Issues
選擇版本
Sīlakkhandhavaggaṭṭhakathā
Sīlakkhandhavaggaṭṭhakathā

Cūḷasīlavaṇṇanā

作者: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Cūḷasīlavaṇṇanā

7. Appamattakaṃ kho panetaṃ , bhikkhaveti ko anusandhi ?
Idaṃ suttaṃ dvīhi padehi ābaddhaṃ vaṇṇena ca avaṇṇena ca .
Tattha avaṇṇo –
‘‘ iti petaṃ abhūtaṃ iti petaṃ atacchan ’’ ti , ettheva udakantaṃ patvā aggiviya nivatto .
Vaṇṇo pana bhūtaṃ bhūtato paṭijānitabbaṃ –
‘‘ iti petaṃ bhūtan ’’ ti evaṃ anuvattatiyeva .
So pana duvidho brahmadattena bhāsitavaṇṇo ca bhikkhusaṅghena acchariyaṃ āvusotiādinā nayena āraddhavaṇṇo ca .
Tesu bhikkhusaṅghena vuttavaṇṇassa upari suññatāpakāsane anusandhiṃ dassessati .
Idha pana brahmadattena vuttavaṇṇassa anusandhiṃ dassetuṃ ‘‘ appamattakaṃ kho panetaṃ , bhikkhave ’’ ti desanā āraddhā .
Tattha appamattakan ti parittassa nāmaṃ .
Oramattakan ti tasseva vevacanaṃ .
Mattāti vuccati pamāṇaṃ .
Appaṃ mattā etassāti appamattakaṃ .
Oraṃ mattā etassāti oramattakaṃ .
Sīlameva sīlamattakaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti –
‘ appamattakaṃ kho , panetaṃ bhikkhave , oramattakaṃ sīlamattakaṃ ’ nāmaV1.53 yena ‘‘ tathāgatassa vaṇṇaṃ vadāmī ’’ ti ussāhaṃ katvāpi vaṇṇaṃ vadamāno puthujjano vadeyyāti .
Tattha siyā – nanu idaṃ sīlaṃ nāma yogino aggavibhūsanaṃ ?
Yathāhu porāṇā –
‘‘ Sīlaṃ yogissa ’ laṅkāro , sīlaṃ yogissa maṇḍanaṃ ;
Sīlehi ’ laṅkato yogī , maṇḍane aggataṃ gato ’’ ti .
BhagavatāpiM1.56 ca anekesu suttasatesu sīlaṃ mahantameva katvā kathitaṃ .
Yathāha –
‘‘ ākaṅkheyya ce , bhikkhave , bhikkhuP1.56 ‘ sabrahmacārīnaṃ piyo cassaṃ manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā ’ ti , sīlesvevassa paripūrakārī ’’ ti ( ma . ni .1.65) ca .
‘‘ Kikīva aṇḍaṃ , camarīva vāladhiṃ ;
Piyaṃva puttaṃ , nayanaṃva ekakaṃ .
Tatheva sīlaṃ , anurakkhamānā ;
Supesalā hotha , sadā sagāravā ’’ ti ca .
‘‘ Na pupphagandho paṭivātameti ;
Na candanaṃ taggaramallikā vā .
Satañca gandho paṭivātameti ;
Sabbā disā sappuriso pavāyati .
Candanaṃ tagaraṃ vāpi , uppalaṃ atha vassikī ;
Etesaṃ gandhajātānaṃ , sīlagandho anuttaro .
Appamatto ayaṃ gandho , yvāyaṃ tagaracandanaṃ ;
Yo ca sīlavataṃ gandho , vāti devesu uttamo .
Tesaṃ sampannasīlānaṃ , appamādavihārinaṃ ;
Sammadaññā vimuttānaṃ , māro maggaṃ na vindatī ’’ ti ca .( dha . pa .57);
‘‘ SīleV1.54 patiṭṭhāya naro sapañño , cittaṃ paññañca bhāvayaṃ ;
Ātāpī nipako bhikkhu , so imaṃ vijaṭaye jaṭan ’’ ti ca .( saṃ . ni .1.23);
‘‘ Seyyathāpi , bhikkhave , ye keci bījagāmabhūtagāmā vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjanti , sabbe te pathaviṃ nissāya , pathaviyaṃ patiṭṭhāya ;
evamete bījagāmabhūtagāmā vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjanti .
Evameva kho , bhikkhave , bhikkhu sīlaṃ nissāya sīle patiṭṭhāya sattabojjhaṅge bhāvento sattabojjhaṅge bahulīkaronto vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇāti dhammesū ’’ ti ( saṃ . ni .5.150) ca .
Evaṃ aññānipi anekāni suttāni daṭṭhabbāni .
Evamanekesu suttasatesu sīlaṃ mahantameva katvā kathitaṃ .
Taṃ ‘‘ kasmāM1.57 imasmiṃ ṭhāne appamattakan ’’ ti āhāti ?
UpariP1.57 guṇe upanidhāya .
Sīlañhi samādhiṃ na pāpuṇāti , samādhi paññaṃ na pāpuṇāti , tasmā uparimaṃ upanidhāya heṭṭhimaṃ oramattakaṃ nāma hoti .
Kathaṃ sīlaṃ samādhiṃ na pāpuṇāti ?
Bhagavā hi abhisambodhito sattame saṃvacchare sāvatthinagara – dvāre kaṇḍambarukkhamūle dvādasayojane ratanamaṇḍape yojanappamāṇe ratanapallaṅke nisīditvā tiyojanike dibbasetacchatte dhāriyamāne dvādasayojanāya parisāya attādānaparidīpanaṃ titthiyamaddanaṃ –
‘‘ uparimakāyato aggikkhandho pavattati , heṭṭhimakāyato udakadhārā pavattati … pe … ekekalomakūpato aggikkhandho pavattati , ekekalomakūpato udakadhārā pavattati , channaṃ vaṇṇānan ’’ tiādinayappavattaṃ yamakapāṭihāriyaṃ dasseti .
Tassa suvaṇṇavaṇṇasarīrato suvaṇṇavaṇṇā rasmiyo uggantvā yāva bhavaggā gacchanti , sakaladasasahassacakkavāḷassa alaṅkaraṇakālo viya hoti , dutiyā dutiyā rasmiyo purimāya purimāya yamakayamakā viya ekakkhaṇe viya pavattanti .
Dvinnañca cittānaṃ ekakkhaṇe pavatti nāma natthi .
Buddhānaṃ pana bhagavantānaṃ bhavaṅgaparivāsassa lahukatāya pañcahākārehi āciṇṇavasitāya ca , tā ekakkhaṇe viya pavattanti .
Tassā tassā pana rasmiyā āvajjanaparikammādhiṭṭhānāni visuṃ visuṃyeva .
Nīlarasmiatthāya hi bhagavā nīlakasiṇaṃ samāpajjati , pītarasmiatthāya pītakasiṇaṃ , lohitaodātarasmiatthāya lohitaodātakasiṇaṃ , aggikkhandhatthāya tejokasiṇaṃ , udakadhāratthāya āpokasiṇaṃ samāpajjati .
Satthā caṅkamati , nimmito tiṭṭhati vā nisīdati vā seyyaṃ vā kappetītiV1.55 sabbaṃ vitthāretabbaṃ .
Ettha ekampi sīlassa kiccaṃ natthi , sabbaṃ samādhikiccameva .
Evaṃ sīlaṃ samādhiṃ na pāpuṇāti .
Yaṃ pana bhagavā kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūretvā , ekūnatiṃsavassakāle cakkavattisirīnivāsabhūtā bhavanā nikkhamma anomānadītīreP1.58 pabbajitvā , chabbassāni padhānayogaṃ katvā , visākhapuṇṇamāyaṃ uruvelagāme sujātāya dinnaṃ pakkhittadibbojaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā , sāyanhasamaye dakkhiṇuttarena bodhimaṇḍaṃ pavisitvāM1.58 assatthadumarājānaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā , pubbuttarabhāge ṭhito tiṇasanthāraṃ santharitvā , tisandhipallaṅkaṃ ābhujitvā , caturaṅgasamannāgataṃ mettākammaṭṭhānaṃ pubbaṅgamaṃ katvā , vīriyādhiṭṭhānaṃ adhiṭṭhāya , cuddasahatthapallaṅkavaragato suvaṇṇapīṭhe ṭhapitaṃ rajatakkhandhaṃ viya paññāsahatthaṃ bodhikkhandhaṃ piṭṭhito katvā , upari maṇichattena viya bodhisākhāya dhāriyamāno , suvaṇṇavaṇṇe cīvare pavāḷasadisesu bodhiaṅkuresu patamānesu , sūriye atthaṃ upagacchante mārabalaṃ vidhamitvā , paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaritvā , majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā , paccūsakāle sabbabuddhānamāciṇṇe paccayākāre ñāṇaṃ otāretvā , ānāpānacatutthajjhānaṃ nibbattetvā , tadeva pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā , maggapaṭipāṭiyā adhigatena catutthamaggena sabbakilese khepetvā sabbabuddhaguṇe paṭivijjhi , idamassa paññākiccaṃ .
Evaṃ samādhi paññaṃ na pāpuṇāti .
Tattha yathā hatthe udakaṃ pātiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti , pātiyaṃ udakaṃ ghaṭe udakaṃ na pāpuṇāti , ghaṭe udakaṃ kolambe udakaṃ na pāpuṇāti , kolambe udakaṃ cāṭiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti , cāṭiyaṃ udakaṃ mahākumbhiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti , mahākumbhiyaṃ udakaṃ kusobbhe udakaṃ na pāpuṇāti , kusobbhe udakaṃ kandare udakaṃ na pāpuṇāti , kandare udakaṃ kunnadiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti , kunnadiyaṃ udakaṃ pañcamahānadiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti , pañcamahānadiyaṃ udakaṃ cakkavāḷamahāsamuddeP1.59 udakaṃ na pāpuṇāti , cakkavāḷamahāsamudde udakaṃ sinerupādake mahāsamudde udakaṃ na pāpuṇāti .
Pātiyaṃ udakaṃ upanidhāya hatthe udakaṃ parittaṃ … pe … sinerupādakamahāsamudde udakaṃ upanidhāya cakkavāḷamahāsamudde udakaṃ parittaṃ .
Iti uparūpari udakaṃ bahukaṃ upādāya heṭṭhā heṭṭhā udakaṃ parittaṃ hoti .
Evameva upari upari guṇe upādāya heṭṭhā heṭṭhā sīlaṃ appamattakaṃ oramattakanti veditabbaṃ .
Tenāha –
‘‘ appamattakaṃ kho panetaṃ , bhikkhave , oramattakaṃ sīlamattakan ’’ ti .
YenaV1.56 puthujjanoti , ettha –
‘‘ Duve puthujjanā vuttā , buddhenādiccabandhunā ;
Andho puthujjano eko , kalyāṇeko puthujjano ’’ ti .
TatthaM1.59 yassa khandhadhātuāyatanādīsu uggahaparipucchāsavanadhāraṇapaccavekkhaṇāni natthi , ayaṃ andhaputhujjano .
Yassa tāni atthi , so kalyāṇaputhujjano .
Duvidhopi panesa –
‘‘ Puthūnaṃ jananādīhi , kāraṇehi puthujjano ;
Puthujjanantogadhattā , puthuvāyaṃ jano iti ’’.
So hi puthūnaṃ nānappakārānaṃ kilesādīnaṃ jananādīhi kāraṇehi puthujjano .
Yathāha –
‘‘ Puthu kilese janentīti puthujjanā , puthu avihatasakkāyadiṭṭhikāti puthujjanā , puthu satthārānaṃ mukhullokikāti puthujjanā , puthu sabbagatīhi avuṭṭhitāti puthujjanā , puthu nānābhisaṅkhāre abhisaṅkharontīti puthujjanā , puthu nānāoghehi vuyhanti , puthu santāpehi santappanti , puthu pariḷāhehi pariḍayhanti , puthu pañcasu kāmaguṇesu rattā giddhā gathitā mucchitā ajjhopannā laggā laggitā palibuddhāti puthujjanā , puthu pañcahi nīvaraṇehi āvutā nivutā ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti puthujjanā ’’ ti .
Puthūnaṃ gaṇanapathamatītānaṃ ariyadhammaparammukhānaṃ nīcadhammasamācārānaṃ janānaṃ antogadhattāpi puthujjano , puthuvāyaṃ visuṃyeva saṅkhyaṃ gato visaṃsaṭṭho sīlasutādiguṇayuttehi ariyehi janehīti puthujjanoti .
Tathāgatassāti aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato .
Tathā āgatoti tathāgato , tathā gatoti tathāgato , tathalakkhaṇaṃP1.60 āgatoti tathāgato , tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato , tathadassitāya tathāgato , tathavāditāya tathāgato , tathākāritāya tathāgato , abhibhavanaṭṭhena tathāgatoti .
Kathaṃ bhagavā tathā āgatoti tathāgato ?
Yathā sabbalokahitāya ussukkamāpannā purimakā sammāsambuddhā āgatā , yathā vipassī bhagavā āgato , yathā sikhī bhagavā , yathā vessabhū bhagavā , yathā kakusandho bhagavā , yathā koṇāgamano bhagavā , yathā kassapo bhagavā āgatoV1.57 .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Yena abhinīhārena eteM1.60 bhagavanto āgatā , teneva amhākampi bhagavā āgato .
Atha vā yathā vipassī bhagavā … pe … yathā kassapo bhagavā dānapāramiṃ pūretvā , sīlanekkhammapaññāvīriyakhantisaccaadhiṭṭhānamettāupekkhāpāramiṃ pūretvā , imā dasa pāramiyo , dasa upapāramiyo , dasa paramatthapāramiyoti samatiṃsapāramiyo pūretvā aṅgapariccāgaṃ , nayanadhanarajjaputtadārapariccāganti ime pañca mahāpariccāge pariccajitvā pubbayogapubbacariyadhammakkhānañātatthacariyādayo pūretvā buddhicariyāya koṭiṃ patvā āgato ;
tathā amhākampi bhagavā āgato .
Atha vā yathā vipassī bhagavā … pe … kassapo bhagavā cattāro satipaṭṭhāne , cattāro sammappadhāne , cattāro iddhipāde , pañcindriyāni , pañca balāni , satta bojjhaṅge , ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvetvā brūhetvā āgato , tathā amhākampi bhagavā āgato .
Evaṃ tathā āgatoti tathāgato .
‘‘ Yatheva lokamhi vipassiādayo ,
Sabbaññubhāvaṃ munayo idhāgatā ;
Tathā ayaṃ sakyamunīpi āgato ,
Tathāgato vuccati tena cakkhumā ’’ ti .
Evaṃ tathā āgatoti tathāgato .
Kathaṃ tathā gatoti tathāgato ?
Yathā sampatijāto vipassī bhagavā gato … pe … kassapo bhagavā gato .
Kathañca so bhagavā gatoP1.61 ?
So hi sampati jātova samehi pādehi pathaviyaṃ patiṭṭhāya uttarābhimukho sattapadavītihārena gato .
Yathāha –
‘‘ sampatijāto kho , ānanda , bodhisatto samehi pādehi patiṭṭhahitvā uttarābhimukho sattapadavītihārena gacchati , setamhi chatte anudhāriyamāne sabbā ca disā anuviloketi , āsabhiṃ vācaṃ bhāsati –
‘ aggohamasmi lokassa , jeṭṭhohamasmi lokassa , seṭṭhohamasmi lokassa , ayamantimā jāti , natthidāni punabbhavo ’ ti ’’( dī . ni .2.31).
TañcassaM1.61 gamanaṃ tathaṃ ahosi ?
Avitathaṃ anekesaṃ visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena .
YañhiV1.58 so sampatijātova samehi pādehi patiṭṭhahi .
Idamassa caturiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṃ .
Uttarābhimukhabhāvo pana sabbalokuttarabhāvassa pubbanimittaṃ .
Sattapadavītihāro , sattabojjhaṅgaratanapaṭilābhassa .
‘‘ Suvaṇṇadaṇḍā vītipatanti cāmarā ’’ ti , ettha vuttacāmarukkhepo pana sabbatitthiyanimmaddanassa .
Setacchattadhāraṇaṃ , arahattavimuttivaravimalasetacchattapaṭilābhassa .
Sattamapadūpari ṭhatvā sabbadisānuvilokanaṃ , sabbaññutānāvaraṇañāṇapaṭilābhassa .
Āsabhivācābhāsanaṃ appaṭivattiyavaradhammacakkappavattanassa pubbanimittaṃ .
Tathā ayaṃ bhagavāpi gato , tañcassa gamanaṃ tathaṃ ahosi , avitathaṃ , tesaṃyeva visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena .
Tenāhu porāṇā –
‘‘ Muhuttajātova gavampatī yathā ,
Samehi pādehi phusī vasundharaṃ ;
So vikkamī satta padāni gotamo ,
Setañca chattaṃ anudhārayuṃ marū .
Gantvāna so satta padāni gotamo ,
Disā vilokesi samā samantato ;
Aṭṭhaṅgupetaṃ giramabbhudīrayi ,
Sīho yathā pabbatamuddhaniṭṭhito ’’ ti .
EvaṃV1.59 tathā gatoti tathāgato .
Atha vā yathā vipassī bhagavā … pe … yathā kassapo bhagavā , ayampi bhagavā tatheva nekkhammena kāmacchandaṃ pahāya gatoP1.62 , abyāpādena byāpādaṃ , ālokasaññāya thinamiddhaṃ , avikkhepena uddhaccakukkuccaṃ , dhammavavatthānena vicikicchaṃ pahāya ñāṇena avijjaṃ padāletvā , pāmojjenaM1.62 aratiṃ vinodetvā , paṭhamajjhānena nīvaraṇakavāṭaṃ ugghāṭetvā , dutiyajjhānena vitakkavicāraṃ vūpasametvā , tatiyajjhānena pītiṃ virājetvā , catutthajjhānena sukhadukkhaṃ pahāya , ākāsānañcāyatanasamāpattiyā rūpasaññāpaṭighasaññānānattasaññāyo samatikkamitvā , viññāṇañcāyatanasamāpattiyā ākāsānañcāyatanasaññaṃ , ākiñcaññāyatanasamāpattiyā viññāṇañcāyatanasaññaṃ , nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā ākiñcaññāyatanasaññaṃ samatikkamitvā gato .
Aniccānupassanāya niccasaññaṃ pahāya , dukkhānupassanāya sukhasaññaṃ , anattānupassanāya attasaññaṃ , nibbidānupassanāya nandiṃ , virāgānupassanāya rāgaṃ , nirodhānupassanāya samudayaṃ , paṭinissaggānupassanāya ādānaṃ , khayānupassanāya ghanasaññaṃ , vayānupassanāya āyūhanaṃ , vipariṇāmānupassanāya dhuvasaññaṃ , animittānupassanāya nimittaṃ , appaṇihitānupassanāya paṇidhiṃ , suññatānupassanāya abhinivesaṃ , adhipaññādhammavipassanāya sārādānābhinivesaṃ , yathābhūtañāṇadassanena sammohābhinivesaṃ , ādīnavānupassanāya ālayābhinivesaṃ , paṭisaṅkhānupassanāya appaṭisaṅkhaṃ , vivaṭṭānupassanāya saṃyogābhinivesaṃ , sotāpattimaggena diṭṭhekaṭṭhe kilese bhañjitvā , sakadāgāmimaggena oḷārike kilese pahāya , anāgāmimaggena aṇusahagate kilese samugghāṭetvā , arahattamaggena sabbakilese samucchinditvā gato .
Evampi tathā gatoti tathāgato .
Kathaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato ?
Pathavīdhātuyā kakkhaḷattalakkhaṇaṃ tathaṃ avitathaṃ .
Āpodhātuyā paggharaṇalakkhaṇaṃ .
Tejodhātuyā uṇhattalakkhaṇaṃ .
Vāyodhātuyā vitthambhanalakkhaṇaṃ .
Ākāsadhātuyā asamphuṭṭhalakkhaṇaṃ .
Viññāṇadhātuyā vijānanalakkhaṇaṃ .
RūpassaP1.63 ruppanalakkhaṇaṃ .
Vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ .
Saññāya sañjānanalakkhaṇaṃ .
Saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ .
Viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṃ .
VitakkassaV1.60M1.63 abhiniropanalakkhaṇaṃ .
Vicārassa anumajjanalakkhaṇaṃ pītiyā pharaṇalakkhaṇaṃ .
Sukhassa sātalakkhaṇaṃ .
Cittekaggatāya avikkhepalakkhaṇaṃ .
Phassassa phusanalakkhaṇaṃ .
Saddhindriyassa adhimokkhalakkhaṇaṃ .
Vīriyindriyassa paggahalakkhaṇaṃ .
Satindriyassa upaṭṭhānalakkhaṇaṃ .
Samādhindriyassa avikkhepalakkhaṇaṃ .
Paññindriyassa pajānanalakkhaṇaṃ .
Saddhābalassa assaddhiye akampiyalakkhaṇaṃ .
Vīriyabalassa kosajje , satibalassa muṭṭhassacce .
Samādhibalassa uddhacce , paññābalassa avijjāya akampiyalakkhaṇaṃ .
Satisambojjhaṅgassa upaṭṭhānalakkhaṇaṃ .
Dhammavicayasambojjhaṅgassa pavicayalakkhaṇaṃ .
Vīriyasambojjhaṅgassa paggahalakkhaṇaṃ .
Pītisambojjhaṅgassa pharaṇalakkhaṇaṃ .
Passaddhisambojjhaṅgassa vūpasamalakkhaṇaṃ .
Samādhisambojjhaṅgassa avikkhepalakkhaṇaṃ .
Upekkhāsambojjhaṅgassa paṭisaṅkhānalakkhaṇaṃ .
Sammādiṭṭhiyā dassanalakkhaṇaṃ .
Sammāsaṅkappassa abhiniropanalakkhaṇaṃ .
Sammāvācāya pariggahalakkhaṇaṃ .
Sammākammantassa samuṭṭhānalakkhaṇaṃ .
Sammāājīvassa vodānalakkhaṇaṃ .
SammāvāyāmassaP1.64 paggahalakkhaṇaṃ .
Sammāsatiyā upaṭṭhānalakkhaṇaṃ .
Sammāsamādhissa avikkhepalakkhaṇaṃ .
Avijjāya aññāṇalakkhaṇaṃ .
Saṅkhārānaṃ cetanālakkhaṇaṃ .
Viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṃ .
Nāmassa namanalakkhaṇaṃ .
Rūpassa ruppanalakkhaṇaṃ .
Saḷāyatanassa āyatanalakkhaṇaṃ .
Phassassa phusanalakkhaṇaṃ .
Vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ .
Taṇhāya hetulakkhaṇaṃ .
Upādānassa gahaṇalakkhaṇaṃ .
Bhavassa āyūhanalakkhaṇaṃ .
Jātiyā nibbattilakkhaṇaṃ .
Jarāya jīraṇalakkhaṇaṃ .
Maraṇassa cutilakkhaṇaṃ .
Dhātūnaṃ suññatālakkhaṇaṃ .
Āyatanānaṃ āyatanalakkhaṇaṃ .
Satipaṭṭhānānaṃ upaṭṭhānalakkhaṇaṃ .
Sammappadhānānaṃ padahanalakkhaṇaṃ .
Iddhipādānaṃ ijjhanalakkhaṇaṃ .
Indriyānaṃ adhipatilakkhaṇaṃ .
Balānaṃ akampiyalakkhaṇaṃ .
Bojjhaṅgānaṃ niyyānalakkhaṇaṃ .
Maggassa hetulakkhaṇaṃ .
SaccānaṃV1.61M1.64 tathalakkhaṇaṃ .
Samathassa avikkhepalakkhaṇaṃ .
Vipassanāya anupassanālakkhaṇaṃ .
Samathavipassanānaṃ ekarasalakkhaṇaṃ .
Yuganaddhānaṃ anativattanalakkhaṇaṃ .
Sīlavisuddhiyā saṃvaralakkhaṇaṃ .
Cittavisuddhiyā avikkhepalakkhaṇaṃ .
Diṭṭhivisuddhiyā dassanalakkhaṇaṃ .
Khaye ñāṇassa samucchedanalakkhaṇaṃ .
Anuppāde ñāṇassa passaddhilakkhaṇaṃ .
ChandassaP1.65 mūlalakkhaṇaṃ .
Manasikārassa samuṭṭhāpanalakkhaṇaṃ .
Phassassa samodhānalakkhaṇaṃ .
Vedanāya samosaraṇalakkhaṇaṃ .
Samādhissa pamukhalakkhaṇaṃ .
Satiyā ādhipateyyalakkhaṇaṃ .
Paññāya tatuttariyalakkhaṇaṃ .
Vimuttiyā sāralakkhaṇaṃ … amatogadhassa nibbānassa pariyosānalakkhaṇaṃ tathaṃ avitathaṃ .
Evaṃ tathalakkhaṇaṃ ñāṇagatiyā āgato avirajjhitvā patto anuppattoti tathāgato .
Evaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato .
Kathaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato ?
Tathadhammā nāma cattāri ariyasaccāni .
Yathāha –
‘‘ cattārimāni , bhikkhave , tathāni avitathāni anaññathāni .
Katamāni cattāri ?
‘ Idaṃ dukkhan ’ ti bhikkhave , tathametaṃ avitathametaṃ anaññathametan ’’ ti ( saṃ . ni .5.1090) vitthāro .
Tāni ca bhagavā abhisambuddho , tasmā tathānaṃ dhammānaṃ abhisambuddhattā tathāgatoti vuccati .
Abhisambuddhattho hettha gatasaddo .
Api ca jarāmaraṇassa jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho … pe …, saṅkhārānaṃ avijjāpaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho … pe …, tathā avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho , saṅkhārānaṃ viññāṇassa paccayaṭṭho … pe …, jātiyā jarāmaraṇassa paccayaṭṭho tatho avitatho anaññatho .
Taṃ sabbaṃ bhagavā abhisambuddho , tasmāpi tathānaṃ dhammānaṃ abhisambuddhattā tathāgatoti vuccati .
Evaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato .
Kathaṃ tathadassitāya tathāgato ?
Bhagavā yaṃ sadevake loke … pe …, sadevamanussāya pajāya aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃM1.65 sattānaṃ cakkhudvāre āpāthamāgacchantaṃ rūpārammaṇaṃ nāma atthi , taṃ sabbākārato jānāti passati .
Evaṃ jānatā passatā ca , tena taṃV1.62 iṭṭhāniṭṭhādivasena vā diṭṭhasutamutaviññātesu labbhamānakapadavasena vā .
‘‘ Katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ ?
YaṃP1.66 rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītakan ’’ tiādinā ( dha . sa .616) nayena anekehi nāmehi terasahi vārehi dvepaññāsāya nayehi vibhajjamānaṃ tathameva hoti , vitathaṃ natthi .
Esa nayo sotadvārādīsupi āpāthaṃ āgacchantesu saddādīsu .
Vuttañcetaṃ bhagavatā –
‘‘ yaṃ bhikkhave , sadevakassa lokassa … pe … sadevamanussāya pajāya diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā , tamahaṃ jānāmi .
Tamahaṃ abbhaññāsiṃ , taṃ tathāgatassa viditaṃ , taṃ tathāgato na upaṭṭhāsī ’’ ti ( a . ni .4.24).
Evaṃ tathadassitāya tathāgato .
Tattha tathadassī atthe tathāgatoti padasambhavo veditabbo .
KathaṃP1.67 tathavāditāya tathāgato ?
Yaṃ rattiṃ bhagavā bodhimaṇḍe aparājitapallaṅke nisinno tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho , yañca rattiṃ yamakasālānamantare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi , etthantare pañcacattālīsavassaparimāṇe kāle paṭhamabodhiyāpi majjhimabodhiyāpi pacchimabodhiyāpi yaṃ bhagavatā bhāsitaṃ – suttaṃ , geyyaṃ … pe … vedallaṃ , taṃ sabbaṃ atthato ca byañjanato ca anupavajjaṃ , anūnamanadhikaṃ , sabbākāraparipuṇṇaṃ , rāgamadanimmadanaṃ , dosamohamadanimmadanaṃ .
Natthi tattha vālaggamattampi avakkhalitaṃ , sabbaṃ taṃ ekamuddikāya lañchitaṃ viya , ekanāḷiyā mitaṃ viya , ekatulāya tulitaṃ viya ca , tathameva hoti avitathaṃ anaññathaṃ .
Tenāha –
‘‘ yañca , cunda , rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati , yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati , yaṃ etasmiṃ antare bhāsati lapati niddisati , sabbaṃ taṃ tatheva hoti , no aññathā .
Tasmā ‘ tathāgato ’ ti vuccatī ’’ ti ( a . ni .4.23).
Gadattho hettha gatasaddo .
Evaṃ tathavāditāya tathāgato .
ApiM1.66 ca āgadanaṃ āgado , vacananti attho .
Tayo aviparīto āgado assāti , da-kārassa ta-kāraṃ katvā tathāgatoti evametasmiṃ atthe padasiddhi veditabbā .
Kathaṃ tathākāritāya tathāgato ?
Bhagavato hi vācāya kāyo anulometi , kāyassapi vācā , tasmā yathāvādī tathākārī , yathākārī tathāvādī ca hoti .
Evaṃbhūtassa cassa yathāvācā , kāyopi tathā gato pavattoti attho .
Yathā ca kāyo , vācāpi tathā gatā pavattāti tathāgato .
Tenevāha –
‘‘ yathāvādī , bhikkhave , tathāgato tathākārī , yathākārī tathāvādīV1.63 .
Iti yathāvādī tathākārī yathākārī tathāvādī .
Tasmā ‘ tathāgato ’ ti vuccatī ’’ ti ( a . ni .4.23).
Evaṃ tathākāritāya tathāgato .
Kathaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato ?
Upari bhavaggaṃ heṭṭhā avīciṃ pariyantaṃ katvā tiriyaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu sabbasatte abhibhavati sīlenapi samādhināpi paññāyapi vimuttiyāpi , vimuttiñāṇadassanenapi na tassa tulā vā pamāṇaṃ vā atthi ;
atulo appameyyo anuttaro rājātirājā devadevo sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā .
Tenāha –
‘‘ sadevake , bhikkhave , loke … pe … sadevamanussāya pajāya tathāgato abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī , tasmā ‘ tathāgato ’ ti vuccatī ’’ ti .
Tatrevaṃ padasiddhi veditabbā .
Agado viya agado .
Ko panesa ?
Desanāvilāsamayo ceva puññussayo ca .
Tena hesa mahānubhāvo bhisakko dibbāgadena sappe viya sabbaparappavādino sadevakañca lokaṃ abhibhavati .
Iti sabbālokābhibhavane tatho aviparīto desanāvilāsamayo ceva puññussayo ca agado assāti .
Da-kārassa ta-kāraṃ katvā tathāgatoti veditabbo .
Evaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato .
Api ca tathāya gatotipi tathāgato , tathaṃ gatotipi tathāgato .
Gatoti avagato , atīto patto paṭipannoti attho .
TatthaM1.67 sakalalokaṃ tīraṇapariññāya tathāya gato avagatoti tathāgato .
Lokasamudayaṃ pahānapariññāya tathāya gato atītoti tathāgato .
Lokanirodhaṃ sacchikiriyāya tathāya gato pattoti tathāgato .
Lokanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ tathaṃ gato paṭipannoti tathāgato .
TenaP1.68 vuttaṃ bhagavatā –
‘‘ Loko , bhikkhave , tathāgatena abhisambuddho , lokasmā tathāgato visaṃyutto .
Lokasamudayo , bhikkhave , tathāgatena abhisambuddho , lokasamudayo tathāgatassa pahīno .
Lokanirodho , bhikkhave , tathāgatena abhisambuddho , lokanirodho tathāgatassa sacchikato .
Lokanirodhagāminī paṭipadā , bhikkhave , tathāgatena abhisambuddhā , lokanirodhagāminī paṭipadā tathāgatassa bhāvitā .
Yaṃ bhikkhave , sadevakassa lokassa … pe … sabbaṃ taṃ tathāgatena abhisambuddhaṃ .
Tasmā , tathāgatoti vuccatī ’’ ti ( a . ni .4.23).
TassapiV1.64 evaṃ attho veditabbo .
Idampi ca tathāgatassa tathāgatabhāvadīpane mukhamattameva .
Sabbākārena pana tathāgatova tathāgatassa tathāgatabhāvaṃ vaṇṇeyya .
Katamañca taṃ bhikkhaveti yena appamattakena oramattakena sīlamattakena puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya , taṃ katamanti pucchati ?
Tattha pucchā nāma adiṭṭhajotanā pucchā , diṭṭhasaṃsandanā pucchā , vimaticchedanā pucchā , anumatipucchā , kathetukamyatā pucchāti pañcavidhā hoti .
Tattha katamā adiṭṭhajotanā pucchā ?
Pakatiyā lakkhaṇaṃ aññātaṃ hoti , adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ , tassa ñāṇāya dassanāya tulanāya tīraṇāya vibhāvanāya pañhaṃ pucchati , ayaṃ adiṭṭhajotanā pucchā .
Katamā diṭṭhasaṃsandanā pucchā ?
Pakatiyā lakkhaṇaṃ ñātaṃ hoti , diṭṭhaṃ tulitaṃ tīritaṃ vibhūtaṃ vibhāvitaṃ , tassa aññehi paṇḍitehi saddhiṃ saṃsandanatthāya pañhaṃ pucchati , ayaṃ diṭṭhasaṃsandanā pucchā .
KatamāM1.68 vimaticchedanā pucchā ?
Pakatiyā saṃsayapakkhando hoti , vimatipakkhando , dveḷhakajāto ,‘‘ evaṃ nu kho , na nu kho , kinnu kho , kathaṃ nu kho ’’ ti .
So vimaticchedanatthāya pañhaṃ pucchati .
Ayaṃ vimaticchedanā pucchā .
Katamā anumatipucchā ?
Bhagavā bhikkhūnaṃ anumatiyā pañhaṃ pucchati –
‘‘ taṃ kiṃ maññatha , bhikkhave , rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā ’’ ti .
Aniccaṃ , bhante .
Yaṃ panāniccaṃP1.69 , dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vāti ?
Dukkhaṃ bhanteti ( mahāva .21) sabbaṃ vattabbaṃ , ayaṃ anumatipucchā .
Katamā kathetukamyatā pucchā ?
Bhagavā bhikkhūnaṃ kathetukamyatāya pañhaṃ pucchati .
Cattārome , bhikkhave , satipaṭṭhānā .
Katame cattāro ?
… Pe … aṭṭhime bhikkhave maggaṅgā .
Katame aṭṭhāti , ayaṃ kathetukamyatā pucchā .
Iti imāsu pañcasu pucchāsu adiṭṭhassa tāva kassaci dhammassa abhāvato tathāgatassa adiṭṭhajotanāV1.65 pucchā natthi .
‘‘ Idaṃ nāma aññehi paṇḍitehi samaṇabrāhmaṇehi saddhiṃ saṃsanditvā desessāmī ’’ ti samannāhārasseva anuppajjanato diṭṭhasaṃsandanā pucchāpi natthi .
Yasmā pana buddhānaṃ ekadhammepi āsappanā parisappanā natthi , bodhimaṇḍeyeva sabbā kaṅkhā chinnā ;
tasmā vimaticchedanā pucchāpi natthiyeva .
Avasesā pana dve pucchā buddhānaṃ atthi , tāsu ayaṃ kathetukamyatā pucchā nāma .
8. Idāni taṃ kathetukamyatāya pucchāya pucchitamatthaṃ kathetuṃ ‘‘ pāṇātipātaṃ pahāyā ’’ tiādimāha .
Tattha pāṇassa atipāto pāṇātipāto , pāṇavadho , pāṇaghātoti vuttaṃ hoti .
Pāṇoti cettha vohārato satto , paramatthato jīvitindriyaṃ , tasmiṃ pana pāṇe pāṇasaññino jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārappavattā vadhakacetanā pāṇātipāto .
So guṇavirahitesu tiracchānagatādīsu pāṇesu khuddake pāṇe appasāvajjo , mahāsarīre mahāsāvajjo , kasmā ?
Payogamahantatāya .
Payogasamattepi vatthumahantatāya .
Guṇavantesu manussādīsu appaguṇe pāṇe appasāvajjo , mahāguṇe mahāsāvajjo .
Sarīraguṇānaṃ pana samabhāve sati kilesānaṃ upakkamānañca mudutāya appasāvajjo , tibbatāya mahāsāvajjoti veditabbo .
TassaM1.69 pañca sambhārā honti – pāṇo , pāṇasaññitā , vadhakacittaṃ , upakkamo , tena maraṇantiP1.70 .
Cha payogā – sāhatthiko , āṇattiko , nissaggiyo , thāvaro , vijjāmayo , iddhimayoti .
Imasmiṃ panatthe vitthāriyamāne ativiya papañco hoti , tasmā taṃ na vitthārayāma , aññañca evarūpaṃ .
Atthikehi pana samantapāsādikaṃ vinayaṭṭhakathaṃ oloketvā gahetabbaṃ .
Pahāyāti imaṃ pāṇātipātacetanāsaṅkhātaṃ dussīlyaṃ pajahitvā .
Paṭiviratoti pahīnakālato paṭṭhāya tato dussīlyato orato viratova .
Natthi tassa vītikkamissāmīti cakkhusotaviññeyyā dhammā pageva kāyikāti imināva nayena aññesupi evarūpesu padesu attho veditabbo .
Samaṇoti bhagavā samitapāpatāya laddhavohāro .
Gotamoti gottavasena .
Na kevalañca bhagavāyevaV1.66 pāṇātipātā paṭivirato , bhikkhusaṅghopi paṭivirato , desanā pana ādito paṭṭhāya evaṃ āgatā , atthaṃ pana dīpentena bhikkhusaṅghavasenāpi dīpetuṃ vaṭṭati .
Nihitadaṇḍo nihitasatthoti parūpaghātatthāya daṇḍaṃ vā satthaṃ vā ādāya avattanato nikkhittadaṇḍo ceva nikkhittasattho cāti attho .
Ettha ca ṭhapetvā daṇḍaṃ sabbampi avasesaṃ upakaraṇaṃ sattānaṃ viheṭhanabhāvato satthanti veditabbaṃ .
Yaṃ pana bhikkhū kattaradaṇḍaṃ vā dantakaṭṭhaṃ vā vāsiṃ pipphalikaṃ vā gahetvā vicaranti , na taṃ parūpaghātatthāya .
Tasmā nihitadaṇḍo nihitasattho tveva saṅkhyaṃ gacchati .
Lajjīti pāpajigucchanalakkhaṇāya lajjāya samannāgato .
Dayāpannoti dayaṃ mettacittataṃ āpanno .
Sabbapāṇabhūtahitānukampīti ;
sabbe pāṇabhūte hitena anukampako .
Tāya dayāpannatāya sabbesaṃ pāṇabhūtānaṃ hitacittakoti attho .
Viharatīti iriyati yapeti yāpeti pāletiM1.70 .
Iti vā hi , bhikkhaveti evaṃ vā bhikkhave .
Vā saddo upari ‘‘ adinnādānaṃP1.71 pahāyā ’’ tiādīni apekkhitvā vikappattho vutto , evaṃ sabbattha purimaṃ vā pacchimaṃ vā apekkhitvā vikappabhāvo veditabbo .
Ayaṃ panettha saṅkhepo – bhikkhave , puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno evaṃ vadeyya –
‘‘ samaṇo gotamo pāṇaṃ na hanati , na ghāteti , na tattha samanuñño hoti , virato imasmā dussīlyā ;
aho , vata re buddhaguṇā mahantā ’’ ti , iti mahantaṃ ussāhaṃ katvā vaṇṇaṃ vattukāmopi appamattakaṃ oramattakaṃ ācārasīlamattakameva vakkhati .
Upari asādhāraṇabhāvaṃ nissāya vaṇṇaṃ vattuṃ na sakkhissati .
Na kevalañca puthujjanova sotāpannasakadāgāmianāgāmiarahantopi paccekabuddhāpi na sakkontiyeva ;
tathāgatoyeva pana sakkoti , taṃ vo upari vakkhāmīti , ayamettha sādhippāyā atthavaṇṇanā .
Ito paraṃ pana apubbapadameva vaṇṇayissāma .
Adinnādānaṃ pahāyāti ettha adinnassa ādānaṃ adinnādānaṃ , parasaṃharaṇaṃ , theyyaṃ , corikāti vuttaṃ hoti .
Tattha adinnan ti parapariggahitaṃ , yattha paro yathākāmakāritaṃ āpajjanto adaṇḍāraho anupavajjo ca hoti .
Tasmiṃ parapariggahite parapariggahitasaññino , tadādāyakaupakkamasamuṭṭhāpikā theyyacetanā adinnādānaṃ .
Taṃ hīne parasantake appasāvajjaṃ , paṇīte mahāsāvajjaṃ , kasmā ?
Vatthupaṇītatāya .
Vatthusamatte sati guṇādhikānaṃ santake vatthusmiṃ mahāsāvajjaṃV1.67 .
Taṃ taṃ guṇādhikaṃ upādāya tato tato hīnaguṇassa santake vatthusmiṃ appasāvajjaṃ .
Tassa pañca sambhārā honti – parapariggahitaṃ , parapariggahitasaññitā , theyyacittaṃ , upakkamo , tena haraṇanti .
Cha payogā – sāhatthikādayova .
Te ca kho yathānurūpaṃ theyyāvahāro , pasayhāvahāro , paṭicchannāvahāro , parikappāvahāro , kusāvahāroti imesaṃ avahārānaṃ vasena pavattā , ayamettha saṅkhepo .
Vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ vutto .
DinnamevaP1.72M1.71 ādiyatīti dinnādāyī .
Cittenapi dinnameva paṭikaṅkhatīti dinnapāṭikaṅkhī .
Thenetīti theno .
Na thenena athenena .
Athenattāyeva sucibhūtena .
Attanāti attabhāvena .
Athenaṃ sucibhūtaṃ attānaṃ katvā viharatīti vuttaṃ hoti .
Sesaṃ paṭhamasikkhāpade vuttanayeneva yojetabbaṃ .
Yathā ca idha , evaṃ sabbattha .
Abrahmacariyan ti aseṭṭhacariyaṃ .
Brahmaṃ seṭṭhaṃ ācāraṃ caratīti brahmacārī .
Ārācārīti abrahmacariyato dūracārī .
Methunāti rāgapariyuṭṭhānavasena sadisattā methunakāti laddhavohārehi paṭisevitabbato methunāti saṅkhyaṃ gatā asaddhammā .
Gāmadhammāti gāmavāsīnaṃ dhammā .
9. Musāvādaṃ pahāyāti ettha musāti visaṃvādanapurekkhārassa atthabhañjanako vacīpayogo kāyapayogo , vā visaṃvādanādhippāyena panassa paravisaṃvādakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo .
Aparo nayo ,‘ musā ’ ti abhūtaṃ atacchaṃ vatthu .
‘ Vādo ’ ti tassa bhūtato tacchato viññāpanaṃ .
Lakkhaṇato pana atathaṃ vatthuṃ tathato paraṃ viññāpetukāmassa tathāviññattisamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo .
So yamatthaṃ bhañjati , tassa appatāya appasāvajjo , mahantatāya mahāsāvajjo .
Api ca gahaṭṭhānaṃ attano santakaṃ adātukāmatāya natthītiādinayappavatto appasāvajjo , sakkhinā hutvā atthabhañjanatthaṃ vutto mahāsāvajjo , pabbajitānaṃ appakampi telaṃ vā sappiṃ vā labhitvā hasādhippāyena –
‘‘ ajja gāme telaṃ nadī maññe sandatī ’’ ti pūraṇakathānayenaV1.68 pavatto appasāvajjo , adiṭṭhaṃyeva pana diṭṭhantiādinā nayena vadantānaṃ mahāsāvajjo .
Tassa cattāro sambhārā honti – atathaṃ vatthu , visaṃvādanacittaṃ , tajjo vāyāmo , parassa tadatthavijānananti .
Eko payogo sāhatthikova .
So kāyena vā kāyapaṭibaddhena vā vācāyaP1.73 vā paravisaṃvādanakiriyākaraṇena daṭṭhabbo .
Tāya ce kiriyāya paro tamatthaṃ jānāti , ayaṃ kiriyasamuṭṭhāpikacetanākkhaṇeyeva musāvādakammunā bajjhati .
YasmāM1.72 pana yathā kāyakāyapaṭibaddhavācāhi paraṃ visaṃvādeti , tathā ‘‘ idamassa bhaṇāhī ’’ ti āṇāpentopi paṇṇaṃ likhitvā purato nissajjantopi ,‘‘ ayamattho evaṃ daṭṭhabbo ’’ ti kuḍḍādīsu likhitvā ṭhapentopi .
Tasmā ettha āṇattikanissaggiyathāvarāpi payogā yujjanti , aṭṭhakathāsu pana anāgatattā vīmaṃsitvā gahetabbā .
Saccaṃ vadatīti saccavādī .
Saccena saccaṃ sandahati ghaṭetīti saccasandho .
Na antarantarā musā vadatīti attho .
Yo hi puriso kadāci musā vadati , kadāci saccaṃ , tassa musāvādena antaritattā saccaṃ saccena na ghaṭīyati ;
tasmā so na saccasandho .
Ayaṃ pana na tādiso , jīvitahetupi musā avatvā saccena saccaṃ sandahati yevāti saccasandho .
Thetoti thiro thirakathoti attho .
Eko hi puggalo haliddirāgo viya , thusarāsimhi nikhātakhāṇu viya , assapiṭṭhe ṭhapitakumbhaṇḍamiva ca na thirakatho hoti , eko pāsāṇalekhā viya , indakhīlo viya ca thirakatho hoti , asinā sīsaṃ chindantepi dve kathā na katheti , ayaṃ vuccati theto .
Paccayikoti pattiyāyitabbako , saddhāyitabbakoti attho .
Ekacco hi puggalo na paccayiko hoti ,‘‘ idaṃ kena vuttaṃ , asukenā ’’ ti vutte ‘‘ mā tassa vacanaṃ saddahathā ’’ ti vattabbataṃ āpajjati .
Eko paccayiko hoti ,‘‘ idaṃ kena vuttaṃ , asukenā ’’ ti vutte ‘‘ yadi tena vuttaṃ , idameva pamāṇaṃ , idāni upaparikkhitabbaṃ natthi , evameva idan ’’ ti vattabbataṃ āpajjati , ayaṃ vuccati paccayiko .
Avisaṃvādako lokassāti tāya saccavāditāya lokaṃ na visaṃvādetīti attho .
PisuṇaṃV1.69 vācaṃ pahāyātiādīsu yāya vācāya yassa taṃ vācaṃP1.74 bhāsati , tassa hadaye attano piyabhāvaṃ , parassa ca suññabhāvaṃ karoti , sā pisuṇā vācā .
Yāya pana attānampi parampi pharusaṃ karoti , yā vācā sayampi pharusā , neva kaṇṇasukhā na hadayaṅgamā , ayaṃ pharusā vācā .
YenaM1.73 samphaṃ palapati niratthakaṃ , so samphappalāpo .
Tesaṃ mūlabhūtā cetanāpi pisuṇavācādināmeva labhati , sā eva ca idhādhippetāti .
Tattha saṃkiliṭṭhacittassa paresaṃ vā bhedāya attano piyakamyatāya vā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā pisuṇavācā .
Sā yassa bhedaṃ karoti , tassa appaguṇatāya appasāvajjā , mahāguṇatāya mahāsāvajjā .
Tassā cattāro sambhārā – bhinditabbo paro ,‘‘ iti ime nānā bhavissanti , vinā bhavissantī ’’ ti bhedapurekkhāratā vā ,‘‘ iti ahaṃ piyo bhavissāmi vissāsiko ’’ ti piyakamyatā vā , tajjo vāyāmo , tassa tadatthavijānananti .
Imesaṃ bhedāyāti , yesaṃ itoti vuttānaṃ santike sutaṃ tesaṃ bhedāya .
Bhinnānaṃ vā sandhātāti dvinnaṃ mittānaṃ vā samānupajjhāyakādīnaṃ vā kenacideva kāraṇena bhinnānaṃ ekamekaṃ upasaṅkamitvā ‘‘ tumhākaṃ īdise kule jātānaṃ evaṃ bahussutānaṃ idaṃ na yuttan ’’ tiādīni vatvā sandhānaṃ kattā anukattā .
Anuppadātāti sandhānānuppadātā .
Dve jane samagge disvā –
‘‘ tumhākaṃ evarūpe kule jātānaṃ evarūpehi guṇehi samannāgatānaṃ anucchavikametan ’’ tiādīni vatvā daḷhīkammaṃ kattāti attho .
Samaggo ārāmo assāti samaggārāmo .
Yattha samaggā natthi , tattha vasitumpi na icchatīti attho .
Samaggarāmotipi pāḷi , ayamevettha attho .
Samaggaratoti samaggesu rato , te pahāya aññattha gantumpi na icchatīti attho .
Samagge disvāpi sutvāpi nandatīti samagganandī , samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitāti yā vācā satte samaggeyeva karotiP1.75 , taṃ sāmaggiguṇaparidīpikameva vācaṃ bhāsati , na itaranti .
ParassaV1.70 mammacchedakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā ekantapharusacetanā pharusāvācā .
Tassā āvibhāvatthamidaṃ vatthu – eko kira dārako mātuvacanaṃ anādiyitvā araññaṃ gacchati , taṃ mātā nivattetumasakkontī –
‘‘ caṇḍā taṃ mahiṃsī anubandhatū ’’ ti akkosi .
Athassa tatheva araññe mahiṃsīM1.74 uṭṭhāsi .
Dārako ‘‘ yaṃ mama mātā mukhena kathesi , taṃ mā hotu , yaṃ cittena cintesi taṃ hotū ’’ ti , saccakiriyamakāsi .
Mahiṃsī tattheva baddhā viya aṭṭhāsi .
Evaṃ mammacchedakopi payogo cittasaṇhatāya na pharusā vācā hoti .
Mātāpitaro hi kadāci puttake evaṃ vadanti –
‘‘ corā vo khaṇḍākhaṇḍaṃ karontū ’’ ti , uppalapattampi ca nesaṃ upari patantaṃ na icchanti .
Ācariyupajjhāyā ca kadāci nissitake evaṃ vadanti –
‘‘ kiṃ ime ahirīkā anottappino caranti , niddhamatha ne ’’ ti , atha ca nesaṃ āgamādhigamasampattiṃ icchanti .
Yathā ca cittasaṇhatāya pharusā vācā na hoti , evaṃ vacanasaṇhatāya apharusā vācā na hoti .
Na hi mārāpetukāmassa –
‘‘ imaṃ sukhaṃ sayāpethā ’’ ti vacanaṃ apharusā vācā hoti , cittapharusatāya panesā pharusā vācāva .
Sā yaṃ sandhāya pavattitā , tassa appaguṇatāya appasāvajjā , mahāguṇatāya mahāsāvajjā .
Tassā tayo sambhārā – akkositabbo paro , kupitacittaṃ , akkosanāti .
Nelāti elaṃ vuccati doso , nāssā elanti nelā , niddosāti attho .
‘‘ Nelaṅgo setapacchādo ’’ ti ,( udā .65) ettha vuttanelaṃ viya .
Kaṇṇasukhāti byañjanamadhuratāya kaṇṇānaṃ sukhā , sūcivijjhanaṃ viya kaṇṇasūlaṃ na janeti .
Atthamadhuratāya sakalasarīre kopaṃ ajanetvā pemaṃ janetīti pemanīyā .
Hadayaṃ gacchati , appaṭihaññamānā sukhena cittaṃ pavisatīti hadayaṅgamā .
Guṇaparipuṇṇatāya pure bhavāti porī pure saṃvaḍḍhanārīP1.76 viya sukumārātipi porī .
Purassa esātipi porī .
Nagaravāsīnaṃ kathāti attho .
Nagaravāsino hi yuttakathā honti .
Pitimattaṃ pitāti vadanti , bhātimattaṃ bhātāti vadanti , mātimattaṃ mātāti vadanti .
Evarūpī kathā bahuno janassa kantā hotīti bahujanakantā .
Kantabhāveneva bahuno janassa manāpā cittavuḍḍhikarāti bahujanamanāpā .
Anatthaviññāpikā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā akusalacetanā samphappalāpo .
So āsevanamandatāya appasāvajjo , āsevanamahantatāya mahāsāvajjo , tassa dve sambhārā – bhāratayuddhasītāharaṇādiniratthakakathāpurekkhāratā , tathārūpī kathā kathanañca .
KālenaM1.75 vadatīti kālavādī vattabbayuttakālaṃ sallakkhetvā vadatīti attho .
Bhūtaṃ tathaṃ tacchaṃV1.71 sabhāvameva vadatīti bhūtavādī .
Diṭṭhadhammikasamparāyikatthasannissitameva katvā vadatīti atthavādī .
Navalokuttaradhammasannissitaṃ katvā vadatīti dhammavādī saṃvaravinayapahānavinayasannissitaṃ katvā vadatīti vinayavādī .
Nidhānaṃ vuccati ṭhapanokāso , nidhānamassā atthīti nidhānavatī .
Hadaye nidhātabbayuttakaṃ vācaṃ bhāsitāti attho .
Kālenāti evarūpiṃ bhāsamānopi ca –
‘‘ ahaṃ nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsissāmī ’’ ti na akālena bhāsati , yuttakālaṃ pana apekkhitvāva bhāsatīti attho .
Sāpadesan ti saupamaṃ , sakāraṇanti attho .
Pariyantavatin ti paricchedaṃ dassetvā yathāssā paricchedo paññāyati , evaṃ bhāsatīti attho .
Atthasaṃhitan tiP1.77 anekehipi nayehi vibhajantena pariyādātuṃ asakkuṇeyyatāya atthasampannaṃ bhāsati .
Yaṃ vā so atthavādī atthaṃ vadati , tena atthena sahitattā atthasaṃhitaṃ vācaṃ bhāsati , na aññaṃ nikkhipitvā aññaṃ bhāsatīti vuttaṃ hoti .
10. Bījagāmabhūtagāmasamārambhāti mūlabījaṃ khandhabījaṃ phaḷubījaṃ aggabījaṃ bījabījanti pañcavidhassa bījagāmassa ceva , yassa kassaci nīlatiṇarukkhādikassa bhūtagāmassa ca samārambhā , chedanabhedanapacanādibhāvena vikopanā paṭiviratoti attho .
Ekabhattikoti pātarāsabhattaṃ sāyamāsabhattanti dve bhattāni , tesu pātarāsabhattaṃ antomajjhanhikena paricchinnaṃ , itaraṃ majjhanhikato uddhaṃ anto aruṇena .
Tasmā antomajjhanhike dasakkhattuṃ bhuñjamānopi ekabhattikova hoti .
Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ ekabhattiko ’’ ti .
Rattiyā bhojanaṃ ratti , tato uparatoti rattūparato .
Atikkante majjhanhike yāva sūriyatthaṅgamanā bhojanaṃ vikālabhojanaṃ nāma .
Tato viratattā virato vikālabhojanā .
Kadā virato ?
Anomānadītīre pabbajitadivasato paṭṭhāya .
Sāsanassa ananulomattā visūkaṃ paṭāṇībhūtaṃ dassananti visūkadassanaṃ .
Attanā naccananaccāpanādivasena naccā ca gītā ca vāditā ca antamasoM1.76 mayūranaccādivasenapi pavattānaṃ naccādīnaṃ visūkabhūtā dassanā cāti naccagītavāditavisūkadassanā .
Naccādīni hi attanāV1.72 payojetuṃ vā parehi payojāpetuṃ vā payuttāni passituṃ vā neva bhikkhūnaṃ na bhikkhunīnañca vaṭṭanti .
Mālādīsu mālāti yaṃ kiñci pupphaṃ .
Gandhan ti yaṃ kiñci gandhajātaṃ .
Vilepanan ti chavirāgakaraṇaṃ .
Tattha piḷandhanto dhāreti nāma , ūnaṭṭhānaṃ pūrento maṇḍeti nāma , gandhavasena chavirāgavasena ca sādiyanto vibhūseti nāma .
Ṭhānaṃ vuccati kāraṇaṃ .
Tasmā yāyaP1.78 dussīlyacetanāya tāni mālādhāraṇādīni mahājano karoti , tato paṭiviratoti attho .
Uccāsayanaṃ vuccati pamāṇātikkantaṃ .
Mahāsayanan ti akappiyapaccattharaṇaṃ .
Tato viratoti attho .
Jātarūpan ti suvaṇṇaṃ .
Rajatan ti kahāpaṇo , lohamāsako , jatumāsako , dārumāsakoti ye vohāraṃ gacchanti .
Tassa ubhayassāpi paṭiggahaṇā paṭivirato , neva naṃ uggaṇhāti , na uggaṇhāpeti , na upanikkhittaṃ sādiyatīti attho .
Āmakadhaññapaṭiggahaṇāti , sālivīhiyavagodhūmakaṅguvarakakudrūsakasaṅkhātassa sattavidhassāpi āmakadhaññassa paṭiggahaṇā .
Na kevalañca etesaṃ paṭiggahaṇameva , āmasanampi bhikkhūnaṃ na vaṭṭatiyeva .
Āmakamaṃsapaṭiggahaṇāti ettha aññatra odissa anuññātā āmakamaṃsamacchānaṃ paṭiggahaṇameva bhikkhūnaṃ na vaṭṭati , no āmasanaṃ .
Itthikumārikapaṭiggahaṇāti ettha itthīti purisantaragatā , itarā kumārikā nāma , tāsaṃ paṭiggahaṇampi āmasanampi akappiyameva .
Dāsidāsapaṭiggahaṇāti ettha dāsidāsavaseneva tesaṃ paṭiggahaṇaṃ na vaṭṭati .
‘‘ Kappiyakārakaṃ dammi , ārāmikaṃ dammī ’’ ti evaṃ vutte pana vaṭṭati .
Ajeḷakādīsu khettavatthupariyosānesu kappiyākappiyanayo vinayavasena upaparikkhitabbo .
Tattha khettaṃ nāma yasmiṃ pubbaṇṇaṃ ruhati .
Vatthu nāma yasmiṃ aparaṇṇaṃ ruhati .
Yattha vā ubhayampi ruhati , taṃ khettaṃ .
TadatthāyaM1.77 akatabhūmibhāgo vatthu .
Khettavatthusīsena cettha vāpitaḷākādīnipi saṅgahitāneva .
DūteyyaṃV1.73 vuccati dūtakammaṃ , gihīnaṃ pahitaṃ paṇṇaṃ vā sāsanaṃ vā gahetvā tattha tattha gamanaṃ .
Pahiṇagamanaṃ vuccati gharā gharaṃ pesitassa khuddakagamanaṃ .
Anuyogo nāma tadubhayakaraṇaṃ .
Tasmā dūteyyapahiṇagamanānaṃ anuyogāti .
Evamettha attho veditabbo .
Kayavikkayāti kayā ca vikkayā ca .
TulākūṭādīsuP1.79 kūṭan ti vañcanaṃ .
Tattha tulākūṭaṃ nāma rūpakūṭaṃ aṅgakūṭaṃ , gahaṇakūṭaṃ , paṭicchannakūṭanti catubbidhaṃ hoti .
Tattha rūpakūṭaṃ nāma dve tulā samarūpā katvā gaṇhanto mahatiyā gaṇhāti , dadanto khuddikāya deti .
Aṅgakūṭaṃ nāma gaṇhanto pacchābhāge hatthena tulaṃ akkamati , dadanto pubbabhāge .
Gahaṇakūṭaṃ nāma gaṇhanto mūle rajjuṃ gaṇhāti , dadanto agge .
Paṭicchannakūṭaṃ nāma tulaṃ susiraṃ katvā anto ayacuṇṇaṃ pakkhipitvā gaṇhanto taṃ pacchābhāge karoti , dadanto aggabhāge .
Kaṃso vuccati suvaṇṇapāti , tāya vañcanaṃ kaṃsakūṭaṃ .
Kathaṃ ?
Ekaṃ suvaṇṇapātiṃ katvā aññā dve tisso lohapātiyo suvaṇṇavaṇṇe karoti , tato janapadaṃ gantvā kiñcideva aḍḍhaṃ kulaṃ pavisitvā –
‘‘ suvaṇṇabhājanāni kiṇathā ’’ ti vatvā agghe pucchite samagghataraṃ dātukāmā honti .
Tato tehi –
‘‘ kathaṃ imesaṃ suvaṇṇabhāvo jānitabbo ’’ ti vutte ,‘‘ vīmaṃsitvā gaṇhathā ’’ ti suvaṇṇapātiṃ pāsāṇe ghaṃsitvā sabbā pātiyo datvā gacchati .
Mānakūṭaṃ nāma hadayabhedasikhābhedarajjubhedavasena tividhaṃ hoti .
Tattha hadayabhedo sappitelādiminanakāle labbhati .
Tāni hi gaṇhanto heṭṭhāchiddena mānena –
‘‘ saṇikaṃ āsiñcā ’’ ti vatvā antobhājane bahuṃ paggharāpetvā gaṇhāti , dadanto chiddaṃ pidhāya sīghaṃ pūretvā deti .
Sikhābhedo tilataṇḍulādiminanakāle labbhati .
Tāni hi gaṇhanto saṇikaṃ sikhaṃ ussāpetvā gaṇhāti , dadanto vegena pūretvā sikhaṃ chindanto deti .
RajjubhedoM1.78 khettavatthuminanakāle labbhati .
Lañjaṃ alabhantā hi khettaṃ amahantampi mahantaṃ katvā minanti .
Ukkoṭanādīsu ukkoṭanan ti assāmike sāmike kātuṃ lañjaggahaṇaṃ .
Vañcanan ti tehi tehi upāyehi paresaṃ vañcanaṃ .
Tatridamekaṃ vatthu – eko kira luddako migañca migapotakañca gahetvāV1.74 āgacchatiP1.80 , tameko dhutto –
‘‘ kiṃ bho , migo agghati , kiṃ migapotako ’’ ti āha .
‘‘ Migo dve kahāpaṇe , migapotako ekan ’’ ti ca vutte ekaṃ kahāpaṇaṃ datvā migapotakaṃ gahetvā thokaṃ gantvā nivatto –
‘‘ na me bho , migapotakena attho , migaṃ me dehī ’’ ti āha .
Tena hi – dve kahāpaṇe dehīti .
So āha –
‘‘ nanu te bho , mayā paṭhamaṃ eko kahāpaṇo dinno ’’ ti ?
‘‘ Āma , dinno ’’ ti .
‘‘ Idaṃ migapotakaṃ gaṇha , evaṃ so ca kahāpaṇo , ayañca kahāpaṇagghanako migapotakoti dve kahāpaṇā bhavissantī ’’ ti .
So ‘‘ kāraṇaṃ vadatī ’’ ti sallakkhetvā migapotakaṃ gahetvā migaṃ adāsīti .
Nikatīti yogavasena vā māyāvasena vā apāmaṅgaṃ pāmaṅganti , amaṇiṃ maṇinti , asuvaṇṇaṃ suvaṇṇanti katvā patirūpakena vañcanaṃ .
Sāciyogoti kuṭilayogo , etesaṃyeva ukkoṭanādīnametaṃ nāmaṃ .
Tasmā – ukkoṭanasāciyogo , vañcanasāciyogo , nikatisāciyogoti , evamettha attho daṭṭhabbo .
Keci aññaṃ dassetvā aññassa parivattanaṃ sāciyogoti vadanti .
Taṃ pana vañcaneneva saṅgahitaṃ .
Chedanādīsu chedanan ti hatthacchedanādi .
Vadhoti māraṇaṃ .
Bandhoti rajjubandhanādīhi bandhanaṃ .
Viparāmosoti himaviparāmoso , gumbaviparāmosoti duvidho .
Yaṃ himapātasamaye himena paṭicchannā hutvā maggappaṭipannaṃ janaṃ musanti , ayaṃ himaviparāmoso .
Yaṃ gumbādīhi paṭicchannā musanti , ayaṃ gumbaviparāmoso .
Ālopo vuccati gāmanigamādīnaṃ vilopakaraṇaṃ .
Sahasākāroti sāhasikakiriyā .
Gehaṃ pavisitvā manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā icchitabhaṇḍānaṃ gahaṇaṃ .
Evametasmā chedana … pe … sahasākārā paṭivirato samaṇo gotamoti .
Iti vā hi , bhikkhave , puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyyāti .
Ettāvatā cūḷasīlaṃ niṭṭhitaṃ hoti .

Majjhimasīlavaṇṇanā

11. IdāniP1.81M1.79 majjhimasīlaṃ vitthārento ‘‘ yathā vā paneke bhonto ’’ tiādimāha .
Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā .
Saddhādeyyānīti kammañca phalañca idhalokañca paralokañca saddahitvā dinnāni .
‘ Ayaṃ me ñātī ’ ti vā ,‘ mitto ’ ti vā , idaṃ paṭikarissati , idaṃ vā tena katapubbanti vā , evaṃ na dinnānīti attho .
Evaṃ dinnāni hi na saddhādeyyāni nāma hontiV1.75 .
Bhojanānīti desanāsīsamattametaṃ , atthato pana saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā cīvarāni pārupitvā senāsanāni sevamānā gilānabhesajjaṃ paribhuñjamānāti sabbametaṃ vuttameva hoti .
Seyyathidan ti nipāto .
Tassattho katamo so bījagāmabhūtagāmo , yassa samārambhaṃ anuyuttā viharantīti .
Tato taṃ dassento mūlabījan tiādimāha .
Tattha mūlabījaṃ nāma haliddi , siṅgiveraṃ , vacā , vacattaṃ , ativisā , kaṭukarohiṇī , usīraṃ , bhaddamuttakanti evamādi .
Khandhabījaṃ nāma assattho , nigrodho , pilakkho , udumbaro , kacchako , kapitthanoti evamādi .
Phaḷubījaṃ nāma ucchu , naḷo , veḷūti evamādi .
Aggabījaṃ nāma ajjakaṃ , phaṇijjakaṃ , hiriveranti evamādi .
Bījabījaṃ nāma pubbaṇṇaṃ aparaṇṇanti evamādi .
Sabbañhetaṃ rukkhato viyojitaṃ viruhanasamatthameva ‘‘ bījagāmo ’’ ti vuccati .
Rukkhato pana aviyojitaṃ asukkhaṃ ‘‘ bhūtagāmo ’’ ti vuccati .
Tattha bhūtagāmasamārambho pācittiyavatthu , bījagāmasamārambho dukkaṭavatthūti veditabbo .
12. Sannidhikāraparibhogan ti sannidhikatassa paribhogaṃ .
Tattha duvidhā kathā , vinayavasena ca sallekhavasena ca .
Vinayavasena tāva yaṃ kiñci annaṃ ajja paṭiggahitaṃ aparajju sannidhikārakaṃ hoti , tassa paribhoge pācittiyaṃP1.82 .
Attanā laddhaṃ pana sāmaṇerānaṃ datvā , tehi laddhaṃ ṭhapāpetvā dutiyadivase bhuñjituṃ vaṭṭati , sallekho pana na hoti .
Pānasannidhimhi pi eseva nayo .
Tattha pānaṃ nāma ambapānādīni aṭṭha pānāni , yāni ca tesaṃ anulomāni .
Tesaṃ vinicchayo samantapāsādikāyaṃ vutto .
VatthasannidhimhiM1.80 anadhiṭṭhitaṃ avikappitaṃ sannidhi ca hoti , sallekhañca kopeti , ayaṃ pariyāyakathā .
Nippariyāyato pana ticīvarasantuṭṭhena bhavitabbaṃ , catutthaṃ labhitvā aññassa dātabbaṃ .
Sace yassa kassaci dātuṃ na sakkoti , yassa pana dātukāmo hoti , so uddesatthāya vā paripucchatthāya vā gato , āgatamatte dātabbaṃ , adātuṃ na vaṭṭati .
Cīvare pana appahonte satiyā paccāsāya anuññātakālaṃ ṭhapetuṃ vaṭṭati .
Sūcisuttacīvarakārakānaṃ alābhena tato parampi vinayakammaṃ katvā ṭhapetuṃ vaṭṭati .
‘‘ Imasmiṃ jiṇṇe puna īdisaṃ kuto labhissāmī ’’ ti pana ṭhapetuṃ na vaṭṭati , sannidhi ca hoti , sallekhañca kopeti .
YānasannidhimhiV1.76 yānaṃ nāma vayhaṃ , ratho , sakaṭaṃ , sandamānikā , sivikā , pāṭaṅkīti ;
netaṃ pabbajitassa yānaṃ .
Upāhanā pana pabbajitassa yānaṃyeva .
Ekabhikkhussa hi eko araññatthāya , eko dhotapādakatthāyāti , ukkaṃsato dve upāhanasaṅghāṭā vaṭṭanti .
Tatiyaṃ labhitvā aññassa dātabbo .
‘‘ Imasmiṃ jiṇṇe aññaṃ kuto labhissāmī ’’ ti hi ṭhapetuṃ na vaṭṭati , sannidhi ca hoti , sallekhañca kopeti .
Sayanasannidhimhi sayananti mañco .
Ekassa bhikkhuno eko gabbhe , eko divāṭhāneti ukkaṃsato dve mañcā vaṭṭanti .
Tato uttari labhitvā aññassa bhikkhuno vā gaṇassa vā dātabbo ;
adātuṃ na vaṭṭati .
Sannidhi ca hoti , sallekhañca kopeti .
Gandhasannidhimhi bhikkhuno kaṇḍukacchuchavidosādiābādheP1.83 sati gandhā vaṭṭanti .
Te gandhe āharāpetvā tasmiṃ roge vūpasante aññesaṃ vā ābādhikānaṃ dātabbā , dvāre pañcaṅguligharadhūpanādīsu vā upanetabbā .
‘‘ Puna roge sati bhavissantī ’’ ti pana ṭhapetuṃ na vaṭṭati , sannidhi ca hoti , sallekhañca kopeti .
Āmisan ti vuttāvasesaṃ daṭṭhabbaṃ .
Seyyathidaṃ , idhekacco bhikkhu –
‘‘ tathārūpe kāle upakārāya bhavissatī ’’ ti tilataṇḍulamuggamāsanāḷikeraloṇamacchamaṃsavallūrasappitelaguḷabhājanādīni āharāpetvā ṭhapeti .
So vassakāle kālasseva sāmaṇerehi yāguṃ pacāpetvā paribhuñjitvā ‘‘ sāmaṇera , udakakaddame dukkhaṃ gāmaṃ pavisituṃ , gaccha asukaṃ kulaṃM1.81 gantvā mayhaṃ vihāre nisinnabhāvaṃ ārocehi ;
asukakulato dadhiādīni āharā ’’ ti peseti .
Bhikkhūhi –
‘‘ kiṃ , bhante , gāmaṃ pavisissathā ’’ ti vuttepi ,‘‘ duppaveso , āvuso , idāni gāmo ’’ ti vadati .
Te –
‘‘ hotu , bhante , acchatha tumhe , mayaṃ bhikkhaṃ pariyesitvā āharissāmā ’’ ti gacchanti .
Atha sāmaṇeropi dadhiādīni āharitvā bhattañca byañjanañca sampādetvā upaneti , taṃ bhuñjantasseva upaṭṭhākā bhattaṃ pahiṇanti , tatopi manāpaṃ manāpaṃ bhuñjati .
Atha bhikkhū piṇḍapātaṃ gahetvā āgacchanti , tatopi manāpaṃ manāpaṃ gīvāyāmakaṃ bhuñjatiyeva .
Evaṃ catumāsampi vītināmeti .
Ayaṃ vuccati –
‘‘ bhikkhu muṇḍakuṭumbikajīvikaṃ jīvati , na samaṇajīvikan ’’ ti .
Evarūpo āmisasannidhi nāma hoti .
Bhikkhuno pana vasanaṭṭhāne ekā taṇḍulanāḷi , eko guḷapiṇḍo , catubhāgamattaṃ sappīti ettakaṃ nidhetuṃ vaṭṭati , akāle sampattacorānaṃ atthāya .
Te hi ettakampi āmisapaṭisanthāraṃ alabhantāV1.77 jīvitāpi voropeyyuṃ , tasmā sace ettakaṃ natthi , āharāpetvāpiP1.84 ṭhapetuṃ vaṭṭati .
Aphāsukakāle ca yadettha kappiyaṃ , taṃ attanāpi paribhuñjituṃ vaṭṭati .
Kappiyakuṭiyaṃ pana bahuṃ ṭhapentassāpi sannidhi nāma natthi .
Tathāgatassa pana taṇḍulanāḷiādīsu vā yaṃ kiñci caturatanamattaṃ vā pilotikakhaṇḍaṃ ‘‘ idaṃ me ajja vā sve vā bhavissatī ’’ ti ṭhapitaṃ nāma natthi .
13. Visūkadassanesu naccaṃ nāma yaṃ kiñci naccaṃ , taṃ maggaṃ gacchantenāpi gīvaṃ pasāretvā daṭṭhuṃ na vaṭṭati .
Vitthāravinicchayo panettha samantapāsādikāyaṃ vuttanayeneva veditabbo .
Yathā cettha , evaṃ sabbesu sikkhāpadapaṭisaṃyuttesu suttapadesu .
Ito parañhi ettakampi avatvā tattha tattha payojanamattameva vaṇṇayissāmāti .
Pekkhan ti naṭasamajjaṃ .
Akkhānan ti bhāratayujjhanādikaṃ .
Yasmiṃ ṭhāne kathīyati , tattha gantumpi na vaṭṭati .
Pāṇissaran ti kaṃsatāḷaṃ , pāṇitāḷantipi vadanti .
Vetāḷan ti ghanatāḷaṃ , mantena matasarīruṭṭhāpanantipi eke .
Kumbhathūṇan ti caturassaambaṇakatāḷaṃ , kumbhasaddantipi eke .
Sobhanakan ti naṭānaṃM1.82 abbhokkiraṇaṃ , sobhanakaraṃ vā , paṭibhānacittanti vuttaṃ hoti .
Caṇḍālan ti ayoguḷakīḷā , caṇḍālānaṃ sāṇadhovanakīḷātipi vadanti .
Vaṃsan ti veḷuṃ ussāpetvā kīḷanaṃ .
Dhovanan ti aṭṭhidhovanaṃ , ekaccesu kira janapadesu kālaṅkate ñātake na jhāpenti , nikhaṇitvā ṭhapenti .
Atha nesaṃ pūtibhūtaṃ kāyaṃ ñatvā nīharitvā aṭṭhīni dhovitvā gandhehi makkhetvā ṭhapenti .
Te nakkhattakāle ekasmiṃ ṭhāne aṭṭhīni ṭhapetvā ekasmiṃ ṭhāne surādīni ṭhapetvā rodantā paridevantā suraṃ pivanti .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ atthi , bhikkhaveP1.85 , dakkhiṇesu janapadesu aṭṭhidhovanaṃ nāma , tattha hoti annampi pānampi khajjampi bhojjampi leyyampi peyyampi naccampi gītampi vāditampi .
Atthetaṃ , bhikkhave , dhovanaṃ , netaṃ natthīti vadāmī ’’ ti ( a . ni .10.107).
Ekacce pana indajālena aṭṭhidhovanaṃ dhovanantipi vadanti .
Hatthiyuddhādīsu bhikkhuno neva hatthiādīhi saddhiṃ yujjhituṃ , na te yujjhāpetuṃ , na yujjhante daṭṭhuṃ vaṭṭati .
Nibbuddhan ti mallayuddhaṃ .
Uyyodhikan ti yattha sampahāro dissati .
Balaggan ti balagaṇanaṭṭhānaṃ .
Senābyūhan ti senāniveso , sakaṭabyūhādivasena senāya nivesanaṃ .
Anīkadassanan ti –
‘‘ tayo hatthī pacchimaṃ hatthānīkan ’’ tiādinā ( pāci .324) nayena vuttassa anīkassa dassanaṃ .
14. PamādoV1.78 ettha tiṭṭhatīti pamādaṭṭhānaṃ .
Jūtañca taṃ pamādaṭṭhānañcāti jūtappamādaṭṭhānaṃ .
Ekekāya pantiyā aṭṭha aṭṭha padāni assāti aṭṭhapadaṃ dasapadepi eseva nayo .
Ākāsan ti aṭṭhapadadasapadesu viya ākāseyeva kīḷanaṃ .
Parihārapathan ti bhūmiyaṃ nānāpathamaṇḍalaṃ katvā tattha tattha pariharitabbaṃ , pathaṃ pariharantānaṃ kīḷanaṃ .
Santikan ti santikakīḷanaṃ .
Ekajjhaṃ ṭhapitā sāriyo vā sakkharāyo vā acālentā nakheneva apanenti ca upanenti ca , sace tattha kāci calati , parājayo hoti , evarūpāya kīḷāyetaṃ adhivacanaṃ .
Khalikan ti jūtaphalake pāsakakīḷanaṃ .
Ghaṭikā vuccati dīghadaṇḍakena rassadaṇḍakaṃ paharaṇakīḷanaṃ .
Salākahatthan ti lākhāya vā mañjiṭṭhikāya vā piṭṭhodakena vā salākahatthaṃP1.86 temetvā –
‘‘ kiṃM1.83 hotū ’’ ti bhūmiyaṃ vā bhittiyaṃ vā taṃ paharitvā hatthiassādirūpadassanakīḷanaṃ .
Akkhan ti guḷakīḷā .
Paṅgacīraṃ vuccati paṇṇanāḷikaṃ , taṃ dhamantā kīḷanti .
Vaṅkakan ti gāmadārakānaṃ kīḷanakaṃ khuddakanaṅgalaṃ .
Mokkhacikā vuccati samparivattanakīḷā , ākāse vā daṇḍakaṃ gahetvā bhūmiyaṃ vā sīsaṃ ṭhapetvā heṭṭhupariyabhāvena parivattanakīḷāti vuttaṃ hoti .
Ciṅgulikaṃ vuccati tālapaṇṇādīhi kataṃ vātappahārena paribbhamanacakkaṃ .
Pattāḷhakaṃ vuccati paṇṇanāḷikā .
Tāya vālukādīni minantā kīḷanti .
Rathakan ti khuddakarathaṃ .
Dhanukan ti khuddakadhanumeva .
Akkharikā vuccati ākāse vā piṭṭhiyaṃ vā akkharajānanakīḷā .
Manesikā nāma manasā cintitajānanakīḷā .
Yathāvajjaṃ nāma kāṇakuṇikhujjādīnaṃ yaṃ yaṃ vajjaṃ , taṃ taṃ payojetvā dassanakīḷā .
15. Āsandin ti pamāṇātikkantāsanaṃ .
Anuyuttā viharantīti idaṃ apekkhitvā pana sabbapadesu upayogavacanaṃ kataṃ .
Pallaṅkoti pādesu vāḷarūpāni ṭhapetvā kato .
Gonakoti dīghalomako mahākojavo , caturaṅgulādhikāni kira tassa lomāni .
Cittakan ti vānavicittaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ .
Paṭikāti uṇṇāmayo setattharaṇo .
PaṭalikātiP1.87 ghanapupphako uṇṇāmayattharaṇo .
Yo āmalakapattotipi vuccati .
Tūlikāti tiṇṇaṃ tūlānaṃ aññatarapuṇṇā tūlikā .
Vikatikāti sīhabyagghādirūpavicitro uṇṇāmayattharaṇo .
Uddalomīti ubhayatodasaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ , keci ‘‘ ekatouggatapupphan ’’ ti vadanti .
Ekantalomīti ekatodasaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ .
Keci ‘‘ ubhatouggatapupphan ’’ ti vadanti .
Kaṭṭissan ti ratanaparisibbitaṃ koseyyakaṭṭissamayapaccattharaṇaṃ .
Koseyyan ti ratanaparisibbitameva kosiyasuttamayapaccattharaṇaṃ .
Suddhakoseyyaṃ pana vaṭṭatīti vinaye vuttaṃ .
Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ ṭhapetvā tūlikaṃ sabbāneva gonakādīni ratanaparisibbitāni na vaṭṭantī ’’ ti vuttaṃ .
Kuttakan ti soḷasannaṃ nāṭakitthīnaṃ ṭhatvā naccanayoggaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ .
Hatthattharaṃ assattharan tiV1.79 hatthiassapiṭṭhīsu attharaṇaattharakāyeva .
Rathattharepi eseva nayo .
Ajinappaveṇīti ajinacammehi mañcappamāṇena sibbitvā katāM1.84 paveṇī .
Kadalīmigapavarapaccattharaṇan ti kadalīmigacammaṃ nāma atthi , tena kataṃ pavarapaccattharaṇaṃ ;
uttamapaccattharaṇanti attho .
Taṃ kira setavatthassa upari kadalīmigacammaṃ pattharitvā sibbetvā karonti .
Sauttaracchadan ti saha uttaracchadena , uparibaddhena rattavitānena saddhinti attho .
Setavitānampi heṭṭhā akappiyapaccattharaṇe sati na vaṭṭati , asati pana vaṭṭati .
Ubhatolohitakūpadhānan ti sīsūpadhānañca pādūpadhānañcātiP1.88 mañcassa ubhatolohitakaṃ upadhānaṃ , etaṃ na kappati .
Yaṃ pana ekameva upadhānaṃ ubhosu passesu rattaṃ vā hoti padumavaṇṇaṃ vā vicitraṃ vā , sace pamāṇayuttaṃ , vaṭṭati .
Mahāupadhānaṃ pana paṭikkhittaṃ .
Alohitakāni dvepi vaṭṭantiyeva .
Tato uttari labhitvā aññesaṃ dātabbāni .
Dātuṃ asakkonto mañce tiriyaṃ attharitvā upari paccattharaṇaṃ datvā nipajjitumpi labhati .
Āsandīādīsu pana vuttanayeneva paṭipajjitabbaṃ .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ anujānāmi , bhikkhave , āsandiyā pāde chinditvā paribhuñjituṃ , pallaṅkassa vāḷe bhinditvā paribhuñjituṃ , tūlikaṃ vijaṭetvā bimbohanaṃ kātuṃ , avasesaṃ bhummattharaṇaṃ kātun ’’ ti ( cūḷava .297).
16. Ucchādanādīsu mātukucchito nikkhantadārakānaṃ sarīragandho dvādasavassapattakāle nassati , tesaṃ sarīraduggandhaharaṇatthāya gandhacuṇṇādīhi ucchādenti , evarūpaṃ ucchādanaṃ na vaṭṭati .
Puññavante pana dārake ūrūsu nipajjāpetvā telena makkhetvā hatthapādaūrunābhiādīnaṃ saṇṭhānasampādanatthaṃ parimaddanti , evarūpaṃ parimaddanaṃ na vaṭṭati .
Nhāpanan ti tesaṃyeva dārakānaṃ gandhādīhi nhāpanaṃ .
Sambāhanan ti mahāmallānaṃ viya hatthapāde muggarādīhi paharitvā bāhuvaḍḍhanaṃ .
Ādāsan ti yaṃ kiñci ādāsaṃ pariharituṃ na vaṭṭati .
Añjanan ti alaṅkārañjanameva .
Mālāti baddhamālā vā abaddhamālā vā .
Vilepanan ti yaṃ kiñci chavirāgakaraṇaṃ .
Mukhacuṇṇaṃ mukhalepanan ti mukhe kāḷapīḷakādīnaṃ haraṇatthāya mattikakakkaṃ denti , tena lohite calite sāsapakakkaṃ denti , tena dose khādite tilakakkaṃ denti , tena lohite sannisinne haliddikakkaṃ denti , tena chavivaṇṇe ārūḷhe mukhacuṇṇakena mukhaṃ cuṇṇenti , taṃ sabbaṃ na vaṭṭati .
HatthabandhādīsuP1.89M1.85 hatthe vicitrasaṅkhakapālādīni bandhitvā vicaranti , taṃ vā aññaṃ vā sabbampi hatthābharaṇaṃ na vaṭṭati , apare sikhaṃ bandhitvā vicaranti .
Suvaṇṇacīrakamuttalatādīhi caV1.80 taṃ parikkhipanti ;
taṃ sabbaṃ na vaṭṭati .
Apare catuhatthadaṇḍaṃ vā aññaṃ vā pana alaṅkatadaṇḍakaṃ gahetvā vicaranti , tathā itthipurisarūpādivicittaṃ bhesajjanāḷikaṃ suparikkhittaṃ vāmapasse olaggitaṃ ;
apare kaṇṇikaratanaparikkhittakosaṃ atitikhiṇaṃ asiṃ , pañcavaṇṇasuttasibbitaṃ makaradantakādivicittaṃ chattaṃ , suvaṇṇarajatādivicitrā morapiñchādiparikkhittā upāhanā , keci ratanamattāyāmaṃ caturaṅgulavitthataṃ kesantaparicchedaṃ dassetvā meghamukhe vijjulataṃ viya nalāṭe uṇhīsapaṭṭaṃ bandhanti , cūḷāmaṇiṃ dhārenti , cāmaravālabījaniṃ dhārenti , taṃ sabbaṃ na vaṭṭati .
17. Aniyyānikattā saggamokkhamaggānaṃ tiracchānabhūtā kathāti tiracchānakathā .
Tattha rājānaṃ ārabbha mahāsammato mandhātā dhammāsoko evaṃ mahānubhāvotiādinā nayena pavattā kathā rājakathā .
Esa nayo corakathādīsu .
Tesu asuko rājā abhirūpo dassanīyotiādinā nayena gehassitakathāva tiracchānakathā hoti .
Sopi nāma evaṃ mahānubhāvo khayaṃ gatoti evaṃ pavattā pana kammaṭṭhānabhāve tiṭṭhati .
Coresu mūladevo evaṃ mahānubhāvo , meghamālo evaṃ mahānubhāvoti tesaṃ kammaṃ paṭicca aho sūrāti gehassitakathāva tiracchānakathā .
Yuddhepi bhāratayuddhādīsu asukena asuko evaṃ mārito , evaṃ viddhoti kāmassādavaseneva kathā tiracchānakathā .
Tepi nāma khayaṃ gatāti evaṃ pavattā pana sabbattha kammaṭṭhānameva hoti .
Api ca annādīsu evaṃ vaṇṇavantaṃ gandhavantaṃ rasavantaṃ phassasampannaṃ khādimha bhuñjimhāti kāmassādavasena kathetuṃ na vaṭṭati .
SātthakaṃP1.90 pana katvā pubbe evaṃ vaṇṇādisampannaṃ annaṃ pānaṃ vatthaṃ sayanaṃ mālaṃ gandhaṃ sīlavantānaṃ adamha , cetiye pūjaṃ karimhāti kathetuṃ vaṭṭati .
Ñātikathādīsu pana ‘‘ amhākaṃ ñātakā sūrā samatthā ’’ ti vā ‘‘ pubbe mayaṃ evaṃ vicitrehi yānehi vicarimhā ’’ ti vā assādavasena vattuṃ na vaṭṭati .
Sātthakaṃ pana katvā ‘‘ tepi no ñātakā khayaṃ gatā ’’ ti vā ‘‘ pubbe mayaṃ evarūpā upāhanā saṅghassa adamhā ’’ ti vā kathetuṃ vaṭṭati .
Gāmakathāpi suniviṭṭhadunniviṭṭhasubhikkhadubbhikkhādivasena vā ‘‘ asukagāmavāsino sūrā samatthā ’’ tiM1.86 vā evaṃ assādavasena na vaṭṭati .
Sātthakaṃ pana katvā ‘‘ saddhā pasannā ’’ ti vā ‘‘ khayavayaṃ gatā ’’ ti vā vattuṃ vaṭṭati .
Nigamanagarajanapadakathādīsupi eseva nayo .
Itthikathāpi vaṇṇasaṇṭhānādīni paṭicca assādavasena na vaṭṭati , saddhā pasannā khayavayaṃ gatāti evameva vaṭṭati .
Sūrakathāpi ‘ nandimitto nāma yodho sūro ahosī ’ ti assādavasena na vaṭṭati .
Saddho ahosi khayaṃ gatoti evameva vaṭṭati .
Visikhākathāpi ‘‘ asukāV1.81 visikhā suniviṭṭhā dunniviṭṭhā sūrā samatthā ’’ ti assādavasena na vaṭṭati .
Saddhā pasannā khayavayaṃ gatāti evameva vaṭṭati .
Kumbhaṭṭhānakathāti udakaṭṭhānakathā , udakatitthakathātipi vuccati , kumbhadāsikathā vā , sāpi ‘‘ pāsādikā naccituṃ gāyituṃ chekā ’’ ti assādavasena na vaṭṭati ;
saddhā pasannātiādinā nayeneva vaṭṭati .
Pubbapetakathāti atītañātikathā .
Tattha vattamānañātikathāsadiso vinicchayo .
Nānattakathāti purimapacchimakathāhi vimuttā avasesā nānāsabhāvā niratthakakathā .
Lokakkhāyikāti ayaṃ loko kena nimmito , asukena nāmaP1.91 nimmito .
Kāko seto , aṭṭhīnaṃ setattā ;
balākā rattā .
Lohitassa rattattāti evamādikā lokāyatavitaṇḍasallāpakathā .
Samuddakkhāyikā nāma kasmā samuddo sāgaro ?
Sāgaradevena khato , tasmā sāgaro .
Khato meti hatthamuddāya sayaṃ niveditattā ‘‘ samuddo ’’ ti evamādikā niratthakā samuddakkhāyanakathā .
Bhavoti vuḍḍhi .
Abhavoti hāni .
Iti bhavo , iti abhavoti yaṃ vā taṃ vā niratthakakāraṇaṃ vatvā pavattitakathā itibhavābhavakathā .
18. Viggāhikakathāti viggahakathā , sārambhakathā .
Tattha sahitaṃ meti mayhaṃ vacanaṃ sahitaṃ siliṭṭhaṃ atthayuttaṃ kāraṇayuttanti attho .
Asahitaṃ teti tuyhaṃ vacanaṃ asahitaṃ asiliṭṭhaṃ .
Adhiciṇṇaṃ te viparāvattan ti yaṃ tuyhaṃ dīgharattāciṇṇavasena suppaguṇaṃ , taṃ mayhaṃ ekavacaneneva viparāvattaṃ parivattitvā ṭhitaṃ , na kiñci jānāsīti attho .
ĀropitoM1.87 te vādoti mayā tava doso āropito .
Cara vādappamokkhāyāti dosamocanatthaṃ cara , vicara ;
tattha tattha gantvā sikkhāti attho .
Nibbeṭhehi vā sace pahosīti atha sayaṃ pahosi , idānimeva nibbeṭhehīti .
19. Dūteyyakathāyaṃ idha gacchāti ito asukaṃ nāma ṭhānaṃ gaccha .
Amutrāgacchāti tato asukaṃ nāma ṭhānaṃ āgaccha .
Idaṃ harāti ito idaṃ nāma hara .
Amutra idaṃ āharāti asukaṭṭhānatoV1.82 idaṃ nāma idha āhara .
Saṅkhepato pana idaṃ dūteyyaṃ nāma ṭhapetvā pañca sahadhammike ratanattayassa upakārapaṭisaṃyuttañca gihīsāsanaṃ aññesaṃ na vaṭṭati .
20. Kuhakātiādīsu tividhena kuhanavatthunā lokaṃ kuhayanti , vimhāpayantīti kuhakā .
Lābhasakkāratthikā hutvā lapantīti lapakā .
Nimittaṃ sīlametesanti nemittikā .
Nippeso sīlametesanti nippesikā .
Lābhena lābhaṃ nijigīsantiP1.92 magganti pariyesanttīti lābhena lābhaṃ nijigīsitāro .
Kuhanā , lapanā , nemittikatā , nippesikatā , lābhena lābhaṃ nijigīsanatāti etāhi samannāgatānaṃ puggalānaṃ etaṃ adhivacanaṃ .
Ayamettha saṅkhepo .
Vitthārena panetā kuhanādikā visuddhimagge sīlaniddeseyeva pāḷiñca aṭṭhakathañca āharitvā pakāsitāti .
Ettāvatā majjhimasīlaṃ niṭṭhitaṃ hoti .