16. Ekadhammapāḷi
(16)1. Ekadhammapāḷi-paṭhamavaggavaṇṇanā
296. Ekadhammapāḷiyaṃ
V1.352 ekadhammoti ekasabhāvo .
Ekantanibbidāyāti ekantena vaṭṭe nibbindanatthāya ukkaṇṭhanatthāya .
Virāgāyāti vaṭṭe virajjanatthāya , rāgādīnaṃ vā kilesānaṃ virajjanāya vigamāya .
NirodhāyātiP2.19 rāgādīnaṃ nirodhāya appavattikaraṇatthāya , vaṭṭasseva vā nirujjhanatthāya .
Upasamāyāti kilesavūpasamanatthāya , abhiññāyāti aniccādivasena lakkhaṇattayaṃ āropetvā abhijānanatthāya .
Sambodhāyāti catunnaṃ saccānaṃ bujjhanatthāya ,‘‘ bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇan ’’ tiM1.366 ( mahāni .191; cūḷani . khaggavisāṇasuttaniddeso 121) evaṃ vuttassa vā catumaggañāṇassa paṭivijjhanatthāya .
Nibbānāyāti appaccayanibbānassa sacchikaraṇatthāya .
Iti bhagavā imehi sattahi padehi buddhānussatikammaṭṭhānassa vaṇṇaṃ kathesi .
Kasmā ?
Mahājanassa ussāhajananatthaṃ visakaṇṭakavāṇijo viya attano paṇiyassa .
Visakaṇṭakavāṇijo nāma guḷavāṇijo vuccati .
So kira guḷaphāṇitakhaṇḍasakkarādīni sakaṭenādāya paccantagāmaṃ gantvā ‘‘ visakaṇṭakaṃ gaṇhatha , visakaṇṭakaṃ gaṇhathā ’’ ti ugghosesi .
Taṃ sutvā gāmikā ‘‘ visaṃ nāma kakkhaḷaṃ ghoraṃ .
Yo naṃ khādati , so marati .
Kaṇṭakampi vijjhitvā māreti , ubhopete kakkhaḷā .
Ko ettha ānisaṃso ’’ ti gehadvārāni thakesuṃ , dārake ca palāpesuṃ .
Taṃ disvā vāṇijo ‘ avohārakusalā ime gāmikā , handa ne upāyena gāhāpemī ’’ ti ‘‘ atimadhuraṃ gaṇhatha , atisāduṃ gaṇhatha , guḷaṃ phāṇitaṃ sakkaraṃ samagghaṃ labbhati , kūṭamāsakakūṭakahāpaṇādīhi vāpi labbhatī ’’ ti ugghosesi .
Taṃ sutvā gāmikā tuṭṭhapahaṭṭhā vaggavaggā gantvā bahumpi mūlaṃ datvā aggahesuṃ .
Tattha visakaṇṭakavāṇijassa ‘‘ visakaṇṭakaṃ gaṇhathā ’’ ti ugghosanaṃ viya bhagavato buddhānussatikammaṭṭhānakathanaṃ , visakaṇṭake vaṇṇaṃ kathetvā tassa gahaṇatthāya mahājanassaP2.20 ussāhakaraṇaṃV1.353 viya imehi sattahi padehi buddhānussatikammaṭṭhānassa vaṇṇabhaṇanena tassa mahājanassa ussāhakaraṇaṃ .Katamo ekadhammoti kathetukamyatāpucchā .
Buddhānussatīti buddhaṃ ārabbha uppannā anussati , buddhaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ .
Taṃ panetaṃ buddhānussatikammaṭṭhānaṃ duvidhaṃ hoti cittasampahaṃsanatthañceva vipassanatthañca .
Kathaṃ ?
Yadā hi asubhārammaṇesu aññataraṃ bhāventassa bhikkhuno cittuppādo upahaññati ukkaṇṭhati nirassādo hoti , vīthiṃ nappaṭipajjati , kūṭagoṇo viya ito cito ca vidhāvati .
Tasmiṃ khaṇe esa mūlakammaṭṭhānaṃ pahāya ‘‘ itipi so bhagavā ’’ tiādinā nayena tathāgatassa lokiyalokuttaraguṇe anussarati .
Tassevaṃ buddhaṃ anussarantassa cittuppādo pasīdati , vinīvaraṇo hoti
M1.367 .
So taṃ cittaṃ evaṃ dametvā puna mūlakammaṭṭhānaṃyeva manasi karoti .
Kathaṃ ?
Yathā nāma balavā puriso kūṭāgārakaṇṇikatthāya mahārukkhaṃ chindanto sākhāpalāsacchedanamatteneva pharasudhārāya vipannāya mahārukkhaṃ chindituṃ asakkontopi dhuranikkhepaṃ akatvāva kammārasālaṃ gantvā tikhiṇaṃ pharasuṃ kārāpetvā puna taṃ chindeyya .
Evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ .
So evaṃ buddhānussativasena cittaṃ paridametvā puna mūlakammaṭṭhānaṃ manasikaronto asubhārammaṇaṃ paṭhamajjhānaṃ nibbattetvā jhānaṅgāni sammasitvā ariyabhūmiṃ okkamati .
Evaṃ tāva cittasampahaṃsanatthaṃ hoti .
Yadā panesa buddhānussatiṃ anussaritvā ‘‘ ko ayaṃP2.21 itipi so bhagavātiādinā nayena anussari , itthi nu kho puriso nu kho devamanussamārabrahmānaṃ aññataro nu kho ’’ ti pariggaṇhanto ‘‘ na añño koci , satisampayuttaṃ pana cittameva anussarī ’’ ti disvā ‘‘ taṃ kho panetaṃ cittaṃ khandhato viññāṇakkhandho hoti , tena sampayuttā vedanā vedanākkhandho , tena sampayuttā saññā saññākkhandho , sahajātā phassādayo saṅkhārakkhandhoti ime cattāro arūpakkhandhā hontī ’’ ti arūpañca vavatthapetvā tassa nissayaṃ pariyesanto hadayavatthuṃ disvā tassa nissayāni cattāri mahābhūtāni , tāni upādāya pavattāni sesaupādārūpāni ca pariggahetvā ‘‘ sabbampetaṃ rūpaṃ rūpakkhandho ’’ ti vavatthapetvā ‘‘ idañca rūpaṃ purimañca arūpan ’’ ti saṅkhepato rūpārūpaṃ , pabhedato pañcakkhandhe puna ‘‘ saṅkhepato pañcapete khandhā dukkhasaccan ’’ ti dukkhasaccaṃ vavatthapetvā ‘‘ tassa pabhāvikā taṇhā samudayasaccaṃ , tassā nirodho nirodhasaccaṃ , nirodhapajānanā paṭipadā maggasaccan ’’ ti evaṃ pubbabhāge cattāri ca saccāni vavatthapetvā paṭipāṭiyāV1.354 ariyabhūmiṃ okkamati .
Tadāssa imaṃ kammaṭṭhānaṃ vipassanatthaṃ nāma hoti .Ayaṃ khotiādi appanāvāro vuttanayeneva veditabbo .
297. Dhammānussati ādīsupi eseva nayo .
Ayaṃ panettha vacanattho – dhammaṃ ārabbha uppannā anussati dhammānussati , svākkhātatādidhammaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ .
Saṅghaṃ ārabbha uppannā anussati saṅghānussati , suppaṭipannatādisaṅghaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ
M1.368 adhivacanaṃ .
Sīlaṃ ārabbha uppannā anussati sīlānussati , akhaṇḍatādisīlaguṇārammaṇāyaP2.22 satiyā etaṃ adhivacanaṃ .
Cāgaṃ ārabbha uppannā anussati cāgānussati , muttacāgatādicāgaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ .
Devatā ārabbha uppannā anussati devatānussati , devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā attano saddhādiguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ .
Ānāpāne ārabbha uppannā sati ānāpānassati , assāsapassāsanimittārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ .
Maraṇaṃ ārabbha uppannā sati maraṇassati , jīvitindriyupacchedārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ .
Kesādibhedaṃ rūpakāyaṃ gatā , kāye vā gatāti kāyagatā , kāyagatā ca sā sati cāti kāyagatāsatīti vattabbe rassaṃ akatvā kāyagatāsatīti vuttā .
Kesādikāyakoṭṭhāsanimittārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ .
Upasamaṃ ārabbha uppannā anussati upasamānussati , sabbadukkhūpasamārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ .
Duvidho vā upasamo accantūpasamo ca khayūpasamo ca .
Tattha accantūpasamo nāma nibbānaṃ , khayūpasamo nāma maggo .
Evametaṃ duvidhampi upasamaṃ anussarantassa uppannā sati upasamānussatīti ayamettha attho .
Iti imesu dasasu kammaṭṭhānesu ānāpānassati maraṇassati kāyagatāsatīti imāni tīṇi vipassanatthāneva honti , sesāni satta cittasampahaṃsanatthānipi hontīti .Paṭhamavaggavaṇṇanā .
16. Ekadhammapāḷi
(16)2. Ekadhammapāḷi-dutiyavaggavaṇṇanā
298. Dutiye
V1.355P2.23 micchādiṭṭhīti dvāsaṭṭhividhāyapi micchādiṭṭhiyā etaṃ adhivacanaṃ .Micchādiṭṭhikassāti tāya diṭṭhiyā samannāgatassa .
299. Sammādiṭṭhīti pañcavidhāyapi sammādiṭṭhiyā etaṃ adhivacanaṃ .
Sammādiṭṭhikassāti tāya diṭṭhiyā samannāgatassa .
302. Ayoniso manasikāroti anupāyamanasikāro .
303. Yoniso
M1.369 manasikāroti upāyamanasikāro .
Tattha ayoniso manasikaroto pubbe anuppannā micchādiṭṭhi uppajjati , uppannā pana yāva niyāmokkamanā pavaḍḍhati .
Niyāme okkante vaḍḍhitā nāma hoti .Yoniso manasikaroto pubbe anuppannā sammādiṭṭhi uppajjati , uppannā pana yāva arahattamaggā pavaḍḍhati .
Arahattaphale patte vaḍḍhitā nāma hoti .
304. Micchādiṭṭhiyā , bhikkhave , samannāgatā sattāti ettha ekaccā micchādiṭṭhi saggāvaraṇā ceva hoti maggāvaraṇā ca , ekaccā maggāvaraṇāva , na saggāvaraṇā , ekaccā neva saggāvaraṇā na maggāvaraṇā .
Tattha ahetukadiṭṭhi , akiriyadiṭṭhi , natthikadiṭṭhīti ayaṃ tividhā saggāvaraṇā ceva hoti maggāvaraṇā ca .
Dasavatthukā antaggāhikā micchādiṭṭhi maggāvaraṇāva hoti na saggāvaraṇā .
Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi neva saggāvaraṇā na maggāvaraṇā .
Idaṃ pana vidhānaṃ paṭikkhipitvā imasmiṃ sutte ‘‘ micchādiṭṭhiyā , bhikkhave , samannāgatā ’’ ti vacanato antamaso vīsativatthukaṃ sakkāyadiṭṭhiṃ upādāya diṭṭhi nāma saggaṃ upanetuṃ samatthā nāma natthi , ekantaṃ
P2.24 nirayasmiṃyeva nimujjāpetīti vuttaṃ .
Yathā hi muggamāsappamāṇāpi pāsāṇasakkharā udake pakkhittā uppilavamānā nāma natthi , ekantaṃ heṭṭhāvaV1.356 pavisati , evamevaṃ antamaso sakkāyadiṭṭhipi saggaṃ upanetuṃ samatthā nāma natthi , ekantaṃ apāyesuyeva nimujjāpetīti . 305. Sammādiṭṭhiyā samannāgatāti ettha kammassakatasammādiṭṭhi , jhānasammādiṭṭhi , vipassanāsammādiṭṭhi , maggasammādiṭṭhi , phalasammādiṭṭhīti pañcavidhā sammādiṭṭhi .
Tattha kammassakatasammādiṭṭhi sampattibhavaṃ ākaḍḍhati , jhānasammādiṭṭhi rūpārūpabhave paṭisandhiṃ deti , maggasammādiṭṭhi vaṭṭaṃ viddhaṃseti , phalasammādiṭṭhi bhavaṃ paṭibāhati .
Vipassanāsammādiṭṭhi kiṃ karotīti ?
Sāpi paṭisandhiṃ nākaḍḍhati .
Tipiṭakacūḷābhayatthero panāha ‘‘ sace vipassanāsammādiṭṭhi bhāvitā diṭṭheva dhamme arahattaṃ pāpetuṃ sakkoti , iccetaṃ kusalaṃ .
Sace na sakkoti , satta bhave deti , āvuso ’’ ti .
Evamayaṃ lokiyalokuttarā sammādiṭṭhi kathitā .
Imasmiṃ panatthe lokikā bhavanipphādikāva veditabbā .
306. Yañceva
M1.370 kāyakammaṃ yathādiṭṭhi samattaṃ samādinnan ti ettha yathādiṭṭhīti yā yā diṭṭhi , tassā tassā anurūpaṃ .
Samattan ti paripuṇṇaṃ .
Samādinnan ti gahitaṃ .
Tadetaṃ yathādiṭṭhiyaṃ ṭhitakāyakammaṃ , diṭṭhisahajātaṃ kāyakammaṃ , diṭṭhānulomikaṃ kāyakammanti tividhaṃ hoti .
Tattha ‘‘ pāṇaṃ hanato adinnaṃ ādiyato micchācāraṃ carato natthi tatonidānaṃ pāpaṃ , natthi pāpassa āgamo ’’ ti yaṃP2.25 evaṃladdhikassa sato pāṇātipāta-adinnādāna-micchācārasaṅkhātaṃ kāyakammaṃ , idaṃ yathādiṭṭhiyaṃ ṭhitakāyakammaṃ nāma .
‘‘ Pāṇaṃ hanato adinnaṃ ādiyato micchācāraṃ carato natthi tatonidānaṃ pāpaṃ , natthi pāpassa āgamo ’’ ti imāya pana laddhiyā iminā dassanena sahajātaṃ kāyakammaṃ diṭṭhisahajātaṃ kāyakammaṃ nāma .
Tadeva pana samattaṃ samādinnaṃ gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ diṭṭhānulomikaṃ kāyakammaṃ nāma .
Vacīkammādīsupi eseva nayo .
Yathā panettha ‘‘ pāṇaṃ hanato adinnaṃ ādiyato micchācāraṃ carato natthi tatonidānaṃ pāpan ’’ ti yojanā katā , evaṃ vacīkammamanokammesu ‘‘ musā bhaṇato , pisuṇaṃ kathentassa , pharusaṃ kathentassa , samphaṃ palapantassa , abhijjhāluno , byāpannacittassa , micchādiṭṭhikassa ca sato natthi tatonidānaṃ pāpan ’’ ti yojanā kātabbā .
Yā ca cetanātiādīsu diṭṭhisahajātāva cetanā cetanā nāma , diṭṭhisahajātāva patthanā patthanā nāma , cetanāpatthanānaṃ vasena cittaṭṭhapanā paṇidhi nāma , tehi pana cetanādīhi sampayuttāV1.357 phassādayo saṅkhārā nāma .Diṭṭhi hissa , bhikkhave , pāpikāti yasmā tassa puggalassa diṭṭhi pāpikā lāmikā .
Nikkhittan ti ropitaṃ .
Upādiyatīti gaṇhāti .
Kaṭukattāyāti idaṃ purimasseva vevacanaṃ .
‘‘ Vaṇṇagandharasūpeto
P2.26 , amboyaṃ ahuvā pure ;
Tameva pūjaṃ labhamāno , kenambo kaṭukapphalo .
‘‘ Pucimandaparivāro , ambo te dadhivāhana ;
Mūlaṃ mūlena saṃsaṭṭhaṃ , sākhā sākhā nisevare ;
Asātasannivāsena , tenambo kaṭukapphalo ’’ ti .( jā .1.2.71-72)–
ĀgataṭṭhāneM1.371 viya hi idhāpi kaṭukanti tittakaṃ veditabbaṃ .
Asātattāyāti amadhurattāya .
Imasmi pana bījūpamasutte ‘‘ diṭṭhīti niyatamicchādiṭṭhi gahitā ’’ ti porāṇakattherā āhaṃsu .
Taṃ pana paṭikkhipitvā ‘‘ sabbānipi dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni gahitānī ’’ ti vuttaṃ .Anantarasutte ‘‘ pāṇātipātā viramantassa , adinnādānā viramantassa , micchācārā viramantassa natthi tatonidānaṃ puññan ’’ tiādinā nayena yathādiṭṭhiyaṃ ṭhitakāyakammādīni yojetvā veditabbāni .
Idha pana sammādiṭṭhisahajātā cittaṭṭhapanāva patthanāti veditabbā .
Sammādiṭṭhi panettha lokiyalokuttarā kathitā .
Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti .
Dutiyavaggavaṇṇanā .
16. Ekadhammapāḷi
(16)3. Ekadhammapāḷi-tatiyavaggavaṇṇanā
308. Tatiyassa
V1.358 paṭhame micchādiṭṭhikoti ayāthāvadiṭṭhiko .
Viparītadassanoti tāyeva micchādiṭṭhiyā viparītadassano .Saddhammā vuṭṭhāpetvāti dasakusalakammapathadhammato vuṭṭhāpetvā .
Asaddhamme
P2.27 patiṭṭhāpetīti dasaakusalakammapathasaṅkhāte asaddhamme patiṭṭhāpeti .Ekapuggaloti cettha chahi satthārehi saddhiṃ devadatto ca aññe ca evarūpā veditabbā .
309. Dutiye sammādiṭṭhikoti yāthāvadiṭṭhiko .
Aviparītadassanoti tāyeva sammādiṭṭhiyā aviparītadassano .
Asaddhammāti dasaakusalakammapathato .
Saddhammeti dasakusalakammapathasaṅkhāte saddhamme .
Ekapuggaloti cettha anuppanne buddhe cakkavattī rājā sabbaññubodhisattoti evamādayo labbhanti , uppanne buddhe buddho ceva buddhasāvakā ca .
310. Tatiye micchādiṭṭhiparamānīti micchādiṭṭhi paramā etesanti micchādiṭṭhiparamāni .
Pañca hi ānantariyakammāni mahāsāvajjāni nāma , tehipi micchādiṭṭhiyeva mahāsāvajjatarāti adhippāyo .
Kasmā ?
Tesañhi paricchedo atthi .
Cattāri hi ānantariyakammāni niraye nibbattāpentīti vuttāni
M1.372 .
Saṅghabhedakammampi niraye kappaṭṭhitikameva hoti .
Evametesaṃ paricchedo atthi , koṭi paññāyati .
Niyatamicchādiṭṭhiyā pana paricchedo natthi .
Sā hi vaṭṭassa mūlaṃ , tāya samannāgatassa bhavato vuṭṭhānaṃ natthi .
Ye tassa sotabbaṃ maññanti , tepi vippaṭipādeti .
Tāya ca samannāgatassa neva saggo atthi na maggo .
Kappavināse mahājane brahmaloke nibbattepi niyatamicchādiṭṭhiko tattha anibbattitvā piṭṭhicakkavāḷe nibbattati .
Kiṃ pana piṭṭhicakkavāḷaṃP2.28 na jhāyatīti ?
Jhāyati , tasmiṃ jhāyamānepi esa ākāse ekasmiṃ okāse paccatiyevāti vadanti . 311. Catutthe makkhalīti ‘‘ mā khalī ’’ ti vacanaṃ upādāya evaṃladdhanāmo titthakaro .
Nadīmukheti
V1.359 dvinnaṃ nadīnaṃ samāgataṭṭhāne .
Desanāmattamevetaṃ , dvinnaṃ kandarānaṃ , dvinnaṃ udakānaṃ , samuddassa ca , loṇiyā ca , samuddassa ca nadiyā cāti etesampi yassa kassaci samāgataṭṭhānaṃ , aññampi tathārūpaṃ udakaṃ .
Khipan ti kuminaṃ .
Uḍḍeyyāti oḍḍeyya .
Manussā hi naḷehi vā ucchūhi vā veḷūhi vā palāsantisalākāya vā ekaṃ dve tayo vā kumbhe gaṇhanappamāṇakuminaṃ katvā mukhavaṭṭiyā yottena bandhitvā nadīmukhaṃ netvā dvīsu passesu khāṇuke koṭṭetvā yottehi tattha bandhanti , taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .
Tasmiñhi paviṭṭhassa khuddakassa macchassāpi mokkho natthi .
Anayāyāti avaḍḍhiyā .
Byāsanāyāti vināsāya .Makkhali moghapurisoti ayaṃ makkhali gosālo tucchapuriso .
Manussakhippaṃ maññe loke uppannoti mahājanassa saggamokkhagamanamagge tattha gamananivāraṇatthaṃ manussakuminaṃ viya loke uppanno .
312. Pañcamādīsu durakkhāte , bhikkhave , dhammavinayeti durakkhātadhammavinayo nāma bāhirakasāsanaṃ .
Tattha hi
P2.29 satthāpi asabbaññū hoti , dhammopi durakkhāto , gaṇopi duppaṭipanno .Yo ca samādapetīti yo ācariyapuggalo samādapeti .
Yañca samādapetīti yaṃ antevāsikaṃ samādapeti .
Yo ca samādapito tathattāya paṭipajjatīti yo antevāsiko ācariyena samādapito tassa vacanaṃ karonto
M1.373 tathābhāvāya paṭipajjati .
Bahuṃ apuññaṃ pasavantīti samādapako hi pāṇātipātādīsu jaṅghasataṃ samādapento tesaṃ sabbesampi akusalena samakameva akusalaṃ pāpuṇāti .
Tenāha –
‘‘ sabbe te bahuṃ apuññaṃ pasavantī ’’ ti . 313. Svākkhāteti suṭṭhu akkhāte sudesite .
Evarūpe hi dhammavinaye satthā ca sabbaññū hoti , dhammo ca svākkhāto , gaṇo ca suppaṭipanno .
Tena vuttaṃ –
‘‘ bahuṃ puññaṃ pasavantī ’’ ti .
Sabbe te bahuṃ puññaṃ pasavantīti samādapako hi bhikkhū piṇḍāya paviṭṭhe disvā yāgubhattādīni samādapento sabbesampi dāyakānaṃ kusalena samakaṃ kusalaṃ pāpuṇāti .
314. Dāyakena mattā jānitabbāti dāyakapuggalena pamāṇaṃ jānitabbaṃ , pamāṇena dātabbaṃ , pūretvā atirekaṃ na dātabbaṃ .
Na dātabbanti hi avatvā pamāṇavasena thokaṃ dātabbanti vuttaṃ .
Kasmā ?
Pūretvā atireke dinnepi hi atirekā manussasampatti vā dibbasampatti vā nibbānasampatti vā natthi .
No paṭiggāhakenāti paṭiggāhakassa pana mattaṃ jānitvā
V1.360 paṭiggahaṇakiccaṃ nāma natthi .
Kasmā ?
Tassa hi mattaṃ ñatvā pūretabbā mattapaṭiggahaṇamūlikā appicchapaṭipadā nāma natthi .
Yattakaṃ pana labhati , tattakaṃ gahetabbaṃ .
Atirekaggahaṇamūlaṃ hissa puttadārabharaṇaṃ bhavissati . 315. Paṭiggāhakena mattā jānitabbāti paṭiggāhakapuggalena pamāṇaṃ
P2.30 jānitabbaṃ .
Kathaṃ ?
Tena hi dāyakassa vaso veditabbo , deyyadhammassa vaso veditabbo , attano thāmo veditabbo .
Yadi hi deyyadhammo bahu hoti , dāyako appaṃ dātukāmo , dāyakassa vasena appaṃ gaṇhitabbaṃ .
Deyyadhammo appo , dāyako bahuṃ dātukāmo , deyyadhammassa vasena appaṃ gaṇhitabbaṃ .
Deyyadhammopi bahu , dāyakopi bahuṃ dātukāmo , attano thāmaṃ ñatvā pamāṇeneva gaṇhitabbaṃ .
Evaṃ mattaṃ ñatvā paṭiggaṇhanto hi appicchapaṭipadaṃ pūreti .
Anuppannassa lābho uppajjati , uppanno lābho thāvarova hoti .
Appasannā pasīdanti , pasannāpi bhiyyo pasādamāpajjanti , mahājanassa cakkhubhūto hoti , sāsanaṃ ciraṭṭhitikaṃ karoti .
TatrimāniM1.374 vatthūni – rohaṇajanapade kira kuṭimbiyavihāre eko daharo dubbhikkhasamaye tasmiṃ gāme ekassa kammakārassa gehe bhuñjanatthāya kaṭacchubhattaṃ gahetvā gamanatthāya ca kaṭacchubhattameva labhati .
So ekadivasaṃ tasmiṃ gehe ekaṃ āgantukaṃ disvā ekameva kaṭacchubhattaṃ gaṇhi .
Athassa ‘‘ kena kāraṇenā ’’ ti vutte tamatthaṃ vatvā so kulaputto pasīditvā ‘‘ amhākaṃ kulūpakabhadanto evarūpo nāmā ’’ ti rājadvāre mittāmaccānaṃ kathesi .
Te sabbepi tassa appicchaguṇe pasannā ekadivaseneva saṭṭhi dhurabhattāni ṭhapesuṃ .
Evaṃ appiccho anuppannalābhaṃ uppādeti .
Saddhātissamahārājāpi cūḷupaṭṭhākaṃ tissāmaccaṃ vīmaṃsitvā tena ekaṃ tittiraṃ pacāpetvā āharāpesi .
Atha paribhogasamaye ‘‘ aggaṃ datvā paribhuñjissāmī ’’ ti aṭṭhakasālapariveṇe mahātherassa bhaṇḍaggāhasāmaṇerassaP2.31 tittiramaṃsaṃ dento tasmiṃ thokaṃyeva paṭiggaṇhante tassa appicchaguṇe pasīditvā ‘‘ pasannosmi , tāta , aṭṭha te dhurabhattāni demī ’’ ti āha .
Mahārāja , upajjhāyassa demīti .
Aparānipi aṭṭha demīti .
Tāni amhākaṃ ācariyassa demīti .
Aparānipi aṭṭha dammīti .
Tāni samānupajjhāyānaṃ dammīti .
Aparānipi aṭṭha dammīti .
TāniV1.361 bhikkhusaṅghassa dammīti .
Aparānipi aṭṭha dammīti .
Sāmaṇero adhivāsesi .
Evamassa uppanno lābho thāvaro hoti .
Appasannā pasīdantīti etthapi – dīghabrāhmaṇo kira brāhmaṇe bhojento pañca pañca bhattasarakāni datvā santappetuṃ nāsakkhi .
Athekadivasaṃ ‘‘ samaṇā kira nāma appicchā ’’ ti kathaṃ sutvā vīmaṃsanatthāya bhattaṃ gāhāpetvā bhikkhusaṅghassa bhattakiccakaraṇavelāya vihāraṃ gantvā tiṃsamatte bhikkhū bhojanasālāyaṃ bhuñjante disvā ekaṃ bhattasarakaṃ gahetvā saṅghattherassa santikaṃ agamāsi .
Thero aṅguliṃ cāletvā thokameva aggahesi .
Eteneva niyāmena ekaṃ bhattasarakaṃ sabbesaṃ sampāpuṇi .
Tato brāhmaṇo ‘‘ saccoyeva etesaṃ samaṇānaṃ guṇo ’’ ti appicchatāya pasanno sahassaṃ vissajjetvā tasmiṃyeva vihāre cetiyaṃ kāresi .
Evaṃ appasannā pasīdanti .
PasannāM1.375 bhiyyo pasīdantīti ettha vatthunā kiccaṃ natthi .
Pasannānañhi appicchaṃ disvā pasādo bhiyyo vaḍḍhatiyeva .
Majjhantikatissattherasadise pana appicche disvā mahājanoP2.32 appiccho bhavituṃ maññatīti appiccho mahājanassa cakkhubhūto nāma hoti .
‘‘ Appicchatā , bhikkhave , saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattatī ’’ ti ( a . ni .1.116-129) vacanato pana appiccho sāsanaṃ ciraṭṭhitikaṃ karoti nāma .
No dāyakenāti svākkhāte dhammavinaye pana dāyakassa pamāṇaṃ ñatvā dātabbakiccaṃ nāma natthi .
Yattako deyyadhammo atthi , tattakaṃ avattharitvā dātuṃ vaṭṭati .
Avattharitvā dinnakāraṇā hi esa manussasampattiṃ , dibbasampattiṃ , nibbānasampattiñca avattharitvā uttaruttari paṇītapaṇītameva labhati . 316. Yo āraddhavīriyo , so dukkhaṃ viharatīti pañcātapatappanamaruppapātapatanādiccānuparivattana-ukkuṭikappadhānādīni anuyuñjanto diṭṭhe ceva dhamme dukkhaṃ viharati
V1.362 , tasseva bāhirasamaye samādinnassa tapacaraṇassa vipākena niraye uppajjitvā samparāyepi dukkhaṃ viharati . 317. Yo kusīto , so dukkhaṃ viharatīti ayampi diṭṭhe dhamme ceva samparāye ca dukkhaṃ viharati .
Kathaṃ ?
Yassa hi pabbajitakālato paṭṭhāya yoniso manasikāro natthi , buddhavacanaṃ na uggaṇhāti , ācariyupajjhāyavattaṃ na karoti , cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇavattaṃ na karoti .
Janassa pana saddhādeyyaṃ apaccavekkhitaparibhogena paribhuñjitvā divasaṃ seyyasukhaṃ passasukhaṃ anuyuñjitvā pabuddhakāle tayo vitakke vitakketi .
So katipāheneva
P2.33 bhikkhubhāvā cavati ?
Evaṃ diṭṭhadhamme ca dukkhaṃ viharati .
Pabbajitvā pana samaṇadhammassa sammā akatattā ca –
‘‘ Kuso yathā duggahito , hatthamevānukantati ;
Sāmaññaṃ dupparāmaṭṭhaṃ , nirayāyupakaḍḍhatī ’’ ti .( dha . pa .311)–
Apāyasmiṃyeva paṭisandhiṃ gaṇhati .
Evaṃ samparāyepi dukkhaṃ viharati . 318. Yo
M1.376 kusīto , so sukhaṃ viharatīti kālena kālaṃ vuttappakāre tapacaraṇe kiñci kiñci tapacaraṇaṃ katvā kālena kālaṃ odātavatthavasano mālāgandhavilepanadharo madhurabhojanaṃ bhuñjanto mudukāsu seyyāsu sayanto diṭṭhe dhamme ceva sukhaṃ viharati samparāye ca .
So hi tassa tapacaraṇassa gāḷhaṃ aggahitattā nātibahuṃ niraye dukkhaṃ anubhavati .
Tasmā samparāye sukhaṃ viharati nāma . 319. Yo āraddhavīriyo , so sukhaṃ viharatīti āraddhavīriyo hi pabbajitakālato paṭṭhāya vattesu paripūrakārī hoti , buddhavacanaṃ uggaṇhāti , yoniso manasikāre kammaṃ karoti .
Athassa vattapūraṇañceva uggahitabuddhavacanañca samaṇadhammakiriyañca āvajjentassa cittaṃ pasīdati .
Evaṃ diṭṭheva dhamme sukhaṃ viharati .
Diṭṭhadhamme pana arahattaṃ pāpuṇituṃ asakkonto nibbattabhave khippābhiñño hotīti samparāyepi sukhaṃ viharati nāma .
320. Seyyathāpi
V1.363 , bhikkhave , appamattakopi gūtho duggandho hotīti idaṃ suttaṃ aṭṭhuppattiyaṃ vuttaṃ .
Kataraaṭṭhuppattiyanti ?
Navakanipāte ( a . ni .9.12) sattuppādasutta aṭṭhuppattiyaṃ .
TathāgatoP2.34 hi taṃ atthaṃ kathento –
‘‘ nava puggalā nirayato muttā , tiracchānayonito muttā , pettivisayato muttā ’’ ti kathesi .
Athassa etadahosi –
‘‘ sace kho pana me puttā imaṃ dhammadesanaṃ sutvā khīṇanirayamhā khīṇatiracchānayonikā khīṇapettivisayā khīṇāpāyaduggativinipātāti maññamānā uparimaggaphalatthāya vāyamituṃ na maññeyyuṃ , tesaṃ saṃvegaṃ janessāmī ’’ ti saṃvegajananatthaṃ ‘‘ seyyathāpi , bhikkhave ’’ ti imaṃ suttamārabhi .
Tattha appamattakoti thokamattako parittappamāṇo , antamaso kusaggenapi gahetvā upasiṅghiyamāno duggandhova hoti .Appamattakampi bhavaṃ na vaṇṇemīti appamattakampi kālaṃ bhave paṭisandhiṃ na vaṇṇayāmi .
Idānissa upamaṃ dassento āha – antamaso accharāsaṅghātamattampīti .
Sabbantimena paricchedena dve aṅguliyo ekato katvā paharaṇamattampi kālanti vuttaṃ hoti .
Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti .
Tatiyavaggavaṇṇanā .
16. Ekadhammapāḷi
(16)4. Ekadhammapāḷi-catutthavaggavaṇṇanā
322. Catutthavaggassa
V1.364M1.377 paṭhame jambudīpeti jambuyā paññāto pākaṭo dīpoti jambudīpo .
Imassa kira dīpassa saññāṇabhūtā yojanasatubbedhā paṇṇāsayojanasākhā pañcadasayojanāvaṭṭakkhandhā himavantapabbate jātā kappaṭṭhāyinī mahājambū nāma atthi , tāya ayaṃ dīpo jambudīpoti vuccati .
Yathā ca imasmiṃ dīpe jamburukkho kappaṭṭhāyī , tathā aparagoyāne kadambarukkho , uttarakurūsu kapparukkho , pubbavidehe sirīsarukkho , asurānaṃ cittapāṭalirukkho , supaṇṇānaṃ simbalirukkhoP2.35 , devānaṃ pāricchattakoti imepi kappaṭṭhāyinova .
‘‘ Pāṭalī simbalī jambū , devānaṃ pāricchattako ;
Kadambo kapparukkho ca , sirīso bhavati sattamo ’’ ti .
Ārāmarāmaṇeyyakan ti pupphārāmaphalārāmānaṃ rāmaṇeyyakaṃ veḷuvana-jīvakambavana-jetavanapubbārāmasadisaṃ .
Taṃ imasmiṃ jambudīpe appamattakaṃ parittakaṃ , na bahukanti attho .
Sesapadesupi eseva nayo .
Ettha vanarāmaṇeyyakan ti nāgavanasālavanacampakavanādisadisaṃ vaṅkapabbatahimavantapabbatapadesādīsu araññavanaṃ veditabbaṃ .
Bhūmirāmaṇeyyakan ti jetavanavihāramagadhakkhettādisadisaṃ samaṃ bhūmiṭṭhānaṃ .
Pokkharaṇirāmaṇeyyakan ti jetavanapokkharaṇigaggarāpokkharaṇisadisānaṃ vaṭṭacaturassadīghavaṅkādisaṇṭhānānaṃ pokkharaṇīnaṃ sannivesanaṭṭhānaṃ .Ukkūlavikūlan ti ukkūlañca vikūlañca .
Tattha ukkūlaṃ unnataṭṭhānaṃ , vikūlaṃ ninnaṭṭhānaṃ .
Nadīviduggan ti nadīnaṃ bhinnaṭṭhānaṃ taṃ duggamattā nadīvidugganti vuccati .
Khāṇukaṇṭakaṭṭhānan ti
P2.36 tatthajātakānañceva āhariyamānānañca khāṇukaṇṭakādīnaṃ patiṭṭhānaṭṭhānaṃ .
Pabbatavisaman ti girivisamaṃ .Ye odakāti ye ca udake jāyanti , teyeva bahutarā .
Ito kira suvaṇṇabhūmi sattamattāni yojanasatāni hoti , ekena vātena gacchantī nāvā sattahi ahorattehi gacchati .
Athekasmiṃ
V1.365 samaye evaṃ gacchantī nāvā sattāhampi nandiyāvaṭṭamacchapiṭṭheneva gatā .
Evaṃ odakānaṃ sattānaṃ bahubhāvo veditabbo .
Apica thalaṭṭhānassa parittabhāvena udakassa ca bahubhāvenāpi ayamattho veditabbo .
Yathā hi mahātaḷāke ekova uppalagacchoM1.378 assa , tassa cattāri ca paṇṇāni , majjhe ca ekaṃ uppalamakulaṃ assa .
Evamevaṃ cattāri paṇṇāni viya cattāro dīpā , majjhe uppalamakulaṃ viya sinerupabbato , sesaṃ udakaṃ viya udakaparikkhitto okāso .
Tassa mahantabhāvo iddhimantānaṃ pākaṭo hoti .
Tesañhi ākāsena gacchantānaṃ cattāro mahādīpā cattāri paṇṇāni viya upaṭṭhahanti , sinerupabbato majjhe uppalamakulaṃ viya , sesaṃ udakaṃ viya udakaparikkhitto okāso .
Evaṃ mahante udake jātattā odakāva bahutarā veditabbā . 323. Dutiyādīsu aññatra manussehīti idha cattāro apāyā aññatra manussehīti adhippetā .
Majjhimesu janapadesūti ‘‘ puratthimāya disāya gajaṅgalaṃ nāma nigamo , tassa parena mahāsālā , tato parā paccantimā janapadā , orato majjhe .
Puratthimadakkhiṇāya disāya
P2.37 sallavatī nāma nadī , tato parā paccantimā janapadā , orato majjhe .
Dakkhiṇāya disāya setakaṇṇikaṃ nāma nigamo , tato parā paccantimā janapadā , orato majjhe .
Pacchimāya disāya thūṇaṃ nāma brāhmaṇagāmo , tato parā paccantimā janapadā , orato majjhe .
Uttarāya disāya usīraddhajo nāma pabbato , tato parā paccantimā janapadā , orato majjhe ’’ ti ( mahāva .259) evaṃ paricchinne janapadeti attho .
Ayañhi janapado mudiṅgasaṇṭhāno ujukena katthaci asītiyojano hoti , katthaci yojanasatiko , katthaci dviyojanasatiko , majjhena pana tiyojanasatiko , pariyantaparikkhepena navamattayojanasatiko hoti .
Ettake ṭhāne buddhapaccekabuddhā mahāsāvakā buddhupaṭṭhākā buddhasāvakā buddhamātā buddhapitā cakkavattī rājāti ime sattā nibbattanti .
Apica upādāyupādāyāpi majjhimapadeso labbhati .
Sakalopi hi jambudīpo majjhimapadeso nāma , sesadīpā paccantimā janapadā .
Tambapaṇṇidīpe anurādhapuraṃ majjhimapadeso nāma , seso paccantoti evaṃ nayo veditabbo . 324. Paññavanto
V1.366 ajaḷā aneḷamūgāti ettha kammassakatapaññā , jhānapaññā vipassanāpaññā , maggapaññā , phalapaññāti etāhi samannāgatā paññavantoM1.379 nāma , amūḷhā ajaḷā nāma .
Yesaṃ eḷā mukhato na galati , te aneḷamūgā nāma , aneḷamukhā niddosamukhāti attho .
Paṭibalāti samatthā , kāyabalena ceva ñāṇabalena ca samannāgatā .
Atthamaññātun ti atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ jānituṃ .Duppaññāti appaññā nippaññā .
Jaḷāti
P2.38 mandā momūhā . 325. Ariyena paññācakkhunāti sahavipassanena maggena .
Avijjāgatāti avijjandhakārena samannāgatā .
326. Ye labhanti tathāgataṃ dassanāyāti ye tathāgatassa guṇe jānitvā tathāgataṃ cakkhuviññāṇena passituṃ labhanti .
327. Tathāgatappaveditan ti tathāgatena paveditaṃ pakāsetvā kathitaṃ .
Savanāyāti sotaviññāṇena sotuṃ .
328. Dhārentīti na pammussanti .
329. Dhātānaṃ dhammānaṃ atthaṃ upaparikkhantīti paguṇāya pāḷiyā atthānatthaṃ upaparikkhanti .
330. Atthamaññāya dhammamaññāyāti aṭṭhakathañca pāḷiñca jānitvā .
Dhammānudhammaṃ paṭipajjantīti anulomapaṭipadaṃ pūrenti .
331. Saṃvejanīyesu ṭhānesūti saṃvegajanakesu kāraṇesu .
Saṃvijjantīti saṃvegaṃ āpajjanti .
332. Yoniso padahantīti upāyena padhānavīriyaṃ karonti .
333. Vavassaggārammaṇan ti
V1.367 vavassaggo vuccati nibbānaṃ , taṃ ārammaṇaṃ karitvāti attho .
Labhanti samādhin ti maggasamādhiñca phalasamādhiñca pāpuṇanti . 334. Annaggarasaggānan ti uttamannānañca uttamarasānañca .
Ettha ca yo kassacideva khādanīyassa bhojanīyassa atthāya citte uppanne taṃkhaṇaṃyeva na taṃ labhati , ayaṃ annaggarasaggānaṃ na lābhī nāma .
Yassapi taṃkhaṇaṃyeva labhitvā olokentassa vaṇṇagandharasā amanāpā honti , ayampi annaggarasaggānaṃ na lābhī nāma .
Yassa pana vaṇṇagandharasā paṭilabhanti , manāpā honti , ayaṃ annaggarasaggānaṃ lābhī nāma .
So uttamakoṭiyā cakkavattī rājā , heṭṭhimakoṭiyā dhammāsoko veditabbo .
Saṅkhepato hi yassa bhattassa ekapāti satasahassaṃ agghati , idaṃ annaggarasaggaṃ nāma .
Uñchena kapālābhatena yāpentīti uñchācārena vanamūlaphalāphalena
P2.39 vā kapālenaM1.380 ābhatabhattena vā yāpenti .
Yaṃ pana bhikkhusaṅghaṃ piṇḍāya carantaṃ disvā manussā uttamapaṇītaṃ bhattaṃ denti , idaṃ kiṃ nāmāti ?
Idaṃ uñchena kapālābhatena yāpente upādāya annaggarasaggaṃ nāma vuccatīti . 335. Attharasassātiādīsu attharaso nāma cattāri sāmaññaphalāni , dhammaraso nāma cattāro maggā , vimuttiraso nāma amatanibbānaṃ .
Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti .
Catutthavaggavaṇṇanā .
Jambudīpapeyyālo niṭṭhito .
17. Pasādakaradhammavaggavaṇṇanā