Satisampajaññakathā

214. SatisampajaññabhājanīyamhiV1.151 abhikkante paṭikkanteti ettha tāva abhikkantaṃ vuccati gamanaṃ , paṭikkantaṃ nivattanaṃ , tadubhayampi catūsu iriyāpathesu labbhati .

Gamane tāva purato kāyaṃ abhiharanto abhikkamati nāmaP1.184 .

Paṭinivattanto paṭikkamati nāma .

Ṭhānepi ṭhitakova kāyaṃ purato onāmento abhikkamati nāma , pacchato apanāmento paṭikkamati nāma .

Nisajjāya nisinnakova āsanassa purimaaṅgābhimukho saṃsaranto abhikkamati nāma , pacchimaaṅgapadesaṃ paccāsaṃsaranto paṭikkamati nāma .

Nipajjanepi eseva nayo .

Sampajānakārī hotīti sampajaññena sabbakiccakārī .

Sampajaññameva vā kārī .

So hi abhikkantādīsu sampajaññaṃ karoteva .

Na katthaci sampajaññavirahito hoti .

Tattha sātthakasampajaññaṃ , sappāyasampajaññaṃ , gocarasampajaññaṃ asammohasampajaññanti catubbidhaṃ sampajaññaṃ .

Tattha abhikkamanacitte uppanne cittavaseneva agantvā –

‘‘ kinnu me ettha gatena attho atthi natthī ’’ ti atthānatthaṃ pariggahetvā atthapariggaṇhanaṃ sātthakasampajaññaṃ .

TatthaM1.166 ca atthoti cetiyadassanabodhisaṅghatheraasubhadassanādivasena dhammato vuḍḍhi .

Cetiyaṃ vā bodhiṃ vā disvāpi hi buddhārammaṇaṃ , saṅghadassanena saṅghārammaṇaṃ , pītiṃ uppādetvā tadeva khayavayato sammasanto arahattaṃ pāpuṇāti .

There disvā tesaṃ ovāde patiṭṭhāya , asubhaṃ disvā tattha paṭhamajjhānaṃ uppādetvā tadeva khayavayato sammasanto arahattaṃ pāpuṇāti .

Tasmā etesaṃ dassanaṃ sātthakanti vuttaṃ .

Keci pana āmisatopi vuḍḍhi atthoyeva , taṃ nissāya brahmacariyānuggahāya paṭipannattāti vadanti .

Tasmiṃ pana gamane sappāyāsappāyaṃ pariggahetvā sappāyapariggaṇhanaṃ sappāyasampajaññaṃ .

Seyyathidaṃ – cetiyadassanaṃ tāva sātthakaṃ , sace pana cetiyassa mahāpūjāya dasadvādasayojanantare parisā sannipatanti , attano vibhavānurūpā itthiyopi purisāpi alaṅkatapaṭiyattā cittakammarūpakāniP1.185 viya sañcaranti .

Tatra cassa iṭṭhe ārammaṇe lobho hoti , aniṭṭhe paṭigho , asamapekkhane moho uppajjati , kāyasaṃsaggāpattiṃ vā āpajjati .

Jīvitabrahmacariyānaṃ vā antarāyo hoti , evaṃ taṃ ṭhānaṃ asappāyaṃ hoti .

Vuttappakāraantarāyābhāve sappāyaṃ .

Bodhidassanepi eseva nayo .

Saṅghadassanampi sātthaṃ .

Sace pana antogāme mahāmaṇḍapaṃ kāretvā sabbarattiṃ dhammassavanaṃ karontesu manussesu vuttappakāreneva janasannipātoV1.152 ceva antarāyo ca hoti , evaṃ taṃ ṭhānaṃ asappāyaṃ hoti .

Antarāyābhāve sappāyaṃ .

Mahāparisaparivārānaṃ therānaṃ dassanepi eseva nayo .

Asubhadassanampi sātthaṃ , tadatthadīpanatthañca idaṃ vatthu – eko kira daharabhikkhu sāmaṇeraṃ gahetvā dantakaṭṭhatthāya gato .

Sāmaṇero maggā okkamitvā purato gacchanto asubhaṃ disvā paṭhamajjhānaṃ nibbattetvā tadeva pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasanto tīṇi phalāni sacchikatvā uparimaggatthāya kammaṭṭhānaṃ pariggahetvā aṭṭhāsi .

Daharo taṃ apassanto sāmaṇerāti pakkosi .

So ‘ mayā pabbajitadivasato paṭṭhāya bhikkhunā saddhiṃ dve kathā nāma na kathitapubbā .

Aññasmimpi divase upari visesaṃ nibbattessāmī ’ ti cintetvā kiṃ , bhanteti paṭivacanamadāsi .

‘ Ehī ’ ti ca vutte ekavacaneneva āgantvā ,‘ bhante , iminā tāva maggeneva gantvā mayā ṭhitokāse muhuttaṃM1.167 puratthābhimukho ṭhatvā olokethā ’ ti āha .

So tathā katvā tena pattavisesameva pāpuṇi .

Evaṃ ekaṃ asubhaṃ dvinnaṃ janānaṃ atthāya jātaṃ .

Evaṃ sātthampi panetaṃ purisassa mātugāmāsubhaṃ asappāyaṃ , mātugāmassa ca purisāsubhaṃ asappāyaṃ , sabhāgameva sappāyanti evaṃ sappāyapariggaṇhanaṃ sappāyasampajaññaṃ nāma .

Evaṃ pariggahitasātthakasappāyassa pana aṭṭhatiṃsāya kammaṭṭhānesu attano cittaruciyaṃ kammaṭṭhānasaṅkhātaṃP1.186 gocaraṃ uggahetvā bhikkhācāragocare taṃ gahetvāva gamanaṃ gocarasampajaññaṃ nāma .

Tassāvibhāvanatthaṃ idaṃ catukkaṃ veditabbaṃ –

Idhekacco bhikkhu harati , na paccāharati ;

ekacco paccāharati , na harati ;

ekacco pana neva harati , na paccāharati ;

ekacco harati ca , paccāharati cāti .

Tattha yo bhikkhu divasaṃ caṅkamena nisajjāya ca āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhetvā tathā rattiyā paṭhamayāme , majjhimayāme seyyaṃ kappetvā pacchimayāmepi nisajjacaṅkamehi vītināmetvā pageva cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇavattaṃ katvā bodhirukkhe udakaṃ āsiñcitvā , pānīyaṃ paribhojanīyaṃ paccupaṭṭhapetvā ācariyupajjhāyavattādīni sabbāni khandhakavattāni samādāya vattati .

So sarīraparikammaṃ katvā senāsanaṃ pavisitvā dve tayo pallaṅke usumaṃ gāhāpento kammaṭṭhānaṃ anuyuñjitvā bhikkhācāravelāyaṃ uṭṭhahitvā kammaṭṭhānasīseneva pattacīvaramādāya senāsanato nikkhamitvā kammaṭṭhānaṃ manasikarontova cetiyaṅgaṇaṃ gantvā , sace buddhānussatikammaṭṭhānaṃ hoti , taṃ avissajjetvāva cetiyaṅgaṇaṃ pavisati .

Aññaṃ ce kammaṭṭhānaṃ hoti , sopānamūle ṭhatvā hatthena gahitabhaṇḍaṃ viya taṃ ṭhapetvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā cetiyaṅgaṇaṃ āruyha , mahantaṃ cetiyaṃV1.153 ce , tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditabbaṃ .

Khuddakaṃ cetiyaṃ ce , tatheva padakkhiṇaṃ katvā aṭṭhasu ṭhānesu vanditabbaṃ .

Cetiyaṃ vanditvā bodhiyaṅgaṇaṃ pattenāpi buddhassa bhagavato sammukhā viya nipaccākāraṃ dassetvā bodhi vanditabbā .

So evaṃ cetiyañca bodhiñca vanditvā paṭisāmitaṭṭhānaṃ gantvā paṭisāmitabhaṇḍakaṃ hatthena gaṇhanto viya nikkhittakammaṭṭhānaṃ gahetvā gāmasamīpe kammaṭṭhānasīseneva cīvaraṃ pārupitvā gāmaṃ piṇḍāya pavisati .

Atha naṃ manussā disvā ayyo no āgatoti paccuggantvāP1.187 pattaṃ gahetvā āsanasālāya vā gehe vāM1.168 nisīdāpetvā yāguṃ datvā yāva bhattaṃ na niṭṭhāti , tāva pāde dhovitvā telena makkhetvā purato te nisīditvā pañhaṃ vā pucchanti , dhammaṃ vā sotukāmā honti .

Sacepi na kathāpenti , janasaṅgahatthaṃ dhammakathā nāma kātabbā yevāti aṭṭhakathācariyā vadanti .

Dhammakathā hi kammaṭṭhānavinimuttā nāma natthi , tasmā kammaṭṭhānasīseneva dhammakathaṃ kathetvā kammaṭṭhānasīseneva āhāraṃ paribhuñjitvā anumodanaṃ katvā nivattiyamānehipi manussehi anugatova gāmato nikkhamitvā tattha te nivattetvā maggaṃ paṭipajjati .

Atha naṃ puretaraṃ nikkhamitvā bahigāme katabhattakiccā sāmaṇeradaharabhikkhū disvā paccuggantvā pattacīvaramassa gaṇhanti .

Porāṇakabhikkhū kira amhākaṃ upajjhāyo ācariyoti na mukhaṃ oloketvā vattaṃ karonti , sampattaparicchedeneva karonti .

Te taṃ pucchanti –

‘‘ bhante , ete manussā tumhākaṃ kiṃ honti , mātipakkhato sambandhā pitipakkhato ’’ ti ?

Kiṃ disvā pucchathāti ?

Tumhesu etesaṃ pemaṃ bahumānanti .

Āvuso , yaṃ mātāpitūhipi dukkaraṃ , taṃ ete amhākaṃ karonti , pattacīvarampi no etesaṃ santakameva , etesaṃ ānubhāvena neva bhaye bhayaṃ , na chātake chātakaṃ jānāma .

Īdisā nāma amhākaṃ upakārino natthīti tesaṃ guṇe kathento gacchati .

Ayaṃ vuccati harati na paccāharatīti .

Yassa pana pageva vuttappakāraṃ vattapaṭipattiṃ karontassa kammajatejodhātu pajjalati , anupādinnakaṃ muñcitvā upādinnakaṃ gaṇhāti , sarīrato sedā muñcanti , kammaṭṭhānaṃ vīthiṃ nārohati , so pageva pattacīvaramādāya vegasā cetiyaṃ vanditvā gorūpānaṃ nikkhamanavelāyameva gāmaṃ yāgubhikkhāya pavisitvā yāguṃ labhitvā āsanasālaṃ gantvā pivati , athassa dvattikkhattuṃP1.188 ajjhoharaṇamatteneva kammajatejodhātu upādinnakaṃ muñcitvā anupādinnakaṃ gaṇhāti , ghaṭasatena nhāto viya tejodhātu pariḷāhanibbānaṃ patvā kammaṭṭhānasīsena yāguṃ paribhuñjitvā pattañca mukhañca dhovitvā antarābhatte kammaṭṭhānaṃ manasikatvā avasesaṭṭhāne piṇḍāya caritvā kammaṭṭhānasīsena āhārañca paribhuñjitvā tato paṭṭhāya poṅkhānupoṅkhaṃ upaṭṭhahamānaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvāV1.154 āgacchati , ayaṃ vuccati paccāharatiM1.169 na haratīti .

Edisā ca bhikkhū yāguṃ pivitvā vipassanaṃ ārabhitvā buddhasāsane arahattappattā nāma gaṇanapathaṃ vītivattā .

Sīhaḷadīpeyeva tesu tesu gāmesu āsanasālāyaṃ vā na taṃ āsanamatthi , yattha yāguṃ pivitvā arahattappattā bhikkhū natthīti .

Yo pana pamādavihārī hoti , nikkhittadhuro sabbavattāni bhinditvā pañcavidhacetokhīlavinibandhacitto viharanto –

‘‘ kammaṭṭhānaṃ nāma atthī ’’ ti saññampi akatvā gāmaṃ piṇḍāya pavisitvā ananulomikena gihisaṃsaggena saṃsaṭṭho caritvā ca bhuñjitvā ca tuccho nikkhamati , ayaṃ vuccati neva harati na paccāharatīti .

Yo panāyaṃ –

‘‘ harati ca paccāharati cā ’’ ti vutto , so gatapaccāgatavattavaseneva veditabbo .

Attakāmā hi kulaputtā sāsane pabbajitvā dasapi vīsampi tiṃsampi cattālīsampi paññāsampi satampi ekato vasantā katikavattaṃ katvā viharanti ,‘‘ āvuso , tumhe na iṇaṭṭā , na bhayaṭṭā , na jīvikāpakatā pabbajitā , dukkhā muccitukāmā panettha pabbajitā , tasmā gamane uppannakilesaṃ gamaneyeva niggaṇhatha , tathā ṭhāne , nisajjāya , sayane uppannakilesaṃ sayaneva niggaṇhathā ’’ ti .

Te evaṃ katikavattaṃ katvā bhikkhācāraṃP1.189 gacchantā aḍḍhausabhausabhaaḍḍhagāvutagāvutantaresu pāsāṇā honti , tāya saññāya kammaṭṭhānaṃ manasikarontāva gacchanti .

Sace kassaci gamane kileso uppajjati , tattheva naṃ niggaṇhāti .

Tathā asakkonto tiṭṭhati , athassa pacchato āgacchantopi tiṭṭhati .

So ‘‘ ayaṃ bhikkhu tuyhaṃ uppannavitakkaṃ jānāti , ananucchavikaṃ te etan ’’ ti attānaṃ paṭicodetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā tattheva ariyabhūmiṃ okkamati ;

tathā asakkonto nisīdati .

Athassa pacchato āgacchantopi nisīdatīti soyeva nayo .

Ariyabhūmiṃ okkamituṃ asakkontopi taṃ kilesaṃ vikkhambhetvā kammaṭṭhānaṃ manasikarontova gacchati , na kammaṭṭhānavippayuttena cittena pādaṃ uddharati , uddharati ce , paṭinivattitvā purimapadesaṃyeva eti .

Ālindakavāsī mahāphussadevatthero viya .

SoM1.170 kira ekūnavīsativassāni gatapaccāgatavattaṃ pūrento eva vihāsi , manussāpi addasaṃsu antarāmagge kasantā ca vapantā ca maddantā ca kammāni ca karontā theraṃ tathāgacchantaṃ disvā –

‘‘ ayaṃ thero punappunaṃ nivattitvā gacchati , kinnu kho maggamūḷho , udāhuV1.155 kiñci pamuṭṭho ’’ ti samullapanti .

So taṃ anādiyitvā kammaṭṭhānayuttacitteneva samaṇadhammaṃ karonto vīsativassabbhantare arahattaṃ pāpuṇi , arahattappattadivase cassa caṅkamanakoṭiyaṃ adhivatthā devatā aṅgulīhi dīpaṃ ujjāletvā aṭṭhāsi .

Cattāropi mahārājāno sakko ca devānamindo brahmā ca sahampati upaṭṭhānaṃ agamaṃsu .

Tañca obhāsaṃ disvā vanavāsī mahātissatthero taṃ dutiyadivase pucchi –

‘‘ rattibhāge āyasmato santike obhāso ahosi , kiṃ so obhāso ’’ ti ?

Thero vikkhepaṃ karonto obhāso nāma dīpobhāsopi hoti , maṇiobhāsopīti evamādimāha .

Tato ‘ paṭicchādetha tumhe ’ ti nibaddho ‘ āmā ’ ti paṭijānitvāP1.190 ārocesi .

Kāḷavallimaṇḍapavāsī mahānāgatthero viya ca .

Sopi kira gatapaccāgatavattaṃ pūrento – paṭhamaṃ tāva bhagavato mahāpadhānaṃ pūjessāmīti sattavassāni ṭhānacaṅkamameva adhiṭṭhāsi .

Puna soḷasavassāni gatapaccāgatavattaṃ pūretvā arahattaṃ pāpuṇi .

So kammaṭṭhānayutteneva cittena pādaṃ uddharanto , viyuttena uddhaṭe paṭinivattento gāmasamīpaṃ gantvā ‘‘ gāvī nu pabbajito nū ’’ ti āsaṅkanīyapadese ṭhatvā cīvaraṃ pārupitvā kacchakantarato udakena pattaṃ dhovitvā udakagaṇḍūsaṃ karoti .

Kiṃ kāraṇā ?

Mā me bhikkhaṃ dātuṃ vā vandituṃ vā āgate manusse ‘ dīghāyukā hothā ’ ti vacanamattenāpi kammaṭṭhānavikkhepo ahosīti .

‘‘ Ajja , bhante , katimī ’’ ti divasaṃ vā bhikkhugaṇanaṃ vā pañhaṃ vā pucchito pana udakaṃ gilitvā āroceti .

Sace divasādīni pucchakā na honti , nikkhamanavelāya gāmadvāre niṭṭhubhitvāva yāti .

Kalambatitthavihāre vassūpagatā paññāsabhikkhū viya ca .

Te kira āsaḷhipuṇṇamāyaṃ katikavattaṃ akaṃsu –

‘‘ arahattaṃ appatvā aññamaññaṃ nālapissāmā ’’ ti , gāmañca piṇḍāya pavisantā udakagaṇḍūsaṃ katvā pavisiṃsu .

Divasādīsu pucchitesu vuttanayeneva paṭipajjiṃsu .

Tattha manussā niṭṭhubhanaṃM1.171 disvā jāniṃsu –

‘‘ ajjeko āgato , ajja dve ’’ ti .

Evañca cintesuṃ –

‘‘ kinnu kho ete amhehiyeva saddhiṃ na sallapanti , udāhu aññamaññampi .

Sace aññamaññampi na sallapanti , addhā vivādajātā bhavissanti .

Etha ne aññamaññaṃ khamāpessāmā ’’ ti , sabbe vihāraṃ gantvā paññāsāya bhikkhūsu dvepi bhikkhū ekokāse nāddasaṃsu .

Tato yo tesu cakkhumā puriso , so āha –

‘‘ na bho kalahakārakānaṃP1.191 vasanokāso īdiso hoti , susammaṭṭhaṃ cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇaṃ , sunikkhittā sammajjaniyo , sūpaṭṭhapitaṃ pānīyaṃ paribhojanīyan ’’ ti , te tatova nivattā .

Tepi bhikkhū anto temāseyeva arahattaṃ patvā mahāpavāraṇāya visuddhipavāraṇaṃ pavāresuṃ .

EvaṃV1.156 kāḷavallimaṇḍapavāsī mahānāgatthero viya , kalambatitthavihāre vassūpagatabhikkhū viya ca kammaṭṭhānayutteneva cittena pādaṃ uddharanto gāmasamīpaṃ gantvā udakagaṇḍūsaṃ katvā vīthiyo sallakkhetvā , yattha surāsoṇḍadhuttādayo kalahakārakā caṇḍahatthiassādayo vā natthi , taṃ vīthiṃ paṭipajjati .

Tattha ca piṇḍāya caramāno na turitaturito viya javena gacchati .

Na hi javena piṇḍapātiyadhutaṅgaṃ nāma kiñci atthi .

Visamabhūmibhāgappattaṃ pana udakasakaṭaṃ viya niccalo hutvā gacchati .

Anugharaṃ paviṭṭho ca dātukāmaṃ vā adātukāmaṃ vā sallakkhetvā tadanurūpaṃ kālaṃ āgamento bhikkhaṃ paṭilabhitvā ādāya antogāme vā bahigāme vā vihārameva vā āgantvā yathā phāsuke patirūpe okāse nisīditvā kammaṭṭhānaṃ manasikaronto āhāre paṭikūlasaññaṃ upaṭṭhapetvā akkhabbhañjana – vaṇalepanaputtamaṃsūpamavasena paccavekkhanto aṭṭhaṅgasamannāgataṃ āhāraṃ āhāreti , neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya … pe … bhuttāvī ca udakakiccaṃ katvā muhuttaṃ bhattakilamathaṃ paṭippassambhetvā yathā purebhattaṃ , evaṃ pacchābhattaṃ purimayāmaṃ pacchimayāmañca kammaṭṭhānameva manasi karoti , ayaṃ vuccati harati ca paccāharati cāti .

Idaṃ pana haraṇapaccāharaṇasaṅkhātaṃ gatapaccāgatavattaṃ pūrento yadi upanissayasampanno hoti , paṭhamavaye eva arahattaṃ pāpuṇāti .

No ce paṭhamavaye pāpuṇāti , athaP1.192 majjhimavaye ;

no ce majjhimavaye pāpuṇāti , atha maraṇasamaye ;

no ce maraṇasamaye pāpuṇāti , athaM1.172 devaputto hutvā ;

no ce devaputto hutvā pāpuṇāti , anuppanne buddhe nibbatto paccekabodhiṃ sacchikaroti .

No ce paccekabodhiṃ sacchikaroti , atha buddhānaṃ sammukhībhāve khippābhiñño hoti ;

seyyathāpi thero bāhiyo dārucīriyo mahāpañño vā , seyyathāpi thero sāriputto mahiddhiko vā , seyyathāpi thero mahāmoggallāno dhutavādo vā , seyyathāpi thero mahākassapo dibbacakkhuko vā , seyyathāpi thero anuruddho vinayadharo vā , seyyathāpi thero upāli dhammakathiko vā , seyyathāpi thero puṇṇo mantāṇiputto āraññiko vā , seyyathāpi thero revato bahussuto vā , seyyathāpi thero ānando bhikkhākāmo vā , seyyathāpi thero rāhulo buddhaputtoti .

Iti imasmiṃ catukke yvāyaṃ harati ca paccāharati ca , tassa gocarasampajaññaṃ sikhāpattaṃ hoti .

Abhikkamādīsu pana asammuyhanaṃ asammohasampajaññaṃ , taṃ evaṃ veditabbaṃ – idha bhikkhu abhikkamanto vā paṭikkamanto vā yathā andhabālaputhujjanā abhikkamādīsu –

‘‘ attā abhikkamati , attanā abhikkamo nibbattito ’’ ti vā ,‘‘ ahaṃ abhikkamāmi , mayā abhikkamoV1.157 nibbattito ’’ ti vā sammuyhanti , tathā asammuyhanto ‘‘ abhikkamāmī ’’ ti citte uppajjamāne teneva cittena saddhiṃ cittasamuṭṭhānā vāyodhātu viññattiṃ janayamānā uppajjati .

Iti cittakiriyavāyodhātuvipphāravasena ayaṃ kāyasammato aṭṭhisaṅghāto abhikkamati .

Tassevaṃ abhikkamato ekekapāduddharaṇe pathavīdhātu āpodhātūti dve dhātuyo omattā honti mandā , itarā dve adhimattā honti balavatiyo ;

tathā atiharaṇavītiharaṇesu .

Vossajjane tejodhātu vāyodhātūti dve dhātuyo omattā honti mandā , itarā dve adhimattā balavatiyo , tathā sannikkhepanasannirujjhanesu .

Tattha uddharaṇeP1.193 pavattā rūpārūpadhammā atiharaṇaṃ na pāpuṇanti , tathā atiharaṇe pavattā vītiharaṇaṃ , vītiharaṇe pavattā vossajjanaṃ , vossajjane pavattā sannikkhepanaṃ , sannikkhepane pavattā sannirujjhanaṃ na pāpuṇanti .

Tattha tattheva pabbaṃ pabbaṃ sandhi sandhi odhi odhi hutvā tattakapāleM1.173 pakkhittatilāni viya paṭapaṭāyantā bhijjanti .

Tattha ko eko abhikkamati , kassa vā ekassa abhikkamanaṃ ?

Paramatthato hi dhātūnaṃyeva gamanaṃ , dhātūnaṃ ṭhānaṃ , dhātūnaṃ nisajjanaṃ , dhātūnaṃ sayanaṃ .

Tasmiṃ tasmiṃ koṭṭhāse saddhiṃ rūpena .

Aññaṃ uppajjate cittaṃ , aññaṃ cittaṃ nirujjhati ;

Avīcimanusambandho , nadīsotova vattatīti .

Evaṃ abhikkamādīsu asammuyhanaṃ asammohasampajaññaṃ nāmāti .

Niṭṭhito abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotīti padassa attho .

Ālokite vilokiteti ettha pana ālokitaṃ nāma purato pekkhaṇaṃ .

Vilokitaṃ nāma anudisāpekkhaṇaṃ .

Aññānipi heṭṭhā upari pacchato pekkhaṇavasena olokitaullokitāpalokitāni nāma honti , tāni idha na gahitāni .

Sāruppavasena pana imāneva dve gahitāni , iminā vā mukhena sabbānipi tāni gahitānevāti .

Tattha ‘‘ ālokessāmī ’’ ti citte uppanne cittavaseneva anoloketvā atthapariggaṇhanaṃ sātthakasampajaññaṃ , taṃ āyasmantaṃ nandaṃ kāyasakkhiṃ katvā veditabbaṃ .

Vuttañhetaṃ bhagavatā –

‘‘ sace , bhikkhave , nandassa puratthimā disā āloketabbā hoti , sabbaṃ cetasā samannāharitvā nando puratthimaṃ disaṃ āloketi –

‘ evaṃ me puratthimaṃ disaṃ ālokayato na abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssavissantī ’ ti .

Itiha tattha sampajānoP1.194 hotiV1.158 ( a . ni .8.9).

Sace , bhikkhave , nandassa pacchimā disā … pe … uttarā disā … pe … dakkhiṇā disā … pe … uddhaṃ … pe … adho … pe … anudisā anuviloketabbā hoti , sabbaṃ cetasā samannāharitvā nando anudisaṃ anuviloketi –

‘ evaṃ me anudisaṃ anuvilokayato na abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssavissantī ’ ti .

Itiha tattha sampajāno hotī ’’ ti .

Api ca idhāpi pubbe vuttacetiyadassanādivaseneva sātthakatā ca sappāyatā ca veditabbā , kammaṭṭhānassa pana avijahanameva gocarasampajaññaṃ .

TasmāM1.174 ettha khandhadhātuāyatanakammaṭṭhānikehi attano kammaṭṭhānavaseneva , kasiṇādikammaṭṭhānikehi vā pana kammaṭṭhānasīseneva ālokanaṃ vilokanaṃ kātabbaṃ .

Abbhantare attā nāma āloketā vā viloketā vā natthi ,‘ ālokessāmī ’ ti pana citte uppajjamāne teneva cittena saddhiṃ cittasamuṭṭhānā vāyodhātu viññattiṃ janayamānā uppajjati .

Iti cittakiriyavāyodhātuvipphāravasena heṭṭhimaṃ akkhidalaṃ adho sīdati , uparimaṃ uddhaṃ laṅgheti .

Koci yantakena vivaranto nāma natthi .

Tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ sādhentaṃ uppajjatīti evaṃ pajānanaṃ panettha asammohasampajaññaṃ nāma .

Api ca mūlapariññā āgantukatāva kālikabhāvavasena pettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ .

Mūlapariññāvasena tāva –

Bhavaṅgāvajjanañceva , dassanaṃ sampaṭicchanaṃ ;

Santīraṇaṃ voṭṭhabbanaṃ , javanaṃ bhavati sattamaṃ .

Tattha bhavaṅgaṃ upapattibhavassa aṅgakiccaṃ sādhayamānaṃ pavattati , taṃ āvaṭṭetvā kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā , taṃnirodhā cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ sādhayamānaṃ , taṃnirodhā vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṃ sādhayamānā , taṃnirodhā vipākamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ sādhayamānā , taṃnirodhā kiriyamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanakiccaṃ sādhayamānāP1.195 , taṃnirodhā sattakkhattuṃ javanaṃ javati .

Tattha paṭhamajavanepi –

‘‘ ayaṃ itthī , ayaṃ puriso ’’ ti rajjanadussanamuyhanavasena ālokitavilokitaṃ nāma na hoti .

Dutiyajavanepi … pe … sattamajavanepi .

Etesu pana yuddhamaṇḍale yodhesu viya heṭṭhupariyavasena bhijjitvā patitesu –

‘‘ ayaṃ itthī , ayaṃ puriso ’’ ti rajjanādivasena ālokitavilokitaṃ hoti .

Evaṃ tāvettha mūlapariññāvasena asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ .

CakkhudvāreV1.159 pana rūpe āpāthamāgate bhavaṅgacalanato uddhaṃ sakakiccanipphādanavasena āvajjanādīsu uppajjitvā niruddhesu avasāne javanaṃ uppajjati , taṃ pubbe uppannānaṃ āvajjanādīnaṃ gehabhūte cakkhudvāre āgantukapuriso viya hoti .

Tassa yathā paragehe kiñci yācituṃ paviṭṭhassa āgantukapurisassa gehassāmikesu tuṇhīmāsinesu āṇākaraṇaṃ na yuttaṃ , evaṃM1.175 āvajjanādīnaṃ gehabhūte cakkhudvāre āvajjanādīsupi arajjantesu adussantesu amuyhantesu ca rajjanadussanamuyhanaṃ ayuttanti evaṃ āgantukabhāvavasena asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ .

Yāni panetāni cakkhudvāre voṭṭhabbanapariyosānāni cittāni uppajjanti , tāni saddhiṃ sampayuttadhammehi tattha tattheva bhijjanti , aññamaññaṃ na passantīti , ittarāni tāvakālikāni honti .

Tattha yathā ekasmiṃ ghare sabbesu mānusakesu matesu avasesassa ekassa taṅkhaṇaññeva maraṇadhammassa na yuttā naccagītādīsu abhirati nāma .

Evameva ekadvāre sasampayuttesu āvajjanādīsu tattha tattheva matesu avasesassa taṅkhaṇeyeva maraṇadhammassa javanassāpi rajjanadussanamuyhanavasena abhirati nāma na yuttāti .

Evaṃ tāvakālikabhāvavasena asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ .

Api ca khandhāyatanadhātupaccayapaccavekkhaṇavasena petaṃ veditabbaṃ .

Ettha hi cakkhu ceva rūpā ca rūpakkhandho , dassanaṃ viññāṇakkhandho , taṃsampayuttāP1.196 vedanā vedanākkhandho , saññā saññākkhandho , phassādikā saṅkhārakkhandho .

Evametesaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati .

Tattha ko eko āloketi , ko viloketi ?

Tathā cakkhu cakkhāyatanaṃ , rūpaṃ rūpāyatanaṃ , dassanaṃ manāyatanaṃ , vedanādayo sampayuttadhammā dhammāyatanaṃ .

Evametesaṃ catunnaṃ āyatanānaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati .

Tattha ko eko āloketi , ko viloketi ?

Tathā cakkhu cakkhudhātu , rūpaṃ rūpadhātu , dassanaṃ cakkhuviññāṇadhātu , taṃsampayuttā vedanādayo dhammā dhammadhātu .

Evametāsaṃ catunnaṃ dhātūnaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati .

Tattha ko eko āloketi , ko viloketi ?

Tathā cakkhu nissayapaccayo , rūpā ārammaṇapaccayo , āvajjanaṃ anantarasamanantarūpanissayanatthivigatapaccayoV1.160 , āloko upanissayapaccayo , vedanādayo sahajātapaccayo .

Evametesaṃ paccayānaṃ samavāyeM1.176 ālokanavilokanaṃ paññāyati .

Tattha ko eko āloketi , ko viloketīti ?

Evamettha khandhāyatanadhātupaccayapaccavekkhaṇavasenapi asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ .

Samiñjite pasāriteti pabbānaṃ samiñjanapasāraṇe .

Tattha cittavaseneva samiñjanapasāraṇaṃ akatvā hatthapādānaṃ samiñjanapasāraṇapaccayā atthānatthaṃ pariggaṇhitvā atthapariggaṇhanaṃ sātthakasampajaññaṃ .

Tattha hatthapāde aticiraṃ samiñjetvā vā pasāretvā vā ṭhitassa khaṇe khaṇe vedanā uppajjati , cittaṃ ekaggataṃ na labhati , kammaṭṭhānaṃ paripatati , visesaṃ nādhigacchati .

Kāle samiñjentassa kāle pasārentassa pana tā vedanā nuppajjanti , cittaṃ ekaggaṃ hoti , kammaṭṭhānaṃ phātiṃ gacchati , visesamadhigacchatītiP1.197 , evaṃ atthānatthapariggaṇhanaṃ veditabbaṃ .

Atthe pana satipi sappāyāsappāyaṃ pariggaṇhitvā sappāyapariggaṇhanaṃ sappāyasampajaññaṃ .

Tatrāyaṃ nayo –

Mahācetiyaṅgaṇe kira daharabhikkhū sajjhāyaṃ gaṇhanti , tesaṃ piṭṭhipassesu daharabhikkhuniyo dhammaṃ suṇanti .

Tatreko daharo hatthaṃ pasārento kāyasaṃsaggaṃ patvā teneva kāraṇena gihī jāto .

Aparo bhikkhu pādaṃ pasārento aggimhi pasāresi , aṭṭhimāhacca pādo jhāyi .

Aparo vammike pasāresi , so āsīvisena ḍaṭṭho .

Aparo cīvarakuṭidaṇḍake pasāresi , taṃ maṇisappo ḍaṃsi .

Tasmā evarūpe asappāye apasāretvā sappāye pasāretabbaṃ .

Idamettha sappāyasampajaññaṃ .

Gocarasampajaññaṃ pana mahātheravatthunā dīpetabbaṃ – mahāthero kira divāṭhāne nisinno antevāsikehi saddhiṃ kathayamāno sahasā hatthaṃ samiñjetvā puna yathāṭhāne ṭhapetvā saṇikaṃ samiñjesi .

Taṃ antevāsikā pucchiṃsu –

‘‘ kasmā , bhante , sahasā hatthaṃ samiñjitvā puna yathāṭhāne ṭhapetvā saṇikaṃ samiñjiyitthā ’’ ti ?

Yato paṭṭhāyāhaṃ , āvuso , kammaṭṭhānaṃ manasikātuṃ āraddho , na me kammaṭṭhānaṃ muñcitvā hattho samiñjitapubbo , idāni pana me tumhehi saddhiṃ kathayamānena kammaṭṭhānaṃ muñcitvā samiñjito .

Tasmā puna yathāṭhāne ṭhapetvā samiñjesinti .

SādhuM1.177 , bhante , bhikkhunā nāma evarūpena bhavitabbanti .

Evametthāpi kammaṭṭhānāvijahanameva gocarasampajaññanti veditabbaṃ .

AbbhantareV1.161 attā nāma koci samiñjento vā pasārento vā natthi , vuttappakāracittakiriyavāyodhātuvipphārena pana suttākaḍḍhanavasena dāruyantassa hatthapādalacalanaṃ viya samiñjanapasāraṇaṃ hotīti evaṃ parijānanaṃ panettha asammohasampajaññanti veditabbaṃ .

Saṅghāṭipattacīvaradhāraṇeti ettha saṅghāṭicīvarānaṃP1.198 nivāsanapārupanavasena pattassa bhikkhāpaṭiggahaṇādivasena paribhogo dhāraṇaṃ nāma .

Tattha saṅghāṭicīvaradhāraṇe tāva nivāsetvā vā pārupitvā vā piṇḍāya carato āmisalābho sītassa paṭighātāyātiādinā nayena bhagavatā vuttappakāroyeva ca attho attho nāma .

Tassa vasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ .

Uṇhapakatikassa pana dubbalassa ca cīvaraṃ sukhumaṃ sappāyaṃ , sītālukassa ghanaṃ dupaṭṭaṃ .

Viparītaṃ asappāyaṃ .

Yassa kassaci jiṇṇaṃ asappāyameva , aggaḷādidānena hissa taṃ palibodhakaraṃ hoti .

Tathā paṭṭuṇṇadukūlādibhedaṃ lobhanīyacīvaraṃ .

Tādisañhi araññe ekakassa nivāsantarāyakaraṃ jīvitantarāyakarañcāpi hoti .

Nippariyāyena pana yaṃ nimittakammādimicchājīvavasena uppannaṃ , yañcassa sevamānassa akusalā dhammā abhivaḍḍhanti , kusalā dhammā parihāyanti , taṃ asappāyaṃ .

Viparītaṃ sappāyaṃ .

Tassa vasenettha sappāyasampajaññaṃ .

Kammaṭṭhānāvijahanavaseneva gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ .

Abbhantare attā nāma koci cīvaraṃ pārupento natthi , vuttappakārena cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pana cīvarapārupanaṃ hoti .

Tattha cīvarampi acetanaṃ , kāyopi acetano .

Cīvaraṃ na jānāti –

‘‘ mayā kāyo pārupito ’’ ti .

Kāyopi na jānāti –

‘‘ ahaṃ cīvarena pārupito ’’ ti .

Dhātuyova dhātusamūhaṃ paṭicchādenti paṭapilotikāyapotthakarūpapaṭicchādane viya .

Tasmā neva sundaraṃ cīvaraṃ labhitvā somanassaṃ kātabbaṃ , na asundaraṃ labhitvā domanassaṃ .

NāgavammikacetiyarukkhādīsuM1.178 hi keci mālāgandhadhūmavatthādīhi sakkāraṃ karonti , keci gūthamuttakaddamadaṇḍasatthappahārādīhi asakkāraṃ .

Na tehi nāgavammikarukkhādayo somanassaṃ vā domanassaṃ vā karonti .

Evameva neva sundaraṃ cīvaraṃ labhitvā somanassaṃ kātabbaṃP1.199 , na asundaraṃ labhitvā domanassanti , evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ .

PattadhāraṇepiV1.162 pattaṃ sahasāva aggahetvā imaṃ gahetvā piṇḍāya caramāno bhikkhaṃ labhissāmīti , evaṃ pattaggahaṇapaccayā paṭilabhitabbaṃ atthavasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ .

Kisadubbalasarīrassa pana garupatto asappāyo , yassa kassaci catupañcagaṇṭhikāhato dubbisodhanīyo asappāyova .

Duddhotapattopi na vaṭṭati , taṃ dhovantasseva cassa palibodho hoti .

Maṇivaṇṇapatto pana lobhanīyo , cīvare vuttanayeneva asappāyo , nimittakammādivasena laddho pana yañcassa sevamānassa akusalā dhammā abhivaḍḍhanti , kusalā dhammā parihāyanti , ayaṃ ekantaasappāyova .

Viparīto sappāyo .

Tassa vasenettha sappāyasampajaññaṃ .

Kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ .

Abbhantare attā nāma koci pattaṃ gaṇhanto natthi , vuttappakārena cittakiriyavāyodhātuvipphāravaseneva pattaggahaṇaṃ nāma hoti .

Tattha pattopi acetano , hatthāpi acetanā .

Patto na jānāti –

‘‘ ahaṃ hatthehi gahito ’’ ti .

Hatthāpi na jānanti –

‘‘ amhehi patto gahito ’’ ti .

Dhātuyova dhātusamūhaṃ gaṇhanti , saṇḍāsena aggivaṇṇapattaggahaṇe viyāti .

Evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ .

Api ca yathā chinnahatthapāde vaṇamukhehi paggharitapubbalohitakimikule nīlamakkhikasamparikiṇṇe anāthasālāyaṃ nipanne anāthamanusse disvā , ye dayālukā purisā , te tesaṃ vaṇamattacoḷakāni ceva kapālādīhi ca bhesajjāni upanāmenti .

Tattha coḷakānipi kesañci saṇhāni , kesañci thūlāni pāpuṇanti .

Bhesajjakapālakānipi kesañciM1.179 susaṇṭhānāni , kesañci dussaṇṭhānāni pāpuṇanti , na te tattha sumanā vā dummanā vā hontiP1.200 .

Vaṇapaṭicchādanamatteneva hi coḷakena , bhesajjapaṭiggahaṇamatteneva ca kapālakena tesaṃ attho .

Evameva yo bhikkhu vaṇacoḷakaṃ viya cīvaraṃ , bhesajjakapālakaṃ viya ca pattaṃ , kapāle bhesajjamiva ca patte laddhaṃ bhikkhaṃ sallakkheti , ayaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe asammohasampajaññena uttamasampajānakārīti veditabbo .

Asitādīsu asiteti piṇḍapātabhojane .

Pīteti yāguādipāne .

Khāyiteti piṭṭhakhajjādikhādane .

Sāyiteti madhuphāṇitādisāyane .

Tattha neva davāyātiādinā nayena vutto aṭṭhavidhopi attho attho nāma .

Tasseva vasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ .

LūkhapaṇītatittamadhurarasādīsuV1.163 pana yena bhojanena yassa phāsu na hoti , taṃ tassa asappāyaṃ .

Yaṃ pana nimittakammādivasena paṭiladdhaṃ , yañcassa bhuñjato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti , kusalā dhammā parihāyanti , taṃ ekantaasappāyameva , viparītaṃ sappāyaṃ .

Tassa vasenettha sappāyasampajaññaṃ .

Kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ .

Abbhantare attā nāma koci bhuñjako natthi , vuttappakāracittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pattappaṭiggahaṇaṃ nāma hoti .

Cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva hatthassa patte otāraṇaṃ nāma hoti .

Cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva ālopakaraṇaṃ ālopauddhāraṇaṃ mukhavivaraṇañca hoti , na koci kuñcikāya yantakena vā hanukaṭṭhīni vivarati .

Cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva ālopassa mukhe ṭhapanaṃ , uparidantānaṃ musalakiccasādhanaṃ , heṭṭhimadantānaṃ udukkhalakiccasādhanaṃ , jivhāya hatthakiccasādhanañca hoti .

Iti tattha aggajivhāya tanukakheḷo mūlajivhāya bahalakheḷo makkheti .

Taṃ heṭṭhādantaudukkhale jivhāhatthaparivattakaṃ kheḷodakena temitaṃ uparidantamusalasañcuṇṇitaṃ koci kaṭacchunāP1.201 vā dabbiyā vā antopavesento nāma natthi , vāyodhātuyāva pavisati .

Paviṭṭhaṃ paviṭṭhaṃ koci palālasanthāraṃ katvā dhārento nāma natthi , vāyodhātuvaseneva tiṭṭhati .

Ṭhitaṃ ṭhitaṃ koci uddhanaṃ katvā aggiṃ jāletvā pacanto nāma natthi , tejodhātuyāva paccati .

Pakkaṃ pakkaṃ koci daṇḍakena vāM1.180 yaṭṭhiyā vā bahi nīhārako nāma natthi , vāyodhātuyeva nīharati .

Iti vāyodhātu paṭiharati ca , vītiharati ca , dhāreti ca , parivatteti ca , sañcuṇṇeti ca , visoseti ca , nīharati ca .

Pathavīdhātu dhāreti ca , parivatteti ca , sañcuṇṇeti ca , visoseti ca .

Āpodhātu sineheti ca , allattañca anupāleti .

Tejodhātu antopaviṭṭhaṃ paripāceti .

Ākāsadhātu añjaso hoti .

Viññāṇadhātu tattha tattha sammāpayogamanvāya ābhujatīti .

Evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ .

Api ca gamanato pariyesanato paribhogato āsayato nidhānato aparipakkato paripakkato phalato nissandato sammakkhanatoti , evaṃ dasavidhapaṭikūlabhāvapaccavekkhaṇato pettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ .

Vitthārakathā panettha visuddhimagge āhārapaṭikūlasaññāniddesato gahetabbā .

Uccārapassāvakammeti uccārassa ca passāvassa ca karaṇe .

Tattha pattakāle uccārapassāvaṃ akarontassa sakalasarīrato sedā muccanti , akkhīni bhamanti , cittaṃ na ekaggaṃV1.164 hoti , aññe ca rogā uppajjanti .

Karontassa pana sabbaṃ taṃ na hotīti ayamettha attho .

Tassa vasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ .

Aṭṭhāne uccārapassāvaṃ karontassa pana āpatti hoti , ayaso vaḍḍhati , jīvitantarāyo hoti , patirūpe ṭhāne karontassa sabbaṃ taṃ na hotīti idamettha sappāyaṃ tassa vasena sappāyasampajaññaṃ .

Kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ .

Abbhantare attā nāma uccārapassāvakammaṃ karonto natthi , cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pana uccārapassāvakammaṃ hotiP1.202 .

Yathā vā pana pakke gaṇḍe gaṇḍabhedena pubbalohitaṃ akāmatāya nikkhamati .

Yathā ca atibharitā udakabhājanā udakaṃ akāmatāya nikkhamati .

Evaṃ pakkāsayamuttavatthīsu sannicitā uccārapassāvā vāyuvegasamuppīḷitā akāmatāyapi nikkhamanti .

So panāyaṃ evaṃ nikkhamanto uccārapassāvo nevaM1.181 tassa bhikkhuno attano hoti , na parassa , kevalaṃ sarīranissandova hoti .

Yathā kiṃ ?

Yathā udakatumbato purāṇudakaṃ chaḍḍentassa neva taṃ attano hoti , na paresaṃ ;

kevalaṃ paṭijagganamattameva hoti ;

evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ .

Gatādīsu gateti gamane .

Ṭhiteti ṭhāne .

Nisinneti nisajjāya .

Sutteti sayane .

Jāgariteti jāgaraṇe .

Bhāsiteti kathane .

Tuṇhībhāveti akathane .

‘‘ Gacchanto vā gacchāmīti pajānāti , ṭhito vā ṭhitomhīti pajānāti , nisinno vā nisinnomhīti pajānāti , sayāno vā sayānomhīti pajānātī ’’ ti imasmiñhi sutte addhānairiyāpathā kathitā .

‘‘ Abhikkante paṭikkante ālokite vilokite samiñjite pasārite ’’ ti imasmiṃ majjhimā .

‘‘ Gate ṭhite nisinne sutte jāgarite ’’ ti idha pana khuddakacuṇṇiyairiyāpathā kathitā .

Tasmā tesupi vuttanayeneva sampajānakāritā veditabbā .

Tipiṭakamahāsivatthero panāha – yo ciraṃ gantvā vā caṅkamitvā vā aparabhāge ṭhito iti paṭisañcikkhati –

‘‘ caṅkamanakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā ’’ tiP1.203 .

Ayaṃ gate sampajānakārī nāma .

Yo sajjhāyaṃ vā karonto , pañhaṃ vā vissajjento , kammaṭṭhānaṃ vā manasikaronto ciraṃ ṭhatvāV1.165 aparabhāge nisinno iti paṭisañcikkhati –

‘‘ ṭhitakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā ’’ ti .

Ayaṃ ṭhite sampajānakārī nāma .

Yo sajjhāyādikaraṇavaseneva ciraṃ nisīditvā aparabhāge uṭṭhāya iti paṭisañcikkhati –

‘‘ nisinnakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā ’’ ti .

Ayaṃ nisinne sampajānakārī nāma .

Yo pana nipannako sajjhāyaṃ vā karonto kammaṭṭhānaṃ vā manasikaronto niddaṃ okkamitvā aparabhāge uṭṭhāya iti paṭisañcikkhati –

‘‘ sayanakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā ’’ ti .

Ayaṃ sutte jāgarite ca sampajānakārī nāma .

Kiriyamayacittānañhi appavattanaṃ soppaṃ nāma , pavattanaṃ jāgaritaṃ nāma .

YoM1.182 pana bhāsamāno –

‘‘ ayaṃ saddo nāma oṭṭhe ca paṭicca , dante ca jivhañca tāluñca paṭicca , cittassa ca tadanurūpaṃ payogaṃ paṭicca jāyatī ’’ ti sato sampajānova bhāsati .

Ciraṃ vā pana kālaṃ sajjhāyaṃ vā katvā , dhammaṃ vā kathetvā , kammaṭṭhānaṃ vā pavattetvā , pañhaṃ vā vissajjetvā , aparabhāge tuṇhībhūto iti paṭisañcikkhati –

‘‘ bhāsitakāle uppannā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā ’’ ti .

Ayaṃ bhāsite sampajānakārī nāma .

Yo tuṇhībhūto ciraṃ dhammaṃ vā kammaṭṭhānaṃ vā manasikatvā aparabhāge iti paṭisañcikkhati –

‘‘ tuṇhībhūtakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā ’’ ti .

Upādārūpappavattiyañhi sati bhāsati nāma , asati tuṇhī bhavati nāmāti .

Ayaṃ tuṇhībhāve sampajānakārī nāmāti .

Tayidaṃ mahāsivattherena vuttaṃ asammohadhuraṃ mahāsatipaṭṭhānasutte adhippetaṃ .

Imasmiṃ pana sāmaññaphale sabbampi catubbidhaṃ sampajaññaṃ labbhati .

Tasmā vuttanayeneva cettha catunnaṃ sampajaññānaṃ vasena sampajānakāritā veditabbā .

Sampajānakārīti ca sabbapadesu satisampayuttasseva sampajaññassa vasena attho veditabbo .

Satisampajaññena samannāgatoti etassa hi padassa ayaṃ vitthāro .

Vibhaṅgappakaraṇe pana –

‘‘ sato sampajāno abhikkamati , sato sampajāno paṭikkamatī ’’ ti evaṃ etāni padāni vibhattāneva .

Evaṃ , kho mahārājāti evaṃV1.166 satisampayuttassa sampajaññassaP1.204 vasena abhikkamādīni pavattento satisampajaññena samannāgato nāma hotīti attho .

Santosakathā

215. Idha , mahārāja , bhikkhu santuṭṭho hotīti ettha santuṭṭhoti itarītarapaccayasantosena samannāgato .

So panesa santoso dvādasavidho hoti , seyyathidaṃ – cīvare yathālābhasantoso , yathābalasantoso , yathāsāruppasantosoti tividho .

Evaṃ piṇḍapātādīsu .

Tassāyaṃ pabhedavaṇṇanā –

Idha bhikkhu cīvaraṃ labhati , sundaraṃ vā asundaraṃ vā .

So teneva yāpeti , aññaṃ na pattheti , labhantopi na gaṇhati .

Ayamassa cīvare yathālābhasantoso .

Atha pana pakatidubbalo vā hoti , ābādhajarābhibhūtoM1.183 vā , garucīvaraṃ pārupanto kilamati .

So sabhāgena bhikkhunā saddhiṃ taṃ parivattetvā lahukena yāpentopi santuṭṭhova hoti .

Ayamassa cīvare yathābalasantoso .

Aparo paṇītapaccayalābhī hoti .

So pattacīvarādīnaṃ aññataraṃ mahagghapattacīvaraṃ bahūni vā pana pattacīvarāni labhitvā idaṃ therānaṃ cirapabbajitānaṃ , idaṃ bahussutānaṃ anurūpaṃ , idaṃ gilānānaṃ , idaṃ appalābhīnaṃ hotūti datvā tesaṃ purāṇacīvaraṃ vā gahetvā saṅkārakūṭādito vā nantakāni uccinitvā tehi saṅghāṭiṃ katvā dhārentopi santuṭṭhova hoti .

Ayamassa cīvare yathāsāruppasantoso .

Idha pana bhikkhu piṇḍapātaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā , so teneva yāpeti , aññaṃ na pattheti , labhantopi na gaṇhati .

Ayamassa piṇḍapāte yathālābhasantoso .

Yo pana attano pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā piṇḍapātaṃ labhati , yenassa paribhuttena aphāsu hoti .

So sabhāgassa bhikkhuno taṃ datvā tassa hatthato sappāyabhojanaṃ bhuñjitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti .

Ayamassa piṇḍapāte yathābalasantoso .

Aparo bahuṃ paṇītaṃ piṇḍapātaṃ labhati .

So taṃ cīvaraṃ viya theracirapabbajitabahussutaappalābhīgilānānaṃ datvā tesaṃ vā sesakaṃ piṇḍāya vā caritvāP1.205 missakāhāraṃ bhuñjantopi santuṭṭhova hoti .

Ayamassa piṇḍapāte yathāsāruppasantoso .

Idha pana bhikkhu senāsanaṃ labhati , manāpaṃ vā amanāpaṃ vā , so tena neva somanassaṃ , naV1.167 domanassaṃ uppādeti ;

antamaso tiṇasanthārakenapi yathāladdheneva tussati .

Ayamassa senāsane yathālābhasantoso .

Yo pana attano pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā senāsanaṃ labhati , yatthassa vasato aphāsu hoti , so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa santake sappāyasenāsane vasantopi santuṭṭhova hoti .

Ayamassa senāsane yathābalasantoso .

Aparo mahāpuñño leṇamaṇḍapakūṭāgārādīni bahūni paṇītasenāsanāni labhati .

So tāni cīvaraṃ viya theracirapabbajitabahussutaappalābhīgilānānaṃ datvā yattha katthaci vasantopi santuṭṭhova hoti .

AyamassaM1.184 senāsane yathāsāruppasantoso .

Yopi –

‘‘ uttamasenāsanaṃ nāma pamādaṭṭhānaṃ , tattha nisinnassa thinamiddhaṃ okkamati , niddābhibhūtassa puna paṭibujjhato kāmavitakkā pātubhavantī ’’ ti paṭisañcikkhitvā tādisaṃ senāsanaṃ pattampi na sampaṭicchati .

So taṃ paṭikkhipitvā abbhokāsarukkhamūlādīsu vasantopi santuṭṭhova hoti .

Ayampissa senāsane yathāsāruppasantoso .

Idha pana bhikkhu bhesajjaṃ labhati , lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā , so yaṃ labhati , teneva tussati , aññaṃ na pattheti , labhantopi na gaṇhati .

Ayamassa gilānapaccaye yathālābhasantoso .

Yo pana telena atthiko phāṇitaṃ labhati .

So taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato telaṃ gahetvā aññadeva vā pariyesitvā bhesajjaṃ karontopi santuṭṭhova hoti .

Ayamassa gilānapaccaye yathābalasantoso .

Aparo mahāpuñño bahuṃ telamadhuphāṇitādipaṇītabhesajjaṃ labhati .

So taṃ cīvaraṃ viya theracirapabbajitabahussutaappalābhīgilānānaṃ datvā tesaṃ ābhatena yena kenaci yāpentopi santuṭṭhova hoti .

Yo pana ekasmiṃ bhājane muttaharīṭakaṃP1.206 ṭhapetvā ekasmiṃ catumadhuraṃ –

‘‘ gaṇhāhi , bhante , yadicchasī ’’ ti vuccamāno sacassa tesu aññatarenapi rogo vūpasammati , atha muttaharīṭakaṃ nāma buddhādīhi vaṇṇitanti catumadhuraṃ paṭikkhipitvā muttaharīṭakeneva bhesajjaṃ karonto paramasantuṭṭhova hoti .

Ayamassa gilānapaccaye yathāsāruppasantoso .

Iminā pana dvādasavidhena itarītarapaccayasantosena samannāgatassa bhikkhuno aṭṭha parikkhārā vaṭṭanti .

Tīṇi cīvarāni , patto , dantakaṭṭhacchedanavāsi , ekā sūci , kāyabandhanaṃ parissāvananti .

Vuttampi cetaṃ –

‘‘ TicīvarañcaV1.168 patto ca , vāsi sūci ca bandhanaṃ ;

Parissāvanena aṭṭhete , yuttayogassa bhikkhuno ’’ ti .

Te sabbe kāyaparihārikāpi honti kucchiparihārikāpi .

Kathaṃ ?

Ticīvaraṃ tāva nivāsetvā ca pārupitvā ca vicaraṇakāle kāyaṃ pariharati , posetīti kāyaparihārikaṃ hoti .

Cīvarakaṇṇena udakaṃ parissāvetvāM1.185 pivanakāle khāditabbaphalāphalagahaṇakāle ca kucchiṃ pariharati ;

posetīti kucchiparihārikaṃ hoti .

Pattopi tena udakaṃ uddharitvā nhānakāle kuṭiparibhaṇḍakaraṇakāle ca kāyaparihāriko hoti .

Āhāraṃ gahetvā bhuñjanakāle kucchiparihāriko .

Vāsipi tāya dantakaṭṭhacchedanakāle mañcapīṭhānaṃ aṅgapādacīvarakuṭidaṇḍakasajjanakāle ca kāyaparihārikā hoti .

Ucchuchedananāḷikerāditacchanakāle kucchiparihārikā .

Sūcipi cīvarasibbanakāle kāyaparihārikā hoti .

Pūvaṃ vā phalaṃ vā vijjhitvā khādanakāle kucchiparihārikā .

Kāyabandhanaṃ bandhitvā vicaraṇakāle kāyaparihārikaṃ .

Ucchuādīni bandhitvā gahaṇakāle kucchiparihārikaṃ .

Parissāvanaṃ tena udakaṃ parissāvetvā nhānakāle , senāsanaparibhaṇḍakaraṇakāle ca kāyaparihārikaṃ .

Pānīyaṃ parissāvanakāle , teneva tilataṇḍulaputhukādīni gahetvā khādanakāle ca kucchiparihāriyaṃ .

Ayaṃ tāva aṭṭhaparikkhārikassa parikkhāramattā .

NavaparikkhārikassaP1.207 pana seyyaṃ pavisantassa tatraṭṭhakaṃ paccattharaṇaṃ vā kuñcikā vā vaṭṭati .

Dasaparikkhārikassa nisīdanaṃ vā cammakhaṇḍaṃ vā vaṭṭati .

Ekādasaparikkhārikassa pana kattarayaṭṭhi vā telanāḷikā vā vaṭṭati .

Dvādasaparikkhārikassa chattaṃ vā upāhanaṃ vā vaṭṭati .

Etesu ca aṭṭhaparikkhārikova santuṭṭho , itare asantuṭṭhā mahicchā mahābhārāti na vattabbā .

Etepi hi appicchāva santuṭṭhāva subharāva sallahukavuttinova .

Bhagavā pana na yimaṃ suttaṃ tesaṃ vasena kathesi , aṭṭhaparikkhārikassa vasena kathesi .

So hi khuddakavāsiñca sūciñca parissāvane pakkhipitvā pattassa anto ṭhapetvā pattaṃ aṃsakūṭe laggetvā ticīvaraṃ kāyapaṭibaddhaṃ katvā yenicchakaṃV1.169 sukhaṃ pakkamati .

Paṭinivattetvā gahetabbaṃ nāmassa na hoti .

ItiM1.186 imassa bhikkhuno sallahukavuttitaṃ dassento bhagavā –

‘‘ santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarenā ’’ tiādimāha .

Tattha kāyaparihārikenāti kāyapariharaṇamattakena .

Kucchiparihārikenāti kucchipariharaṇamattakena .

Samādāyeva pakkamatīti aṭṭhaparikkhāramattakaṃ sabbaṃ gahetvāva kāyapaṭibaddhaṃ katvāva gacchati .

‘‘ Mama vihāro pariveṇaṃ upaṭṭhāko ’’ ti āsaṅgo vā bandho vā na hoti .

So jiyā mutto saro viya , yūthā apakkanto madahatthī viya ca icchiticchitaṃ senāsanaṃ vanasaṇḍaṃ rukkhamūlaṃ vanapabbhāraṃ paribhuñjanto ekova tiṭṭhati , ekova nisīdati .

Sabbiriyāpathesu ekova adutiyo .

‘‘ Cātuddiso appaṭigho ca hoti ,

Santussamāno itarītarena ;

Parissayānaṃ sahitā achambhī ,

Eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti .( su . ni .42);

Evaṃ vaṇṇitaṃ khaggavisāṇakappataṃ āpajjati .

IdāniP1.208 tamatthaṃ upamāya sādhento –

‘‘ seyyathāpī ’’ tiādimāha .

Tattha pakkhī sakuṇoti pakkhayutto sakuṇo .

Ḍetīti uppatati .

Ayaṃ panettha saṅkhepattho – sakuṇā nāma ‘‘ asukasmiṃ padese rukkho paripakkaphalo ’’ ti ñatvā nānādisāhi āgantvā nakhapattatuṇḍādīhi tassa phalāni vijjhantā vidhunantā khādanti .

‘ Idaṃ ajjatanāya , idaṃ svātanāya bhavissatī ’ ti tesaṃ na hoti .

Phale pana khīṇe neva rukkhassa ārakkhaṃ ṭhapenti , na tattha pattaṃ vā nakhaṃ vā tuṇḍaṃ vā ṭhapenti .

Atha kho tasmiṃ rukkhe anapekkho hutvā , yo yaṃ disābhāgaṃ icchati , so tena sapattabhārova uppatitvā gacchati .

Evameva ayaṃ bhikkhu nissaṅgo nirapekkho yena kāmaṃ pakkamati .

Tena vuttaṃ ‘‘ samādāyeva pakkamatī ’’ ti .