8. Pasūrasuttaniddesavaṇṇanā

59. AṭṭhameV0.225P2.284 pasūrasuttaniddese paṭhamagāthāya tāva saṅkhepo – ime diṭṭhigatikā attano diṭṭhiṃ sandhāya ‘‘ idheva suddhī ’’ ti vadanti .

Aññesu pana dhammesu visuddhiṃ nāhu , evaṃ yaṃ attano satthārādiṃ nissitā , tattheva ‘‘ esa vādo subho ’’ ti evaṃ subhavādā hutvā puthū samaṇabrāhmaṇā ‘‘ sassato loko ’’ tiādīsu paccekasaccesu niviṭṭhā .

SabbeM0.246 paravāde khipantīti sabbā paraladdhiyo chaḍḍenti .

Ukkhipantīti dūrato khipanti .

Parikkhipantīti samantato khipanti .

Subhavādāti niddesassa uddesapadaṃ .

Sobhanavādāti ‘‘ etaṃ sundaran ’’ ti kathentā .

Paṇḍitavādāti ‘‘ paṇḍitā mayan ’’ ti evaṃ kathentā .

Thiravādāti ‘‘ niddosavādaṃ vadāmā ’’ ti kathentā .

Ñāyavādāti ‘‘ yuttavādaṃ vadāmā ’’ ti kathentā .

Hetuvādāti ‘‘ kāraṇasahitaṃ vadāmā ’’ ti kathentā .

Lakkhaṇavādāti ‘‘ sallakkhetabbaṃ vadāmā ’’ ti vadantā .

Kāraṇavādāti ‘‘ udāharaṇayuttavādaṃ vadāmā ’’ ti kathentā .

Ṭhānavādāti ‘‘ pakkamituṃ asakkuṇeyyavādaṃ vadāmā ’’ ti vadantā .

Niviṭṭhāti antopaviṭṭhā .

Patiṭṭhitāti tattheva ṭhitā .

60. Evaṃ niviṭṭhā ca ‘‘ te vādakāmā ’’ ti dutiyagāthā .

Tattha bālaṃ dahantī mithu aññamaññan ti ‘‘ ayaṃ bālo , ayaṃ bālo ’’ ti evaṃ dvepi janā aññamaññaṃ bālaṃ dahanti , bālato passanti .

Vadanti te aññasitā kathojjan ti te aññamaññasatthārādinissitā kalahaṃ vadanti .

Pasaṃsakāmā kusalāvadānāti pasaṃsatthikā ubhopi ‘‘ mayaṃ kusalāvadānā paṇḍitavādā ’’ ti evaṃ saññino hutvā .

Vādatthikāti vādena atthikā .

Vādādhippāyāti vādajjhāsayā .

Vādapurekkhārāti vādameva puratoV0.226 katvā caramānāP2.285 .

Vādapariyesanaṃ carantāti vādameva gavesanaṃ caramānā .

Vigayhāti pavisitvā .

Ogayhāti otaritvā .

Ajjhogāhetvāti nimujjitvā .

Pavisitvāti antokatvā .

Anojavantīti nihīnaojavatī , tejavirahitāti attho .

Sā kathāti esā vācā .

Kathojjaṃ vadantīti nittejaṃ bhaṇanti .

Evaṃ vadānesu ca tesu eko niyamato eva .

61. Yutto kathāyan ti gāthā .

Tattha yutto kathāyan ti vādakathāya ussukko .

Pasaṃsamicchaṃ vinighāti hotīti attano pasaṃsaṃ icchanto ‘‘ kathaṃ nu kho niggahessāmī ’’ tiādinā nayena pubbeva vādā kathaṃkathī vinighātī hoti .

Apāhatasmin ti pañhavīmaṃsakehi ‘‘ atthāpagataṃ te bhaṇitaṃ , byañjanāpagataṃ te bhaṇitan ’’ tiādinā nayena apahariteM0.247 vāde .

Nindāya so kuppatīti evaṃ apāhatasmiñca vāde uppannāya nindāya so kuppati .

Randhamesīti yassa randhameva gavesanto .

Thomanan ti vaṇṇabhaṇanaṃ .

Kittin ti pākaṭakaraṇaṃ .

Vaṇṇahāriyan ti guṇavaḍḍhanaṃ .

Pubbeva sallāpāti sallāpato puretarameva .

‘‘ Kathamidaṃ kathamidan ’’ ti kathaṃkathā assa atthīti kathaṃkathī .

Jayo nu kho meti mama jayo .

Kathaṃ niggahan ti kena pakārena niggaṇhanaṃ .

Paṭikammaṃ karissāmīti mama laddhiṃ parisuddhiṃ karissāmi .

Visesan ti atirekaṃ .

Paṭivisesan ti punappunaṃ visesaṃ .

Āveṭhiyaṃ karissāmīti pariveṭhanaṃ karissāmi .

Nibbeṭhiyan ti mama nibbeṭhanaṃ mocanaṃ nikkhamanaṃ .

Chedan ti vādachindanaṃ .

Maṇḍalan ti vādasaṅghātaṃ .

Pārisajjāti paricārikā .

Pāsārikāti kāraṇitā .

Apaharantīti paṭibāhanti .

Atthāpagatan ti atthato apagataṃP2.286 , attho natthīti .

Atthato apaharantīti atthamhā paṭibāhanti .

Attho te dunnitoti tava attho na sammā upanīto .

Byañjanaṃ te duropitan ti tava byañjanaṃ duppatiṭṭhāpitaṃ .

Niggaho te akatoti tayā niggaho na kato .

Paṭikammaṃ te dukkaṭan ti tayā attano laddhipatiṭṭhāpanaṃ duṭṭhu kataṃ .

Visamakathaṃ dukkathitan ti na sammā kathitaṃ .

Dubbhaṇitan ti bhaṇantenapi duṭṭhu bhaṇitaṃ .

Dullapitan ti na sammā vissajjitaṃ .

Duruttan ti aññathā bhaṇitaṃ .

Dubbhāsitan ti virūpaṃ bhāsitaṃ .

Nindāyāti garahaṇena .

Garahāyāti dosakathanena .

Akittiyāti aguṇakathanena .

Avaṇṇahārikāyāti aguṇavaḍḍhanena .

KuppatītiV0.227 pakatibhāvaṃ jahetvā calati .

Byāpajjatīti dosavasena pūtibhāvaṃ āpajjati .

Patiṭṭhīyatīti kodhavasena gaṇabhāvaṃ gacchati .

Kopañcāti kupitabhāvaṃ .

Dosañcāti dūsanaṃ .

Apaccayañcāti atuṭṭhākārañca .

Pātukarotīti pākaṭaṃ karoti .

Randhamesīti antaragavesī .

Virandhamesīti chiddagavesī .

Aparaddhamesīti guṇaṃ apanetvā dosameva gavesī .

Khalitamesīti pakkhalanagavesī .

Gaḷitamesīti patanagavesī .

‘‘ Ghaṭṭitamesī ’’ tipi pāṭho , tassa pīḷanagavesīti attho .

Vivaramesīti dosagavesī .

62. NaM0.248 kevalañca so kuppati , apica kho pana ‘‘ yamassa vādan ’’ ti gāthā .

Tattha parihīnamāhu , apāhatan ti atthabyañjanādito apāhataṃ parihīnaṃ vadanti .

Paridevatīti tatonimittaṃ so ‘‘ aññaṃ mayā āvajjitan ’’ tiādīhi vippalapati .

Socatīti ‘‘ tassa jayo ’’ tiādīni ārabbha socati .

‘‘ Upaccagā man ’’ ti anutthunātīti ‘‘ so maṃ vādena vādaṃ atikkanto ’’ tiādinā nayena suṭṭhutaraṃ vippalapati .

Parihāpitan ti na vaḍḍhitaṃ .

Aññaṃ mayā āvajjitan ti aññaṃ kāraṇaṃ mayā avanamitaṃ .

Cintitan ti vīmaṃsitaṃ .

Mahāpakkhoti mahanto ñātipakkho etassāti mahāpakkho .

Mahāparisoti mahāparicārikapariso .

Mahāparivāroti mahādāsadāsiparivāro .

Parisā cāyaṃ vaggāti ayañca parisā vaggā , na ekā .

Puna bhañjissāmīti puna bhindissāmi .

63. EteP2.287 vivādā samaṇesūti ettha pana samaṇā vuccanti bāhiraparibbājakā .

Etesu ugghātinighāti hotīti etesu vādesu jayaparājayādivasena cittaugghātanighātaṃ vā pāpuṇanto ugghāti ca nighāti ca hoti .

Virame kathojjan ti pajaheyya kalahaṃ .

Na haññadatthatthi pasaṃsalābhāti na hi ettha pasaṃsalābhato añño attho atthi .

Uttāno vāti na gambhīroti attho ‘‘ pañcime kāmaguṇā ’’ tiādīsu ( a . ni .6.63) viya .

Gambhīro vāti duppaveso appatiṭṭho paṭiccasamuppādo viya .

Gūḷho vāti paṭicchanno hutvā ṭhito ‘‘ abhirama nanda ahaṃ te pāṭibhogo ’’ tiādīsu ( udā .22) viya .

Paṭicchanno vāti apākaṭo ‘‘ mātaraṃ pitaraṃ hantvā ’’ tiādīsu ( dha . pa .294; netti .113) viya .

Neyyo vāti nīharitvā kathetabbo ‘‘ asaddho akataññū cā ’’ tiādīsu ( dha . pa .97) viya .

Nīto vāti pāḷiyā ṭhitaniyāmena kathetabbo ‘‘ cattārome , bhikkhave , ariyavaṃsā ’’ tiādīsu ( a . ni .4.28) viya .

Anavajjo vāti niddosattho ‘‘ kusalā dhammā ’’ tiādīsuV0.228 ( dha . sa . tikamātikā 1) viya .

Nikkileso vāti kilesavirahito vipassanā viya .

Vodāno vātiM0.249 parisuddho lokuttaraṃ viya .

Paramattho vāti uttamattho uttamatthabhūto attho khandhadhātuāyatananibbānāni viya .

64. Chaṭṭhagāthāyattho – yasmā ca na haññadatthatthi pasaṃsalābhā , tasmā paramaṃ lābhaṃ labhantopi ‘‘ sundaro ayan ’’ ti tattha diṭṭhiyā pasaṃsito vā pana hotīti taṃ vādaṃ parisāya majjhe dīpetvā tato so tena jayatthena tuṭṭhiṃ vā dantavidaṃsakaṃ vā āpajjanto hassati , mānena ca unnamati .

Kiṃ kāraṇaṃ ?

Yasmā taṃ jayatthaṃ pappuyya yathāmano jāto .

Thambhayitvāti pūretvā .

Brūhayitvāti vaḍḍhetvā .

Imissā gāthāya niddeso uttānattho .

65. Evaṃ unnamato ca ‘‘ yā unnatī ’’ ti gāthā .

Tattha mānātimānaṃ vadate panesoti eso pana taṃ unnatiṃ ‘‘ vighātabhūmī ’’ ti abujjhamāno mānañca atimānañca vadati .

Evaṃ imissāpi gāthāya niddeso uttānattho .

66. Evaṃ vāde dosaṃ dassetvā idāni tassa vādaṃ asampaṭicchantoP2.288 ‘‘ sūro ’’ ti gāthamāha .

Tattha rājakhādāyāti rājakhādanīyena , bhattavetanenāti vuttaṃ hoti .

Abhigajjameti paṭisūramicchan ti yathā so paṭisūraṃ icchanto abhigajjanto eti , evaṃ diṭṭhigatiko diṭṭhigatikanti dasseti .

Yeneva so tena palehīti yena so tuyhaṃ paṭisūro , tena gaccha .

Pubbeva natthi yadidaṃ yudhāyāti yaṃ pana kilesajātaṃ yuddhāya siyā , taṃ idha pubbeva natthi , bodhimūleyevassa pahīnanti dasseti .

Sūroti niddesassa uddesapadaṃ .

Suṭṭhu uro sūro , vissaṭṭhauro ninnauroti attho .

Vīroti parakkamavanto .

Vikkantoti saṅgāmaṃ pavisanto .

Abhīrūtiādayo vuttanayā eva .

Puṭṭhoti niddesassa uddesapadaṃ .

Positoti thūlakato .

Āpāditoti upaḍḍhabalito paṭipādito .

Vaḍḍhitoti tato tato bhāvito .

GajjantotiM0.250 abyattasarena gajjanto .

Uggajjantoti ukkuṭṭhiṃ karonto .

Abhigajjantoti sīhanādaṃ karonto .

Etīti āgacchati .

Upetīti tato samīpaṃ gacchati .

Upagacchatīti tato samīpaṃV0.229 gantvā na nivattati .

Paṭisūran ti nibbhayaṃ .

Paṭipurisan ti sattupurisaṃ .

Paṭisattun ti sattu hutvā abhimukhe ṭhitaṃ .

Paṭimallan ti paṭisedhaṃ hutvā yujjhantaṃ .

Icchantoti ākaṅkhamāno .

Palehīti gaccha .

Vajāti mā tiṭṭha .

Gacchāti samīpaṃ upasaṅkama .

Abhikkamāti parakkamaṃ karohi .

Bodhiyā mūleti mahābodhirukkhassa samīpe .

Ye paṭisenikarā kilesāti ye kilesā paṭipakkhakarā .

Paṭilomakarāti paṭāṇīkarā .

Paṭikaṇṭakakarāti vinivijjhanakarā .

Paṭipakkhakarāti sattukarā .

67. Ito paraṃ sesagāthā pākaṭasambandhā eva .

Tattha vivādayantīti vivadanti .

Paṭisenikattāti paṭilomakārakā .

‘‘ Na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsī ’’ tiādinā nayena viruddhavacanaṃ vivādo .

Sahitaṃ meti mama vacanaṃ atthasaṃhitaṃ .

Asahitaṃ teti tava vacanaṃ anatthasaṃhitaṃ .

Adhiciṇṇaṃ te viparāvattan tiP2.289 yaṃ taṃ adhiciṇṇaṃ cirakālasevanavasena paguṇaṃ , taṃ mama vādaṃ āgamma nivattaṃ .

Āropito te vādoti tuyhaṃ upari mayā doso āropito .

Cara vādappamokkhāyāti bhattapuṭaṃ ādāya taṃ taṃ upasaṅkamitvā vādā pamokkhatthāya uttaraṃ pariyesamāno vicara .

Nibbeṭhehi vāti atha vā mayā āropitadosato attānaṃ mocehi .

Sace pahosīti sace sakkosi .

Āveṭhiyāya āveṭhiyan ti āveṭhetvā nivattanena nivattanaṃ .

Nibbeṭhiyāya nibbeṭhiyan ti dosato mocanena mocanaṃ .

Chedena chedan ti evamādi heṭṭhā vuttanayattā yathāyogaṃ yojetabbaṃ .

68. Visenikatvāti kilesasenaṃ vināsetvā .

Kiṃ labhethāti paṭimallaṃ kiṃ labhissasi .

Pasūrāti taṃ paribbājakaṃ ālapati .

Yesīdha natthīti yesaṃ idha natthi .

Imāyapi gāthāya niddeso uttānatthoyeva .

69. Pavitakkan tiM0.251 ‘‘ jayo nu kho me bhavissatī ’’ tiādīni vitakkento .

Dhonena yugaṃ samāgamāti dhutakilesena buddhena saddhiṃ yugaggāhaṃ samāpanno .

Na hi tvaṃ sakkhasi sampayātavetiV0.230 kotthuādayo viya sīhādīhi dhonena saha yugaṃ gahetvā ekapadampi sampayātuṃ yugaggāhameva vā sampādetuṃ na sakkhissasīti .

Manoti niddesassa uddesapadaṃ .

Cittan ti cittatāya cittaṃ .

‘‘ Ārammaṇaṃ minamānaṃ jānātī ’’ ti mano .

Mānasan ti mano eva .

‘‘ Antalikkhacaro pāso , yvāyaṃ carati mānaso ’’ ti ( mahāva .33; saṃ . ni .1.151) hi ettha pana sampayuttakadhammo mānasoti vutto .

‘‘ Kathañhi bhagavā tuyhaṃ , sāvako sāsane rato ;

Appattamānaso sekkho , kālaṃkayirā janesutā ’’ ti .( saṃ . ni .1.159)–

EtthaP2.290 arahattaṃ mānasanti vuttaṃ .

Idha pana manova mānasaṃ , byañjanavasena hetaṃ padaṃ vaḍḍhitaṃ .

Hadayan ti cittaṃ .

‘‘ Cittaṃ vā te khipissāmi , hadayaṃ vā te phālessāmī ’’ ti ( su . ni . āḷavakasutta ; saṃ . ni .1.237) ettha uro hadayanti vuttaṃ .

‘‘ Hadayā hadayaṃ maññe aññāya tacchatī ’’ ti ( ma . ni .1.63) ettha cittaṃ .

‘‘ Vakkaṃ hadayan ’’ ti ( dī . ni .2.377; ma . ni .1.110; khu . pā .3. dvattiṃsākāra ) ettha hadayavatthu .

Idha pana cittameva abbhantaraṭṭhena ‘‘ hadayan ’’ ti vuttaṃ .

Tameva parisuddhaṭṭhena paṇḍaraṃ , bhavaṅgaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .

Yathāha ‘‘ pabhassaramidaṃ , bhikkhave , cittaṃ , tañca kho āgantukehi upakkilesehi upakkiliṭṭhan ’’ ti ( a . ni .1.49).

Tato nikkhantattā pana akusalampi gaṅgāya nikkhantā nadī gaṅgā viya godhāvarito nikkhantā godhāvari viya ca ‘‘ paṇḍaran ’’ tveva vuttaṃ .

Mano manāyatanan ti idha pana manogahaṇaṃ manasseva āyatanabhāvadīpanatthaṃ .

Tenetaṃ dīpeti ‘‘ nayidaṃ devāyatanaṃ viya manassa āyatanattā manāyatanaṃ , atha kho mano eva āyatanaṃ manāyatanan ’’ ti .

Tattha nivāsaṭṭhānaṭṭhena ākaraṭṭhena samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena sañjātidesaṭṭhena kāraṇaṭṭhena ca āyatanaṃ veditabbaṃ .

Tathā hi loke ‘‘ issarāyatanaṃ vāsudevāyatanan ’’ tiādīsu nivāsaṭṭhānaṃ āyatananti vuccatiM0.252 .

‘‘ Suvaṇṇāyatanaṃ rajatāyatanan ’’ tiādīsu ākaro .

Sāsane pana ‘‘ manorame āyatane , sevanti naṃ vihaṅgamā ’’ tiādīsu ( a . ni .5.38) samosaraṇaṭṭhānaṃ .

‘‘ Dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatanan ’’ tiādīsu sañjātideso .

‘‘ Tatra tatreva sakkhibhabbataṃV0.231 pāpuṇāti sati satiāyatane ’’ tiādīsu ( a . ni .3.102; ma . ni .3.158) kāraṇaṃ .

Idha pana sañjātidesaṭṭhena samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena kāraṇaṭṭhenāti tidhāpi vaṭṭati .

Phassādayo hi dhammā ettha sañjāyantīti sañjātidesaṭṭhenapi etaṃ āyatanaṃ .

Bahiddhā rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbā ārammaṇabhāvenettha osarantīti samosaraṇaṭṭhānaṭṭhenapi āyatanaṃP2.291 .

Phassādīnaṃ pana sahajātādipaccayaṭṭhena kāraṇattā kāraṇaṭṭhenāpi āyatananti veditabbaṃ .

Manindriyaṃ vuttatthameva .

Vijānātīti viññāṇaṃ .

Viññāṇameva khandho viññāṇakkhandho .

Tassa rāsiādivasena attho veditabbo .

‘‘ Mahāudakakkhandhotveva saṅkhaṃ gacchatī ’’ ti ( a . ni .4.51) ettha hi rāsaṭṭhena khandho vutto .

‘‘ Sīlakkhandho samādhikkhandho ’’ tiādīsu ( dī . ni .3.355) guṇaṭṭhena .

‘‘ Addasa kho bhagavā mahantaṃ dārukkhandhan ’’ ti ( saṃ . ni .4.241) ettha paṇṇattimattaṭṭhena .

Idha pana rūḷhito khandho vutto .

Rāsaṭṭhena hi viññāṇakkhandhassa ekadeso ekaṃ viññāṇaṃ .

Tasmā yathā rukkhassa ekadesaṃ chindanto rukkhaṃ chindatīti vuccati , evameva viññāṇakkhandhassa ekadesabhūtaṃ ekampi viññāṇaṃ rūḷhito viññāṇakkhandhoti vuttaṃ .

Tajjā manoviññāṇadhātūti tesaṃ phassādīnaṃ dhammānaṃ anucchavikā manoviññāṇadhātu .

Imasmiñhi pade ekameva cittaṃ minanaṭṭhena mano , vijānanaṭṭhena viññāṇaṃ , sabhāvaṭṭhena nissattaṭṭhena vā dhātūti tīhi nāmehi vuttaṃ .

Saddhiṃ yugaṃ samāgaman ti ekappahārena saddhiṃ .

Sammāgantvāti pāpuṇitvā .

Yugaggāhaṃ gaṇhitvāti yugapaṭibhāgaṃ gahetvā .

Sākacchetun ti saddhiṃ kathetuṃ .

Sallapitun ti allāpasallāpaṃ kātuṃ .

Sākacchaṃ samāpajjitun ti saddhiṃ kathanaṃ paṭipajjituṃ .

Na paṭibalabhāve kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘ taṃ kissahetu , pasūro paribbājako hīno ’’ tiādimāha .

So hi bhagavā aggoM0.253 cāti asadisadānaaggattā asamānapaññattā aggo ca .

Seṭṭho cāti sabbaguṇehi appaṭisamaṭṭhena seṭṭho ca .

Mokkho cāti savāsanehi kilesehi muttattā mokkho ca .

Uttamo cāti attano uttaritaravirahitattā uttamo ca .

Pavaro cāti sabbalokena abhipatthanīyattā pavaro ca .

MattenaP2.292 mātaṅgenāti pabhinnamadena hatthinā .

KotthukotiV0.232 jiraṇasiṅgālo .

Sīhena migaraññā saddhin ti kesarasīhena migarājena saha .

Taruṇakoti chāpako .

Dhenupakoti khīrapako .

Usabhenāti maṅgalasammatena usabhena .

Calakakunā saddhin ti calamānakakunā saddhiṃ .

Dhaṅkoti kāko .

Garuḷena venateyyena saddhin ti ettha garuḷenāti jātivasena nāmaṃ .

Venateyyenāti gottavasena .

Caṇḍāloti chavacaṇḍālo .

Raññā cakkavattināti cātuddīpikacakkavattinā .

Paṃsupisācakoti kacavarachaḍḍanaṭṭhāne nibbattako yakkho .

Indena devaraññā saddhin ti sakkena devarājena saha .

So hi bhagavā mahāpaññotiādīni chappadāni heṭṭhā vitthāritāni .

Tattha paññāpabhedakusaloti attano anantavikappe paññābhede cheko .

Pabhinnañāṇoti anantappabhedapattañāṇo .

Etena paññāpabhedakusalattepi sati tāsaṃ paññānaṃ anantabhedattaṃ dasseti .

Adhigatapaṭisambhidoti paṭiladdhaaggacatupaṭisambhidañāṇo .

Catuvesārajjappattoti cattāri visāradabhāvasaṅkhātāni ñāṇāni patto .

Yathāha –

‘‘ Sammāsambuddhassa te paṭijānato ‘ ime dhammā anabhisambuddhā ’ ti , tatra vata maṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā koci vā lokasmiṃ sahadhammena paṭicodessatīti nimittametaṃ , bhikkhave , na samanupassāmi , etamahaṃ , bhikkhave , nimittaṃ asamanupassanto khemappatto abhayappatto vesārajjappatto viharāmi .

‘‘ Khīṇāsavassa te paṭijānato ‘ ime āsavā aparikkhīṇā ’ ti … pe …‘ ye kho pana te antarāyikā dhammā vuttā , te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā ’’ ti … pe … yassa kho panaM0.254 te atthāya dhammo desito , so na niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyāti , tatra vata maṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā koci vā lokasmiṃ sahadhammena paṭicodessatīti nimittametaṃ , bhikkhave , na samanupassāmi , etamahaṃ , bhikkhave , nimittaṃ asamanupassanto khemappatto abhayappatto vesārajjappatto viharāmī ’’ ti ( a . ni .4.8; ma . ni .1.150).

DasabalabaladhārītiP2.293 dasa balāni etesanti dasabalā , dasabalānaṃ balāni dasabalabalāni , tāni dasabalabalāni dhārayatīti dasabalabaladhārī , dasabalañāṇabaladhārīti attho .

Etehi tīhi vacanehi anantappabhedānaṃ neyyānaṃ pabhedamukhamattaṃ dassitaṃ .

Soyeva paññāpayogavasena abhimaṅgalasammataṭṭhena purisāsabho .

Asantāsaṭṭhena purisasīho .

Mahantaṭṭhena purisanāgo .

Pajānanaṭṭhena purisājañño .

Lokakiccadhuravahanaṭṭhena purisadhorayho .

AthaV0.233 tejādikaṃ anantañāṇato laddhaṃ guṇavisesaṃ dassetukāmo tesaṃ tejādīnaṃ anantañāṇamūlabhāvaṃ dassento ‘‘ anantañāṇo ’’ ti vatvā ‘‘ anantatejo ’’ tiādimāha .

Tattha anantañāṇoti gaṇanavasena ca pabhāvavasena ca antavirahitañāṇo .

Anantatejoti veneyyasantāne mohatamavidhamanena anantañāṇatejo .

Anantayasoti paññāguṇeheva lokattayavitthatānantakittighoso .

Aḍḍhoti paññādhanasamiddhiyā samiddho .

Mahaddhanoti paññādhanavaḍḍhattepi pabhāvamahattena mahantaṃ pavattapaññādhanamassāti mahaddhano .

‘‘ Mahādhano ’’ ti vā pāṭho .

Dhanavāti pasaṃsitabbapaññādhanavattā niccayuttapaññādhanavattā atisayabhāvena paññādhanavattā dhanavā .

Etesupi hi tīsu atthesu idaṃ vacanaṃ saddavidū icchanti .

Evaṃ paññāguṇena bhagavato attasampattisiddhiṃ dassetvā puna paññāguṇeneva lokahitasampattisiddhiṃ dassento ‘‘ netā ’’ tiādimāha .

Tattha veneyye saṃsārasaṅkhātabhayaṭṭhānato nibbānasaṅkhātaṃ khemaṭṭhānaṃ netāM0.255 .

Tattha nayanakāle eva saṃvaravinayapahānavinayavasena veneyye vinetā .

Dhammadesanākāle eva saṃsayacchedanena anunetā .

Saṃsayaṃ chinditvā saññāpetabbaṃ atthaṃ paññāpetā .

Tathā paññāpitānaṃ nicchayakaraṇena nijjhāpetā .

Tathā nijjhāpitassa atthassa paṭipattipayojanavasenaP2.294 pekkhetā .

Tathāpaṭipanne paṭipattibalena pasādetā .

So hi bhagavāti ettha hi -kāro anantaraṃ vuttassa atthassa kāraṇopadese nipāto .

Anuppannassa maggassa uppādetāti sakasantāne nauppannapubbassa chaasādhāraṇañāṇahetubhūtassa ariyamaggassa bodhimūle lokahitatthaṃ sakasantāne uppādetā .

Asañjātassa maggassa sañjanetāti veneyyasantāne asañjātapubbassa sāvakapāramīñāṇahetubhūtassa ariyamaggassa dhammacakkappavattanato pabhuti yāvajjakālā veneyyasantāne sañjanetā .

Sāvakaveneyyānampi hi santāne bhagavatā vuttavacaneneva ariyamaggassa sañjananato bhagavā sañjanetā nāma hoti .

Anakkhātassa maggassa akkhātāti aṭṭhadhammasamannāgatānaṃ buddhabhāvāya kathābhinīhārānaṃ bodhisattānaṃ buddhabhāvāya byākaraṇaṃ datvā anakkhātapubbassa pāramitāmaggassa ‘‘ buddho bhavissatī ’’ ti byākaraṇamatteneva bodhimūle uppajjitabbassa ariyamaggassa akkhātā .

Ayaṃ nayo paccekabodhisattabyākaraṇepi labbhatiyeva .

Maggaññūti paccavekkhaṇāvasena attano uppāditassa ariyamaggassa ñātā .

Maggavidūti veneyyasantāne janetabbassa ariyamaggassa kusalo .

Maggakovidoti bodhisattānaṃ akkhātabbamagge vicakkhaṇo .

Atha vā abhisambodhipaṭipatti maggaññū , paccekabodhipaṭipatti maggavidū , sāvakabodhipaṭipatti maggakovido .

Atha vā –

‘‘ EtenaV0.234 maggena tariṃsu pubbe ,

Tarissanti ye ca taranti oghan ’’ ti .( saṃ . ni .5.409)–

Vacanato yathāyogaṃ atītānāgatapaccuppannabuddhapaccekabuddhasāvakānaṃ maggavasena ca suññatānimittaappaṇihitamaggavasenaP2.295 ca ugghaṭitaññūvipañcitaññūneyyapuggalānaṃ maggavasena ca yathākkamenettha yojanaṃ karontiM0.256 .

Maggānugā ca panassāti bhagavato gatamaggānugāmino hutvā .

Ettha ca -saddo hetuatthe nipāto , etena ca bhagavatā magguppādanādiguṇādhigamāya hetu vutto hoti .

Pana -saddo katatthe nipāto , tena bhagavatā katamaggakaraṇaṃ vuttaṃ hoti .

Pacchā samannāgatāti paṭhamaṃ gatassa bhagavato pacchā sīlādiguṇena samannāgatā .

Iti thero ‘‘ anuppannassa maggassa uppādetā ’’ tiādīhi yasmā sabbepi bhagavato sīlādayo guṇā arahattamaggameva nissāya āgatā , tasmā arahattamaggameva nissāya guṇaṃ kathesi .

Jānaṃ jānātīti jānitabbaṃ jānāti , sabbaññutāya yaṃkiñci paññāya jānitabbaṃ nāma atthi , taṃ sabbaṃ pañcaneyyapathabhūtaṃ paññāya jānātīti attho .

Passaṃ passatīti passitabbaṃ passati , sabbadassāvitāya taṃyeva neyyapathaṃ cakkhunā diṭṭhaṃ viya karonto paññācakkhunā passatīti attho .

Yathā vā ekacco viparītaṃ gaṇhanto jānantopi na jānāti , passantopi na passati , na evaṃ bhagavā .

Bhagavā pana yathāsabhāvaṃ gaṇhanto jānanto jānātiyeva , passanto passatiyeva .

Svāyaṃ nayana pariṇāyakaṭṭhena cakkhubhūto .

Viditatādiatthena ñāṇabhūto .

Aviparītasabhāvaṭṭhena vā pariyattidhammapavattanato hadayena cintetvā vācāya nicchāritadhammamayoti vā dhammabhūto .

Seṭṭhaṭṭhena brahmabhūto .

Atha vā cakkhu viya bhūtoti cakkhubhūto .

Ñāṇaṃ viya bhūtoti ñāṇabhūto .

Aviparītadhammo viya bhūtoti dhammabhūto .

Brahmā viya bhūtoti brahmabhūto .

Yvāyaṃ dhammassa vacanato vattanato vā vattā .

Nānappakārehi vacanato vattanato vā pavattā .

Atthaṃ nīharitvā dassanato atthassa ninnetā .

Amatādhigamāya paṭipattidesanato , amatappakāsanāya vā dhammadesanāya amatassa adhigamāpanatoP2.296 amatassa dātā .

Lokuttarassa dhammassa uppāditattā veneyyānurūpena yathāsukhaṃ lokuttaradhammassa dānena ca dhammesu issaroti dhammassāmī .

Tathāgatapadaṃ heṭṭhā vuttatthaṃ .

Idāni ‘‘ jānaṃ jānātī ’’ tiādīhi vuttaguṇaṃ sabbaññutāya visesetvā dassetukāmo sabbaññutaṃ sādhento ‘‘ natthī ’’ tiādimāha .

Evaṃbhūtassa hiM0.257 tassa bhagavato pāramitāpuññaphalappabhāvanipphannena arahattamaggañāṇena sabbadhammesu savāsanassa sammohassa vihatattā asammohatoV0.235 sabbadhammānaṃ ñātattā aññātaṃ nāma natthi .

Tatheva ca sabbadhammānaṃ cakkhunā viya ñāṇacakkhunā diṭṭhattā adiṭṭhaṃ nāma natthi .

Ñāṇena pattattā aviditaṃ nāma natthi .

Asammohasacchikiriyāya sacchikatattā asacchikataṃ nāma natthi .

Asammohapaññāya phuṭṭhattā paññāya aphassitaṃ nāma natthi .

Paccuppannan ti paccuppannaṃ kālaṃ vā dhammaṃ vā .

Upādāyāti ādāya , antokatvāti attho .

Upādāyavacaneneva kālavinimuttaṃ nibbānampi gahitameva hoti .

‘‘ Atītā ’’ divacanāni ca ‘‘ natthī ’’ tiādivacaneneva ghaṭiyanti ,‘‘ sabbe ’’ tiādivacanena vā .

Sabbe dhammāti sabbasaṅkhatāsaṅkhatadhammapariyādānaṃ .

Sabbākārenāti sabbadhammesu ekekasseva dhammassa aniccākārādisabbākārapariyādānaṃ .

Ñāṇamukheti ñāṇābhimukhe .

Āpāthaṃ āgacchantīti osaraṇaṃ upenti .

Jānitabban ti padaṃ neyyan ti padassa atthavivaraṇatthaṃ vuttaṃ .

Attattho vātiādīsu vā -saddo samuccayattho .

Attatthoti attano attho .

Paratthoti paresaṃ tiṇṇaṃ lokānaṃ attho .

Ubhayatthoti attano ca paresañcāti sakiṃyeva ubhinnaṃ attho .

Diṭṭhadhammikoti diṭṭhadhamme niyutto , diṭṭhadhammappayojano vā attho .

Samparāye niyutto , samparāyappayojano vā samparāyiko .

Uttānotiādīsu vohāravasena vattabbo sukhapatiṭṭhattā uttānoP2.297 .

Vohāraṃ atikkamitvā vattabbo suññatāpaṭisaṃyutto dukkhapatiṭṭhattā gambhīro .

Lokuttaro accantatirokkhattā gūḷho .

Aniccatādiko ghanādīhi paṭicchannattā paṭicchanno .

Apacuravohārena vattabbo yathārutaṃ aggahetvā adhippāyassa netabbato neyyo .

Pacuravohārena vattabbo vacanamatteneva adhippāyassa nītattā nīto .

Suparisuddhasīlasamādhivipassanattho tadaṅgavikkhambhanavasena vajjavirahitattā anavajjo .

Kilesasamucchedanato ariyamaggattho nakkileso .

Kilesapaṭippassaddhattā ariyaphalattho vodāno .

Saṅkhatāsaṅkhatesu aggadhammattā nibbānaṃ paramattho .

Parivattatīti buddhañāṇassa visayabhāvato abahibhūtattā antobuddhañāṇe byāpitvā vā samantā vā alaṅkaritvā vā visesena vā vattati .

‘‘ SabbaṃM0.258 kāyakamman ’’ tiādīhi bhagavato ñāṇavisayataṃ dasseti .

Ñāṇānuparivattīti ñāṇaṃ anuparivatti , ñāṇavirahitaṃ na hotīti attho .

Appaṭihatan ti nirāvaraṇataṃ dasseti .

Puna sabbaññutaṃ upamāya sādhetukāmo ‘‘ yāvatakan ’’ tiādimāha .

Tattha jānitabbanti neyyaṃ .

Neyyapariyanto neyyāvasānamassa atthīti neyyapariyantikaṃ .

Asabbaññūnaṃ pana neyyāvasānameva natthi .

Ñāṇapariyantike pi eseva nayo .

Purimayamake vuttatthameva iminā yamakena visesetvā dassetiV0.236 , tatiyayamakena paṭisedhavasena niyametvā dasseti .

Ettha ca neyyaṃ ñāṇassa pathattā neyyapatho .

Aññamaññapariyantaṭṭhāyinoti neyyañca ñāṇañca khepetvā ṭhānato aññamaññassa pariyante ṭhānasīlā .

Āvajjanapaṭibaddhāti manodvārāvajjanāyattā , āvajjitānantarameva jānātīti attho .

Ākaṅkhapaṭibaddhāti ruciāyattāP2.298 , āvajjanānantaraṃ javanañāṇena jānātīti attho .

Itarāni dve padāni imesaṃ dvinnaṃ padānaṃ yathākkamena atthappakāsanatthaṃ vuttāni .

Āsayaṃ jānātīti ettha āsayanti nissayanti etthāti āsayo , micchādiṭṭhiyā sammādiṭṭhiyā kāmādīhi nekkhammādīhi vā paribhāvitassa santānassetaṃ adhivacanaṃ .

Sattasantānaṃ anusenti anupavattentīti anusayā , thāmagatānaṃ kāmarāgādīnaṃva etaṃ adhivacanaṃ .

Anusayaṃ jānātīti anusayakathā heṭṭhā vuttāyeva .

Caritan ti pubbe katakusalākusalakammaṃ .

Adhimuttin ti sampati kusale akusale vā cittavosaggo .

Apparajakkheti paññāmaye akkhimhi appaṃ rāgādirajo etesanti apparajakkhā .

Appaṃ rāgādirajo etesanti vā apparajakkhā , te apparajakkhe .

Mahārajakkheti ñāṇamaye akkhimhi mahantaṃ rāgādirajo etesanti mahārajakkhā .

Mahantaṃ rāgādirajo etesanti vā mahārajakkhā , te mahārajakkhe .

Tikkhindriye mudindriyeti tikkhāni saddhādīni indriyāni etesanti tikkhindriyā .

Mudūni saddhādīni indriyāni etesanti mudindriyā .

Svākāre dvākāreti sundarā saddhādayo ākārā koṭṭhāsā etesanti svākārā .

Kucchitā garahitā asaddhādayo ākārā koṭṭhāsā etesanti dvākārā .

Suviññāpaye duviññāpayeti ye kathitaṃ kāraṇaṃ sallakkhentiM0.259 sukhena sakkā honti viññāpetuṃ , te suviññāpayā .

Tabbiparītā duviññāpayā .

Bhabbābhabbeti bhabbe ca abhabbe ca .

Ariyāya jātiyā bhavanti jāyantīti bhabbā .

Vattamānasamīpe vattamānavacanaṃ .

Bhavissanti jāyissanti vāti bhabbā , bhājanabhūtāti attho .

Ye ariyamaggapaṭivedhassa anucchavikā upanissayasampannā , te bhabbā .

Vuttapaṭipakkhā abhabbā .

Satte pajānātīti rūpādike ārammaṇe lagge laggite satte pajānāti .

SadevakoP2.299 lokoti saha devehi sadevako .

Saha mārena samārako .

Saha brahmunā sabrahmako .

Saha samaṇabrāhmaṇehi sassamaṇabrāhmaṇī .

Pajātattā pajā .

Saha devamanussehi sadevamanussā .

‘‘ Pajā ’’ ti sattalokassa pariyāyavacanametaṃ .

Tattha sadevakavacanena pañcakāmāvacaradevaggahaṇaṃ , samārakavacanenaV0.237 chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṃ .

Sabrahmakavacanena brahmakāyikādibrahmaggahaṇaṃ .

Sassamaṇabrāhmaṇīvacanena sāsanassa paccatthikapaccāmittasamaṇabrāhmaṇaggahaṇaṃ samitapāpabāhitapāpasamaṇabrāhmaṇaggahaṇañca .

Pajāvacanena sattalokaggahaṇaṃ .

Sadevamanussavacanena sammutidevaavasesamanussaggahaṇaṃ .

Evamettha tīhi padehi okāsaloko .

Dvīhi pajāvasena sattaloko gahitoti veditabbo .

Aparo nayo – sadevakaggahaṇena arūpāvacaraloko gahito , samārakaggahaṇena chakāmāvacaraloko , sabrahmakaggahaṇena rūpāvacarabrahmaloko , sassamaṇabrāhmaṇādiggahaṇena catuparisavasena sammutidevehi vā saha manussaloko , avasesasabbasattaloko vā .

Api cettha sadevakavacanena ukkaṭṭhaparicchedato sabbassapi lokassa antobuddhañāṇe parivattanabhāvaṃ sādheti .

Tato yesaṃ siyā ‘‘ māro mahānubhāvo chakāmāvacarissaro vasavattī , kiṃ sopi antobuddhañāṇe parivattatī ’’ ti .

Tesaṃ vimatiṃ vidhamento ‘‘ samārako ’’ ti āha .

Yesaṃ pana siyā ‘‘ brahmā mahānubhāvo , ekaṅguliyā ekasmiṃ cakkavāḷasahasse ālokaṃ pharati .

Dvīhi … pe … dasahi aṅgulīhi dasasu cakkavāḷasahassesu ālokaṃ pharati , anuttarañca jhānasamāpattisukhaṃ paṭisaṃvedeti , kiṃ sopi antobuddhañāṇe parivattatī ’’ ti .

Tesaṃ vimatiṃ vidhamento ‘‘ sabrahmako ’’ ti āha .

Tato yesaṃM0.260 siyā ‘‘ puthū samaṇabrāhmaṇā sāsanapaccatthikā , kiṃ tepi antobuddhañāṇe parivattantī ’’ ti .

Tesaṃ vimatiṃ vidhamento ‘‘ sassamaṇabrāhmaṇī pajā ’’ ti āha .

Evaṃ ukkaṭṭhānaṃ antobuddhañāṇe parivattanabhāvaṃ pakāsetvā atha sammutideve avasesamanusse ca upādāya ukkaṭṭhaparicchedavasena sesasattalokassa antobuddhañāṇeP2.300 parivattanabhāvaṃ pakāsento ‘‘ sadevamanussā ’’ ti āha .

Ayamettha anusandhikkamo .

Porāṇā panāhu ‘‘ sadevakoti devatāhi saddhiṃ avasesaloko .

Samārakoti mārena saddhiṃ avasesaloko .

Sabrahmakoti brahmehi saddhiṃ avasesaloko .

Evaṃ sabbepi tibhavūpage satte tīhākārehi tīsu padesu pakkhipitvā puna dvīhākārehi pariyādātuṃ ‘ sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā ’ ti vuttaṃ .

Evaṃ pañcahi padehi tena tena ākārena tedhātukameva pariyādinnaṃ hotī ’’ ti .

Antamasoti uparimantena .

Timitimiṅgalan ti ettha timi nāma ekā macchajāti , timiṃ gilituṃ samatthā tato mahantasarīrā timiṅgalā nāma ekā macchajāti , timiṅgalampi gilituṃ samatthā pañcayojanasatikasarīrā timitimiṅgalā nāma ekā macchajāti .

Idha jātiggahaṇena ekavacanaṃV0.238 katanti veditabbaṃ .

Garuḷaṃ venateyyan ti ettha garuḷoti jātivasena nāmaṃ .

Venateyyoti gottavasena .

Padeseti ekadese .

Sāriputtasamāti sabbabuddhānaṃ dhammasenāpatitthere gahetvā vuttanti veditabbaṃ .

Sesasāvakā hi paññāya dhammasenāpatittherena samā nāma natthi .

Yathāha –

‘‘ etadaggaṃ , bhikkhave , mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ mahāpaññānaṃ yadidaṃ sāriputto ’’ ti ( a . ni .1.188-189).

Aṭṭhakathāyañca ( visuddhi .1.171; paṭi . ma . aṭṭha .2.3.5) vuttaṃ –

‘‘ Lokanāthaṃ ṭhapetvāna , ye caññe santi pāṇino ;

Paññāya sāriputtassa , kalaṃ nāgghanti soḷasin ’’ ti .

Pharitvāti buddhañāṇaṃ sabbadevamanussānampi paññaṃ pāpuṇitvā ṭhānato tesaṃ paññaṃ pharitvā byāpitvā tiṭṭhati .

Abhibhavitvāti sabbadevamanussānampi paññaṃ atikkamitvā , tesaṃ avisayabhūtampi sabbaṃ neyyaṃ abhibhavitvā tiṭṭhatīti attho .

PaṭisambhidāyaṃM0.261 ( paṭi . ma .3.5) pana ‘‘ atighaṃsitvā ’’ ti pāṭho , ghaṃsitvā tuditvāti attho .

Yepi tetiādīhi evaṃ pharitvā abhibhavitvā ṭhānassa paccakkhakāraṇaṃ dasseti .

Tattha paṇḍitāti paṇḍiccena samannāgatāP2.301 .

Nipuṇāti saṇhasukhumabuddhino sukhume atthantare paṭivijjhanasamatthā .

Kataparappavādāti viññātaparappavādā ceva parehi saddhiṃ katavādaparicayā ca .

Vālavedhirūpāti vālavedhidhanuggahasadisā .

Vo bhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatānīti vālavedhī viya vālaṃ sukhumānipi paresaṃ diṭṭhigamanāni attano paññāgamanena bhindantā viya carantīti attho .

Atha vā ‘‘ gūthagataṃ muttagatan ’’ tiādīsu ( a . ni .9.11) viya paññā eva paññāgataṃ .

Diṭṭhiyo eva diṭṭhigatāni .

Pañhe abhisaṅkharitvā abhisaṅkharitvāti dvipadampi tipadampi catupadampi pucchaṃ racayitvā tesaṃ pañhānaṃ atibahukattā sabbasaṅgahatthaṃ dvikkhattuṃ vuttaṃ .

Gūḷhāni ca paṭicchannāni ca atthajātānīti pāṭhaseso .

Tesaṃ tathā vinayaṃ disvā attanā abhisaṅkhataṃ pañhaṃ pucchantīti evaṃ bhagavatā adhippetattā pañhaṃ pucchanti .

Aññesaṃ pana pucchāya okāsameva adatvā bhagavā upasaṅkamantānaṃ dhammaṃ deseti .

Yathāha –

‘‘ Te pañhaṃ abhisaṅkharonti ‘ imaṃ mayaṃ pañhaṃ samaṇaṃ gotamaṃ upasaṅkamitvā pucchissāma , sace no samaṇo gotamo evaṃ puṭṭho evaṃ byākarissati , evamassa mayaṃ vādaṃV0.239 āropessāma , evaṃ cepi no puṭṭho evaṃ byākarissati , evampissa mayaṃ vādaṃ āropessāmā ’ ti .

Te suṇanti ‘ samaṇo khalu bho gotamo amukaṃ nāma gāmaṃ vā nigamaṃ vā osaṭo ’ ti .

Te yena samaṇo gotamo tenupasaṅkamanti .

Te samaṇo gotamo dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṃseti .

Te samaṇena gotamena dhammiyā kathāya sandassitā samādapitā samuttejitā sampahaṃsitā na ceva samaṇaṃ gotamaṃ pañhaṃ pucchanti , kutossa vādaṃ āropessanti , aññadatthu samaṇasseva gotamassa sāvakā sampajjantī ’’ ti ( ma . ni .1.289).

Kasmā pañhe na pucchantīti ce ?

Bhagavā kira parisamajjhe dhammaṃ desento parisāya ajjhāsayaṃ oloketi , tato passati ‘‘ ime paṇḍitā gūḷhaṃ rahassaṃ pañhaṃ ovaṭṭikasāraṃ katvā āgatā ’’ ti .

So tehi apuṭṭhoyevaM0.262 ‘‘ pañhapucchāya ettakā dosā , vissajjane ettakā , atthe , pade , akkhare ettakāti ;

imaṃ pañhaṃ pucchanto evaṃ puccheyya , vissajjentoP2.302 evaṃ vissajjeyyā ’’ ti ;

iti ovaṭṭikasāraṃ katvā ānīte pañhe dhammakathāya antare pakkhipitvā dasseti .

Te paṇḍitā ‘‘ seyyā vata no , ye mayaṃ ime pañhe na pucchimhā .

Sacepi mayaṃ puccheyyāma , appatiṭṭhite no katvā samaṇo gotamo khipeyyā ’’ ti attamanā bhavanti .

Api ca buddhā nāma dhammaṃ desentā parisaṃ mettāya pharanti .

Mettāpharaṇena dasabalesu mahājanassa cittaṃ pasīdati .

Buddhā nāma rūpaggappattā honti dassanasampannā madhurassarā mudujivhā suphusitadantāvaraṇā , amatena hadayaṃ siñcantā viya dhammaṃ kathenti .

Tatra nesaṃ mettāpharaṇena pasannacittānaṃ evaṃ hoti –

‘‘ evarūpaṃ advejjhakathaṃ amoghakathaṃ niyyānikakathaṃ kathentena bhagavatā saddhiṃ na sakkhissāma paccanīkaggāhaṃ gaṇhitun ’’ ti attano pasannabhāveneva pañhe na pucchantīti .

Kathitā vissajjitā vāti ‘‘ evaṃ tumhe pucchathā ’’ ti apucchitapañhānaṃ uccāraṇena te pañhā bhagavatā kathitā eva honti .

Yathā ca te vissajjetabbā , tathā vissajjitā eva honti .

Niddiṭṭhakāraṇāti iminā kāraṇena iminā hetunā evaṃ hontīti evaṃ sahetukaṃ katvā vissajjanena bhagavatā niddiṭṭhakāraṇā eva honti te pañhā .

Upakkhittakā ca te bhagavato sampajjantīti khattiyapaṇḍitādayo bhagavato pañhavissajjaneneva bhagavato samīpe khittakā pakkhittakā sampajjanti ;

sāvakā vā sampajjanti , upāsakā vāti attho ;

sāvakasampattiṃ vāV0.240 pāpuṇanti , upāsakasampattiṃ vāti vuttaṃ hoti .

Athāti anantaratthe , tesaṃ upakkhittakasampattisamanantaramevāti attho .

Tatthāti tasmiṃ ṭhāne , tasmiṃ adhikāre vā .

Atirocatīti ativiya jotati pakāsati .

Yadidaṃ paññāyāti yāyaṃ bhagavato paññā , tāya paññāya bhagavāva atirocatīti attho .

Iti -saddo kāraṇattho , iminā kāraṇenāti attho .

Sesaṃ sabbattha pākaṭamevāti .

Saddhammappajjotikāya mahāniddesaṭṭhakathāya

Pasūrasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

9. Māgaṇḍiyasuttaniddesavaṇṇanā

70. NavameV0.241P2.303M0.263 māgaṇḍiyasuttaniddese paṭhamagāthāya tāva ajapālanigrodhamūle nānārūpāni nimminitvā abhikāmaṃ āgataṃ māradhītaraṃ disvāna taṇhaṃ aratiṃ ragañca chandamattampi methunasmiṃ nāhosi , kimevidaṃ imissā dārikāya muttakarīsapuṇṇaṃ rūpaṃ disvā bhavissati , sabbathā pādāpi naṃ samphusituṃ na icche , kutonena saṃvasitunti .

Muttapuṇṇan ti āhārautuvasena vatthipuṭantaraṃ pūretvā ṭhitamuttena pūritaṃ .

Karīsapuṇṇan ti pakkāsayasaṅkhāte heṭṭhānābhipiṭṭhikaṇṭakamūlānaṃ antare ubbedhena aṭṭhaṅgulamatte antāvasāne ṭhitavaccena puṇṇaṃ .

Semhapuṇṇan ti udarapaṭale ṭhitaekapattappamāṇena semhena pūritaṃ .

Ruhirapuṇṇan ti yakanassa heṭṭhābhāgaṃ pūretvā hadayavakkapapphāsānaṃ upari thokaṃ thokaṃ paggharantena vakkahadayayakanapapphāse temayamānena ṭhitena ekapattassa pūraṇamattena sannicitalohitasaṅkhātena ca kesalomanakhadantānaṃ maṃsavinimuttaṭṭhānañceva thaddhasukkhacammañca ṭhapetvā dhamanījālānusārena sabbaṃ upādiṇṇakasarīraṃ pharitvā ṭhitasaṃsaraṇalohitasaṅkhātena ca duvidhena ruhirena puṇṇaṃ .

Aṭṭhisaṅghātan ti sakalasarīre heṭṭhā aṭṭhīnaṃ upariṭṭhitāni sādhikāni tīṇi aṭṭhisatāni , tehi aṭṭhīhi ghaṭitaṃ .

Nhārusambandhan ti sakalasarīre aṭṭhīni ābandhitvā ṭhitāni nava nhārusatāni , tehi nhārūhi sambandhaṃ ābandhaṃ .

Rudhiramaṃsāvalepanan ti saṃsaraṇalohitena ca sādhikāni tīṇi aṭṭhisatāni anulimpetvā ṭhitena navamaṃsapesisatena ca anulittaṃ sarīraṃ .

Cammavinaddhan ti sakalasarīraṃ pariyonandhitvā pākaṭakilomakassa upari chaviyā heṭṭhāP2.304 ṭhitaṃ cammaṃ , tena cammena vinaddhaṃ pariyonaddhaṃ .

‘‘ Cammāvanaddhan ’’ tipi pāḷi .

Chaviyā paṭicchannan ti atisukhumachaviyā paṭicchannaṃ chādetvā ṭhitaṃ .

Chiddāvachiddan ti anekachiddaṃ .

Uggharantan ti akkhimukhādīhi uggharantaṃ .

Paggharantan ti adhobhāgena paggharantaṃ .

Kimisaṅghanisevitan ti sūcimukhādīhiV0.242 nānāpāṇakulasamūhehi āsevitaṃ .

Nānākalimalaparipūran ti anekavidhehi asucikoṭṭhāsehi pūritaṃ .

71. TatoM0.264 māgaṇḍiyo ‘‘ pabbajitā nāma mānusake kāme pahāya dibbakāmatthāya pabbajanti , ayañca dibbepi kāme na icchati , idampi itthiratanaṃ , kā nu assa diṭṭhī ’’ ti pucchituṃ dutiyaṃ gāthamāha .

Tattha etādisaṃ ce ratanan ti dibbitthiratanaṃ sandhāya bhaṇati .

Nārin ti attano dhītaraṃ sandhāya .

Diṭṭhigataṃ sīlavataṃ nu jīvitan ti diṭṭhiñca sīlañca vatañca jīvitañca .

Bhavūpapattiñca vadesi kīdisan ti attano bhavūpapattiṃ vā tuvaṃ kīdisaṃ vadesi .

72. Ito parā dve gāthā vissajjanapucchānayena pavattattā pākaṭasambandhāyeva .

Tāsu paṭhamagāthāya saṅkhepattho – tassa mayhaṃ māgaṇḍiya dvāsaṭṭhidiṭṭhigata dhammesu nicchinitvā ‘‘ idameva saccaṃ , moghamaññan ’’ ti ( ma . ni .3.27,301) evaṃ idaṃ vadāmīti samuggahītaṃ na hoti natthi na vijjati , kiṃ kāraṇā ?

Ahañhi passanto diṭṭhīsu ādīnavaṃ kañci diṭṭhiṃ aggahetvā saccāni pavicinanto ajjhattaṃ rāgādīnaṃ santibhāvena ajjhattasanti saṅkhātaṃ nibbānameva addasanti .

Ādīnavan ti upaddavaṃ .

Sadukkhan ti kāyikadukkhena sadukkhaṃ .

Savighātan ti cetasikadukkhena sahitaṃ .

Saupāyāsan ti upāyāsasahitaṃ .

Sapariḷāhan ti sadarathaṃ .

Na nibbidāyāti na vaṭṭe nibbindanatthāya .

Na virāgāyāti na vaṭṭe virāgatthāya .

Na nirodhāyāti na vaṭṭassa nirodhatthāya .

Na upasamāyāti na vaṭṭassa upasamatthāya .

Na abhiññāyāti na vaṭṭassa abhijānanatthāya .

Na sambodhāyāti na kilesaniddāvigamena vaṭṭato sambujjhanatthāyaP2.305 .

Na nibbānāyāti na amatanibbānatthāya .

Ettha pana ‘‘ nibbidāyā ’’ ti vipassanā .

‘‘ Virāgāyā ’’ ti maggo .

‘‘ Nirodhāya upasamāyā ’’ ti nibbānaṃ .

‘‘ Abhiññāya sambodhāyā ’’ ti maggo .

‘‘ Nibbānāyā ’’ ti nibbānameva .

Evaṃ ekasmiṃ ṭhāne vipassanā , tīsu maggo , tīsu nibbānaṃ vuttanti evaṃ vavatthānakathā veditabbā .

Pariyāyena pana sabbānipetāni maggavevacanānipi nibbānavevacanānipi hontiyeva .

Ajjhattaṃ rāgassa santin ti ajjhattarāgassa santabhāvena nibbutabhāvena ajjhattasantisaṅkhātaṃ nibbānaṃ olokesiṃ .

Dosassa santin tiādīsupi eseva nayo .

Pacinan ti niddesassa uddesapadaṃ .

Vicinantoti saccāni vaḍḍhento vibhāvento .

Pavicinantoti tāneva paccekaṃ vibhāventoV0.243 .

KeciM0.265 ‘‘ gavesanto ’’ ti vaṇṇayanti .

Adassan ti olokesiṃ .

Adakkhin ti vinivijjhiṃ .

Aphassin ti paññāya phusiṃ .

Paṭivijjhin ti ñāṇena paccakkhaṃ akāsiṃ .

73. Dutiyagāthāya saṅkhepattho – yāni māni diṭṭhigatāni tehi tehi sattehi vinicchinitvā gahitattā ‘‘ vinicchayā ’’ ti ca attano paccayehi abhisaṅkhatabhāvādinā nayena ‘‘ pakappitānī ’’ ti ca vuccanti , te ve munī diṭṭhigatadhamme aggahetvā ajjhattasantīti yametamatthaṃ brūsi , ācikkha me , kathaṃ nu dhīrehi paveditaṃ taṃ kathaṃ pakāsitaṃ dhīrehīti vadati .

Imissā gāthāya niddeso uttānattho ṭhapetvā paramatthapadaṃ .

Tattha yaṃ paramatthan ti yaṃ uttamaṃ nibbānaṃ .

74. Athassa bhagavā yathā yena upāyena taṃ padaṃ dhīrehi pakāsitaṃ , taṃ upāyaṃ sapaṭipakkhaṃ dassento ‘‘ na diṭṭhiyā ’’ ti gāthamāha .

Tattha na diṭṭhiyātiādīhi diṭṭhisutiaṭṭhasamāpattiñāṇabāhirasīlabbatāni paṭikkhipati .

‘‘ Suddhimāhā ’’ ti ettha vuttaṃ āha -saddaṃ sabbattha nakārena saddhiṃ yojetvā purimapadattayaṃ netvā ‘‘ diṭṭhiyā suddhiṃ nāhaP2.306 na kathemī ’’ ti evamattho veditabbo .

Yathā cettha , evaṃ uttarapadesupi .

Tattha ca adiṭṭhiyā nāhāti dasavatthukaṃ sammādiṭṭhiṃ vinā na kathemi .

Tathā assutiyāti navaṅgaṃ savanaṃ vinā .

Añāṇāti kammassakatasaccānulomikañāṇaṃ vinā .

Asīlatāti pātimokkhasaṃvaraṃ vinā .

Abbatāti dhutaṅgavataṃ vinā .

Nopi tenāti tesu ekamekena diṭṭhiādimattenāpi na kathemīti evamattho veditabbo .

Ete ca nissajja anuggahāyāti ete ca purimadiṭṭhiādibhede kaṇhapakkhike dhamme samugghātakaraṇena nissajja , pacchime adiṭṭhiādibhede sukkapakkhikepi atammayatāpajjanena anuggahāya .

Santo anissāya bhavaṃ na jappeti imāya paṭipattiyā rāgādivūpasamena santo cakkhādīsu kañci dhammaṃ anissāya ekampi bhavaṃ na jappe , apihetuṃ apatthetuṃ samattho siyā , ayamassa ajjhattasantīti adhippāyo .

Savanampi icchitabban ti suttādivasena suṇanampi ākaṅkhitabbaṃ .

Sambhārā ime dhammāti sammādiṭṭhiādikā ime dhammā upakāraṭṭhena sambhārā hontiM0.266 .

Kaṇhapakkhikānan ti akusalapakkhe bhavānaṃ .

Samugghātato pahānaṃ icchitabban ti sammā hananato samucchedato pahānaṃ ākaṅkhitabbaṃ .

Tedhātukesu kusalesu dhammesūti kāmarūpārūpasaṅkhātesu tebhūmakesu kosallasambhūtesu .

Atammayatāti nittaṇhabhāvo .

75. EvaṃV0.244 vutte vacanatthaṃ asallakkhento māgaṇḍiyo ‘‘ no ce kirā ’’ ti gāthamāha .

Tattha diṭṭhādīni vuttanayāneva .

Kaṇhapakkhikāniyeva pana sandhāya ubhayatrāpi āha .

Āha -saddaṃ pana ‘‘ no ce ’’ ti saddena yojetvā no ce kira āha no ce kira kathesīti evaṃ attho daṭṭhabbo .

Momūhan ti atimūḷhaṃ , mohanaṃ vā .

Paccentīti jānanti .

Imissāpi gāthāya niddeso uttāno .

76. AthassaP2.307 bhagavā taṃ diṭṭhiṃ nissāya pucchaṃ paṭikkhipanto ‘‘ diṭṭhiñca nissāyā ’’ ti gāthamāha .

Tassattho – tvaṃ māgaṇḍiya diṭṭhiṃ nissāya punappunaṃ pucchamāno yāni te diṭṭhigatāni samuggahitāni , tesveva samuggahītesu pamohaṃ āgato tvaṃ ito ca mayā vuttaajjhattasantito paṭipattito dhammadesanato vā aṇumpi yutta saññaṃ na passasi , tena kāraṇena tvaṃ imaṃ dhammaṃ momūhato passasīti .

Lagganaṃ nissāya lagganan ti diṭṭhilagganaṃ allīyitvā diṭṭhilagganaṃ .

Bandhanan ti diṭṭhibandhanaṃ .

Palibodhan ti diṭṭhipalibodhaṃ .

Andhakāraṃ pakkhandosīti bahalandhakāraṃ paviṭṭhosi .

Yuttasaññan ti samaṇadhamme yuttasaññaṃ .

Pattasaññan ti samaṇadhamme paṭiladdhasaññaṃ .

Lagganasaññan ti sañjānitasaññaṃ .

Kāraṇasaññan ti hetusaññaṃ .

Ṭhānasaññan ti kāraṇasaññaṃ .

Na paṭilabhasīti na vindasi .

Kuto ñāṇan ti maggañāṇaṃ pana kena kāraṇena labhissasi .

Aniccaṃ vāti hutvā abhāvaṭṭhena pañcakkhandhā aniccaṃ .

Aniccasaññānulomaṃ vāti ‘‘ pañcakkhandhā aniccā ’’ ti uppannā saññā aniccasaññā , tāya saññāya anulomaṃ appaṭikkūlaṃ aniccasaññānulomaṃ .

Kiṃ taṃ ?

Vipassanāñāṇaṃ .

Dvinnaṃ vipassanāñāṇānaṃ dukkhānattasaññānulomānampi eseva nayo .

77. Evaṃ samuggahitesu pamohena māgaṇḍiyassa vivādāpattiṃ dassetvā idāni tesu aññesu ca dhammesu vigatappamohassa attano nibbivādataṃM0.267 dassento ‘‘ samo visesī ’’ ti gāthamāha .

Tassattho – yo evaṃ tidhā mānena vā diṭṭhiyā vā puggalena vā maññati , so tena mānena tāya vā diṭṭhiyā tena vā puggalena vivadeyya .

Yo pana amhādiso imāsu tīsu vidhāsu avikampamāno , samo visesīti na tassa hoti , na ca hīnoti pāṭhaseso .

Imissāpi gāthāya niddeso uttānova .

78. KiñcaV0.245 bhiyyo –

‘‘ saccanti so ’’ ti gāthā .

Tassattho – so evarūpo pahīnamānadiṭṭhiko ‘‘ mādiso ‘ bāhitapāpattā ’ dinā nayena brāhmaṇo , idameva saccan ’’ ti kiṃ vadeyya kiṃ vatthuṃ bhaṇeyya , kenaP2.308 vā kāraṇena bhaṇeyya ,‘‘ mayhaṃ saccaṃ , tuyhaṃ musā ’’ ti vā kena mānena diṭṭhiyā puggalena vā vivadeyya .

Yasmiṃ mādise khīṇāsave ‘‘ sadisohamasmī ’’ ti pavattiyā samaṃ vā , itaradvayabhāvena pavattiyā visamaṃ vā maññitaṃ natthi , samānādīsu kena vādaṃ paṭisaṃyujeyya paṭipphareyyāti .

Imissāpi gāthāya niddeso uttāno .

79. Nanu ekaṃseneva evarūpo puggalo ?

‘‘ Okaṃ pahāyā ’’ ti gāthā .

Tattha okaṃ pahāyāti rūpadhātvādiviññāṇassokāsaṃ tatra chandarāgappahānena chaḍḍetvā .

Aniketasārīti rūpanimittaniketādīni taṇhāvasena asaranto .

Gāme akubbaṃ muni santhavānīti gāme gihisanthavāni akaronto .

Kāmehi rittoti kāmesu chandarāgābhāvena sabbakāmehi puthubhūto .

Apurakkharānoti āyatiṃ attabhāvaṃ anabhinibbattento .

Kathaṃ na viggayha janena kayirāti janena saddhiṃ viggāhikakathaṃ na katheyya .

Hāliddakānīti evaṃnāmako gahapati .

Yenāyasmā mahākaccāno tenupasaṅkamīti yenāti bhummatthe karaṇavacanaṃ .

Tasmā yattha mahākaccāno , tattha upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo .

Yena vā kāraṇena mahākaccāno devamanussehi upasaṅkamitabbo , tena kāraṇena upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo .

Kena ca kāraṇenaM0.268 mahākaccāno upasaṅkamitabbo ?

Nānappakāraguṇavisesādhigamādhippāyena , sāduphalūpabhogādhippāyena dijagaṇehi niccaphalitamahārukkho viya .

Upasaṅkamīti ca gatoti vuttaṃ hoti .

Upasaṅkamitvāti upasaṅkamanapariyosānadīpanaṃ .

Atha vā evaṃ gato tato āsannataraṃ ṭhānaṃ mahākaccānassa samīpasaṅkhātaṃ gantvātipi vuttaṃ hoti .

Abhivādetvāti pañcapatiṭṭhitena vanditvā .

Idāni yenatthena mahākaccānassa upaṭṭhānaṃ āgato , taṃ pucchitukāmo dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ sirasi patiṭṭhāpetvā ekamantaṃ nisīdi .

Ekamantan ti bhāvanapuṃsakaniddesoP2.309 ‘‘ visamaṃ candimasūriyā parivattantī ’’ tiādīsu ( a . ni .4.7) viya .

Tasmā yathā nisinno ekamantaṃ nisinno hoti , evaṃ nisīdīti evamettha attho daṭṭhabbo .

Bhummatthe vā etaṃ upayogavacanaṃ .

Nisīdīti nisajjaṃ kappesi .

Paṇḍitā hi devamanussā garuṭṭhāniyaṃ upasaṅkamitvā āsanakusalatāya ekamantaṃ nisīdanti .

Ayañca gahapati tesaṃ aññataro , tasmā ekamantaṃ nisīdi .

KathaṃV0.246 nisinno ca pana ekamantaṃ nisinno hotīti ?

Cha nisajjadose vajjetvā .

Seyyathidaṃ ?

Atidūraṃ accāsannaṃ uparivātaṃ unnatappadesaṃ atisammukhaṃ atipacchāti .

Atidūre nisinno hi sace kathetukāmo hoti , uccāsaddena kathetabbaṃ hoti .

Accāsanne nisinno saṅghaṭṭanaṃ karoti .

Uparivāte nisinno sarīragandhena bādhati .

Unnatappadese nisinno agāravaṃ pakāseti .

Atisammukhā nisinno sace daṭṭhukāmo hoti , cakkhunā cakkhuṃ āhacca daṭṭhabbaṃ hoti .

Atipacchā nisinno sace daṭṭhukāmo hoti , gīvaṃ pasāretvā daṭṭhabbaṃ hoti .

Tasmā ayampi ete cha nisajjadose vajjetvā nisīdi .

Tena vuttaṃ –

‘‘ ekamantaṃ nisīdī ’’ ti .

Etadavocāti etaṃ avoca .

Vuttamidaṃ bhante kaccāna bhagavatā aṭṭhakavaggiye māgaṇḍiyapañheti aṭṭhakavaggiyamhi māgaṇḍiyapañho nāma atthi , tasmiṃ pañhe .

Rūpadhātūti rūpakkhandho adhippeto .

Rūpadhāturāgavinibandhan ti rūpadhātumhi rāgena vinibaddhaṃ .

Viññāṇan ti kammaviññāṇaṃ .

Okasārīti gehasārī ālayasārī .

Kasmā panettha ‘‘ viññāṇadhātu kho gahapatī ’’ ti na vuttanti ?

Sammohavighātatthaṃ .

‘‘ Oko ’’ ti hi atthato paccayo vuccati , purejātañcaM0.269 kammaviññāṇaṃ pacchājātassa kammaviññāṇassapi vipākaviññāṇassapi , vipākaviññāṇañca vipākaviññāṇassapi kammaviññāṇassapi paccayo hoti , tasmā ‘‘ kataraṃ nu kho idha viññāṇan ’’ ti sammoho bhaveyya .

Tassa vighātatthaṃ taṃ aggahetvā asambhinnāva desanā katāti .

Apica vipākaārammaṇavasena catasso abhisaṅkhāraviññāṇaṭṭhitiyoti vuttāti tā dassetumpi idha viññāṇaṃ na gahitaṃ .

UpayupādānātiP2.310 taṇhūpayadiṭṭhūpayavasena dve upayā , kāmupādānādīni cattāri upādānāni ca .

Cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayāti akusalacittassa adhiṭṭhānabhūtā ceva abhinivesabhūtā ca anusayabhūtā ca .

Tathāgatassāti sammāsambuddhassa .

Sabbesampi hi khīṇāsavānaṃ ete pahīnāva , satthu pana khīṇāsavabhāvo loke atipākaṭoti uparimakoṭiyā evaṃ vuttaṃ .

Viññāṇadhātuyāti idha viññāṇaṃ kasmā gahitaṃ ?

Kilesappahānadassanatthaṃ .

Kilesā hi na kevalaṃ catūsuyeva khandhesu pahīnā pahīyanti , pañcasupi pahīyantiyevāti kilesappahānadassanatthaṃ gahitaṃ .

Evaṃ kho gahapati anokasārī hotīti evaṃ kammaviññāṇena okaṃ asarantena anokasārī nāma hoti .

Rūpanimittaniketavisāravinibandhāti rūpameva kilesānaṃ paccayaṭṭhena nimittaṃ , ārammaṇakiriyasaṅkhātenaV0.247 nivāsaṭṭhena niketanti rūpanimittaniketaṃ .

Visāro ca vinibandho ca visāravinibandhā .

Ubhayenapi hi kilesānaṃ patthaṭabhāvo ca vinibandhanabhāvo ca vutto , rūpanimittanikete visāravinibandhāti rūpanimittaniketavisāravinibandhā , tasmā rūpanimittaniketamhi uppannena kilesavisārena ceva kilesavinibandhanena cāti attho .

Niketasārīti vuccatīti ārammaṇakaraṇavasena nivāsaṭṭhānaṭṭhena niketasārīti vuccati .

Pahīnāti te rūpanimittanikete kilesavisāravinibandhā pahīnā .

Kasmā panettha pañcakkhandhā ca ‘‘ okā ’’ ti vuttā , cha ārammaṇāni ‘‘ niketan ’’ ti ?

Chandarāgassa balavadubbalatāya .

Samānepi hi etesaṃ ālayaṭṭhena visayabhāve okoti nippariyāyena suddhaṃ gehameva vuccati , niketan tiM0.270 ‘‘ ajja asukaṭṭhāne kīḷissāmā ’’ ti katasaṅketānaṃ nivāsanaṭṭhānaṃ uyyānādi .

Tattha yathā puttadāradhanadhaññapuṇṇagehe chandarāgo balavā hoti , evaṃ ajjhattikesu khandhesu .

Yathā pana uyyānaṭṭhānādīsu tato dubbalataro hoti , evaṃ bāhiresuP2.311 chasu ārammaṇesūti chandarāgassa balavadubbalatāya evaṃ desanā katāti veditabbā .

Sukhitesu sukhitoti upaṭṭhākesu dhanadhaññalābhādivasena sukhitesu ‘‘ idānāhaṃ manāpaṃ cīvaraṃ manāpaṃ bhojanaṃ labhissāmī ’’ ti gehassitasukhena sukhito hoti , tehi pattasampattiṃ attanā anubhavamāno viya carati .

Dukkhitesu dukkhitoti tesaṃ kenacideva kāraṇena dukkhe uppanne sayaṃ dviguṇena dukkhena dukkhito hoti .

Kiccakaraṇīyesūti kiccasaṅkhātesu karaṇīyesu .

Voyogaṃ āpajjatīti upayogaṃ sayaṃ tesaṃ kiccānaṃ kattabbataṃ āpajjati .

Kāmesūti vatthukāmesu .

Evaṃ kho gahapati kāmehi aritto hotīti evaṃ kilesakāmehi aritto hoti .

Anto kāmānaṃ bhāvena atuccho .

Sukkapakkho tesaṃ abhāvena ritto tucchoti veditabbo .

Purakkharānoti vaṭṭaṃ purato kurumāno .

Evaṃrūpo siyan tiādīsu dīgharassakāḷodātādīsu rūpesu evaṃrūpo nāma bhaveyyanti pattheti .

Sukhādīsu vedanāsu evaṃvedano nāma .

Nīlasaññādīsu saññāsu evaṃsañño nāma .

Puññābhisaṅkhārādīsu saṅkhāresu evaṃsaṅkhāro nāma .

Cakkhuviññāṇādīsu viññāṇesu evaṃviññāṇo nāma bhaveyyanti pattheti .

ApurakkharānotiV0.248 vaṭṭaṃ purato akurumāno .

Sahitaṃ me , asahitaṃ teti tuyhaṃ vacanaṃ asahitaṃ asiliṭṭhaṃ , mayhaṃ sahitaṃ siliṭṭhaṃ madhuraṃ madhurapānasadisaṃ .

Adhiciṇṇaṃ te viparāvattan ti yaṃ tuyhaṃ dīghena kālena paricitaṃ suppaguṇaṃ , taṃ mama vādaṃ āgamma sabbaṃ khaṇena viparāvattaṃ nivattaṃ .

Āropito te vādoti tuyhaṃ doso mayā āropito .

Cara vādappamokkhāyāti taṃ taṃ ācariyaṃ upasaṅkamitvā uttaraṃ pariyesanto imassa vādassa mokkhāya cara āhiṇḍa .

Nibbeṭhehi vā sace pahosīti atha sayameva pahosi , idheva nibbeṭhehīti .

80. SoM0.271 evarūpo ‘‘ yehi vivitto ’’ ti gāthā .

Tattha yehīti yehi diṭṭhigatādīhi .

Vivitto vicareyyāti ritto careyya .

Na tāniP2.312 uggayha vadeyya nāgoti ‘‘ āguṃ na karotī ’’ tiādinā ( cūḷani . bhadrāvudhamāṇavapucchāniddesa 70; pārāyanānugītiniddesa 102) nayena nāgo tāni diṭṭhigatāni uggahetvā na careyya .

Elambujan ti elasaññite ambumhi jātaṃ kaṇṭakanāḷaṃ vārijaṃ , padumanti vuttaṃ hoti .

Yathā jalena paṅkena canūpalittan ti taṃ padumaṃ yathā jalena ca paṅkena ca anupalittaṃ hoti .

Evaṃ muni santivādo agiddhoti evaṃ ajjhattasantivādo muni gedhābhāvena agiddho .

Kāme ca loke ca anūpalittoti duvidhepi kāme apāyādike ca loke dvīhi silesehi anupalitto hoti .

Āguṃ na karotīti akusalādidosaṃ na karoti .

Na gacchatīti agativasena na gacchati .

Nāgacchatīti pahīnakilese na upeti .

Pāpakāti lāmakā .

Akusalāti akosallasambhūtā .

Te kilese na punetīti ye kilesā pahīnā , te kilese puna na eti .

Na paccetīti paṭi na upeti .

Na paccāgacchatīti puna na nivattati .

Kharadaṇḍoti kharapattadaṇḍo pharusadaṇḍo .

Cattagedhoti vissaṭṭhagedho .

Vantagedhoti vamitagedho .

Muttagedhoti chinnabandhanagedho .

Pahīnagedhoti pajahitagedho .

Paṭinissaṭṭhagedhoti yathā na puna cittaṃ āruhati , evaṃ paṭivissajjitagedho .

Upari vītarāgā dīsupi eseva nayo .

Sabbāneva tāni gahitaggahaṇassa vissaṭṭhabhāvavevacanāni .

81. Kiñca bhiyyo –

‘‘ na vedagū ’’ ti gāthā .

Tattha na vedagū diṭṭhiyāyakoti catumaggavedagū mādiso diṭṭhiyāyako na hoti , diṭṭhiyā gacchanto vā , taṃ sārato paccento vā na hoti .

Tattha vacanattho – yāyatīti yāyako .

Karaṇavacanena diṭṭhiyā yāyatīti diṭṭhiyāyako .

Upayogatthe sāmivacanenapi diṭṭhiyā yātītipi diṭṭhiyāyako .

Na mutiyā sa mānametītiV0.249 mutarūpādibhedāya mutiyāpi so mānaṃ na eti .

Na hi tammayo soti taṇhādiṭṭhivasena tammayo hoti tapparāyaṇo , ayaṃ pana na tādiso .

Na kammunā nopiP2.313 sutena neyyoti puññābhisaṅkhārādinā kammunā vā , sutasuddhiādinā sutena vāM0.272 so netabbo na hoti .

Anūpanīto sa nivesanesūti so dvinnampi upayānaṃ pahīnattā sabbesu taṇhādiṭṭhinivesanesu anupanīto .

Mutarūpena vāti ettha mutarūpaṃ nāma gandharasaphoṭṭhabbāni .

Mānaṃ netīti asmimānaṃ na eti .

Na upetīti samīpaṃ na eti .

Na upagacchatīti upagantvā na tiṭṭhati .

Tammayoti tappakato .

82. Tassa ca evaṃvidhassa ‘‘ saññāvirattassā ’’ ti gāthā .

Tattha saññāvirattassāti nekkhammasaññāpubbaṅgamāya bhāvanāya pahīnakāmādisaññassa .

Iminā padena ubhatobhāgavimutto samathayāniko adhippeto .

Paññāvimuttassāti vipassanāpubbaṅgamāya bhāvanāya sabbakilesehi vimuttassa .

Iminā sukkhavipassako adhippeto .

Saññañca diṭṭhiñca ye aggahesuṃ , te ghaṭṭamānā vicaranti loketi ye pana kāmasaññādikaṃ saññaṃ aggahesuṃ , te visesato gahaṭṭhā kāmādhikaraṇaṃ , ye ca diṭṭhiṃ aggahesuṃ , te visesato pabbajitā dhammādhikaraṇaṃ aññamaññaṃ ghaṭṭentā vicarantīti .

Yo samathapubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāvetīti yo puggalo samathapubbaṅgamaṃ purecārikaṃ katvā sahavipassanaṃ ariyamaggaṃ bhāveti , paṭhamaṃ samādhiṃ uppādetvā pacchā sahavipassanaṃ ariyamaggaṃ uppādetīti attho .

Tassa āditoti tassa puggalassa paṭhamajjhānādito .

Upādāyāti paṭicca āgamma .

Ganthā vikkhambhītā hontīti ganthā dūrīkatā bhavanti .

Arahatte patteti arahattaphalaṃ patte .

Arahatoti arahattaphale ṭhitassa .

Ganthā ca mohā cātiādayo sabbe kilesā pahīnā honti .

Yo vipassanāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāvetīti yo puggalo vipassanaṃ pubbaṅgamaṃ purecārikaṃ katvā ariyamaggaṃ bhāveti , paṭhamaṃ vipassanaṃ uppādetvā pacchā ariyamaggasampayuttaṃ samādhiṃ bhāvetīti attho .

Tassa ādito upādāyāti tassa puggalassa vipassanato paṭṭhāya vipassanaṃP2.314 paṭicca .

Mohā vikkhambhitā hontīti ettha vikkhambhitāti dūraṃ pāpitā saññāvasena .

Ghaṭṭentīti ye kāmasaññādiṃ gaṇhanti , te saññāvasena pīḷenti .

Saṅghaṭṭentīti tato tato pīḷentiV0.250 .

Idāni ghaṭṭente dassetuṃ ‘‘ rājānopiM0.273 rājūhi vivadantī ’’ tiādinā nayena vitthāro vutto .

Aññamaññaṃ pāṇīhipi upakkamantīti ettha aññamaññaṃ hatthehi paharanti .

Leḍḍūhīti kapālakhaṇḍehi .

Daṇḍehīti aḍḍhadaṇḍakehi .

Satthehīti ubhatodhārehi satthehi .

Abhisaṅkhārānaṃ appahīnattāti puññādiabhisaṅkhārānaṃ appahīnabhāvena .

Gatiyā ghaṭṭentīti gantabbāya patiṭṭhābhūtāya gatiyā pīḷenti ghaṭṭanaṃ āpajjanti .

Nirayā dīsupi eseva nayo .

Sesamettha vuttanayattā uttānameva .

Saddhammappajjotikāya mahāniddesaṭṭhakathāya

Māgaṇḍiyasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .