṃ visuṃ antānantikattanti ?
Upacāravuttiyā .
Samuditesu hi antānantavādesu pavattamāno antānantikasaddo tattha niruḷhatāya paccekampi antānantavādīsu pavattati yathā arūpajjhānesu paccekaṃ aṭṭhavimokkhapariyāyo , yathā ca loke sattisayoti .
Amarāvikkhepikāti ettha na marati na upacchijjatīti amarā .
Kā sā ?
‘‘ Evantipi me no , tathātipi me no , aññathātipi me no , notipi me no , no notipi meV1.130 no ’’ ti ( dī . ni .1.62) evaṃ pavattavādavasena pariyantarahitā diṭṭhigatikassa diṭṭhi ceva vācā ca .
‘‘ Evantipi me no ’’ tiādinā vividho nānappakāro khepo paravādīnaṃ khipanaṃ vikkhepo , amarāya diṭṭhiyā vācāya vā vikkhepoM1.146 amarāvikkhepo , so etesamatthīti amarāvikkhepikā .
Atha vā amarāya diṭṭhiyā vācāya vikkhipantīti amarāvikkhepino , amarāvikkhepino eva amarāvikkhepikā .
Atha vā amarā nāma macchajāti , sā ummujjananimujjanādivasena udake sandhāvamānā gahetuṃ na sakkā , evameva ayampi vādo ekasmiṃ sabhāve anavaṭṭhānato ito cito ca sandhāvati , gāhaṃ na upagacchatīti amarāya vikkhepo viyāti amarāvikkhepoti vuccati .
Ayañhi amarāvikkhepiko ‘‘ idaṃ kusalan ’’ ti vā ‘‘ akusalan ’’ ti vā puṭṭho na kiñci byākaroti .
‘‘ Idaṃ kusalan ’’ ti vā puṭṭho ‘‘ evantipi me no ’’ ti vadati .
Tato ‘‘ kiṃ akusalan ’’ ti vutte ‘‘ tathātipi me no ’’ ti vadati .
‘‘ Kiṃ ubhayato aññathā ’’ tipi vutte ‘‘ aññathātipi me no ’’ ti vadati .
Tato ‘‘ tividhenapi na hoti , kiṃ te laddhī ’’ ti vutte ‘‘ notipi me no ’’ ti vadati .
Tato ‘‘ kiṃ no no te laddhī ’’ ti vutte ‘‘ no notipi me no ’’ ti vadati .
Evaṃ vikkhepameva āpajjati , ekamekasmimpi pakkhe na tiṭṭhati .
Tato ‘‘ atthi paro loko ’’ tiādinā puṭṭhopi evameva vikkhipati , na ekasmiṃ pakkhe tiṭṭhati .
So vuttappakāro amarāvikkhepo etesamatthīti amarāvikkhepikā .
Nanu cāyaṃ sabbopi amarāvikkhepiko kusalādayo dhamme paralokatthikādīni ca yathābhūtaṃ anavabujjhamāno tattha tattha pañhaṃ puṭṭho pucchāya vikkhepanamattaṃ āpajjati , tassa kathaṃ diṭṭhigatikabhāvo .
Na hi avattukāmassa viya pucchitaṃ ajānantassa vikkhepakaraṇamattena diṭṭhigatikatā yuttāti ?
Vuccate – na heva kho pucchāya vikkhepakaraṇamattena tassa diṭṭhigatikatā , atha kho micchābhinivesavasena sassatābhinivesato .
Micchābhiniviṭṭhoyeva hi puggalo mandabuddhitāya kusalādidhamme paralokatthikādīni ca yāthāvato asampaṭipajjamāno attanā aviññātassa atthassa paraṃ viññāpetuṃ asakkuṇeyyatāya musāvādādibhayena ca vikkhepaṃ āpajjatīti .
Tathā ca vuttaṃ ‘‘ satteva ucchedadiṭṭhiyo , sesā sassatadiṭṭhiyo ’’ ti .
Atha vā puññapāpānaṃ tabbipākānañca anavabodhena asaddahanena ca tabbisayāya pucchāya vikkhepakaraṇaṃyeva sundaranti khantiṃ ruciṃ uppādetvā abhinivisantassa uppannā visuṃyeva cesā ekā diṭṭhi sattabhaṅgadiṭṭhi viyāti daṭṭhabbaṃ .
Tatoyeva ca vuttaṃ ‘‘ pariyantarahitā diṭṭhigatikassa diṭṭhi ceva vācā cā ’’ ti .
AdhiccasamuppannikātiM1.147V1.131 ettha adhicca yadicchakaṃ yaṃ kiñci kāraṇaṃ vinā samuppanno attā ca loko cāti dassanaṃ adhiccasamuppannaṃ .
Attalokasaññitānañhi khandhānaṃ adhiccuppattiākārārammaṇaṃ dassanaṃ tadākārasannissayavasena pavattito tadākārasahacaritatāya ca adhiccasamuppannanti vuccati yathā ‘‘ mañcā ghosanti , kuntā pacarantī ’’ ti ca .
Taṃ etesamatthīti adhiccasamuppannikā .
Saññīvādāti saññī vādo etesamatthīti saññīvādā ‘‘ buddhaṃ assa atthīti buddho ’’ ti yathā .
Atha vā saññīti pavatto vādo saññīsahacaraṇanayena .
Saññī vādo yesaṃ te saññīvādā .
‘‘ Rūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā , saññīti naṃ paññapenti , arūpī attā hoti , rūpī ca arūpī ca attā hoti , neva rūpī nārūpī ca attā hoti .
Antavā attā hoti , anantavā attā hoti , antavā ca anantavā ca attā hoti , nevantavā nānantavā attā hoti .
Ekattasaññī attā hoti , nānattasaññī attā hoti .
Parittasaññī attā hoti , appamāṇasaññī attā hoti .
Ekantasukhī attā hoti , ekantadukkhī attā hoti .
Sukhadukkhī attā hoti , adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā , saññīti naṃ paññapentī ’’ ti ( dī . ni .1.76) evaṃ soḷasavidhena vibhattavādānametaṃ adhivacanaṃ .
Asaññīvādā nevasaññīnāsaññīvādā ca saññīvāde vuttanayeneva veditabbā .
Kevalañhi ‘‘ saññī attā ’’ ti gaṇhantānaṃ vasena saññīvādā vuttā ,‘‘ asaññī ’’ ti ca ‘‘ nevasaññīnāsaññī ’’ ti ca gaṇhantānaṃ vasena asaññīvādā ca nevasaññīnāsaññīvādā ca vuttāti veditabbā .
Tattha asaññīvādā ‘‘ rūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā , asaññīti naṃ paññapenti , arūpī attā hoti , rūpī ca arūpī ca attā hoti , neva rūpī nārūpī attā hoti .
Antavā attā hoti , anantavā attā hoti , antavā ca anantavā ca attā hoti , nevantavā nānantavā attā hoti arogo paraṃ maraṇā , asaññīti naṃ paññapentī ’’ ti evaṃ aṭṭhavidhena vibhattā .
Nevasaññīnāsaññīvādāpi evameva ‘‘ rūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā , nevasaññīnāsaññīti naṃ paññapentī ’’ tiādinā ( dī . ni .1.82) aṭṭhavidhena vibhattāti veditabbā .
UcchedavādātiM1.148 ‘‘ ayaṃ attā rūpī cātumahābhūtiko mātāpettikasambhavo kāyassa bhedā ucchijjati vinassati , na hoti paraṃ maraṇā ’’ ti ( dī . ni .1.85) evamādinā nayena pavattaṃV1.132 ucchedadassanaṃ ucchedo sahacaraṇanayena .
Ucchedo vādo yesaṃ te ucchedavādā , ucchedavādo vā etesamatthīti ucchedavādā , ucchedaṃ vadantīti vā ucchedavādā .
Diṭṭhadhammanibbānavādāti ettha diṭṭhadhammo nāma dassanabhūtena ñāṇena upaladdhadhammo , paccakkhadhammoti attho .
Tattha tattha paṭiladdhattabhāvassetaṃ adhivacanaṃ .
Diṭṭhadhamme nibbānaṃ diṭṭhadhammanibbānaṃ , imasmiṃyeva attabhāve dukkhavūpasamanti attho .
Taṃ vadantīti diṭṭhadhammanibbānavādā .
Te pana ‘‘ yato kho bho ayaṃ attā pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti , ettāvatā kho bho ayaṃ attā paramadiṭṭhadhammanibbānappatto hotī ’’ ti ( dī . ni .1.94) evamādinā nayena diṭṭheva dhamme nibbānaṃ paññapenti .
Te hi mandhātukāmaguṇasadise mānusake kāmaguṇe , paranimmitavasavattidevarājassa kāmaguṇasadise dibbe ca kāmaguṇe upagatānaṃ diṭṭheva dhamme nibbānappattiṃ vadanti .
Vibhajjavādīti verañjakaṇḍe āgatanayeneva venayikādibhāvaṃ vibhajja vadatīti vibhajjavādī .
Tattha hi bhagavatā ‘‘ ahañhi , brāhmaṇa , vinayāya dhammaṃ desemi rāgassā ’’ tiādiṃ vatvā ‘‘ no ca kho yaṃ tvaṃ sandhāya vadesī ’’ tiādinā verañjabrāhmaṇassa attano venayikādibhāvo vibhajja vuttoti .
Apica somanassādīnaṃ cīvarādīnañca sevitabbāsevitabbabhāvaṃ vibhajja vadatīti vibhajjavādī , sassatucchedavāde vā vibhajja vadatīti vibhajjavādī ,‘‘ sassato attā ca loko cā ’’ tiādīnaṃ ṭhapanīyānaṃ pañhānaṃ ṭhapanato rāgādikhayasaṅkhātassa sassatassa rāgādikāyaduccaritādiucchedassa vacanato vibhajjavādī , sassatucchedabhūte ubho ante anupaggamma majjhimapaṭipadābhūtassa paṭiccasamuppādassa desanato vibhajjavādī , bhagavā .
Parappavādaṃ maddantoti tasmiṃ tatiyasaṅgītikāle uppannaṃ vādaṃ , tato paṭṭhāya yāva saddhammantaradhānā āyatiṃ uppajjanakavādañca sandhāya vuttaṃ .
Tasmiñhi samāgame ayaṃ thero yāni ca tadā uppannāni vatthūni , yāni ca āyatiṃ uppajjissanti , sabbesampi tesaṃ paṭibāhanatthaṃM1.149 satthārā dinnanayavaseneva tathāgatena ṭhapitamātikaṃ vibhajanto sakavāde pañca suttasatāni , paravāde pañcāti suttasahassaṃ āharitvā tadā uppannavādassa maddanato parappavādamaddanaṃ āyatiṃ uppajjanakavādānaṃ paṭisedhanalakkhaṇabhāvato āyatiṃ paṭisedhalakkhaṇaṃ kathāvatthuppakaraṇaṃ akāsi .
Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ
Tatiyasaṅgītikathāvaṇṇanā samattā .