Cūḷasīlavaṇṇanā
7. Appamattakaṃ kho panetaṃ , bhikkhaveti ko anusandhi ?
Idaṃ suttaṃ dvīhi padehi ābaddhaṃ vaṇṇena ca avaṇṇena ca .
Tattha avaṇṇo –
‘‘ iti petaṃ abhūtaṃ iti petaṃ atacchan ’’ ti , ettheva udakantaṃ patvā aggiviya nivatto .
Vaṇṇo pana bhūtaṃ bhūtato paṭijānitabbaṃ –
‘‘ iti petaṃ bhūtan ’’ ti evaṃ anuvattatiyeva .
So pana duvidho brahmadattena bhāsitavaṇṇo ca bhikkhusaṅghena acchariyaṃ āvusotiādinā nayena āraddhavaṇṇo ca .
Tesu bhikkhusaṅghena vuttavaṇṇassa upari suññatāpakāsane anusandhiṃ dassessati .
Idha pana brahmadattena vuttavaṇṇassa anusandhiṃ dassetuṃ ‘‘ appamattakaṃ kho panetaṃ , bhikkhave ’’ ti desanā āraddhā .
Tattha appamattakan ti parittassa nāmaṃ .
Oramattakan ti tasseva vevacanaṃ .
Mattāti vuccati pamāṇaṃ .
Appaṃ mattā etassāti appamattakaṃ .
Oraṃ mattā etassāti oramattakaṃ .
Sīlameva sīlamattakaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti –
‘ appamattakaṃ kho , panetaṃ bhikkhave , oramattakaṃ sīlamattakaṃ ’ nāma
V1.53 yena ‘‘ tathāgatassa vaṇṇaṃ vadāmī ’’ ti ussāhaṃ katvāpi vaṇṇaṃ vadamāno puthujjano vadeyyāti .Tattha siyā – nanu idaṃ sīlaṃ nāma yogino aggavibhūsanaṃ ?
Yathāhu porāṇā –
‘‘ Sīlaṃ yogissa ’ laṅkāro , sīlaṃ yogissa maṇḍanaṃ ;
Sīlehi ’ laṅkato yogī , maṇḍane aggataṃ gato ’’ ti .
Bhagavatāpi
M1.56 ca anekesu suttasatesu sīlaṃ mahantameva katvā kathitaṃ .Yathāha –
‘‘ ākaṅkheyya ce , bhikkhave , bhikkhu
P1.56 ‘ sabrahmacārīnaṃ piyo cassaṃ manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā ’ ti , sīlesvevassa paripūrakārī ’’ ti ( ma . ni .1.65) ca .‘‘ Kikīva aṇḍaṃ , camarīva vāladhiṃ ;
Piyaṃva puttaṃ , nayanaṃva ekakaṃ .
Tatheva sīlaṃ , anurakkhamānā ;
Supesalā hotha , sadā sagāravā ’’ ti ca .
‘‘ Na pupphagandho paṭivātameti ;
Na candanaṃ taggaramallikā vā .
Satañca gandho paṭivātameti ;
Sabbā disā sappuriso pavāyati .
Candanaṃ tagaraṃ vāpi , uppalaṃ atha vassikī ;
Etesaṃ gandhajātānaṃ , sīlagandho anuttaro .
Appamatto ayaṃ gandho , yvāyaṃ tagaracandanaṃ ;
Yo ca sīlavataṃ gandho , vāti devesu uttamo .
Tesaṃ sampannasīlānaṃ , appamādavihārinaṃ ;
Sammadaññā vimuttānaṃ , māro maggaṃ na vindatī ’’ ti ca .( dha . pa .57);
‘‘ Sīle
V1.54 patiṭṭhāya naro sapañño , cittaṃ paññañca bhāvayaṃ ;Ātāpī nipako bhikkhu , so imaṃ vijaṭaye jaṭan ’’ ti ca .( saṃ . ni .1.23);
‘‘ Seyyathāpi , bhikkhave , ye keci bījagāmabhūtagāmā vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjanti , sabbe te pathaviṃ nissāya , pathaviyaṃ patiṭṭhāya ;
evamete bījagāmabhūtagāmā vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjanti .
Evameva kho , bhikkhave , bhikkhu sīlaṃ nissāya sīle patiṭṭhāya sattabojjhaṅge bhāvento sattabojjhaṅge bahulīkaronto vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇāti dhammesū ’’ ti ( saṃ . ni .5.150) ca .
Evaṃ aññānipi anekāni suttāni daṭṭhabbāni .
Evamanekesu suttasatesu sīlaṃ mahantameva katvā kathitaṃ .
Taṃ ‘‘ kasmā
M1.57 imasmiṃ ṭhāne appamattakan ’’ ti āhāti ?Upari
P1.57 guṇe upanidhāya .Sīlañhi samādhiṃ na pāpuṇāti , samādhi paññaṃ na pāpuṇāti , tasmā uparimaṃ upanidhāya heṭṭhimaṃ oramattakaṃ nāma hoti .
Kathaṃ sīlaṃ samādhiṃ na pāpuṇāti ?
Bhagavā hi abhisambodhito sattame saṃvacchare sāvatthinagara – dvāre kaṇḍambarukkhamūle dvādasayojane ratanamaṇḍape yojanappamāṇe ratanapallaṅke nisīditvā tiyojanike dibbasetacchatte dhāriyamāne dvādasayojanāya parisāya attādānaparidīpanaṃ titthiyamaddanaṃ –
‘‘ uparimakāyato aggikkhandho pavattati , heṭṭhimakāyato udakadhārā pavattati … pe … ekekalomakūpato aggikkhandho pavattati , ekekalomakūpato udakadhārā pavattati , channaṃ vaṇṇānan ’’ tiādinayappavattaṃ yamakapāṭihāriyaṃ dasseti .
Tassa suvaṇṇavaṇṇasarīrato suvaṇṇavaṇṇā rasmiyo uggantvā yāva bhavaggā gacchanti , sakaladasasahassacakkavāḷassa alaṅkaraṇakālo viya hoti , dutiyā dutiyā rasmiyo purimāya purimāya yamakayamakā viya ekakkhaṇe viya pavattanti .
Dvinnañca cittānaṃ ekakkhaṇe pavatti nāma natthi .
Buddhānaṃ pana bhagavantānaṃ bhavaṅgaparivāsassa lahukatāya pañcahākārehi āciṇṇavasitāya ca , tā ekakkhaṇe viya pavattanti .
Tassā tassā pana rasmiyā āvajjanaparikammādhiṭṭhānāni visuṃ visuṃyeva .
Nīlarasmiatthāya hi bhagavā nīlakasiṇaṃ samāpajjati , pītarasmiatthāya pītakasiṇaṃ , lohitaodātarasmiatthāya lohitaodātakasiṇaṃ , aggikkhandhatthāya tejokasiṇaṃ , udakadhāratthāya āpokasiṇaṃ samāpajjati .
Satthā caṅkamati , nimmito tiṭṭhati vā nisīdati vā seyyaṃ vā kappetīti
V1.55 sabbaṃ vitthāretabbaṃ .Ettha ekampi sīlassa kiccaṃ natthi , sabbaṃ samādhikiccameva .
Evaṃ sīlaṃ samādhiṃ na pāpuṇāti .
Yaṃ pana bhagavā kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūretvā , ekūnatiṃsavassakāle cakkavattisirīnivāsabhūtā bhavanā nikkhamma anomānadītīre
P1.58 pabbajitvā , chabbassāni padhānayogaṃ katvā , visākhapuṇṇamāyaṃ uruvelagāme sujātāya dinnaṃ pakkhittadibbojaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā , sāyanhasamaye dakkhiṇuttarena bodhimaṇḍaṃ pavisitvāM1.58 assatthadumarājānaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā , pubbuttarabhāge ṭhito tiṇasanthāraṃ santharitvā , tisandhipallaṅkaṃ ābhujitvā , caturaṅgasamannāgataṃ mettākammaṭṭhānaṃ pubbaṅgamaṃ katvā , vīriyādhiṭṭhānaṃ adhiṭṭhāya , cuddasahatthapallaṅkavaragato suvaṇṇapīṭhe ṭhapitaṃ rajatakkhandhaṃ viya paññāsahatthaṃ bodhikkhandhaṃ piṭṭhito katvā , upari maṇichattena viya bodhisākhāya dhāriyamāno , suvaṇṇavaṇṇe cīvare pavāḷasadisesu bodhiaṅkuresu patamānesu , sūriye atthaṃ upagacchante mārabalaṃ vidhamitvā , paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaritvā , majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā , paccūsakāle sabbabuddhānamāciṇṇe paccayākāre ñāṇaṃ otāretvā , ānāpānacatutthajjhānaṃ nibbattetvā , tadeva pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā , maggapaṭipāṭiyā adhigatena catutthamaggena sabbakilese khepetvā sabbabuddhaguṇe paṭivijjhi , idamassa paññākiccaṃ .Evaṃ samādhi paññaṃ na pāpuṇāti .
Tattha yathā hatthe udakaṃ pātiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti , pātiyaṃ udakaṃ ghaṭe udakaṃ na pāpuṇāti , ghaṭe udakaṃ kolambe udakaṃ na pāpuṇāti , kolambe udakaṃ cāṭiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti , cāṭiyaṃ udakaṃ mahākumbhiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti , mahākumbhiyaṃ udakaṃ kusobbhe udakaṃ na pāpuṇāti , kusobbhe udakaṃ kandare udakaṃ na pāpuṇāti , kandare udakaṃ kunnadiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti , kunnadiyaṃ udakaṃ pañcamahānadiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti , pañcamahānadiyaṃ udakaṃ cakkavāḷamahāsamudde
P1.59 udakaṃ na pāpuṇāti , cakkavāḷamahāsamudde udakaṃ sinerupādake mahāsamudde udakaṃ na pāpuṇāti .Pātiyaṃ udakaṃ upanidhāya hatthe udakaṃ parittaṃ … pe … sinerupādakamahāsamudde udakaṃ upanidhāya cakkavāḷamahāsamudde udakaṃ parittaṃ .
Iti uparūpari udakaṃ bahukaṃ upādāya heṭṭhā heṭṭhā udakaṃ parittaṃ hoti .
Evameva upari upari guṇe upādāya heṭṭhā heṭṭhā sīlaṃ appamattakaṃ oramattakanti veditabbaṃ .
Tenāha –
‘‘ appamattakaṃ kho panetaṃ , bhikkhave , oramattakaṃ sīlamattakan ’’ ti .
Yena
V1.56 puthujjanoti , ettha –‘‘ Duve puthujjanā vuttā , buddhenādiccabandhunā ;
Andho puthujjano eko , kalyāṇeko puthujjano ’’ ti .
Tattha
M1.59 yassa khandhadhātuāyatanādīsu uggahaparipucchāsavanadhāraṇapaccavekkhaṇāni natthi , ayaṃ andhaputhujjano .Yassa tāni atthi , so kalyāṇaputhujjano .
Duvidhopi panesa –
‘‘ Puthūnaṃ jananādīhi , kāraṇehi puthujjano ;
Puthujjanantogadhattā , puthuvāyaṃ jano iti ’’.
So hi puthūnaṃ nānappakārānaṃ kilesādīnaṃ jananādīhi kāraṇehi puthujjano .
Yathāha –
‘‘ Puthu kilese janentīti puthujjanā , puthu avihatasakkāyadiṭṭhikāti puthujjanā , puthu satthārānaṃ mukhullokikāti puthujjanā , puthu sabbagatīhi avuṭṭhitāti puthujjanā , puthu nānābhisaṅkhāre abhisaṅkharontīti puthujjanā , puthu nānāoghehi vuyhanti , puthu santāpehi santappanti , puthu pariḷāhehi pariḍayhanti , puthu pañcasu kāmaguṇesu rattā giddhā gathitā mucchitā ajjhopannā laggā laggitā palibuddhāti puthujjanā , puthu pañcahi nīvaraṇehi āvutā nivutā ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti puthujjanā ’’ ti .
Puthūnaṃ gaṇanapathamatītānaṃ ariyadhammaparammukhānaṃ nīcadhammasamācārānaṃ janānaṃ antogadhattāpi puthujjano , puthuvāyaṃ visuṃyeva saṅkhyaṃ gato visaṃsaṭṭho sīlasutādiguṇayuttehi ariyehi janehīti puthujjanoti .
Tathāgatassāti aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato .
Tathā āgatoti tathāgato , tathā gatoti tathāgato , tathalakkhaṇaṃ
P1.60 āgatoti tathāgato , tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato , tathadassitāya tathāgato , tathavāditāya tathāgato , tathākāritāya tathāgato , abhibhavanaṭṭhena tathāgatoti .Kathaṃ bhagavā tathā āgatoti tathāgato ?
Yathā sabbalokahitāya ussukkamāpannā purimakā sammāsambuddhā āgatā , yathā vipassī bhagavā āgato , yathā sikhī bhagavā , yathā vessabhū bhagavā , yathā kakusandho bhagavā , yathā koṇāgamano bhagavā , yathā kassapo bhagavā āgato
V1.57 .Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Yena abhinīhārena ete
M1.60 bhagavanto āgatā , teneva amhākampi bhagavā āgato .Atha vā yathā vipassī bhagavā … pe … yathā kassapo bhagavā dānapāramiṃ pūretvā , sīlanekkhammapaññāvīriyakhantisaccaadhiṭṭhānamettāupekkhāpāramiṃ pūretvā , imā dasa pāramiyo , dasa upapāramiyo , dasa paramatthapāramiyoti samatiṃsapāramiyo pūretvā aṅgapariccāgaṃ , nayanadhanarajjaputtadārapariccāganti ime pañca mahāpariccāge pariccajitvā pubbayogapubbacariyadhammakkhānañātatthacariyādayo pūretvā buddhicariyāya koṭiṃ patvā āgato ;
tathā amhākampi bhagavā āgato .
Atha vā yathā vipassī bhagavā … pe … kassapo bhagavā cattāro satipaṭṭhāne , cattāro sammappadhāne , cattāro iddhipāde , pañcindriyāni , pañca balāni , satta bojjhaṅge , ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvetvā brūhetvā āgato , tathā amhākampi bhagavā āgato .
Evaṃ tathā āgatoti tathāgato .
‘‘ Yatheva lokamhi vipassiādayo ,
Sabbaññubhāvaṃ munayo idhāgatā ;
Tathā ayaṃ sakyamunīpi āgato ,
Tathāgato vuccati tena cakkhumā ’’ ti .
Evaṃ tathā āgatoti tathāgato .
Kathaṃ tathā gatoti tathāgato ?
Yathā sampatijāto vipassī bhagavā gato … pe … kassapo bhagavā gato .
Kathañca so bhagavā gato
P1.61 ?So hi sampati jātova samehi pādehi pathaviyaṃ patiṭṭhāya uttarābhimukho sattapadavītihārena gato .
Yathāha –
‘‘ sampatijāto kho , ānanda , bodhisatto samehi pādehi patiṭṭhahitvā uttarābhimukho sattapadavītihārena gacchati , setamhi chatte anudhāriyamāne sabbā ca disā anuviloketi , āsabhiṃ vācaṃ bhāsati –
‘ aggohamasmi lokassa , jeṭṭhohamasmi lokassa , seṭṭhohamasmi lokassa , ayamantimā jāti , natthidāni punabbhavo ’ ti ’’( dī . ni .2.31).
Tañcassa
M1.61 gamanaṃ tathaṃ ahosi ?Avitathaṃ anekesaṃ visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena .
Yañhi
V1.58 so sampatijātova samehi pādehi patiṭṭhahi .Idamassa caturiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṃ .
Uttarābhimukhabhāvo pana sabbalokuttarabhāvassa pubbanimittaṃ .
Sattapadavītihāro , sattabojjhaṅgaratanapaṭilābhassa .
‘‘ Suvaṇṇadaṇḍā vītipatanti cāmarā ’’ ti , ettha vuttacāmarukkhepo pana sabbatitthiyanimmaddanassa .
Setacchattadhāraṇaṃ , arahattavimuttivaravimalasetacchattapaṭilābhassa .
Sattamapadūpari ṭhatvā sabbadisānuvilokanaṃ , sabbaññutānāvaraṇañāṇapaṭilābhassa .
Āsabhivācābhāsanaṃ appaṭivattiyavaradhammacakkappavattanassa pubbanimittaṃ .
Tathā ayaṃ bhagavāpi gato , tañcassa gamanaṃ tathaṃ ahosi , avitathaṃ , tesaṃyeva visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena .
Tenāhu porāṇā –
‘‘ Muhuttajātova gavampatī yathā ,
Samehi pādehi phusī vasundharaṃ ;
So vikkamī satta padāni gotamo ,
Setañca chattaṃ anudhārayuṃ marū .
Gantvāna so satta padāni gotamo ,
Disā vilokesi samā samantato ;
Aṭṭhaṅgupetaṃ giramabbhudīrayi ,
Sīho yathā pabbatamuddhaniṭṭhito ’’ ti .
Evaṃ
V1.59 tathā gatoti tathāgato .Atha vā yathā vipassī bhagavā … pe … yathā kassapo bhagavā , ayampi bhagavā tatheva nekkhammena kāmacchandaṃ pahāya gato
P1.62 , abyāpādena byāpādaṃ , ālokasaññāya thinamiddhaṃ , avikkhepena uddhaccakukkuccaṃ , dhammavavatthānena vicikicchaṃ pahāya ñāṇena avijjaṃ padāletvā , pāmojjenaM1.62 aratiṃ vinodetvā , paṭhamajjhānena nīvaraṇakavāṭaṃ ugghāṭetvā , dutiyajjhānena vitakkavicāraṃ vūpasametvā , tatiyajjhānena pītiṃ virājetvā , catutthajjhānena sukhadukkhaṃ pahāya , ākāsānañcāyatanasamāpattiyā rūpasaññāpaṭighasaññānānattasaññāyo samatikkamitvā , viññāṇañcāyatanasamāpattiyā ākāsānañcāyatanasaññaṃ , ākiñcaññāyatanasamāpattiyā viññāṇañcāyatanasaññaṃ , nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā ākiñcaññāyatanasaññaṃ samatikkamitvā gato .Aniccānupassanāya niccasaññaṃ pahāya , dukkhānupassanāya sukhasaññaṃ , anattānupassanāya attasaññaṃ , nibbidānupassanāya nandiṃ , virāgānupassanāya rāgaṃ , nirodhānupassanāya samudayaṃ , paṭinissaggānupassanāya ādānaṃ , khayānupassanāya ghanasaññaṃ , vayānupassanāya āyūhanaṃ , vipariṇāmānupassanāya dhuvasaññaṃ , animittānupassanāya nimittaṃ , appaṇihitānupassanāya paṇidhiṃ , suññatānupassanāya abhinivesaṃ , adhipaññādhammavipassanāya sārādānābhinivesaṃ , yathābhūtañāṇadassanena sammohābhinivesaṃ , ādīnavānupassanāya ālayābhinivesaṃ , paṭisaṅkhānupassanāya appaṭisaṅkhaṃ , vivaṭṭānupassanāya saṃyogābhinivesaṃ , sotāpattimaggena diṭṭhekaṭṭhe kilese bhañjitvā , sakadāgāmimaggena oḷārike kilese pahāya , anāgāmimaggena aṇusahagate kilese samugghāṭetvā , arahattamaggena sabbakilese samucchinditvā gato .
Evampi tathā gatoti tathāgato .
Kathaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato ?
Pathavīdhātuyā kakkhaḷattalakkhaṇaṃ tathaṃ avitathaṃ .
Āpodhātuyā paggharaṇalakkhaṇaṃ .
Tejodhātuyā uṇhattalakkhaṇaṃ .
Vāyodhātuyā vitthambhanalakkhaṇaṃ .
Ākāsadhātuyā asamphuṭṭhalakkhaṇaṃ .
Viññāṇadhātuyā vijānanalakkhaṇaṃ .
Rūpassa
P1.63 ruppanalakkhaṇaṃ .Vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ .
Saññāya sañjānanalakkhaṇaṃ .
Saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ .
Viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṃ .
Vitakkassa
V1.60M1.63 abhiniropanalakkhaṇaṃ .Vicārassa anumajjanalakkhaṇaṃ pītiyā pharaṇalakkhaṇaṃ .
Sukhassa sātalakkhaṇaṃ .
Cittekaggatāya avikkhepalakkhaṇaṃ .
Phassassa phusanalakkhaṇaṃ .
Saddhindriyassa adhimokkhalakkhaṇaṃ .
Vīriyindriyassa paggahalakkhaṇaṃ .
Satindriyassa upaṭṭhānalakkhaṇaṃ .
Samādhindriyassa avikkhepalakkhaṇaṃ .
Paññindriyassa pajānanalakkhaṇaṃ .
Saddhābalassa assaddhiye akampiyalakkhaṇaṃ .
Vīriyabalassa kosajje , satibalassa muṭṭhassacce .
Samādhibalassa uddhacce , paññābalassa avijjāya akampiyalakkhaṇaṃ .
Satisambojjhaṅgassa upaṭṭhānalakkhaṇaṃ .
Dhammavicayasambojjhaṅgassa pavicayalakkhaṇaṃ .
Vīriyasambojjhaṅgassa paggahalakkhaṇaṃ .
Pītisambojjhaṅgassa pharaṇalakkhaṇaṃ .
Passaddhisambojjhaṅgassa vūpasamalakkhaṇaṃ .
Samādhisambojjhaṅgassa avikkhepalakkhaṇaṃ .
Upekkhāsambojjhaṅgassa paṭisaṅkhānalakkhaṇaṃ .
Sammādiṭṭhiyā dassanalakkhaṇaṃ .
Sammāsaṅkappassa abhiniropanalakkhaṇaṃ .
Sammāvācāya pariggahalakkhaṇaṃ .
Sammākammantassa samuṭṭhānalakkhaṇaṃ .
Sammāājīvassa vodānalakkhaṇaṃ .
Sammāvāyāmassa
P1.64 paggahalakkhaṇaṃ .Sammāsatiyā upaṭṭhānalakkhaṇaṃ .
Sammāsamādhissa avikkhepalakkhaṇaṃ .
Avijjāya aññāṇalakkhaṇaṃ .
Saṅkhārānaṃ cetanālakkhaṇaṃ .
Viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṃ .
Nāmassa namanalakkhaṇaṃ .
Rūpassa ruppanalakkhaṇaṃ .
Saḷāyatanassa āyatanalakkhaṇaṃ .
Phassassa phusanalakkhaṇaṃ .
Vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ .
Taṇhāya hetulakkhaṇaṃ .
Upādānassa gahaṇalakkhaṇaṃ .
Bhavassa āyūhanalakkhaṇaṃ .
Jātiyā nibbattilakkhaṇaṃ .
Jarāya jīraṇalakkhaṇaṃ .
Maraṇassa cutilakkhaṇaṃ .
Dhātūnaṃ suññatālakkhaṇaṃ .
Āyatanānaṃ āyatanalakkhaṇaṃ .
Satipaṭṭhānānaṃ upaṭṭhānalakkhaṇaṃ .
Sammappadhānānaṃ padahanalakkhaṇaṃ .
Iddhipādānaṃ ijjhanalakkhaṇaṃ .
Indriyānaṃ adhipatilakkhaṇaṃ .
Balānaṃ akampiyalakkhaṇaṃ .
Bojjhaṅgānaṃ niyyānalakkhaṇaṃ .
Maggassa hetulakkhaṇaṃ .
Saccānaṃ
V1.61M1.64 tathalakkhaṇaṃ .Samathassa avikkhepalakkhaṇaṃ .
Vipassanāya anupassanālakkhaṇaṃ .
Samathavipassanānaṃ ekarasalakkhaṇaṃ .
Yuganaddhānaṃ anativattanalakkhaṇaṃ .
Sīlavisuddhiyā saṃvaralakkhaṇaṃ .
Cittavisuddhiyā avikkhepalakkhaṇaṃ .
Diṭṭhivisuddhiyā dassanalakkhaṇaṃ .
Khaye ñāṇassa samucchedanalakkhaṇaṃ .
Anuppāde ñāṇassa passaddhilakkhaṇaṃ .
Chandassa
P1.65 mūlalakkhaṇaṃ .Manasikārassa samuṭṭhāpanalakkhaṇaṃ .
Phassassa samodhānalakkhaṇaṃ .
Vedanāya samosaraṇalakkhaṇaṃ .
Samādhissa pamukhalakkhaṇaṃ .
Satiyā ādhipateyyalakkhaṇaṃ .
Paññāya tatuttariyalakkhaṇaṃ .
Vimuttiyā sāralakkhaṇaṃ … amatogadhassa nibbānassa pariyosānalakkhaṇaṃ tathaṃ avitathaṃ .
Evaṃ tathalakkhaṇaṃ ñāṇagatiyā āgato avirajjhitvā patto anuppattoti tathāgato .
Evaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato .
Kathaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato ?
Tathadhammā nāma cattāri ariyasaccāni .
Yathāha –
‘‘ cattārimāni , bhikkhave , tathāni avitathāni anaññathāni .
Katamāni cattāri ?
‘ Idaṃ dukkhan ’ ti bhikkhave , tathametaṃ avitathametaṃ anaññathametan ’’ ti ( saṃ . ni .5.1090) vitthāro .
Tāni ca bhagavā abhisambuddho , tasmā tathānaṃ dhammānaṃ abhisambuddhattā tathāgatoti vuccati .
Abhisambuddhattho hettha gatasaddo .
Api ca jarāmaraṇassa jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho … pe …, saṅkhārānaṃ avijjāpaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho … pe …, tathā avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho , saṅkhārānaṃ viññāṇassa paccayaṭṭho … pe …, jātiyā jarāmaraṇassa paccayaṭṭho tatho avitatho anaññatho .
Taṃ sabbaṃ bhagavā abhisambuddho , tasmāpi tathānaṃ dhammānaṃ abhisambuddhattā tathāgatoti vuccati .
Evaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato .
Kathaṃ tathadassitāya tathāgato ?
Bhagavā yaṃ sadevake loke … pe …, sadevamanussāya pajāya aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ
M1.65 sattānaṃ cakkhudvāre āpāthamāgacchantaṃ rūpārammaṇaṃ nāma atthi , taṃ sabbākārato jānāti passati .Evaṃ jānatā passatā ca , tena taṃ
V1.62 iṭṭhāniṭṭhādivasena vā diṭṭhasutamutaviññātesu labbhamānakapadavasena vā .‘‘ Katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ ?
Yaṃ
P1.66 rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītakan ’’ tiādinā ( dha . sa .616) nayena anekehi nāmehi terasahi vārehi dvepaññāsāya nayehi vibhajjamānaṃ tathameva hoti , vitathaṃ natthi .Esa nayo sotadvārādīsupi āpāthaṃ āgacchantesu saddādīsu .
Vuttañcetaṃ bhagavatā –
‘‘ yaṃ bhikkhave , sadevakassa lokassa … pe … sadevamanussāya pajāya diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā , tamahaṃ jānāmi .
Tamahaṃ abbhaññāsiṃ , taṃ tathāgatassa viditaṃ , taṃ tathāgato na upaṭṭhāsī ’’ ti ( a . ni .4.24).
Evaṃ tathadassitāya tathāgato .
Tattha tathadassī atthe tathāgatoti padasambhavo veditabbo .
Kathaṃ
P1.67 tathavāditāya tathāgato ?Yaṃ rattiṃ bhagavā bodhimaṇḍe aparājitapallaṅke nisinno tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho , yañca rattiṃ yamakasālānamantare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi , etthantare pañcacattālīsavassaparimāṇe kāle paṭhamabodhiyāpi majjhimabodhiyāpi pacchimabodhiyāpi yaṃ bhagavatā bhāsitaṃ – suttaṃ , geyyaṃ … pe … vedallaṃ , taṃ sabbaṃ atthato ca byañjanato ca anupavajjaṃ , anūnamanadhikaṃ , sabbākāraparipuṇṇaṃ , rāgamadanimmadanaṃ , dosamohamadanimmadanaṃ .
Natthi tattha vālaggamattampi avakkhalitaṃ , sabbaṃ taṃ ekamuddikāya lañchitaṃ viya , ekanāḷiyā mitaṃ viya , ekatulāya tulitaṃ viya ca , tathameva hoti avitathaṃ anaññathaṃ .
Tenāha –
‘‘ yañca , cunda , rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati , yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati , yaṃ etasmiṃ antare bhāsati lapati niddisati , sabbaṃ taṃ tatheva hoti , no aññathā .
Tasmā ‘ tathāgato ’ ti vuccatī ’’ ti ( a . ni .4.23).
Gadattho hettha gatasaddo .
Evaṃ tathavāditāya tathāgato .
Api
M1.66 ca āgadanaṃ āgado , vacananti attho .Tayo aviparīto āgado assāti , da-kārassa ta-kāraṃ katvā tathāgatoti evametasmiṃ atthe padasiddhi veditabbā .
Kathaṃ tathākāritāya tathāgato ?
Bhagavato hi vācāya kāyo anulometi , kāyassapi vācā , tasmā yathāvādī tathākārī , yathākārī tathāvādī ca hoti .
Evaṃbhūtassa cassa yathāvācā , kāyopi tathā gato pavattoti attho .
Yathā ca kāyo , vācāpi tathā gatā pavattāti tathāgato .
Tenevāha –
‘‘ yathāvādī , bhikkhave , tathāgato tathākārī , yathākārī tathāvādī
V1.63 .Iti yathāvādī tathākārī yathākārī tathāvādī .
Tasmā ‘ tathāgato ’ ti vuccatī ’’ ti ( a . ni .4.23).
Evaṃ tathākāritāya tathāgato .
Kathaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato ?
Upari bhavaggaṃ heṭṭhā avīciṃ pariyantaṃ katvā tiriyaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu sabbasatte abhibhavati sīlenapi samādhināpi paññāyapi vimuttiyāpi , vimuttiñāṇadassanenapi na tassa tulā vā pamāṇaṃ vā atthi ;
atulo appameyyo anuttaro rājātirājā devadevo sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā .
Tenāha –
‘‘ sadevake , bhikkhave , loke … pe … sadevamanussāya pajāya tathāgato abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī , tasmā ‘ tathāgato ’ ti vuccatī ’’ ti .
Tatrevaṃ padasiddhi veditabbā .
Agado viya agado .
Ko panesa ?
Desanāvilāsamayo ceva puññussayo ca .
Tena hesa mahānubhāvo bhisakko dibbāgadena sappe viya sabbaparappavādino sadevakañca lokaṃ abhibhavati .
Iti sabbālokābhibhavane tatho aviparīto desanāvilāsamayo ceva puññussayo ca agado assāti .
Da-kārassa ta-kāraṃ katvā tathāgatoti veditabbo .
Evaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato .
Api ca tathāya gatotipi tathāgato , tathaṃ gatotipi tathāgato .
Gatoti avagato , atīto patto paṭipannoti attho .
Tattha
M1.67 sakalalokaṃ tīraṇapariññāya tathāya gato avagatoti tathāgato .Lokasamudayaṃ pahānapariññāya tathāya gato atītoti tathāgato .
Lokanirodhaṃ sacchikiriyāya tathāya gato pattoti tathāgato .
Lokanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ tathaṃ gato paṭipannoti tathāgato .
Tena
P1.68 vuttaṃ bhagavatā –‘‘ Loko , bhikkhave , tathāgatena abhisambuddho , lokasmā tathāgato visaṃyutto .
Lokasamudayo , bhikkhave , tathāgatena abhisambuddho , lokasamudayo tathāgatassa pahīno .
Lokanirodho , bhikkhave , tathāgatena abhisambuddho , lokanirodho tathāgatassa sacchikato .
Lokanirodhagāminī paṭipadā , bhikkhave , tathāgatena abhisambuddhā , lokanirodhagāminī paṭipadā tathāgatassa bhāvitā .
Yaṃ bhikkhave , sadevakassa lokassa … pe … sabbaṃ taṃ tathāgatena abhisambuddhaṃ .
Tasmā , tathāgatoti vuccatī ’’ ti ( a . ni .4.23).
Tassapi
V1.64 evaṃ attho veditabbo .Idampi ca tathāgatassa tathāgatabhāvadīpane mukhamattameva .
Sabbākārena pana tathāgatova tathāgatassa tathāgatabhāvaṃ vaṇṇeyya .
Katamañca taṃ bhikkhaveti yena appamattakena oramattakena sīlamattakena puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya , taṃ katamanti pucchati ?
Tattha pucchā nāma adiṭṭhajotanā pucchā , diṭṭhasaṃsandanā pucchā , vimaticchedanā pucchā , anumatipucchā , kathetukamyatā pucchāti pañcavidhā hoti .
Tattha katamā adiṭṭhajotanā pucchā ?
Pakatiyā lakkhaṇaṃ aññātaṃ hoti , adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ , tassa ñāṇāya dassanāya tulanāya tīraṇāya vibhāvanāya pañhaṃ pucchati , ayaṃ adiṭṭhajotanā pucchā .
Katamā diṭṭhasaṃsandanā pucchā ?
Pakatiyā lakkhaṇaṃ ñātaṃ hoti , diṭṭhaṃ tulitaṃ tīritaṃ vibhūtaṃ vibhāvitaṃ , tassa aññehi paṇḍitehi saddhiṃ saṃsandanatthāya pañhaṃ pucchati , ayaṃ diṭṭhasaṃsandanā pucchā .
Katamā
M1.68 vimaticchedanā pucchā ?Pakatiyā saṃsayapakkhando hoti , vimatipakkhando , dveḷhakajāto ,‘‘ evaṃ nu kho , na nu kho , kinnu kho , kathaṃ nu kho ’’ ti .
So vimaticchedanatthāya pañhaṃ pucchati .
Ayaṃ vimaticchedanā pucchā .
Katamā anumatipucchā ?
Bhagavā bhikkhūnaṃ anumatiyā pañhaṃ pucchati –
‘‘ taṃ kiṃ maññatha , bhikkhave , rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā ’’ ti .
Aniccaṃ , bhante .
Yaṃ panāniccaṃ
P1.69 , dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vāti ?Dukkhaṃ bhanteti ( mahāva .21) sabbaṃ vattabbaṃ , ayaṃ anumatipucchā .
Katamā kathetukamyatā pucchā ?
Bhagavā bhikkhūnaṃ kathetukamyatāya pañhaṃ pucchati .
Cattārome , bhikkhave , satipaṭṭhānā .
Katame cattāro ?
… Pe … aṭṭhime bhikkhave maggaṅgā .
Katame aṭṭhāti , ayaṃ kathetukamyatā pucchā .
Iti imāsu pañcasu pucchāsu adiṭṭhassa tāva kassaci dhammassa abhāvato tathāgatassa adiṭṭhajotanā
V1.65 pucchā natthi .‘‘ Idaṃ nāma aññehi paṇḍitehi samaṇabrāhmaṇehi saddhiṃ saṃsanditvā desessāmī ’’ ti samannāhārasseva anuppajjanato diṭṭhasaṃsandanā pucchāpi natthi .
Yasmā pana buddhānaṃ ekadhammepi āsappanā parisappanā natthi , bodhimaṇḍeyeva sabbā kaṅkhā chinnā ;
tasmā vimaticchedanā pucchāpi natthiyeva .
Avasesā pana dve pucchā buddhānaṃ atthi , tāsu ayaṃ kathetukamyatā pucchā nāma .
8. Idāni taṃ kathetukamyatāya pucchāya pucchitamatthaṃ kathetuṃ ‘‘ pāṇātipātaṃ pahāyā ’’ tiādimāha .
Tattha pāṇassa atipāto pāṇātipāto , pāṇavadho , pāṇaghātoti vuttaṃ hoti .
Pāṇoti cettha vohārato satto , paramatthato jīvitindriyaṃ , tasmiṃ pana pāṇe pāṇasaññino jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārappavattā vadhakacetanā pāṇātipāto .
So guṇavirahitesu tiracchānagatādīsu pāṇesu khuddake pāṇe appasāvajjo , mahāsarīre mahāsāvajjo , kasmā ?
Payogamahantatāya .
Payogasamattepi vatthumahantatāya .
Guṇavantesu manussādīsu appaguṇe pāṇe appasāvajjo , mahāguṇe mahāsāvajjo .
Sarīraguṇānaṃ pana samabhāve sati kilesānaṃ upakkamānañca mudutāya appasāvajjo , tibbatāya mahāsāvajjoti veditabbo .
Tassa
M1.69 pañca sambhārā honti – pāṇo , pāṇasaññitā , vadhakacittaṃ , upakkamo , tena maraṇantiP1.70 .Cha payogā – sāhatthiko , āṇattiko , nissaggiyo , thāvaro , vijjāmayo , iddhimayoti .
Imasmiṃ panatthe vitthāriyamāne ativiya papañco hoti , tasmā taṃ na vitthārayāma , aññañca evarūpaṃ .
Atthikehi pana samantapāsādikaṃ vinayaṭṭhakathaṃ oloketvā gahetabbaṃ .
Pahāyāti imaṃ pāṇātipātacetanāsaṅkhātaṃ dussīlyaṃ pajahitvā .
Paṭiviratoti pahīnakālato paṭṭhāya tato dussīlyato orato viratova .
Natthi tassa vītikkamissāmīti cakkhusotaviññeyyā dhammā pageva kāyikāti imināva nayena aññesupi evarūpesu padesu attho veditabbo .
Samaṇoti bhagavā samitapāpatāya laddhavohāro .
Gotamoti gottavasena .
Na kevalañca bhagavāyeva
V1.66 pāṇātipātā paṭivirato , bhikkhusaṅghopi paṭivirato , desanā pana ādito paṭṭhāya evaṃ āgatā , atthaṃ pana dīpentena bhikkhusaṅghavasenāpi dīpetuṃ vaṭṭati .Nihitadaṇḍo nihitasatthoti parūpaghātatthāya daṇḍaṃ vā satthaṃ vā ādāya avattanato nikkhittadaṇḍo ceva nikkhittasattho cāti attho .
Ettha ca ṭhapetvā daṇḍaṃ sabbampi avasesaṃ upakaraṇaṃ sattānaṃ viheṭhanabhāvato satthanti veditabbaṃ .
Yaṃ pana bhikkhū kattaradaṇḍaṃ vā dantakaṭṭhaṃ vā vāsiṃ pipphalikaṃ vā gahetvā vicaranti , na taṃ parūpaghātatthāya .
Tasmā nihitadaṇḍo nihitasattho tveva saṅkhyaṃ gacchati .
Lajjīti pāpajigucchanalakkhaṇāya lajjāya samannāgato .
Dayāpannoti dayaṃ mettacittataṃ āpanno .
Sabbapāṇabhūtahitānukampīti ;
sabbe pāṇabhūte hitena anukampako .
Tāya dayāpannatāya sabbesaṃ pāṇabhūtānaṃ hitacittakoti attho .
Viharatīti iriyati yapeti yāpeti pāleti
M1.70 .Iti vā hi , bhikkhaveti evaṃ vā bhikkhave .
Vā saddo upari ‘‘ adinnādānaṃ
P1.71 pahāyā ’’ tiādīni apekkhitvā vikappattho vutto , evaṃ sabbattha purimaṃ vā pacchimaṃ vā apekkhitvā vikappabhāvo veditabbo .Ayaṃ panettha saṅkhepo – bhikkhave , puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno evaṃ vadeyya –
‘‘ samaṇo gotamo pāṇaṃ na hanati , na ghāteti , na tattha samanuñño hoti , virato imasmā dussīlyā ;
aho , vata re buddhaguṇā mahantā ’’ ti , iti mahantaṃ ussāhaṃ katvā vaṇṇaṃ vattukāmopi appamattakaṃ oramattakaṃ ācārasīlamattakameva vakkhati .
Upari asādhāraṇabhāvaṃ nissāya vaṇṇaṃ vattuṃ na sakkhissati .
Na kevalañca puthujjanova sotāpannasakadāgāmianāgāmiarahantopi paccekabuddhāpi na sakkontiyeva ;
tathāgatoyeva pana sakkoti , taṃ vo upari vakkhāmīti , ayamettha sādhippāyā atthavaṇṇanā .
Ito paraṃ pana apubbapadameva vaṇṇayissāma .
Adinnādānaṃ pahāyāti ettha adinnassa ādānaṃ adinnādānaṃ , parasaṃharaṇaṃ , theyyaṃ , corikāti vuttaṃ hoti .
Tattha adinnan ti parapariggahitaṃ , yattha paro yathākāmakāritaṃ āpajjanto adaṇḍāraho anupavajjo ca hoti .
Tasmiṃ parapariggahite parapariggahitasaññino , tadādāyakaupakkamasamuṭṭhāpikā theyyacetanā adinnādānaṃ .
Taṃ hīne parasantake appasāvajjaṃ , paṇīte mahāsāvajjaṃ , kasmā ?
Vatthupaṇītatāya .
Vatthusamatte sati guṇādhikānaṃ santake vatthusmiṃ mahāsāvajjaṃ
V1.67 .Taṃ taṃ guṇādhikaṃ upādāya tato tato hīnaguṇassa santake vatthusmiṃ appasāvajjaṃ .
Tassa pañca sambhārā honti – parapariggahitaṃ , parapariggahitasaññitā , theyyacittaṃ , upakkamo , tena haraṇanti .
Cha payogā – sāhatthikādayova .
Te ca kho yathānurūpaṃ theyyāvahāro , pasayhāvahāro , paṭicchannāvahāro , parikappāvahāro , kusāvahāroti imesaṃ avahārānaṃ vasena pavattā , ayamettha saṅkhepo .
Vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ vutto .
Dinnameva
P1.72M1.71 ādiyatīti dinnādāyī .Cittenapi dinnameva paṭikaṅkhatīti dinnapāṭikaṅkhī .
Thenetīti theno .
Na thenena athenena .
Athenattāyeva sucibhūtena .
Attanāti attabhāvena .
Athenaṃ sucibhūtaṃ attānaṃ katvā viharatīti vuttaṃ hoti .
Sesaṃ paṭhamasikkhāpade vuttanayeneva yojetabbaṃ .
Yathā ca idha , evaṃ sabbattha .
Abrahmacariyan ti aseṭṭhacariyaṃ .
Brahmaṃ seṭṭhaṃ ācāraṃ caratīti brahmacārī .
Ārācārīti abrahmacariyato dūracārī .
Methunāti rāgapariyuṭṭhānavasena sadisattā methunakāti laddhavohārehi paṭisevitabbato methunāti saṅkhyaṃ gatā asaddhammā .
Gāmadhammāti gāmavāsīnaṃ dhammā .
9. Musāvādaṃ pahāyāti ettha musāti visaṃvādanapurekkhārassa atthabhañjanako vacīpayogo kāyapayogo , vā visaṃvādanādhippāyena panassa paravisaṃvādakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo .
Aparo nayo ,‘ musā ’ ti abhūtaṃ atacchaṃ vatthu .
‘ Vādo ’ ti tassa bhūtato tacchato viññāpanaṃ .
Lakkhaṇato pana atathaṃ vatthuṃ tathato paraṃ viññāpetukāmassa tathāviññattisamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo .
So yamatthaṃ bhañjati , tassa appatāya appasāvajjo , mahantatāya mahāsāvajjo .
Api ca gahaṭṭhānaṃ attano santakaṃ adātukāmatāya natthītiādinayappavatto appasāvajjo , sakkhinā hutvā atthabhañjanatthaṃ vutto mahāsāvajjo , pabbajitānaṃ appakampi telaṃ vā sappiṃ vā labhitvā hasādhippāyena –
‘‘ ajja gāme telaṃ nadī maññe sandatī ’’ ti pūraṇakathānayena
V1.68 pavatto appasāvajjo , adiṭṭhaṃyeva pana diṭṭhantiādinā nayena vadantānaṃ mahāsāvajjo .Tassa cattāro sambhārā honti – atathaṃ vatthu , visaṃvādanacittaṃ , tajjo vāyāmo , parassa tadatthavijānananti .
Eko payogo sāhatthikova .
So kāyena vā kāyapaṭibaddhena vā vācāya
P1.73 vā paravisaṃvādanakiriyākaraṇena daṭṭhabbo .Tāya ce kiriyāya paro tamatthaṃ jānāti , ayaṃ kiriyasamuṭṭhāpikacetanākkhaṇeyeva musāvādakammunā bajjhati .
Yasmā
M1.72 pana yathā kāyakāyapaṭibaddhavācāhi paraṃ visaṃvādeti , tathā ‘‘ idamassa bhaṇāhī ’’ ti āṇāpentopi paṇṇaṃ likhitvā purato nissajjantopi ,‘‘ ayamattho evaṃ daṭṭhabbo ’’ ti kuḍḍādīsu likhitvā ṭhapentopi .Tasmā ettha āṇattikanissaggiyathāvarāpi payogā yujjanti , aṭṭhakathāsu pana anāgatattā vīmaṃsitvā gahetabbā .
Saccaṃ vadatīti saccavādī .
Saccena saccaṃ sandahati ghaṭetīti saccasandho .
Na antarantarā musā vadatīti attho .
Yo hi puriso kadāci musā vadati , kadāci saccaṃ , tassa musāvādena antaritattā saccaṃ saccena na ghaṭīyati ;
tasmā so na saccasandho .
Ayaṃ pana na tādiso , jīvitahetupi musā avatvā saccena saccaṃ sandahati yevāti saccasandho .
Thetoti thiro thirakathoti attho .
Eko hi puggalo haliddirāgo viya , thusarāsimhi nikhātakhāṇu viya , assapiṭṭhe ṭhapitakumbhaṇḍamiva ca na thirakatho hoti , eko pāsāṇalekhā viya , indakhīlo viya ca thirakatho hoti , asinā sīsaṃ chindantepi dve kathā na katheti , ayaṃ vuccati theto .
Paccayikoti pattiyāyitabbako , saddhāyitabbakoti attho .
Ekacco hi puggalo na paccayiko hoti ,‘‘ idaṃ kena vuttaṃ , asukenā ’’ ti vutte ‘‘ mā tassa vacanaṃ saddahathā ’’ ti vattabbataṃ āpajjati .
Eko paccayiko hoti ,‘‘ idaṃ kena vuttaṃ , asukenā ’’ ti vutte ‘‘ yadi tena vuttaṃ , idameva pamāṇaṃ , idāni upaparikkhitabbaṃ natthi , evameva idan ’’ ti vattabbataṃ āpajjati , ayaṃ vuccati paccayiko .
Avisaṃvādako lokassāti tāya saccavāditāya lokaṃ na visaṃvādetīti attho .
Pisuṇaṃ
V1.69 vācaṃ pahāyātiādīsu yāya vācāya yassa taṃ vācaṃP1.74 bhāsati , tassa hadaye attano piyabhāvaṃ , parassa ca suññabhāvaṃ karoti , sā pisuṇā vācā .Yāya pana attānampi parampi pharusaṃ karoti , yā vācā sayampi pharusā , neva kaṇṇasukhā na hadayaṅgamā , ayaṃ pharusā vācā .
Yena
M1.73 samphaṃ palapati niratthakaṃ , so samphappalāpo .Tesaṃ mūlabhūtā cetanāpi pisuṇavācādināmeva labhati , sā eva ca idhādhippetāti .
Tattha saṃkiliṭṭhacittassa paresaṃ vā bhedāya attano piyakamyatāya vā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā pisuṇavācā .
Sā yassa bhedaṃ karoti , tassa appaguṇatāya appasāvajjā , mahāguṇatāya mahāsāvajjā .
Tassā cattāro sambhārā – bhinditabbo paro ,‘‘ iti ime nānā bhavissanti , vinā bhavissantī ’’ ti bhedapurekkhāratā vā ,‘‘ iti ahaṃ piyo bhavissāmi vissāsiko ’’ ti piyakamyatā vā , tajjo vāyāmo , tassa tadatthavijānananti .
Imesaṃ bhedāyāti , yesaṃ itoti vuttānaṃ santike sutaṃ tesaṃ bhedāya .
Bhinnānaṃ vā sandhātāti dvinnaṃ mittānaṃ vā samānupajjhāyakādīnaṃ vā kenacideva kāraṇena bhinnānaṃ ekamekaṃ upasaṅkamitvā ‘‘ tumhākaṃ īdise kule jātānaṃ evaṃ bahussutānaṃ idaṃ na yuttan ’’ tiādīni vatvā sandhānaṃ kattā anukattā .
Anuppadātāti sandhānānuppadātā .
Dve jane samagge disvā –
‘‘ tumhākaṃ evarūpe kule jātānaṃ evarūpehi guṇehi samannāgatānaṃ anucchavikametan ’’ tiādīni vatvā daḷhīkammaṃ kattāti attho .
Samaggo ārāmo assāti samaggārāmo .
Yattha samaggā natthi , tattha vasitumpi na icchatīti attho .
Samaggarāmotipi pāḷi , ayamevettha attho .
Samaggaratoti samaggesu rato , te pahāya aññattha gantumpi na icchatīti attho .
Samagge disvāpi sutvāpi nandatīti samagganandī , samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitāti yā vācā satte samaggeyeva karoti
P1.75 , taṃ sāmaggiguṇaparidīpikameva vācaṃ bhāsati , na itaranti .Parassa
V1.70 mammacchedakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā ekantapharusacetanā pharusāvācā .Tassā āvibhāvatthamidaṃ vatthu – eko kira dārako mātuvacanaṃ anādiyitvā araññaṃ gacchati , taṃ mātā nivattetumasakkontī –
‘‘ caṇḍā taṃ mahiṃsī anubandhatū ’’ ti akkosi .
Athassa tatheva araññe mahiṃsī
M1.74 uṭṭhāsi .Dārako ‘‘ yaṃ mama mātā mukhena kathesi , taṃ mā hotu , yaṃ cittena cintesi taṃ hotū ’’ ti , saccakiriyamakāsi .
Mahiṃsī tattheva baddhā viya aṭṭhāsi .
Evaṃ mammacchedakopi payogo cittasaṇhatāya na pharusā vācā hoti .
Mātāpitaro hi kadāci puttake evaṃ vadanti –
‘‘ corā vo khaṇḍākhaṇḍaṃ karontū ’’ ti , uppalapattampi ca nesaṃ upari patantaṃ na icchanti .
Ācariyupajjhāyā ca kadāci nissitake evaṃ vadanti –
‘‘ kiṃ ime ahirīkā anottappino caranti , niddhamatha ne ’’ ti , atha ca nesaṃ āgamādhigamasampattiṃ icchanti .
Yathā ca cittasaṇhatāya pharusā vācā na hoti , evaṃ vacanasaṇhatāya apharusā vācā na hoti .
Na hi mārāpetukāmassa –
‘‘ imaṃ sukhaṃ sayāpethā ’’ ti vacanaṃ apharusā vācā hoti , cittapharusatāya panesā pharusā vācāva .
Sā yaṃ sandhāya pavattitā , tassa appaguṇatāya appasāvajjā , mahāguṇatāya mahāsāvajjā .
Tassā tayo sambhārā – akkositabbo paro , kupitacittaṃ , akkosanāti .
Nelāti elaṃ vuccati doso , nāssā elanti nelā , niddosāti attho .
‘‘ Nelaṅgo setapacchādo ’’ ti ,( udā .65) ettha vuttanelaṃ viya .
Kaṇṇasukhāti byañjanamadhuratāya kaṇṇānaṃ sukhā , sūcivijjhanaṃ viya kaṇṇasūlaṃ na janeti .
Atthamadhuratāya sakalasarīre kopaṃ ajanetvā pemaṃ janetīti pemanīyā .
Hadayaṃ gacchati , appaṭihaññamānā sukhena cittaṃ pavisatīti hadayaṅgamā .
Guṇaparipuṇṇatāya pure bhavāti porī pure saṃvaḍḍhanārī
P1.76 viya sukumārātipi porī .Purassa esātipi porī .
Nagaravāsīnaṃ kathāti attho .
Nagaravāsino hi yuttakathā honti .
Pitimattaṃ pitāti vadanti , bhātimattaṃ bhātāti vadanti , mātimattaṃ mātāti vadanti .
Evarūpī kathā bahuno janassa kantā hotīti bahujanakantā .
Kantabhāveneva bahuno janassa manāpā cittavuḍḍhikarāti bahujanamanāpā .
Anatthaviññāpikā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā akusalacetanā samphappalāpo .
So āsevanamandatāya appasāvajjo , āsevanamahantatāya mahāsāvajjo , tassa dve sambhārā – bhāratayuddhasītāharaṇādiniratthakakathāpurekkhāratā , tathārūpī kathā kathanañca .
Kālena
M1.75 vadatīti kālavādī vattabbayuttakālaṃ sallakkhetvā vadatīti attho .Bhūtaṃ tathaṃ tacchaṃ
V1.71 sabhāvameva vadatīti bhūtavādī .Diṭṭhadhammikasamparāyikatthasannissitameva katvā vadatīti atthavādī .
Navalokuttaradhammasannissitaṃ katvā vadatīti dhammavādī saṃvaravinayapahānavinayasannissitaṃ katvā vadatīti vinayavādī .
Nidhānaṃ vuccati ṭhapanokāso , nidhānamassā atthīti nidhānavatī .
Hadaye nidhātabbayuttakaṃ vācaṃ bhāsitāti attho .
Kālenāti evarūpiṃ bhāsamānopi ca –
‘‘ ahaṃ nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsissāmī ’’ ti na akālena bhāsati , yuttakālaṃ pana apekkhitvāva bhāsatīti attho .
Sāpadesan ti saupamaṃ , sakāraṇanti attho .
Pariyantavatin ti paricchedaṃ dassetvā yathāssā paricchedo paññāyati , evaṃ bhāsatīti attho .
Atthasaṃhitan ti
P1.77 anekehipi nayehi vibhajantena pariyādātuṃ asakkuṇeyyatāya atthasampannaṃ bhāsati .Yaṃ vā so atthavādī atthaṃ vadati , tena atthena sahitattā atthasaṃhitaṃ vācaṃ bhāsati , na aññaṃ nikkhipitvā aññaṃ bhāsatīti vuttaṃ hoti .
10. Bījagāmabhūtagāmasamārambhāti mūlabījaṃ khandhabījaṃ phaḷubījaṃ aggabījaṃ bījabījanti pañcavidhassa bījagāmassa ceva , yassa kassaci nīlatiṇarukkhādikassa bhūtagāmassa ca samārambhā , chedanabhedanapacanādibhāvena vikopanā paṭiviratoti attho .
Ekabhattikoti pātarāsabhattaṃ sāyamāsabhattanti dve bhattāni , tesu pātarāsabhattaṃ antomajjhanhikena paricchinnaṃ , itaraṃ majjhanhikato uddhaṃ anto aruṇena .
Tasmā antomajjhanhike dasakkhattuṃ bhuñjamānopi ekabhattikova hoti .
Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ ekabhattiko ’’ ti .
Rattiyā bhojanaṃ ratti , tato uparatoti rattūparato .
Atikkante majjhanhike yāva sūriyatthaṅgamanā bhojanaṃ vikālabhojanaṃ nāma .
Tato viratattā virato vikālabhojanā .
Kadā virato ?
Anomānadītīre pabbajitadivasato paṭṭhāya .
Sāsanassa ananulomattā visūkaṃ paṭāṇībhūtaṃ dassananti visūkadassanaṃ .
Attanā naccananaccāpanādivasena naccā ca gītā ca vāditā ca antamaso
M1.76 mayūranaccādivasenapi pavattānaṃ naccādīnaṃ visūkabhūtā dassanā cāti naccagītavāditavisūkadassanā .Naccādīni hi attanā
V1.72 payojetuṃ vā parehi payojāpetuṃ vā payuttāni passituṃ vā neva bhikkhūnaṃ na bhikkhunīnañca vaṭṭanti .Mālādīsu mālāti yaṃ kiñci pupphaṃ .
Gandhan ti yaṃ kiñci gandhajātaṃ .
Vilepanan ti chavirāgakaraṇaṃ .
Tattha piḷandhanto dhāreti nāma , ūnaṭṭhānaṃ pūrento maṇḍeti nāma , gandhavasena chavirāgavasena ca sādiyanto vibhūseti nāma .
Ṭhānaṃ vuccati kāraṇaṃ .
Tasmā yāya
P1.78 dussīlyacetanāya tāni mālādhāraṇādīni mahājano karoti , tato paṭiviratoti attho .Uccāsayanaṃ vuccati pamāṇātikkantaṃ .
Mahāsayanan ti akappiyapaccattharaṇaṃ .
Tato viratoti attho .
Jātarūpan ti suvaṇṇaṃ .
Rajatan ti kahāpaṇo , lohamāsako , jatumāsako , dārumāsakoti ye vohāraṃ gacchanti .
Tassa ubhayassāpi paṭiggahaṇā paṭivirato , neva naṃ uggaṇhāti , na uggaṇhāpeti , na upanikkhittaṃ sādiyatīti attho .
Āmakadhaññapaṭiggahaṇāti , sālivīhiyavagodhūmakaṅguvarakakudrūsakasaṅkhātassa sattavidhassāpi āmakadhaññassa paṭiggahaṇā .
Na kevalañca etesaṃ paṭiggahaṇameva , āmasanampi bhikkhūnaṃ na vaṭṭatiyeva .
Āmakamaṃsapaṭiggahaṇāti ettha aññatra odissa anuññātā āmakamaṃsamacchānaṃ paṭiggahaṇameva bhikkhūnaṃ na vaṭṭati , no āmasanaṃ .
Itthikumārikapaṭiggahaṇāti ettha itthīti purisantaragatā , itarā kumārikā nāma , tāsaṃ paṭiggahaṇampi āmasanampi akappiyameva .
Dāsidāsapaṭiggahaṇāti ettha dāsidāsavaseneva tesaṃ paṭiggahaṇaṃ na vaṭṭati .
‘‘ Kappiyakārakaṃ dammi , ārāmikaṃ dammī ’’ ti evaṃ vutte pana vaṭṭati .
Ajeḷakādīsu khettavatthupariyosānesu kappiyākappiyanayo vinayavasena upaparikkhitabbo .
Tattha khettaṃ nāma yasmiṃ pubbaṇṇaṃ ruhati .
Vatthu nāma yasmiṃ aparaṇṇaṃ ruhati .
Yattha vā ubhayampi ruhati , taṃ khettaṃ .
Tadatthāya
M1.77 akatabhūmibhāgo vatthu .Khettavatthusīsena cettha vāpitaḷākādīnipi saṅgahitāneva .
Dūteyyaṃ
V1.73 vuccati dūtakammaṃ , gihīnaṃ pahitaṃ paṇṇaṃ vā sāsanaṃ vā gahetvā tattha tattha gamanaṃ .Pahiṇagamanaṃ vuccati gharā gharaṃ pesitassa khuddakagamanaṃ .
Anuyogo nāma tadubhayakaraṇaṃ .
Tasmā dūteyyapahiṇagamanānaṃ anuyogāti .
Evamettha attho veditabbo .
Kayavikkayāti kayā ca vikkayā ca .
Tulākūṭādīsu
P1.79 kūṭan ti vañcanaṃ .Tattha tulākūṭaṃ nāma rūpakūṭaṃ aṅgakūṭaṃ , gahaṇakūṭaṃ , paṭicchannakūṭanti catubbidhaṃ hoti .
Tattha rūpakūṭaṃ nāma dve tulā samarūpā katvā gaṇhanto mahatiyā gaṇhāti , dadanto khuddikāya deti .
Aṅgakūṭaṃ nāma gaṇhanto pacchābhāge hatthena tulaṃ akkamati , dadanto pubbabhāge .
Gahaṇakūṭaṃ nāma gaṇhanto mūle rajjuṃ gaṇhāti , dadanto agge .
Paṭicchannakūṭaṃ nāma tulaṃ susiraṃ katvā anto ayacuṇṇaṃ pakkhipitvā gaṇhanto taṃ pacchābhāge karoti , dadanto aggabhāge .
Kaṃso vuccati suvaṇṇapāti , tāya vañcanaṃ kaṃsakūṭaṃ .
Kathaṃ ?
Ekaṃ suvaṇṇapātiṃ katvā aññā dve tisso lohapātiyo suvaṇṇavaṇṇe karoti , tato janapadaṃ gantvā kiñcideva aḍḍhaṃ kulaṃ pavisitvā –
‘‘ suvaṇṇabhājanāni kiṇathā ’’ ti vatvā agghe pucchite samagghataraṃ dātukāmā honti .
Tato tehi –
‘‘ kathaṃ imesaṃ suvaṇṇabhāvo jānitabbo ’’ ti vutte ,‘‘ vīmaṃsitvā gaṇhathā ’’ ti suvaṇṇapātiṃ pāsāṇe ghaṃsitvā sabbā pātiyo datvā gacchati .
Mānakūṭaṃ nāma hadayabhedasikhābhedarajjubhedavasena tividhaṃ hoti .
Tattha hadayabhedo sappitelādiminanakāle labbhati .
Tāni hi gaṇhanto heṭṭhāchiddena mānena –
‘‘ saṇikaṃ āsiñcā ’’ ti vatvā antobhājane bahuṃ paggharāpetvā gaṇhāti , dadanto chiddaṃ pidhāya sīghaṃ pūretvā deti .
Sikhābhedo tilataṇḍulādiminanakāle labbhati .
Tāni hi gaṇhanto saṇikaṃ sikhaṃ ussāpetvā gaṇhāti , dadanto vegena pūretvā sikhaṃ chindanto deti .
Rajjubhedo
M1.78 khettavatthuminanakāle labbhati .Lañjaṃ alabhantā hi khettaṃ amahantampi mahantaṃ katvā minanti .
Ukkoṭanādīsu ukkoṭanan ti assāmike sāmike kātuṃ lañjaggahaṇaṃ .
Vañcanan ti tehi tehi upāyehi paresaṃ vañcanaṃ .
Tatridamekaṃ vatthu – eko kira luddako migañca migapotakañca gahetvā
V1.74 āgacchatiP1.80 , tameko dhutto –‘‘ kiṃ bho , migo agghati , kiṃ migapotako ’’ ti āha .
‘‘ Migo dve kahāpaṇe , migapotako ekan ’’ ti ca vutte ekaṃ kahāpaṇaṃ datvā migapotakaṃ gahetvā thokaṃ gantvā nivatto –
‘‘ na me bho , migapotakena attho , migaṃ me dehī ’’ ti āha .
Tena hi – dve kahāpaṇe dehīti .
So āha –
‘‘ nanu te bho , mayā paṭhamaṃ eko kahāpaṇo dinno ’’ ti ?
‘‘ Āma , dinno ’’ ti .
‘‘ Idaṃ migapotakaṃ gaṇha , evaṃ so ca kahāpaṇo , ayañca kahāpaṇagghanako migapotakoti dve kahāpaṇā bhavissantī ’’ ti .
So ‘‘ kāraṇaṃ vadatī ’’ ti sallakkhetvā migapotakaṃ gahetvā migaṃ adāsīti .
Nikatīti yogavasena vā māyāvasena vā apāmaṅgaṃ pāmaṅganti , amaṇiṃ maṇinti , asuvaṇṇaṃ suvaṇṇanti katvā patirūpakena vañcanaṃ .
Sāciyogoti kuṭilayogo , etesaṃyeva ukkoṭanādīnametaṃ nāmaṃ .
Tasmā – ukkoṭanasāciyogo , vañcanasāciyogo , nikatisāciyogoti , evamettha attho daṭṭhabbo .
Keci aññaṃ dassetvā aññassa parivattanaṃ sāciyogoti vadanti .
Taṃ pana vañcaneneva saṅgahitaṃ .
Chedanādīsu chedanan ti hatthacchedanādi .
Vadhoti māraṇaṃ .
Bandhoti rajjubandhanādīhi bandhanaṃ .
Viparāmosoti himaviparāmoso , gumbaviparāmosoti duvidho .
Yaṃ himapātasamaye himena paṭicchannā hutvā maggappaṭipannaṃ janaṃ musanti , ayaṃ himaviparāmoso .
Yaṃ gumbādīhi paṭicchannā musanti , ayaṃ gumbaviparāmoso .
Ālopo vuccati gāmanigamādīnaṃ vilopakaraṇaṃ .
Sahasākāroti sāhasikakiriyā .
Gehaṃ pavisitvā manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā icchitabhaṇḍānaṃ gahaṇaṃ .
Evametasmā chedana … pe … sahasākārā paṭivirato samaṇo gotamoti .
Iti vā hi , bhikkhave , puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyyāti .
Ettāvatā cūḷasīlaṃ niṭṭhitaṃ hoti .
Majjhimasīlavaṇṇanā
11. Idāni
P1.81M1.79 majjhimasīlaṃ vitthārento ‘‘ yathā vā paneke bhonto ’’ tiādimāha .Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā .
Saddhādeyyānīti kammañca phalañca idhalokañca paralokañca saddahitvā dinnāni .
‘ Ayaṃ me ñātī ’ ti vā ,‘ mitto ’ ti vā , idaṃ paṭikarissati , idaṃ vā tena katapubbanti vā , evaṃ na dinnānīti attho .
Evaṃ dinnāni hi na saddhādeyyāni nāma honti
V1.75 .Bhojanānīti desanāsīsamattametaṃ , atthato pana saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā cīvarāni pārupitvā senāsanāni sevamānā gilānabhesajjaṃ paribhuñjamānāti sabbametaṃ vuttameva hoti .
Seyyathidan ti nipāto .
Tassattho katamo so bījagāmabhūtagāmo , yassa samārambhaṃ anuyuttā viharantīti .
Tato taṃ dassento mūlabījan tiādimāha .
Tattha mūlabījaṃ nāma haliddi , siṅgiveraṃ , vacā , vacattaṃ , ativisā , kaṭukarohiṇī , usīraṃ , bhaddamuttakanti evamādi .
Khandhabījaṃ nāma assattho , nigrodho , pilakkho , udumbaro , kacchako , kapitthanoti evamādi .
Phaḷubījaṃ nāma ucchu , naḷo , veḷūti evamādi .
Aggabījaṃ nāma ajjakaṃ , phaṇijjakaṃ , hiriveranti evamādi .
Bījabījaṃ nāma pubbaṇṇaṃ aparaṇṇanti evamādi .
Sabbañhetaṃ rukkhato viyojitaṃ viruhanasamatthameva ‘‘ bījagāmo ’’ ti vuccati .
Rukkhato pana aviyojitaṃ asukkhaṃ ‘‘ bhūtagāmo ’’ ti vuccati .
Tattha bhūtagāmasamārambho pācittiyavatthu , bījagāmasamārambho dukkaṭavatthūti veditabbo .
12. Sannidhikāraparibhogan ti sannidhikatassa paribhogaṃ .
Tattha duvidhā kathā , vinayavasena ca sallekhavasena ca .
Vinayavasena tāva yaṃ kiñci annaṃ ajja paṭiggahitaṃ aparajju sannidhikārakaṃ hoti , tassa paribhoge pācittiyaṃ
P1.82 .Attanā laddhaṃ pana sāmaṇerānaṃ datvā , tehi laddhaṃ ṭhapāpetvā dutiyadivase bhuñjituṃ vaṭṭati , sallekho pana na hoti .
Pānasannidhimhi pi eseva nayo .
Tattha pānaṃ nāma ambapānādīni aṭṭha pānāni , yāni ca tesaṃ anulomāni .
Tesaṃ vinicchayo samantapāsādikāyaṃ vutto .
Vatthasannidhimhi
M1.80 anadhiṭṭhitaṃ avikappitaṃ sannidhi ca hoti , sallekhañca kopeti , ayaṃ pariyāyakathā .Nippariyāyato pana ticīvarasantuṭṭhena bhavitabbaṃ , catutthaṃ labhitvā aññassa dātabbaṃ .
Sace yassa kassaci dātuṃ na sakkoti , yassa pana dātukāmo hoti , so uddesatthāya vā paripucchatthāya vā gato , āgatamatte dātabbaṃ , adātuṃ na vaṭṭati .
Cīvare pana appahonte satiyā paccāsāya anuññātakālaṃ ṭhapetuṃ vaṭṭati .
Sūcisuttacīvarakārakānaṃ alābhena tato parampi vinayakammaṃ katvā ṭhapetuṃ vaṭṭati .
‘‘ Imasmiṃ jiṇṇe puna īdisaṃ kuto labhissāmī ’’ ti pana ṭhapetuṃ na vaṭṭati , sannidhi ca hoti , sallekhañca kopeti .
Yānasannidhimhi
V1.76 yānaṃ nāma vayhaṃ , ratho , sakaṭaṃ , sandamānikā , sivikā , pāṭaṅkīti ;netaṃ pabbajitassa yānaṃ .
Upāhanā pana pabbajitassa yānaṃyeva .
Ekabhikkhussa hi eko araññatthāya , eko dhotapādakatthāyāti , ukkaṃsato dve upāhanasaṅghāṭā vaṭṭanti .
Tatiyaṃ labhitvā aññassa dātabbo .
‘‘ Imasmiṃ jiṇṇe aññaṃ kuto labhissāmī ’’ ti hi ṭhapetuṃ na vaṭṭati , sannidhi ca hoti , sallekhañca kopeti .
Sayanasannidhimhi sayananti mañco .
Ekassa bhikkhuno eko gabbhe , eko divāṭhāneti ukkaṃsato dve mañcā vaṭṭanti .
Tato uttari labhitvā aññassa bhikkhuno vā gaṇassa vā dātabbo ;
adātuṃ na vaṭṭati .
Sannidhi ca hoti , sallekhañca kopeti .
Gandhasannidhimhi bhikkhuno kaṇḍukacchuchavidosādiābādhe
P1.83 sati gandhā vaṭṭanti .Te gandhe āharāpetvā tasmiṃ roge vūpasante aññesaṃ vā ābādhikānaṃ dātabbā , dvāre pañcaṅguligharadhūpanādīsu vā upanetabbā .
‘‘ Puna roge sati bhavissantī ’’ ti pana ṭhapetuṃ na vaṭṭati , sannidhi ca hoti , sallekhañca kopeti .
Āmisan ti vuttāvasesaṃ daṭṭhabbaṃ .
Seyyathidaṃ , idhekacco bhikkhu –
‘‘ tathārūpe kāle upakārāya bhavissatī ’’ ti tilataṇḍulamuggamāsanāḷikeraloṇamacchamaṃsavallūrasappitelaguḷabhājanādīni āharāpetvā ṭhapeti .
So vassakāle kālasseva sāmaṇerehi yāguṃ pacāpetvā paribhuñjitvā ‘‘ sāmaṇera , udakakaddame dukkhaṃ gāmaṃ pavisituṃ , gaccha asukaṃ kulaṃ
M1.81 gantvā mayhaṃ vihāre nisinnabhāvaṃ ārocehi ;asukakulato dadhiādīni āharā ’’ ti peseti .
Bhikkhūhi –
‘‘ kiṃ , bhante , gāmaṃ pavisissathā ’’ ti vuttepi ,‘‘ duppaveso , āvuso , idāni gāmo ’’ ti vadati .
Te –
‘‘ hotu , bhante , acchatha tumhe , mayaṃ bhikkhaṃ pariyesitvā āharissāmā ’’ ti gacchanti .
Atha sāmaṇeropi dadhiādīni āharitvā bhattañca byañjanañca sampādetvā upaneti , taṃ bhuñjantasseva upaṭṭhākā bhattaṃ pahiṇanti , tatopi manāpaṃ manāpaṃ bhuñjati .
Atha bhikkhū piṇḍapātaṃ gahetvā āgacchanti , tatopi manāpaṃ manāpaṃ gīvāyāmakaṃ bhuñjatiyeva .
Evaṃ catumāsampi vītināmeti .
Ayaṃ vuccati –
‘‘ bhikkhu muṇḍakuṭumbikajīvikaṃ jīvati , na samaṇajīvikan ’’ ti .
Evarūpo āmisasannidhi nāma hoti .
Bhikkhuno pana vasanaṭṭhāne ekā taṇḍulanāḷi , eko guḷapiṇḍo , catubhāgamattaṃ sappīti ettakaṃ nidhetuṃ vaṭṭati , akāle sampattacorānaṃ atthāya .
Te hi ettakampi āmisapaṭisanthāraṃ alabhantā
V1.77 jīvitāpi voropeyyuṃ , tasmā sace ettakaṃ natthi , āharāpetvāpiP1.84 ṭhapetuṃ vaṭṭati .Aphāsukakāle ca yadettha kappiyaṃ , taṃ attanāpi paribhuñjituṃ vaṭṭati .
Kappiyakuṭiyaṃ pana bahuṃ ṭhapentassāpi sannidhi nāma natthi .
Tathāgatassa pana taṇḍulanāḷiādīsu vā yaṃ kiñci caturatanamattaṃ vā pilotikakhaṇḍaṃ ‘‘ idaṃ me ajja vā sve vā bhavissatī ’’ ti ṭhapitaṃ nāma natthi .
13. Visūkadassanesu naccaṃ nāma yaṃ kiñci naccaṃ , taṃ maggaṃ gacchantenāpi gīvaṃ pasāretvā daṭṭhuṃ na vaṭṭati .
Vitthāravinicchayo panettha samantapāsādikāyaṃ vuttanayeneva veditabbo .
Yathā cettha , evaṃ sabbesu sikkhāpadapaṭisaṃyuttesu suttapadesu .
Ito parañhi ettakampi avatvā tattha tattha payojanamattameva vaṇṇayissāmāti .
Pekkhan ti naṭasamajjaṃ .
Akkhānan ti bhāratayujjhanādikaṃ .
Yasmiṃ ṭhāne kathīyati , tattha gantumpi na vaṭṭati .
Pāṇissaran ti kaṃsatāḷaṃ , pāṇitāḷantipi vadanti .
Vetāḷan ti ghanatāḷaṃ , mantena matasarīruṭṭhāpanantipi eke .
Kumbhathūṇan ti caturassaambaṇakatāḷaṃ , kumbhasaddantipi eke .
Sobhanakan ti naṭānaṃ
M1.82 abbhokkiraṇaṃ , sobhanakaraṃ vā , paṭibhānacittanti vuttaṃ hoti .Caṇḍālan ti ayoguḷakīḷā , caṇḍālānaṃ sāṇadhovanakīḷātipi vadanti .
Vaṃsan ti veḷuṃ ussāpetvā kīḷanaṃ .
Dhovanan ti aṭṭhidhovanaṃ , ekaccesu kira janapadesu kālaṅkate ñātake na jhāpenti , nikhaṇitvā ṭhapenti .
Atha nesaṃ pūtibhūtaṃ kāyaṃ ñatvā nīharitvā aṭṭhīni dhovitvā gandhehi makkhetvā ṭhapenti .
Te nakkhattakāle ekasmiṃ ṭhāne aṭṭhīni ṭhapetvā ekasmiṃ ṭhāne surādīni ṭhapetvā rodantā paridevantā suraṃ pivanti .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ atthi , bhikkhave
P1.85 , dakkhiṇesu janapadesu aṭṭhidhovanaṃ nāma , tattha hoti annampi pānampi khajjampi bhojjampi leyyampi peyyampi naccampi gītampi vāditampi .Atthetaṃ , bhikkhave , dhovanaṃ , netaṃ natthīti vadāmī ’’ ti ( a . ni .10.107).
Ekacce pana indajālena aṭṭhidhovanaṃ dhovanantipi vadanti .
Hatthiyuddhādīsu bhikkhuno neva hatthiādīhi saddhiṃ yujjhituṃ , na te yujjhāpetuṃ , na yujjhante daṭṭhuṃ vaṭṭati .
Nibbuddhan ti mallayuddhaṃ .
Uyyodhikan ti yattha sampahāro dissati .
Balaggan ti balagaṇanaṭṭhānaṃ .
Senābyūhan ti senāniveso , sakaṭabyūhādivasena senāya nivesanaṃ .
Anīkadassanan ti –
‘‘ tayo hatthī pacchimaṃ hatthānīkan ’’ tiādinā ( pāci .324) nayena vuttassa anīkassa dassanaṃ .
14. Pamādo
V1.78 ettha tiṭṭhatīti pamādaṭṭhānaṃ .Jūtañca taṃ pamādaṭṭhānañcāti jūtappamādaṭṭhānaṃ .
Ekekāya pantiyā aṭṭha aṭṭha padāni assāti aṭṭhapadaṃ dasapadepi eseva nayo .
Ākāsan ti aṭṭhapadadasapadesu viya ākāseyeva kīḷanaṃ .
Parihārapathan ti bhūmiyaṃ nānāpathamaṇḍalaṃ katvā tattha tattha pariharitabbaṃ , pathaṃ pariharantānaṃ kīḷanaṃ .
Santikan ti santikakīḷanaṃ .
Ekajjhaṃ ṭhapitā sāriyo vā sakkharāyo vā acālentā nakheneva apanenti ca upanenti ca , sace tattha kāci calati , parājayo hoti , evarūpāya kīḷāyetaṃ adhivacanaṃ .
Khalikan ti jūtaphalake pāsakakīḷanaṃ .
Ghaṭikā vuccati dīghadaṇḍakena rassadaṇḍakaṃ paharaṇakīḷanaṃ .
Salākahatthan ti lākhāya vā mañjiṭṭhikāya vā piṭṭhodakena vā salākahatthaṃ
P1.86 temetvā –‘‘ kiṃ
M1.83 hotū ’’ ti bhūmiyaṃ vā bhittiyaṃ vā taṃ paharitvā hatthiassādirūpadassanakīḷanaṃ .Akkhan ti guḷakīḷā .
Paṅgacīraṃ vuccati paṇṇanāḷikaṃ , taṃ dhamantā kīḷanti .
Vaṅkakan ti gāmadārakānaṃ kīḷanakaṃ khuddakanaṅgalaṃ .
Mokkhacikā vuccati samparivattanakīḷā , ākāse vā daṇḍakaṃ gahetvā bhūmiyaṃ vā sīsaṃ ṭhapetvā heṭṭhupariyabhāvena parivattanakīḷāti vuttaṃ hoti .
Ciṅgulikaṃ vuccati tālapaṇṇādīhi kataṃ vātappahārena paribbhamanacakkaṃ .
Pattāḷhakaṃ vuccati paṇṇanāḷikā .
Tāya vālukādīni minantā kīḷanti .
Rathakan ti khuddakarathaṃ .
Dhanukan ti khuddakadhanumeva .
Akkharikā vuccati ākāse vā piṭṭhiyaṃ vā akkharajānanakīḷā .
Manesikā nāma manasā cintitajānanakīḷā .
Yathāvajjaṃ nāma kāṇakuṇikhujjādīnaṃ yaṃ yaṃ vajjaṃ , taṃ taṃ payojetvā dassanakīḷā .
15. Āsandin ti pamāṇātikkantāsanaṃ .
Anuyuttā viharantīti idaṃ apekkhitvā pana sabbapadesu upayogavacanaṃ kataṃ .
Pallaṅkoti pādesu vāḷarūpāni ṭhapetvā kato .
Gonakoti dīghalomako mahākojavo , caturaṅgulādhikāni kira tassa lomāni .
Cittakan ti vānavicittaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ .
Paṭikāti uṇṇāmayo setattharaṇo .
Paṭalikāti
P1.87 ghanapupphako uṇṇāmayattharaṇo .Yo āmalakapattotipi vuccati .
Tūlikāti tiṇṇaṃ tūlānaṃ aññatarapuṇṇā tūlikā .
Vikatikāti sīhabyagghādirūpavicitro uṇṇāmayattharaṇo .
Uddalomīti ubhayatodasaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ , keci ‘‘ ekatouggatapupphan ’’ ti vadanti .
Ekantalomīti ekatodasaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ .
Keci ‘‘ ubhatouggatapupphan ’’ ti vadanti .
Kaṭṭissan ti ratanaparisibbitaṃ koseyyakaṭṭissamayapaccattharaṇaṃ .
Koseyyan ti ratanaparisibbitameva kosiyasuttamayapaccattharaṇaṃ .
Suddhakoseyyaṃ pana vaṭṭatīti vinaye vuttaṃ .
Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ ṭhapetvā tūlikaṃ sabbāneva gonakādīni ratanaparisibbitāni na vaṭṭantī ’’ ti vuttaṃ .
Kuttakan ti soḷasannaṃ nāṭakitthīnaṃ ṭhatvā naccanayoggaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ .
Hatthattharaṃ assattharan ti
V1.79 hatthiassapiṭṭhīsu attharaṇaattharakāyeva .Rathattharepi eseva nayo .
Ajinappaveṇīti ajinacammehi mañcappamāṇena sibbitvā katā
M1.84 paveṇī .Kadalīmigapavarapaccattharaṇan ti kadalīmigacammaṃ nāma atthi , tena kataṃ pavarapaccattharaṇaṃ ;
uttamapaccattharaṇanti attho .
Taṃ kira setavatthassa upari kadalīmigacammaṃ pattharitvā sibbetvā karonti .
Sauttaracchadan ti saha uttaracchadena , uparibaddhena rattavitānena saddhinti attho .
Setavitānampi heṭṭhā akappiyapaccattharaṇe sati na vaṭṭati , asati pana vaṭṭati .
Ubhatolohitakūpadhānan ti sīsūpadhānañca pādūpadhānañcāti
P1.88 mañcassa ubhatolohitakaṃ upadhānaṃ , etaṃ na kappati .Yaṃ pana ekameva upadhānaṃ ubhosu passesu rattaṃ vā hoti padumavaṇṇaṃ vā vicitraṃ vā , sace pamāṇayuttaṃ , vaṭṭati .
Mahāupadhānaṃ pana paṭikkhittaṃ .
Alohitakāni dvepi vaṭṭantiyeva .
Tato uttari labhitvā aññesaṃ dātabbāni .
Dātuṃ asakkonto mañce tiriyaṃ attharitvā upari paccattharaṇaṃ datvā nipajjitumpi labhati .
Āsandīādīsu pana vuttanayeneva paṭipajjitabbaṃ .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ anujānāmi , bhikkhave , āsandiyā pāde chinditvā paribhuñjituṃ , pallaṅkassa vāḷe bhinditvā paribhuñjituṃ , tūlikaṃ vijaṭetvā bimbohanaṃ kātuṃ , avasesaṃ bhummattharaṇaṃ kātun ’’ ti ( cūḷava .297).
16. Ucchādanādīsu mātukucchito nikkhantadārakānaṃ sarīragandho dvādasavassapattakāle nassati , tesaṃ sarīraduggandhaharaṇatthāya gandhacuṇṇādīhi ucchādenti , evarūpaṃ ucchādanaṃ na vaṭṭati .
Puññavante pana dārake ūrūsu nipajjāpetvā telena makkhetvā hatthapādaūrunābhiādīnaṃ saṇṭhānasampādanatthaṃ parimaddanti , evarūpaṃ parimaddanaṃ na vaṭṭati .
Nhāpanan ti tesaṃyeva dārakānaṃ gandhādīhi nhāpanaṃ .
Sambāhanan ti mahāmallānaṃ viya hatthapāde muggarādīhi paharitvā bāhuvaḍḍhanaṃ .
Ādāsan ti yaṃ kiñci ādāsaṃ pariharituṃ na vaṭṭati .
Añjanan ti alaṅkārañjanameva .
Mālāti baddhamālā vā abaddhamālā vā .
Vilepanan ti yaṃ kiñci chavirāgakaraṇaṃ .
Mukhacuṇṇaṃ mukhalepanan ti mukhe kāḷapīḷakādīnaṃ haraṇatthāya mattikakakkaṃ denti , tena lohite calite sāsapakakkaṃ denti , tena dose khādite tilakakkaṃ denti , tena lohite sannisinne haliddikakkaṃ denti , tena chavivaṇṇe ārūḷhe mukhacuṇṇakena mukhaṃ cuṇṇenti , taṃ sabbaṃ na vaṭṭati .
Hatthabandhādīsu
P1.89M1.85 hatthe vicitrasaṅkhakapālādīni bandhitvā vicaranti , taṃ vā aññaṃ vā sabbampi hatthābharaṇaṃ na vaṭṭati , apare sikhaṃ bandhitvā vicaranti .Suvaṇṇacīrakamuttalatādīhi ca
V1.80 taṃ parikkhipanti ;taṃ sabbaṃ na vaṭṭati .
Apare catuhatthadaṇḍaṃ vā aññaṃ vā pana alaṅkatadaṇḍakaṃ gahetvā vicaranti , tathā itthipurisarūpādivicittaṃ bhesajjanāḷikaṃ suparikkhittaṃ vāmapasse olaggitaṃ ;
apare kaṇṇikaratanaparikkhittakosaṃ atitikhiṇaṃ asiṃ , pañcavaṇṇasuttasibbitaṃ makaradantakādivicittaṃ chattaṃ , suvaṇṇarajatādivicitrā morapiñchādiparikkhittā upāhanā , keci ratanamattāyāmaṃ caturaṅgulavitthataṃ kesantaparicchedaṃ dassetvā meghamukhe vijjulataṃ viya nalāṭe uṇhīsapaṭṭaṃ bandhanti , cūḷāmaṇiṃ dhārenti , cāmaravālabījaniṃ dhārenti , taṃ sabbaṃ na vaṭṭati .
17. Aniyyānikattā saggamokkhamaggānaṃ tiracchānabhūtā kathāti tiracchānakathā .
Tattha rājānaṃ ārabbha mahāsammato mandhātā dhammāsoko evaṃ mahānubhāvotiādinā nayena pavattā kathā rājakathā .
Esa nayo corakathādīsu .
Tesu asuko rājā abhirūpo dassanīyotiādinā nayena gehassitakathāva tiracchānakathā hoti .
Sopi nāma evaṃ mahānubhāvo khayaṃ gatoti evaṃ pavattā pana kammaṭṭhānabhāve tiṭṭhati .
Coresu mūladevo evaṃ mahānubhāvo , meghamālo evaṃ mahānubhāvoti tesaṃ kammaṃ paṭicca aho sūrāti gehassitakathāva tiracchānakathā .
Yuddhepi bhāratayuddhādīsu asukena asuko evaṃ mārito , evaṃ viddhoti kāmassādavaseneva kathā tiracchānakathā .
Tepi nāma khayaṃ gatāti evaṃ pavattā pana sabbattha kammaṭṭhānameva hoti .
Api ca annādīsu evaṃ vaṇṇavantaṃ gandhavantaṃ rasavantaṃ phassasampannaṃ khādimha bhuñjimhāti kāmassādavasena kathetuṃ na vaṭṭati .
Sātthakaṃ
P1.90 pana katvā pubbe evaṃ vaṇṇādisampannaṃ annaṃ pānaṃ vatthaṃ sayanaṃ mālaṃ gandhaṃ sīlavantānaṃ adamha , cetiye pūjaṃ karimhāti kathetuṃ vaṭṭati .Ñātikathādīsu pana ‘‘ amhākaṃ ñātakā sūrā samatthā ’’ ti vā ‘‘ pubbe mayaṃ evaṃ vicitrehi yānehi vicarimhā ’’ ti vā assādavasena vattuṃ na vaṭṭati .
Sātthakaṃ pana katvā ‘‘ tepi no ñātakā khayaṃ gatā ’’ ti vā ‘‘ pubbe mayaṃ evarūpā upāhanā saṅghassa adamhā ’’ ti vā kathetuṃ vaṭṭati .
Gāmakathāpi suniviṭṭhadunniviṭṭhasubhikkhadubbhikkhādivasena vā ‘‘ asukagāmavāsino sūrā samatthā ’’ ti
M1.86 vā evaṃ assādavasena na vaṭṭati .Sātthakaṃ pana katvā ‘‘ saddhā pasannā ’’ ti vā ‘‘ khayavayaṃ gatā ’’ ti vā vattuṃ vaṭṭati .
Nigamanagarajanapadakathādīsupi eseva nayo .
Itthikathāpi vaṇṇasaṇṭhānādīni paṭicca assādavasena na vaṭṭati , saddhā pasannā khayavayaṃ gatāti evameva vaṭṭati .
Sūrakathāpi ‘ nandimitto nāma yodho sūro ahosī ’ ti assādavasena na vaṭṭati .
Saddho ahosi khayaṃ gatoti evameva vaṭṭati .
Visikhākathāpi ‘‘ asukā
V1.81 visikhā suniviṭṭhā dunniviṭṭhā sūrā samatthā ’’ ti assādavasena na vaṭṭati .Saddhā pasannā khayavayaṃ gatāti evameva vaṭṭati .
Kumbhaṭṭhānakathāti udakaṭṭhānakathā , udakatitthakathātipi vuccati , kumbhadāsikathā vā , sāpi ‘‘ pāsādikā naccituṃ gāyituṃ chekā ’’ ti assādavasena na vaṭṭati ;
saddhā pasannātiādinā nayeneva vaṭṭati .
Pubbapetakathāti atītañātikathā .
Tattha vattamānañātikathāsadiso vinicchayo .
Nānattakathāti purimapacchimakathāhi vimuttā avasesā nānāsabhāvā niratthakakathā .
Lokakkhāyikāti ayaṃ loko kena nimmito , asukena nāma
P1.91 nimmito .Kāko seto , aṭṭhīnaṃ setattā ;
balākā rattā .
Lohitassa rattattāti evamādikā lokāyatavitaṇḍasallāpakathā .
Samuddakkhāyikā nāma kasmā samuddo sāgaro ?
Sāgaradevena khato , tasmā sāgaro .
Khato meti hatthamuddāya sayaṃ niveditattā ‘‘ samuddo ’’ ti evamādikā niratthakā samuddakkhāyanakathā .
Bhavoti vuḍḍhi .
Abhavoti hāni .
Iti bhavo , iti abhavoti yaṃ vā taṃ vā niratthakakāraṇaṃ vatvā pavattitakathā itibhavābhavakathā .
18. Viggāhikakathāti viggahakathā , sārambhakathā .
Tattha sahitaṃ meti mayhaṃ vacanaṃ sahitaṃ siliṭṭhaṃ atthayuttaṃ kāraṇayuttanti attho .
Asahitaṃ teti tuyhaṃ vacanaṃ asahitaṃ asiliṭṭhaṃ .
Adhiciṇṇaṃ te viparāvattan ti yaṃ tuyhaṃ dīgharattāciṇṇavasena suppaguṇaṃ , taṃ mayhaṃ ekavacaneneva viparāvattaṃ parivattitvā ṭhitaṃ , na kiñci jānāsīti attho .
Āropito
M1.87 te vādoti mayā tava doso āropito .Cara vādappamokkhāyāti dosamocanatthaṃ cara , vicara ;
tattha tattha gantvā sikkhāti attho .
Nibbeṭhehi vā sace pahosīti atha sayaṃ pahosi , idānimeva nibbeṭhehīti .
19. Dūteyyakathāyaṃ idha gacchāti ito asukaṃ nāma ṭhānaṃ gaccha .
Amutrāgacchāti tato asukaṃ nāma ṭhānaṃ āgaccha .
Idaṃ harāti ito idaṃ nāma hara .
Amutra idaṃ āharāti asukaṭṭhānato
V1.82 idaṃ nāma idha āhara .Saṅkhepato pana idaṃ dūteyyaṃ nāma ṭhapetvā pañca sahadhammike ratanattayassa upakārapaṭisaṃyuttañca gihīsāsanaṃ aññesaṃ na vaṭṭati .
20. Kuhakātiādīsu tividhena kuhanavatthunā lokaṃ kuhayanti , vimhāpayantīti kuhakā .
Lābhasakkāratthikā hutvā lapantīti lapakā .
Nimittaṃ sīlametesanti nemittikā .
Nippeso sīlametesanti nippesikā .
Lābhena lābhaṃ nijigīsanti
P1.92 magganti pariyesanttīti lābhena lābhaṃ nijigīsitāro .Kuhanā , lapanā , nemittikatā , nippesikatā , lābhena lābhaṃ nijigīsanatāti etāhi samannāgatānaṃ puggalānaṃ etaṃ adhivacanaṃ .
Ayamettha saṅkhepo .
Vitthārena panetā kuhanādikā visuddhimagge sīlaniddeseyeva pāḷiñca aṭṭhakathañca āharitvā pakāsitāti .
Ettāvatā majjhimasīlaṃ niṭṭhitaṃ hoti .