4. Suddhaṭṭhakasuttaniddesavaṇṇanā

23. CatuttheV0.168P1.214 suddhaṭṭhake paṭhamagāthāya tāvattho – na , bhikkhave , evarūpena dassanena suddhi hoti , api ca kho kilesamalīnattā asuddhaṃ , kilesarogānaṃ adhigamā sarogameva candābhaṃ brāhmaṇaṃ , aññaṃ vā evarūpaṃ disvā diṭṭhigatiko bālo abhijānāti ‘‘ passāmi suddhaṃ paramaṃ arogaṃ , tena ca diṭṭhisaṅkhātena dassanena saṃsuddhi narassa hotī ’’ ti , so evaṃ abhijānanto taṃ dassanaṃ ‘‘ paraman ’’ ti ñatvā tasmiṃ dassane suddhānupassī samāno taṃ dassanaṃ ‘‘ maggañāṇan ’’ ti pacceti .

Taṃ pana maggañāṇaṃ na hoti .

Paramaṃ ārogyappattan ti uttamaṃ nibyādhiṃ pāpuṇitvā ṭhitaṃ .

Tāṇappattan ti tathā pālanappattaṃ .

Leṇappattan ti nilīyanappattaṃ .

Saraṇappattan ti patiṭṭhāpattaṃ , dukkhanāsanaṃ vā pattaṃ .

Abhayappattan ti nibbhayabhāvappattaṃ .

Accutappattan ti niccalabhāvaṃ pattaṃ .

Amatappattan ti amataṃ mahānibbānaṃ pattaṃ .

Nibbānappattan ti vānavirahitaṃ pattaṃ .

AbhijānantotiM0.186 visesena jānanto .

Ājānantoti ājānamāno .

Vijānantoti anekavidhena jānamāno .

Paṭivijānantoti taṃ taṃ paṭicca vijānamāno .

Paṭivijjhantoti hadaye kurumāno .

Cakkhuviññāṇaṃ rūpadassanenāti cakkhuviññāṇena rūpadassanaṃ .

Ñāṇanti paccetīti paññā iti saddahati .

Maggoti paccetīti ‘‘ upāyo ’’ ti saddahati .

Pathoti sañcāro .

Nīyānan ti gahetvā yātīti nīyānaṃ .

‘‘ Niyyānan ’’ ti vā pāṭho .

24.‘‘ DiṭṭhenaP1.215 ce suddhī ’’ ti dutiyagāthā .

Tassattho – tena rūpadassanasaṅkhātena diṭṭhena yadi kilesa suddhi narassa hoti , tena vā ñāṇena so yadi jātiādi dukkhaṃ pajahāti , evaṃ santeV0.169 ariyamaggato aññena asuddhimaggeneva so sujjhati , rāgādīhi upadhīhi saupadhiko eva samāno sujjhatīti vattabbataṃ āpanno hoti , na ca evaṃvidho sujjhati .

Tasmā diṭṭhī hi naṃ pāva tathā vadānaṃ , sā naṃ diṭṭhiyeva ‘‘ micchādiṭṭhiko ayan ’’ ti katheti , diṭṭhianurūpaṃ ‘‘ sassato loko ’’ tiādinā nayena tathā tathā vadatīti .

Rāgena saha vattatīti sarāgo , rāgavāti attho .

Sadosotiādīsupi eseva nayo .

25. Na brāhmaṇoti tatiyagāthā .

Tassattho – yo pana bāhitapāpattā brāhmaṇo hoti , so maggena adhigatāsavakkhayo khīṇāsavabrāhmaṇo ariyamaggañāṇato aññena abhimaṅgalasammatarūpasaṅkhāte diṭṭhe , tathāvidhasaddasaṅkhāte sute , avītikkamasaṅkhāte sīle , hatthivatādibhede vate , pathaviādibhede mute ca uppannena micchāñāṇena suddhiṃ na āhāti .

Sesamassa brāhmaṇassa vaṇṇabhaṇanāya vuttaṃ .

So hi tedhātuka puññe sabbasmiñca pāpe anūpalitto , kasmā ?

Tassa pahīnattā tassa attadiṭṭhiyā , yassa kassaci vā gahaṇassa pahīnattā attañjaho , puññābhisaṅkhārādīnaṃ akaraṇato ‘‘ nayidha pakubbamāno ’’ ti vuccati .

Tasmā naṃ evaṃ pasaṃsanto āha .

Sabbasseva cassa purimapādena sambandho veditabbo – puññe ca pāpe ca anūpalitto attañjahoM0.187 nayidha pakubbamāno na brāhmaṇo aññato suddhimāhāti .

Nāti paṭikkhepoti na iti paṭisedho .

Bāhitvā sabbapāpakānīti gāthāyattho – yo catutthamaggena bāhitvā sabbapāpakāni ṭhitatto ṭhitoicceva vuttaṃ hoti .

Bāhitapāpattā eva ca vimalo vimalabhāvaṃ brahmabhāvaṃ seṭṭhabhāvaṃ patto , paṭinissaṭṭhasamādhivikkhepakarakilesamalenaP1.216 aggamaggaphalasamādhinā sādhusamāhito , saṃsārahetusamatikkamena saṃsāramaticca pariniṭṭhitakiccatāya kevalīti ca , taṇhādiṭṭhīhi anissitattā anissitoti ca , lokadhammehi nibbikārattā tādīti ca pavuccati .

Evaṃ thutiraho sa brahmā so brāhmaṇoti .

Aññatra satipaṭṭhānehīti cattāro satipaṭṭhāne muñcitvā .

Sammappadhānā dīsupi eseva nayo .

Santeke samaṇabrāhmaṇāti ekacce lokasaṅketena ‘‘ samaṇabrāhmaṇā ’’ ti laddhavohārā saṃvijjanti .

Diṭṭhasuddhikāti diṭṭhena suddhiṃ icchamānā .

Te ekaccānaṃ rūpānaṃ dassanan ti ete diṭṭhasuddhikāV0.170 etesaṃ rūpārammaṇānaṃ olokanaṃ .

Maṅgalaṃ paccentīti iddhikāraṇaṃ buddhikāraṇaṃ sabbasampattikāraṇaṃ patiṭṭhāpenti .

Amaṅgalaṃ paccentīti aniddhikāraṇaṃ na buddhikāraṇaṃ na sampattikāraṇaṃ patiṭṭhāpenti .

Te kālato vuṭṭhahitvāti ete diṭṭhādimaṅgalikā puretarameva uṭṭhahitvā .

Abhimaṅgalagatānīti visesena vuḍḍhikāraṇagatāni .

Rūpāni passantīti nānāvidhāni rūpārammaṇāni dakkhanti .

Cāṭakasakuṇan ti evaṃnāmakaṃ .

Phussaveḷuvalaṭṭhin ti phussanakkhattena uppannaṃ taruṇabeḷuvalaṭṭhiṃ .

Gabbhinitthin ti sagabbhaṃ itthiṃ .

Kumārakaṃ khandhe āropetvā gacchantan ti taruṇadārakaṃ aṃse ussāpetvā gacchamānaṃ .

Puṇṇaghaṭan ti udakapuṇṇaghaṭaṃ .

Rohitamacchan ti rattarohitamacchaṃ .

Ājaññarathan ti sindhavayuttarathaṃ .

Usabhan ti maṅgalausabhaṃ .

Gokapilan ti kapilagāviṃ .

Palālapuñjan ti thusarāsiṃ .

Takkaghaṭan ti gotakkādipūritacāṭiṃ .

Rittaghaṭan tiP1.217 tucchaghaṭaṃ .

Naṭan ti naṭakādiṃ .

‘‘ Dhuttakiriyan ’’ ti eke .

Naggasamaṇakan ti niccoḷasamaṇaṃM0.188 .

Kharan ti gadrabhaṃ .

Kharayānan ti gadrabhayuttaṃ vayhādikaṃ .

Ekayuttayānan ti ekena vāhanena saṃyuttaṃ yānaṃ .

Kāṇan ti ekakkhiubhayakkhikāṇaṃ .

Kuṇin ti hatthakuṇiṃ .

Khañjan ti khañjapādaṃ tiriyagatapādaṃ .

Pakkhahatan ti pīṭhasappiṃ .

Jiṇṇakan ti jarājiṇṇaṃ .

Byādhikan ti byādhipīḷitaṃ .

Matan ti kālaṅkataṃ .

Sutasuddhikāti sotaviññāṇena sutena suddhiṃ icchamānā .

Saddānaṃ savanan ti saddārammaṇānaṃ savanaṃ .

Vaḍḍhāti vātiādayo loke pavattasaddamattāni gahetvā vuttā .

Amaṅgalaṃ pana ‘‘ kāṇo ’’ tiādinā tena tena nāmena vuttasaddāyeva .

‘‘ Chindan ’’ ti vāti hatthapādādicchinnanti vā .

‘‘ Bhindan ’’ ti vāti sīsādibhinnanti vā .

‘‘ Daḍḍhan ’’ ti vāti agginā jhāpitanti vā .

‘‘ Naṭṭhan ’’ ti vāti corādīhi vināsitanti vā .

‘‘ Natthī ’’ ti vāti na vijjatīti vā .

Sīlasuddhikāti sīlena visuddhiṃ icchanakā .

Sīlamattenāti saṃvaraṇamattena .

Saṃyamamattenāti uparamamattena .

Saṃvaramattenāti dvārathakanamattena .

Avītikkamamattenāti na atikkamitamattena .

Samaṇo muṇḍikāputtoti mātito laddhanāmaṃ .

Sampannakusalan ti paripuṇṇakusalaṃ .

Paramakusalan ti uttamakusalaṃ .

Uttamapattippattan ti uttamaṃ arahattaṃ pāpuṇitabbataṃ patvā ṭhitaṃ .

Ayojjan ti parājetuṃ asakkuṇeyyaṃ samaṇaṃ .

Vatasuddhikāti samādānena vatena suddhiṃ icchanakā .

Hatthivatikā vāti samādinnaṃ hatthivataṃV0.171 etesaṃ atthīti hatthivatikā , sabbahatthikiriyaṃ karontīti attho .

Kathaṃ ?

‘‘ AjjaP1.218 paṭṭhāya hatthīhi kātabbaṃ karissāmī ’’ ti evaṃ uppannacittā hatthīnaṃ gamanākāraṃ tiṭṭhanākāraṃ nisīdanākāraṃ sayanākāraṃ uccārapassāvakaraṇākāraṃ , aññe hatthī disvā soṇḍaṃ ussāpetvā gamanākārañca sabbaṃ karontīti hatthivatikā .

Assavatikā dīsupi labbhamānavasena yathāyogaṃ yojetabbaṃ .

Tesu avasāne disāvatikā vāti puratthimādidisānaṃ namassanavasena samādinnadisāvatikā , etesaṃ vuttappakārānaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ vatasamādānaṃ sampajjamānaṃ hatthiādīnaṃ sahabyataṃ upaneti .

Sace kho panassa micchādiṭṭhi hoti ‘‘ imināhaṃ sīlavatasamādānabrahmacariyena devo vā devaññataro vā homī ’’ ti cintayantassa nirayatiracchānayonīnaṃ aññataro hotīti ñātabbaṃ .

Vuttañhetaṃ bhagavatā ( ma . ni .2.79)–

‘‘ IdhaM0.189 , puṇṇa , ekacco kukkuravataṃ bhāveti paripuṇṇaṃ abbokiṇṇaṃ , kukkurasīlaṃ bhāveti paripuṇṇaṃ abbokiṇṇaṃ , kukkuracittaṃ bhāveti paripuṇṇaṃ abbokiṇṇaṃ , kukkurākappaṃ bhāveti paripuṇṇaṃ abbokiṇṇaṃ .

So kukkuravataṃ bhāvetvā paripuṇṇaṃ abbokiṇṇaṃ , kukkurasīlaṃ bhāvetvā paripuṇṇaṃ abbokiṇṇaṃ , kukkuracittaṃ bhāvetvā paripuṇṇaṃ abbokiṇṇaṃ , kukkurākappaṃ bhāvetvā paripuṇṇaṃ abbokiṇṇaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā kukkurānaṃ sahabyataṃ upapajjati .

Sace kho panassa evaṃdiṭṭhi hoti ‘ imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā ’ ti , sāssa hoti micchādiṭṭhi .

Micchādiṭṭhissa kho ahaṃ , puṇṇa , dvinnaṃ gatīnaṃ aññataraṃ gatiṃ vadāmi nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā .

Iti kho , puṇṇa , sampajjamānaṃ kukkuravataṃ kukkurānaṃ sahabyataṃ upaneti , vipajjamānaṃ nirayan ’’ ti .

Gandhabbavatikā dayo gandhabbādīnaṃ sahabyataṃ upagacchantīti attho na gahetabbo , micchādiṭṭhiyā gahitattā nirayatiracchānayonimeva upagacchantīti gahetabbo .

MutasuddhikātiP1.219 phusitena suddhikā .

Pathaviṃ āmasantīti sasambhārikaṃ mahāpathaviṃ kāyena phusanti .

Haritan ti allanīlasaddalaṃ .

Gomayan ti gavādigomayaṃ .

Kacchapan ti aṭṭhikacchapādianekavidhaṃ .

Phālaṃ akkamantīti ayaphālaṃ maddanti .

Tilavāhan ti tilasakaṭaṃ tilarāsiṃ vā .

Phussatilaṃ khādantīti maṅgalapaṭisaṃyuttaṃ tilaṃ khādanti .

Phussatelaṃ makkhentīti tathārūpaṃ tilatelaṃ sarīrabbhañjanaṃ karonti .

Dantakaṭṭhan ti dantapoṇaṃ .

Mattikāya nhāyantīti kuṅkuṭṭhādikāyaV0.172 saṇhamattikāya sarīraṃ ubbaṭṭetvā nhāyanti .

Sāṭakaṃ nivāsentīti maṅgalapaṭisaṃyuttaṃ vatthaṃ paridahanti .

Veṭhanaṃ veṭhentīti sīsaveṭhanaṃ pattuṇṇādipaṭaṃ sīse ṭhapenti paṭimuccanti .

Tedhātukaṃ kusalābhisaṅkhāran ti kāmadhāturūpadhātuarūpadhātūsu paṭisandhidāyakaṃ kosallasambhūtaṃ paccayābhisaṅkhāraṃ .

Sabbaṃ akusalan ti dvādasavidhaṃ akosallasambhūtaṃ akusalaṃ .

Yatoti yadā .

Te dasavidhoM0.190 puññābhisaṅkhāro ca , dvādasavidho apuññābhisaṅkhāro ca , catubbidho āneñjābhisaṅkhāro ca yathānurūpaṃ samucchedappahānena pahīnā honti .

Attadiṭṭhijahoti ‘‘ eso me attā ’’ ti gahitadiṭṭhiṃ jaho .

Gāhaṃ jahoti ‘‘ esohamasmī ’’ ti mānasampayuttagahaṇaṃ jaho .

Puna attañjahoti ‘‘ etaṃ mamā ’’ ti taṇhāgahaṇavasena ca diṭṭhigahaṇavasena ca parāmasitvā gahitaṃ , parato āmaṭṭhañca , tasmiṃ abhiniviṭṭhañca , balavataṇhāvasena gilitvā ajjhositañca , balavamucchitañca .

Sabbaṃ taṃ cattaṃ hotītiādayo vuttanayāyeva .

26. Evaṃ ‘‘ na brāhmaṇo aññato suddhimāhā ’’ ti vatvā idāni ye diṭṭhigatikā aññato suddhiṃ bruvanti , tesaṃ tassā diṭṭhiyā anibbāhakabhāvaṃP1.220 dassento ‘‘ purimaṃ pahāyā ’’ ti gāthamāha .

Tassattho – tehi aññato suddhivādā samānāpi yassā diṭṭhiyā appahīnattā gahaṇamuñcanaṃ hoti , tāya purimaṃ satthārādiṃ pahāya aparaṃ nissitā , ejā saṅkhātāya taṇhāya anugatā abhibhūtā rāgādibhedaṃ na taranti saṅgaṃ , tañca atarantā taṃ taṃ dhammaṃ uggaṇhanti ca nirassajanti ca makkaṭova sākhan ti .

Purimaṃ satthāraṃ pahāyāti purimagahitaṃ satthupaṭiññaṃ vajjetvā .

Paraṃ satthāraṃ nissitāti aññaṃ satthupaṭiññaṃ nissitā allīnā .

Purimaṃ dhammakkhānaṃ pahāyātiādīsupi eseva nayo .

Ejānugāti taṇhāya anugā .

Ejānugatāti taṇhāya anugatā .

Ejānusaṭāti taṇhāya anusaṭā pakkhandā vā .

Ejāya pannā patitāti taṇhāya nimuggā ca nikkhipitā ca .

Makkaṭoti vānaro .

Araññeti vipine .

Pavaneti mahāvane .

Caramānoti gacchamāno .

Evamevāti opammasaṃsandanaṃ .

Puthūti nānā .

Puthudiṭṭhigatānīti nānāvidhāni diṭṭhigatāni .

Gaṇhanti ca muñcanti cāti gahaṇavasena gaṇhanti ca cajanavasena muñcanti ca .

Ādiyanti ca nirassajanti cāti palibodhaṃ karonti ca vissajjenti ca khipanti ca .

27. PañcamagāthāyaV0.173 ca sambandho – yo ca so ‘‘ diṭṭhī hi naṃ pāva tathā vadānan ’’ ti vutto , so sayaṃ samādāyāti .

Tattha sayan ti sāmaṃM0.191 .

Samādāyāti gahetvā .

Vatānīti hatthivatādīni .

Uccāvacan ti aparāparaṃ , hīnapaṇītaṃ vā satthārato satthārādiṃ .

Saññasattoti kāmasaññādīsu laggo .

Vidvā ca vedehi samecca dhamman ti paramatthavidvā ca arahā catūhi maggañāṇavedehi catusaccadhammaṃ abhisameccāti .

Sesaṃ pākaṭameva .

Sāmaṃ samādāyāti sayameva gahetvā .

Ādāyāti ādiyitvā gaṇhitvā .

Samādāyāti sammā ādāya .

Ādiyitvāti palibodhaṃP1.221 katvā .

Samādiyitvāti sammā palibodhaṃ katvā .

Gaṇhitvāti avissajjetvā .

Parāmasitvāti dassitvā .

Abhinivisitvāti patiṭṭhahitvā .

Kāmasaññādayo vuttanayā eva .

Vidvāti medhāvī .

Vijjāgatoti vijānanabhāvaṃ gato .

Ñāṇīti paññāsampanno .

Vibhāvīti ñāṇena vīmaṃsako .

Medhāvīti aniccādīhi tulitañāṇo .

Paññātiādayo heṭṭhā vuttanayāyeva .

Catusaccadhammaṃ vicinātīti dhammavicayasambojjhaṅgo .

Bojjhaṅgattho heṭṭhā vuttova .

Vīmaṃsāti catusaccadhammavicinanā paññāva .

‘‘ Vīmaṃsā dhammacintanā ’’ ti hi vuttā .

Vipassanāti maggasampayuttā vividhākārena passanā paññāva .

Sammādiṭṭhīti sobhanā pasaṭṭhā sundarā maggasampayuttā sammādiṭṭhi .

Tehi vedehīti eteheva catūhi maggañāṇehi .

Antagatoti jātijarāmaraṇassa pariyosānaṃ gato .

Koṭigatotiādayo heṭṭhā vuttanayāva .

Vedānaṃ vā antagatoti jānitabbānaṃ avasānappatto .

Vedehi vā antagatoti catūhi maggañāṇavedehi vaṭṭadukkhassa pariyantabhāvena antasaṅkhātaṃ nibbānaṃ gato .

Viditattāti viditabhāvena jānitabhāvena .

Vedāni viceyya kevalānīti gāthāya ayamattho – yo catūhi maggañāṇavedehi kilesakkhayaṃ karonto gato , so paramatthato vedagū nāma hoti .

Sova sabba samaṇabrāhmaṇānaṃ satthasaññitāni vedāni tāyeva maggabhāvanāya kiccato aniccādivasena viceyya .

Tattha chandarāgappahānena tameva sabbaṃ vedamaticca yāpi vedapaccayā , aññathā vā uppajjanti vedanā , tāsu sabbavedanāsu vītarāgo hoti .

Tasmā tamatthaṃ dassento ‘‘ kiṃ pattinamāhu vedagun ’’ ti ( su . ni .533) puṭṭho ‘‘ idaṃ pattinan ’’ ti avatvāM0.192 ‘‘ vedāni viceyya … pe … vedagū so ’’ ti āha .

Yasmā vā yo pavicayapaññāya vedāni viceyya , tattha chandarāgappahānena sabbaṃ vedamaticca vattati .

So satthasaññitāni vedāni gato ñāto atikkantova hoti .

Yo vedanāsuV0.174 vītarāgo , sopi vedanāsaññitāni vedāni gato atikkantoP1.222 , ativedanaṃ gatotipi vedagū .

Tasmā tampi atthaṃ dassento ‘‘ idaṃ pattinan ’’ ti avatvā ‘‘ vedāni viceyya … pe … vedagū so ’’ ti āha .

Sameccāti ñāṇena samāgantvā .

Abhisameccāti ñāṇena paṭivijjhitvā .

Dhamman ti catusaccadhammaṃ .

Sabbe saṅkhārāti sabbe sappaccayā dhammā .

Te hi saṅkhatasaṅkhārā nāma .

Paccayehi saṅgamma karīyantīti saṅkhārā , te evaṃ paccayehi saṅgamma katattā ‘‘ saṅkhatā ’’ ti visesetvā vuttā .

‘‘ Kammanibbattā tebhūmakarūpārūpadhammā abhisaṅkhatasaṅkhārā ’’ ti ( visuddhi .2.587) aṭṭhakathāsu vuttā .

Tepi ‘‘ aniccā vata saṅkhārā ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.221,272; saṃ . ni .1.186) saṅkhatasaṅkhāresu saṅgahaṃ gacchanti .

‘‘ Avijjāgatoyaṃ , bhikkhave , purisapuggalo puññañce saṅkhāraṃ abhisaṅkharotī ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .2.51) avijjāpaccayā saṅkhārāva āgatā .

Tebhūmikakusalākusalacetanā abhisaṅkharaṇakasaṅkhārā nāma .

‘‘ Yāvatikā abhisaṅkhārassa gati , tāvatikaṃ gantvā akkhāhataṃ maññe aṭṭhāsī ’’ tiādīsu ( a . ni .3.15) āgataṃ kāyikacetasikavīriyaṃ payogābhisaṅkhāro nāma .

‘‘ Saññāvedayitanirodhaṃ samāpannassa kho , āvuso visākha , bhikkhuno paṭhamaṃ nirujjhati vacīsaṅkhāro , tato kāyasaṅkhāro , tato cittasaṅkhāro ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.464) āgatā vitakkavicārā vācaṃ saṅkharontīti vacīsaṅkhārā , assāsapassāsā kāyena saṅkharīyantīti kāyasaṅkhārā , saññā ca vedanā ca cittena saṅkharīyantīti cittasaṅkhārā .

Idha pana saṅkhatasaṅkhārā adhippetā .

Aniccā hutvā abhāvaṭṭhena .

Dukkhā paṭipīḷanaṭṭhena .

Sabbe dhammāti nibbānampi antokatvā vuttā .

Anattā avasavattanaṭṭhena .

Avijjāpaccayā saṅkhārāti ettha yaṃ paṭicca phalameti , so paccayo .

Paṭiccāti na vinā , apaccakkhitvāti attho .

Etīti uppajjati ceva pavattati cāti attho .

Apica upakārakaṭṭho paccayaṭṭho .

Avijjā ca sā paccayo cāti avijjāpaccayo , tasmāM0.193 avijjāpaccayā .

Saṅkhārā sambhavantīti nibbattanti , evaṃ sambhavantisaddassa sesapadehipi yojanā kātabbā .

TatthaP1.223 katamā avijjā ?

Dukkhe aññāṇaṃ , dukkhasamudaye aññāṇaṃ , dukkhanirodhe aññāṇaṃ , dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṃ , pubbante aññāṇaṃ , aparante aññāṇaṃ , pubbantāparante aññāṇaṃ , idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇaṃ .

Katame saṅkhārā ?

Puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāro , kāyasaṅkhāro vacīsaṅkhāro cittasaṅkhāro , aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā , pañca rūpāvacarakusalacetanā puññābhisaṅkhāro , dvādasa akusalacetanāV0.175 apuññābhisaṅkhāro , catasso arūpāvacarakusalacetanā āneñjābhisaṅkhāro , kāyasañcetanā kāyasaṅkhāro , vacīsañcetanā vacīsaṅkhāro , manosañcetanā cittasaṅkhāro .

Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘ ime saṅkhārā avijjāpaccayā hontī ’’ ti ?

Avijjābhāve bhāvato .

Yassa hi dukkhādīsu avijjāsaṅkhātaṃ aññāṇaṃ appahīnaṃ hoti , so dukkhe tāva pubbantādīsu ca aññāṇena saṃsāradukkhaṃ sukhasaññāya gahetvā tasseva hetubhūte tividhepi saṅkhāre ārabhati .

Samudaye aññāṇena dukkhahetubhūtepi taṇhāparikkhāre saṅkhāre sukhahetuto maññamāno ārabhati .

Nirodhe pana magge ca aññāṇena dukkhassa anirodhabhūtepi gativisese dukkhanirodhasaññī hutvā nirodhassa ca amaggabhūtesupi yaññāmaratapādīsu nirodhamaggasaññī hutvā dukkhanirodhaṃ patthayamāno yaññāmaratapādimukhena tividhepi saṅkhāre ārabhati .

Api ca so tāya catūsu saccesu appahīnāvijjatāya visesato jātijarārogamaraṇādianekādīnavavokiṇṇampi puññaphalasaṅkhātaṃ dukkhaṃ dukkhato ajānanto tassa adhigamāya kāyavacīcittasaṅkhārabhedaṃ puññābhisaṅkhāraṃ ārabhati devaccharakāmako viya maruppapātaṃ .

Sukhasammatassāpi ca tassa puññaphalassa ante mahāpariḷāhajanikaṃ vipariṇāmadukkhataṃ appassādatañca apassantopi tappaccayaṃ vuttappakārameva puññābhisaṅkhāraṃ ārabhati salabho viya dīpasikhābhinipātaṃ , madhubindugiddho viya ca madhulittasatthadhārālehanaṃ .

KāmupasevanādīsuM0.194 ca savipākesu ādīnavaṃ apassanto sukhasaññāya ceva kilesābhibhūtatāya ca dvārattayappavattampi apuññābhisaṅkhāraṃ ārabhati bāloP1.224 viya gūthakīḷanaṃ , maritukāmo viya ca visakhādanaṃ .

Āruppavipākesu cāpi saṅkhāravipariṇāmadukkhataṃ anavabujjhamāno sassatādivipallāsena cittasaṅkhārabhūtaṃ āneñjābhisaṅkhāraṃ ārabhati disāmūḷho viya pisācanagarābhimukhamaggagamanaṃ .

Evaṃ yasmā avijjābhāvatova saṅkhārabhāvo , na abhāvato .

Tasmā jānitabbametaṃ ‘‘ ime saṅkhārā avijjāpaccayā hontī ’’ ti .

Etthāha – gaṇhāma tāva etaṃ ‘‘ avijjā saṅkhārānaṃ paccayo ’’ ti , kiṃ panāyamekāva avijjā saṅkhārānaṃ paccayo , udāhu aññepi paccayā santīti ?

Kiṃ panettha yadi tāva ekāva , ekakāraṇavādo āpajjati .

Atha aññepi santi ,‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ ti ekakāraṇaniddeso nupapajjatīti ?

Na nupapajjati .

Kasmā ?

Yasmā –

‘‘ EkaṃV0.176 na ekato idha , nānekamanekatopi no ekaṃ ;

Phalamatthi atthi pana eka-hetuphaladīpane attho ’’.( vibha . aṭṭha .226, saṅkhārapadaniddesa ; paṭi . ma . aṭṭha .1.1.105; visuddhi .2.617);

Bhagavā hi katthaci padhānattā , katthaci pākaṭattā , katthaci asādhāraṇattā desanāvilāsassa ca veneyyānañca anurūpato ekameva hetuṃ vā phalaṃ vā dīpeti .

Tasmā ayamidha avijjā vijjamānesupi aññesu vatthārammaṇasahajātadhammādīsu saṅkhārakāraṇesu ‘‘ assādānupassino taṇhā pavaḍḍhatī ’’ ti ( saṃ . ni .2.52) ca ,‘‘ avijjāsamudayā āsavasamudayo ’’ ti ( ma . ni .1.104) ca vacanato aññesampi taṇhādīnaṃ saṅkhārahetūnaṃ hetūti padhānattā ,‘‘ avidvā , bhikkhave , avijjāgato puññābhisaṅkhārampi abhisaṅkharotī ’’ ti pākaṭattā , asādhāraṇattā ca saṅkhārānaṃ hetubhāvena dīpitāti veditabbā .

Eteneva ca ekekahetuphaladīpanaparihāravacanena sabbattha ekekahetuphaladīpane payojanaṃ veditabbanti .

Etthāha – evaṃ santepi ekantāniṭṭhaphalāya sāvajjāya avijjāya kathaṃ puññāneñjābhisaṅkhārapaccayattaṃ yujjati ?

Na hi nimbabījato ucchu uppajjatīti .

Kathaṃ na yujjissati ?

Lokasmiñhi –

‘‘ ViruddhoM0.195 cā viruddho ca , sadisāsadiso tathā ;

Dhammānaṃ paccayo siddho , vipākā eva te ca na ’’.

ItiP1.225 ayaṃ avijjā vipākavasena ekantāniṭṭhaphalā , sabhāvavasena ca sāvajjāpi samānā sabbesampi etesaṃ puññābhisaṅkhārādīnaṃ yathānurūpaṃ ṭhānakiccasabhāvaviruddhāviruddhapaccayavasena , sadisāsadisapaccayavasena ca paccayo hotīti veditabbā .

Api ca ayaṃ aññopi pariyāyo –

‘‘ Cutūpapāte saṃsāre , saṅkhārānañca lakkhaṇe ;

Yo paṭiccasamuppanna-dhammesu ca vimuyhati .

‘‘ Abhisaṅkharoti so ete , saṅkhāre tividhe yato ;

Avijjā paccayo tesaṃ , tividhānampayaṃ tato .

‘‘ YathāpiV0.177 nāma jaccandho , naro apariṇāyako ;

Ekadā yāti maggena , ummaggenāpi ekadā .

‘‘ Saṃsāre saṃsaraṃ bālo , tathā apariṇāyako ;

Karoti ekadā puññaṃ , apuññamapi ekadā .

‘‘ Yadā ca ñatvā so dhammaṃ , saccāni abhisamessati ;

Tadā avijjūpasamā , upasanto carissatī ’’ ti .

Saṅkhārapaccayā viññāṇan ti chaviññāṇakāyā cakkhuviññāṇaṃ sotaviññāṇaṃ ghānaviññāṇaṃ jivhāviññāṇaṃ kāyaviññāṇaṃ manoviññāṇaṃ .

Tattha cakkhuviññāṇaṃ kusalavipākaṃ akusalavipākanti duvidhaṃ .

Tathā sotaghānajivhākāyaviññāṇāni .

Manoviññāṇaṃ pana dve vipākamanodhātuyo , tisso ahetukavipākamanoviññāṇadhātuyo , aṭṭha sahetukavipākacittāni , pañca rūpāvacaravipākacittāni , cattāri arūpāvacaravipākacittānīti bāvīsatividhaṃ .

Iti sabbāni bāttiṃsalokiyavipākaviññāṇāni .

Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘ idaṃ vuttappakāraṃ viññāṇaṃ saṅkhārapaccayā hotī ’’ ti ?

Upacitakammābhāve vipākābhāvato .

Vipākañhetaṃ , vipākañca na upacitakammābhāve uppajjati , yadi uppajjeyya , sabbesaṃM0.196 sabbavipākāni uppajjeyyuṃ , na ca uppajjantīti jānitabbametaṃ ‘‘ saṅkhārapaccayā idaṃ viññāṇaṃ hotī ’’ ti .

Sabbameva hi idaṃ pavattipaṭisandhivasena dvedhā pavattatiP1.226 .

Tattha dve pañcaviññāṇāni , dve manodhātuyo , somanassasahagatā ahetukamanoviññāṇadhātūti imāni terasa pañcavokārabhave pavattiyaṃyeva pavattanti .

Sesāni ekūnavīsati tīsu bhavesu yathānurūpaṃ pavattiyampi paṭisandhiyampi pavattanti .

‘‘ Laddhappaccayamiti dhamma-mattametaṃ bhavantaramupeti ;

Nāssa tato saṅkanti , na tato hetuṃ vinā hoti ’’.

Iti hetaṃ laddhappaccayaṃ rūpārūpadhammamattaṃ uppajjamānaṃ ‘‘ bhavantaramupetī ’’ ti vuccati , na satto na jīvo .

Tassa ca nāpi atītabhavato idha saṅkanti atthi , nāpi tato hetuṃ vinā idhaV0.178 pātubhāvo .

Ettha ca purimaṃ cavanato cuti , pacchimaṃ bhavantarādipaṭisandhānato paṭisandhīti vuccati .

Etthāha – nanu evaṃ asaṅkantipātubhāve sati ye imasmiṃ manussattabhāve khandhā , tesaṃ niruddhattā , phalapaccayassa ca kammassa tattha agamanato , aññassa aññato ca taṃ phalaṃ siyā , upabhuñjake ca asati kassa taṃ phalaṃ siyā , tasmā na sundaramidaṃ vidhānanti ?

Tatridaṃ vuccati –

‘‘ Santāne yaṃ phalaṃ etaṃ , nāññassa na ca aññato ;

Bījānaṃ abhisaṅkhāro , etassatthassa sādhako .

‘‘ Phalassuppattiyā eva , siddhā bhuñjakasammuti ;

Phaluppādena rukkhassa , yathā phalati sammutī ’’ ti .

Yopi vadeyya ‘‘ evaṃ santepi ete saṅkhārā vijjamānā vā phalassa paccayā siyuṃ , avijjamānā vā .

Yadi ca vijjamānā , pavattikkhaṇeyeva nesaṃ vipākena bhavitabbaṃ .

Atha avijjamānā , pavattito pubbe pacchā ca niccaṃ phalāvahā siyun ’’ ti .

So evaṃ vattabbo –

‘‘ Katattā paccayā ete , na ca niccaṃ phalāvahā ;

Pāṭibhogādikaṃ tattha , veditabbaṃ nidassanan ’’ ti .

ViññāṇapaccayāP1.227M0.197 nāmarūpan ti idha vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhā nāmaṃ , cattāri mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpaṃ rūpaṃ .

Abhāvakagabbhaseyyakānaṃ aṇḍajānañca paṭisandhikkhaṇe vatthudasakaṃ kāyadasakanti vīsati rūparūpāni , tayo ca arūpino khandhāti ete tevīsati dhammā ‘‘ viññāṇapaccayā nāmarūpan ’’ ti veditabbā .

Sabhāvakānaṃ bhāvadasakaṃ pakkhipitvā tettiṃsa , opapātikasattesu brahmakāyikādīnaṃ paṭisandhikkhaṇe cakkhusotavatthudasakāni jīvitindriyanavakañcāti ekūnacattālīsa rūparūpāni , tayo ca arūpino khandhāti ete bācattālīsa dhammā ‘‘ viññāṇapaccayā nāmarūpan ’’ ti veditabbā .

Kāmabhave pana sesaopapātikānaṃ , saṃsedajānaṃ vā sabhāvakaparipuṇṇāyatanānaṃ paṭisandhikkhaṇe cakkhusotaghānajivhākāyavatthubhāvadasakānīti sattati rūparūpāni , tayo ca arūpino khandhāti eteV0.179 tesattati dhammā ‘‘ viññāṇapaccayā nāmarūpan ’’ ti veditabbā .

Esa ukkaṃso , avakaṃsena pana taṃtaṃdasakavikalānaṃ tassa tassa vasena hāpetvā hāpetvā paṭisandhiyaṃ viññāṇapaccayā nāmarūpasaṅkhā veditabbā .

Arūpīnaṃ pana tayova arūpino khandhā .

Asaññīnaṃ rūpato jīvitindriyanavakamevāti .

Esa tāva paṭisandhiyaṃ nayo .

Pavatte pana sabbattha rūpapavattidese paṭisandhicittassa ṭhitikkhaṇe paṭisandhicittena saha pavattaututo utusamuṭṭhānaṃ suddhaṭṭhakaṃ pātubhavati .

Paṭhamabhavaṅgato pabhuti cittasamuṭṭhānaṃ suddhaṭṭhakaṃ , saddapātubhāvakāle ututo ceva cittato ca saddanavakaṃ , kabaḷīkārāhārūpajīvīnaṃ āhārasamuṭṭhānaṃ suddhaṭṭhakanti evaṃ āhārasamuṭṭhānassa , suddhaṭṭhakassa , utucittasamuṭṭhānānañca dvinnaṃ navakānaṃ vasena chabbīsatividhaṃ , ekekacitte tikkhattuṃ uppajjamānaṃ vuttakammasamuṭṭhānañca sattatividhanti channavutividhaṃ rūpaṃ , tayo ca arūpino khandhāti navanavutidhammā yathāsambhavaṃ ‘‘ viññāṇapaccayā nāmarūpan ’’ ti veditabbā .

Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘ paṭisandhināmarūpaṃ viññāṇapaccayā hotī ’’ ti ?

Suttato yuttito ca .

SutteP1.228 hi ‘‘ cittānuparivattino dhammā ’’ tiādinā ( dha . sa . dukamātikā 62) nayena bahudhā vedanādīnaṃ viññāṇapaccayatā siddhā .

Yuttito pana –

‘‘ CittajenaM0.198 hi rūpena , idha diṭṭhena sijjhati ;

Adiṭṭhassāpi rūpassa , viññāṇaṃ paccayo itī ’’ ti .

Nāmarūpapaccayā saḷāyatanan ti nāmaṃ vuttameva .

Idha pana rūpaṃ niyamato cattāri mahābhūtāni , cha vatthūni , jīvitindriyanti ekādasavidhaṃ .

Saḷāyatanaṃ pana cakkhāyatanaṃ sotaghānajivhākāyamanāyatanaṃ .

Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘ nāmarūpaṃ saḷāyatanassa paccayo ’’ ti ?

Nāmarūpabhāve bhāvato .

Tassa tassa hi nāmassa rūpassa ca bhāve taṃ taṃ āyatanaṃ hoti , na aññathāti .

Saḷāyatanapaccayā phassoti –

‘‘ ChaḷevaV0.180 phassā saṅkhepā , cakkhusamphassaādayo ;

Viññāṇamiva bāttiṃsa , vitthārena bhavanti te ’’.

Phassapaccayā vedanāti –

‘‘ Dvārato vedanā vuttā , cakkhusamphassajādikā ;

Chaḷeva tā pabhedena , idha bāttiṃsa vedanā ’’.

Vedanāpaccayā taṇhāti –

‘‘ Rūpataṇhādibhedena , cha taṇhā idha dīpitā ;

Ekekā tividhā tattha , pavattākārato matā .

‘‘ Dukkhī sukhaṃ patthayati , sukhī bhiyyopi icchati ;

Upekkhā pana santattā , sukhamicceva bhāsitā .

‘‘ Taṇhāya paccayā tasmā , honti tissopi vedanā ;

Vedanāpaccayā taṇhā , iti vuttā mahesinā ’’ ti .

Taṇhāpaccayā upādānan ti cattāri upādānāni kāmupādānaṃ diṭṭhupādānaṃ sīlabbatupādānaṃ attavādupādānaṃ .

Upādānapaccayā bhavoti idha kammabhavo adhippeto , upapattibhavo pana paduddhāravasena vutto .

Bhavapaccayā jātīti kammabhavapaccayā jāti paṭisandhikhandhānaṃ pātubhavo .

TatthaP1.229 siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘ bhavo jātiyā paccayo ’’ ti ce ?

Bāhirapaccayasamattepi hīnapaṇītatādivisesadassanato .

Bāhirānañhi janakajananisukkasoṇitāhārādīnaṃ paccayānaṃ samattepi sattānaṃ yamakānampiM0.199 sataṃ hīnapaṇītatādiviseso dissati .

So ca na ahetuko sabbadā ca sabbesañca abhāvato , na kammabhavato aññahetuko tadabhinibbattakasattānaṃ ajjhattasantāne aññassa kāraṇassa abhāvatoti kammabhavahetukova .

Kammañhi sattānaṃ hīnapaṇītatādivisesassa hetu .

Tenāha bhagavā –

‘‘ kammaṃ satteV0.181 vibhajati yadidaṃ hīnapaṇītatāyā ’’ ti ( ma . ni .3.289).

Tasmā jānitabbametaṃ ‘‘ bhavo jātiyā paccayo ’’ ti .

Jātipaccayā jarāmaraṇan tiādīsu yasmā asati jātiyā jarāmaraṇañceva sokādayo ca dhammā na honti , jātiyā pana sati jarāmaraṇañceva jarāmaraṇasaṅkhātadukkhadhammaphuṭṭhassa bālassa jarāmaraṇādisambandhā vā tena tena dukkhadhammena phuṭṭhassa anabhisambandhā vā sokādayo ca dhammā honti .

Tasmā jātipaccayā jarāmaraṇanti .

Samecca abhisamecca dhamman ti ñāṇena samāgantvā catusaccadhammaṃ paṭivijjhitvā .

Evaṃ dvādasapadikaṃ paccayākārappavattiṃ dassetvā idāni vivaṭṭavasena avijjādīnaṃ nirodhadassanatthaṃ ‘‘ avijjānirodhā saṅkhāranirodhoti samecca abhisamecca dhamman ’’ tiādimāha .

Tattha avijjānirodhāti avijjāya anuppādanirodhā puna appavattinirodhena .

Saṅkhāranirodhoti saṅkhārānaṃ anuppādanirodho hoti .

Evaṃ sesapadesupi .

Idaṃ dukkhan tiādayo pubbe vuttanayā eva .

Ime dhammā abhiññeyyāti ime tebhūmakā dhammā sabhāvalakkhaṇāvabodhavasena sobhanākārena , adhikena ñāṇena vā sabhāvato jānitabbā .

Pariññeyyāti sāmaññalakkhaṇāvabodhavasena , kiccasamāpanavasena ca byāpitvā jānitabbā .

Ime dhammā pahātabbāti ime samudayapakkhikā dhammā tena tena guṇaṅgena pahātabbā .

BhāvetabbātiP1.230 vaḍḍhetabbā .

Sacchikātabbāti paccakkhaṃ kātabbā .

Duvidhā sacchikiriyā paṭilābhasacchikiriyā ca ārammaṇasacchikiriyā ca .

Channaṃ phassāyatanānan ti cakkhādīnaṃ channaṃ āyatanānaṃ .

Samudayañca atthaṅgamañcāti uppādañca nirodhañca .

Bhūripaññoti bhūri viyāti bhūri , tāya bhūripaññāya samannāgato bhūripañño .

Mahāpaññotiādīsu mahāpaññādīhi samannāgatoti attho .

TatridaṃM0.200 mahāpaññādīnaṃ nānattaṃ – katamā mahāpaññā ?

Mahante atthe pariggaṇhātīti mahāpaññā .

Mahante dhamme … pe … mahantā niruttiyo … mahantāni paṭibhānāni pariggaṇhātīti mahāpaññā .

Mahante sīlakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā .

Mahante samādhikkhandhe … pe … paññākkhandhe … vimuttikkhandhe … vimuttiñāṇadassanakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā .

Mahantāni ṭhānāṭhānāni … pe … mahāvihārasamāpattiyo … mahantāni ariyasaccāni … mahante satipaṭṭhāne … sammappadhāne … iddhipāde … mahantāni indriyāniV0.182 … balāni … bojjhaṅgāni … mahante ariyamagge … mahantāni sāmaññaphalāni … mahāabhiññāyo … mahantaṃ paramatthaṃ nibbānaṃ pariggaṇhātīti mahāpaññā .

Katamā puthupaññā ?

Puthunānākhandhesu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā .

Puthunānādhātūsu … pe … puthunānāāyatanesu … puthunānāpaṭiccasamuppādesu … puthunānāsuññatamanupalabbhesu … puthunānāatthesu … dhammesu … niruttīsu … paṭibhānesu … puthunānāsīlakkhandhesu … puthunānāsamādhipaññāvimuttivimuttiñāṇadassanakkhandhesu … puthunānāṭhānāṭhānesu … puthunānāvihārasamāpattīsu … puthunānāariyasaccesu … puthunānāsatipaṭṭhānesu … sammappadhānesu … iddhipādesu … indriyesu … balesu … bojjhaṅgesu … puthunānāariyamaggesu … sāmaññaphalesu … abhiññāsu … puthunānājanasādhāraṇe dhamme samatikkamma paramatthe nibbāne ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā .

KatamāP1.231 hāsapaññā ?

Idhekacco hāsabahulo vedabahulo tuṭṭhibahulo pāmojjabahulo sīlaṃ paripūreti .

Indriyasaṃvaraṃ paripūreti .

Bhojane mattaññutaṃ … pe … jāgariyānuyogaṃ … sīlakkhandhaṃ … samādhikkhandhaṃ … paññākkhandhaṃ … vimuttikkhandhaṃ … vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ paripūretīti hāsapaññā .

Hāsabahulo … pe … pāmojjabahulo ṭhānāṭhānaṃ paṭivijjhatīti hāsapaññā .

Hāsabahulo vihārasamāpattiyo paripūretīti hāsapaññā .

Hāsabahulo ariyasaccāni paṭivijjhatīti hāsapaññā .

Satipaṭṭhāne bhāveti sammappadhāne … iddhipāde … indriyāni … balāni … bojjhaṅge … ariyamaggaṃ bhāvetīti hāsapaññā , hāsabahulo sāmaññaphalāni sacchikarotīti hāsapaññā , abhiññāyo paṭivijjhatīti hāsapaññā , hāsabahulo paramatthaṃ nibbānaṃ sacchikarotīti hāsapaññā .

KatamāM0.201 javanapaññā ?

Yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā , sabbaṃ rūpaṃ aniccato khippaṃ javatīti javanapaññā .

Dukkhato , anattato khippaṃ javatīti javanapaññā .

Yā kāci vedanā … pe … yā kāci saññā … ye keci saṅkhārā … yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ … pe … yaṃ dūre santike vā , sabbaṃ viññāṇaṃ aniccato … dukkhato … anattato khippaṃ javatīti javanapaññā .

Cakkhuṃ … pe … jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccato … dukkhato … anattato khippaṃ javatīti javanapaññā .

RūpaṃV0.183 atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena , dukkhaṃ bhayaṭṭhena , anattā asārakaṭṭhenāti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā rūpanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā .

Vedanā … saññā … saṅkhārā … viññāṇaṃ … cakkhuṃ … pe … jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena , dukkhaṃ bhayaṭṭhena , anattā asārakaṭṭhenāti tulayitvā … pe … vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā .

Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti tulayitvā … pe …P1.232 vibhūtaṃ katvā rūpanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā .

Vedanā … pe … saññā … saṅkhārā … viññāṇaṃ … cakkhuṃ … pe … jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ … pe … nirodhadhammanti tulayitvā … pe … vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā .

Katamā tikkhapaññā ?

Khippaṃ kilese chindatīti tikkhapaññā .

Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti .

Uppannaṃ byāpādavitakkaṃ … uppannaṃ vihiṃsāvitakkaṃ … uppannuppanne pāpake akusale dhamme … uppannaṃ rāgaṃ … uppannaṃ dosaṃ … mohaṃ … kodhaṃ … upanāhaṃ … makkhaṃ … paḷāsaṃ … issaṃ … macchariyaṃ … māyaṃ … sāṭheyyaṃ … thambhaṃ … sārambhaṃ … mānaṃ … atimānaṃ … madaṃ … pamādaṃ … sabbe kilese … sabbe duccarite … sabbe abhisaṅkhāre … sabbe bhavagāmikamme nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gametīti tikkhapaññā .

Ekamhi āsane cattāro ariyamaggā , cattāri ca sāmaññaphalāni , catasso ca paṭisambhidāyo , cha abhiññāyo adhigatā honti sacchikatā phassitā paññāyāti tikkhapaññā .

KatamāM0.202 nibbedhikapaññā ?

Idhekacco sabbasaṅkhāresu ubbegabahulo hoti uttāsabahulo ukkaṇṭhanabahulo aratibahulo anabhiratibahulo bahimukho na ramati sabbasaṅkhāresu , anibbiddhapubbaṃ apadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā .

Anibbiddhapubbaṃ apadālitapubbaṃ dosakkhandhaṃ … pe … mohakkhandhaṃ … kodhaṃ … upanāhaṃ … pe … sabbe bhavagāmikamme nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā .

28. Sa sabbadhammesu visenibhūto , yaṃ kiñci diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vāti so bhūripañño khīṇāsavo yaṃ kiñci diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā mutaṃ vā tesu sabbadhammesu mārasenaṃ vināsetvā ṭhitabhāvenaV0.184 visenibhūto .

Tameva dassin ti taṃ eva visuddhadassiṃ .

Vivaṭaṃ carantan ti taṇhāchadanādivigamena vivaṭaṃ hutvā carantaṃ .

Kenīdha lokasmi vikappayeyyātiP1.233 kena idha loke taṇhākappena vā diṭṭhikappena vā koci vikappeyya , tesaṃ vā pahīnattā rāgādinā pubbe vuttenāti .

Kāmā te paṭhamā senātiādīsu catūsu gāthāsu ayamattho – yasmā āditova agāriyabhūte satte vatthukāmesu kilesa kāmā mohayanti , te abhibhuyya anagāriyabhāvaṃ upagatānaṃ pantesu vā senāsanesu , aññataraññataresu vā adhikusalesu dhammesu arati uppajjati .

Vuttañcetaṃ –

‘‘ pabbajitena kho , āvuso , abhirati dukkarā ’’ ti ( saṃ . ni .4.331).

Tato te parapaṭibaddhajīvikattā khuppipāsā bādheti , tāya bādhitānaṃ pariyesana taṇhā cittaṃ kilamayati , atha nesaṃ kilantacittānaṃ thinamiddhaṃ okkamati tato visesamanadhigacchantānaṃ durabhisambhavesu araññavanapatthesu senāsanesu viharataṃ utrāsasaññitā bhīru jāyati , tesaṃ ussaṅkitaparisaṅkitānaṃ dīgharattaṃ vivekarasamanassādayamānānaṃ viharataṃ ‘‘ na siyā nu kho esa maggo ’’ ti paṭipattiyaṃ vicikicchā uppajjati , taṃ vinodetvā viharataṃ appamattakena visesādhigamena mānamakkhathambhā jāyanti , tepi vinodetvā viharataṃ tato adhikataraṃ visesādhigamaṃ nissāya lābhasakkārasilokā uppajjanti , lābhādimucchitā dhammapaṭirūpakāni pakāsentā micchāyasaṃ adhigantvā tattha ṭhitā jātiādīhi attānaṃ ukkaṃsenti , paraṃ vambhenti .

Tasmā kāmādīnaṃ paṭhamasenādibhāvo veditabbo .

EvametaṃM0.203 dasavidhaṃ senaṃ uddisitvā yasmā sā kaṇhadhammasamannāgatattā kaṇhassa namucino upakārāya saṃvattati , tasmā naṃ ‘‘ tava senā ’’ ti niddisanto āha –

‘‘ esā namuci te senā , kaṇhassābhippahārinī ’’ ti .

Tattha abhippahārinīti samaṇabrāhmaṇānaṃ ghātinī nippothinī , antarāyakarīti attho .

Na naṃ asūro jināti , jetvāva labhate sukhan ti evaṃ tava senaṃ asūro kāye ca jīvite ca sāpekkho puriso na jināti , sūro pana jināti , jetvāva maggasukhaṃ phalasukhañca adhigacchati .

YatoP1.234 catūhi ariyamaggehīti yadā catūhi niddosanibbānamagganasaṅkhātehi maggehi .

Mārasenāti mārassa senā vacanakarā kilesā .

Paṭisenikarāti paṭipakkhakarā .

Jitā cāti parājayamānā hanitā ca .

Parājitā cāti niggahitā ca .

Bhaggāti bhinnā .

Vippaluggāti cuṇṇavicuṇṇā .

Parammukhāti vimukhabhāvaṃ pāpitā .

Visenibhūtoti nikkileso hutvā ṭhito .

Vodātadassin tiV0.185 byavadātadassiṃ .

Tāni chadanānīti etāni taṇhādikilesachadanāni .

Vivaṭānīti pākaṭīkatāni .

Viddhaṃsitānīti ṭhitaṭṭhānato apahatāni .

Ugghāṭitānīti uppāṭitāni .

Samugghāṭitānīti visesena uppāṭitāni .

29. Na kappayantīti gāthāya sambandho attho ca – kiñca bhiyyo ?

Te hi tādisā santo dvinnaṃ kappānaṃ purekkhārānañca kenaci na kappayanti , na purekkharonti .

Paramatthaṃ accantasuddhiṃ adhigatattā anaccantasuddhiṃyeva akiriyasassatadiṭṭhiṃ ‘‘ accantasuddhī ’’ ti na te vadanti .

Ādānaganthaṃ gatitaṃ visajjāti catubbidhampi rūpādīnaṃ ādāyakattā ādānaganthaṃ attano cittasantāne gathitaṃ baddhaṃ ariyamaggasatthena vissajja chinditvā .

Sesaṃ pākaṭameva .

Accantasuddhin ti accantaṃ paramatthaṃ suddhiṃ .

Saṃsārasuddhin ti saṃsārato suddhiṃ .

Akiriyadiṭṭhin ti karoto na karīyati pāpanti akiriyadiṭṭhiṃ .

Sassatavādan ti ‘‘ nicco dhuvo sassato ’’ ti vacanaṃ .

Na vadanti na kathenti .

GanthātiM0.204 nāmakāyaṃ ganthenti , cutipaṭisandhivasena vaṭṭasmiṃ ghaṭentīti ganthā .

Abhijjhā ca sā nāmakāyaghaṭanavasena gantho cāti abhijjhākāyagantho .

Hitasukhaṃ byāpādayatīti byāpādo .

Byāpādo ca so vuttanayena gantho cāti byāpādo kāyagantho .

Sīlabbataparāmāsoti ‘‘ ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇānaṃ sīlena suddhi vatena suddhī ’’ ti ( dha . sa .1143,1222) parato āmāso .

Idaṃsaccābhinivesoti sabbaññubhāsitampi paṭikkhipitvā ‘‘ sassato loko , idameva saccaṃ , moghamaññan ’’ tiP1.235 ( dha . sa .1144) iminā ākārena abhiniveso idaṃsaccābhiniveso .

Attano diṭṭhiyā rāgoti attanā abhinivisitvā gahitāya diṭṭhiyā chandarāgo .

Paravādesu āghātoti parassa vacanesu kopo .

Appaccayoti atuṭṭhākāro .

Attano sīlaṃ vāti attanā samādinnaṃ gosīlādisīlaṃ vā .

Attano diṭṭhīti attanā gahitā parāmaṭṭhā diṭṭhi .

Tehi ganthehīti etehi vuttehi nāmakāyaghaṭanehi .

Rūpaṃ ādiyantīti catusamuṭṭhānikaṃ rūpārammaṇaṃ ādiyanti gaṇhanti .

Upādiyantīti upagantvā gaṇhanti taṇhāgahaṇena .

Parāmasanti diṭṭhigahaṇena .

Abhinivisanti mānagahaṇena .

Vaṭṭan ti tebhūmakavaṭṭaṃ .

Gantheti bandhane .

Vosajjitvā vāti sammā vissajjitvā vā .

Gathiteti bandhane .

Ganthiteti ganthanena ganthite .

Vibandheti visesena bandhe .

Ābandheti anekavidhena bandhe .

Palibuddheti amuñcite .

Bandhane poṭayitvāti taṇhāmānadiṭṭhibandhanāni pappoṭayitvā .

Visajjāti cajitvā .

ImeV0.186 pana cattāro ganthe kilesapaṭipāṭiyāpi āharituṃ vaṭṭati , maggapaṭipāṭiyāpi – kilesapaṭipāṭiyā abhijjhākāyagantho arahattamaggena pahīyati , byāpādo kāyagantho anāgāmimaggena , sīlabbataparāmāso kāyagantho idaṃsaccābhiniveso kāyagantho sotāpattimaggena .

Maggapaṭipāṭiyā sīlabbataparāmāso kāyagantho idaṃsaccābhiniveso kāyagantho sotāpattimaggena , byāpādo kāyagantho anāgāmimaggena , abhijjhākāyagantho arahattamaggenāti .

Ete cattāro ganthā yassa saṃvijjanti , taṃ cutipaṭisandhivasena vaṭṭasmiṃ ganthenti ghaṭentīti ganthā .

Te catuppabhedā abhijjhāyanti etāya , sayaṃ vā abhijjhāyati , abhijjhāyanamattameva vā esāti abhijjhā .

LobhoyevaM0.205 nāmakāyaṃ gantheti cutipaṭisandhivasena vaṭṭasmiṃ ghaṭetīti kāyagantho .

Byāpajjati tena cittaṃ pūtibhāvaṃ gacchati , byāpādayatiP1.236 vā vinayācārarūpasampattihitasukhādīnīti byāpādo .

‘‘ Ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇānaṃ sīlena suddhi vatena suddhī ’’ ti parāmasanaṃ sīlabbataparāmāso , sabbaññubhāsitampi paṭikkhipitvā ‘‘ sassato loko , idameva saccaṃ , moghamaññan ’’ tiādinā ākārena abhinivisatīti idaṃsaccābhiniveso .

Yathā vayhaṃ vātiādiṃ vayhādivisaṅkharaṇaṃ ganthānaṃ viyogakaraṇe upamaṃ dassento āha .

Na janentīti na uppādenti .

Na sañjanentīti na nibbattenti .

Nābhinibbattentīti upasaggavasena padaṃ vaḍḍhitaṃ .

Na sañjanentīti uppādakkhaṇaṃ .

Na nibbattenti nābhinibbattentīti pavattikkhaṇaṃ sandhāya vuttaṃ .

30. Sīmātigoti gāthā ekapuggalādhiṭṭhānāya desanāya vuttā .

Pubbasadiso eva panassā sambandho , so evaṃ atthavaṇṇanāya saddhiṃ veditabbo – kiñca bhiyyo ?

So īdiso bhūripañño catunnaṃ kilesasīmānaṃ atītattā sīmātigo , bāhitapāpattā ca brāhmaṇo , itthambhūtassa ca tassa natthi , paracittapubbenivāsañāṇehi ñatvā vā maṃsadibbacakkhūhi disvā vā kiñci samuggahītaṃ , abhiniviṭṭhanti vuttaṃ hoti .

So ca kāmarāgābhāvato na rāgarāgī rūpārūparāgābhāvato na virāgaratto , yato evaṃvidhassa tassa ‘‘ idaṃ paraman ’’ ti kiñci idha uggahītaṃ natthīti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi .

Catasso sīmāyoti cattāro paricchedā .

Diṭṭhānusayoti diṭṭhi ca sā appahīnaṭṭhena anusayo cāti diṭṭhānusayo .

Vicikicchānusayā dīsupi eseva nayo .

Kenaṭṭhena anusayā ?

Anusayanaṭṭhena .

Ko esa anusayaṭṭho nāmāti ?

Appahīnaṭṭho .

Ete hi appahīnaṭṭhena tassa tassaV0.187 santāne anusenti nāma , tasmā ‘‘ anusayā ’’ ti vuccanti .

Anusentīti anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantīti attho .

Athāpi siyā – anusayaṭṭho nāma appahīnākāro , appahīnākāro ca ‘‘ uppajjatī ’’ ti vattuṃ na yujjati , tasmā na anusayā uppajjantīti .

Tatridaṃ paṭivacanaṃ – appahīnākāro anusayo , anusayoti pana appahīnaṭṭhena thāmagatā kilesā vuccanti .

So cittasampayutto sārammaṇo sappaccayaṭṭhenaM0.206 sahetuko ekantākusalo atītopi hoti anāgatopi paccuppannopi , tasmā ‘‘ uppajjatī ’’ ti vattuṃ yujjati .

TatridaṃP1.237 pamāṇaṃ – paṭisambhidāyaṃ tāva abhisamayakathāyaṃ ( paṭi . ma .3.21)‘‘ paccuppanne kilese pajahatī ’’ ti pucchitvā anusayānaṃ paccuppannabhāvassa atthitāya ‘‘ thāmagato anusayaṃ pajahatī ’’ ti vuttaṃ .

Dhammasaṅgaṇiyaṃ mohassa padabhājane ( dha . sa .390)‘‘ avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṃ , avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ , ayaṃ tasmiṃ samaye moho hotī ’’ ti akusalacittena saddhiṃ avijjānusayassa uppannabhāvo vutto .

Kathāvatthusmiṃ ‘‘ anusayā abyākatā anusayā ahetukā anusayā cittavippayuttā ’’ ti ( kathā .605) sabbe vādā paṭisedhitā .

Anusayayamake sattannaṃ mahāvārānaṃ aññatarasmiṃ uppajjanavāre ‘‘ yassa kāmarāgānusayo uppajjati tassa paṭighānusayo uppajjatī ’’ tiādi vuttaṃ .

Tasmā ‘‘ anusentīti anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantī ’’ ti yaṃ vuttaṃ , taṃ iminā tantippamāṇena suvuttanti veditabbaṃ .

Yampi ‘‘ cittasampayutto sārammaṇo ’’ tiādi vuttaṃ , tampi suvuttameva .

Anusayo hi nāmesa parinipphanno cittasampayutto akusaladhammoti niṭṭhamettha gantabbaṃ .

Tattha diṭṭhānusayo catūsu diṭṭhisampayuttesu , vicikicchānusayo vicikicchāsahagate , avijjānusayo dvādasasu akusalacittesu sahajātavasena ārammaṇavasena ca ;

tayopi avasesatebhūmakadhammesu ārammaṇavasena diṭṭhivicikicchāmohā .

Kāmarāgānusayo cettha lobhasahagatacittesu sahajātavasena ārammaṇavasena ca , manāpesu avasesakāmāvacaradhammesu ārammaṇavasena uppajjamāno lobho .

Paṭighānusayo domanassasahagatacittesu sahajātavasena ārammaṇavasena ca , amanāpesu avasesakāmāvacaradhammesu ārammaṇavaseneva uppajjamāno doso .

Mānānusayo diṭṭhivippayuttalobhasahagatacittesu sahajātavasena ārammaṇavasena ca , dukkhavedanāvajjesu avasesakāmāvacaradhammesu rūpārūpāvacaradhammesu ca ārammaṇavaseneva uppajjamāno māno .

Bhavarāgānusayo catūsu diṭṭhivippayuttesu uppajjamānopiP1.238M0.207 sahajātavasena vutto .

Ārammaṇavaseneva pana rūpārūpāvacaradhammesu uppajjamāno lobho vutto .

TatthaV0.188 diṭṭhānusayoti dvāsaṭṭhividhā diṭṭhi .

Vicikicchānusayoti aṭṭhavatthukā vicikicchā .

Tadekaṭṭhā ca kilesāti sahajekaṭṭhavasena diṭṭhiyā vicikicchāya , sahajekaṭṭhavasena ekato ṭhitā .

Mānānusayoti navavidhamāno .

Paramatthañāṇena vā ñatvāti paresaṃ cittācārajānanapaññāya jānitvā , cetopariyañāṇena jānitvāti vuttaṃ hoti .

Pubbenivāsānussatiñāṇena vāti atīte nivuṭṭhakkhandhānussaraṇañāṇena jānitvā .

Maṃsacakkhunā vāti pakaticakkhunā .

Dibbacakkhunā vāti dibbasadisena dibbavihārasannissitena vā dibbacakkhunā passitvā .

Rāgarattāti rāgena rañjitā .

Ye pañcasu kāmaguṇesūti ye pañcasu rūpādivatthukāmakoṭṭhāsesu .

Virāgarattāti virāgasaṅkhātāsu rūpārūpasamāpattīsu atirattā allīnā .

Yato kāmarāgo cāti yadā kāmabhave rāgo ca .

Rūpārūparāgesu pi eseva nayo .

Saddhammappajjotikāya mahāniddesaṭṭhakathāya

Suddhaṭṭhakasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

5. Paramaṭṭhakasuttaniddesavaṇṇanā

31. PañcameV0.189P1.239 paramaṭṭhakasutte paramanti diṭṭhīsu paribbasānoti idaṃ paramanti gahetvā sakāya sakāya diṭṭhiyā vasamāno .

Yaduttariṃ kuruteti yaṃ attano satthārādiṃ seṭṭhaṃ karoti .

Hīnāti aññe tato sabbamāhāti taṃ attano satthārādiṃ ṭhapetvā tato aññe sabbe ‘‘ hīnā ime ’’ ti āha .

Tasmā vivādāni avītivattoti tena kāraṇena so diṭṭhikalahe avītivattova hoti .

Vasantīti paṭhamuppannadiṭṭhivasena vasanti .

Pavasantīti pavisitvā vasanti .

Āvasantīti visesena vasanti .

Parivasantīti sabbabhāgena vasanti .

Taṃ upamāya sādhento ‘‘ yathā āgārikā vā ’’ tiādimāha .

Āgārikā vāti gharasāmikā .

Gharesu vasantīti attano gharesu āsaṅkavirahitā hutvā nivasanti .

Sāpattikā vāti āpattibahulā .

Sakilesā vātiM0.208 rāgādikilesabahulā .

Uttariṃ karotīti atirekaṃ karoti .

Ayaṃ satthā sabbaññūti ‘ ayaṃ amhākaṃ satthā sabbaṃ jānāti ’.

Sabbe parappavāde khipatīti sabbā paraladdhiyo chaḍḍeti .

Ukkhipatīti nīharati .

Parikkhipatīti parammukhe karoti .

Diṭṭhimedhagānīti diṭṭhivihesakāni .

32. Dutiyagāthāyattho – evaṃ avītivatto ca yaṃ diṭṭhe sute sīlavate muteti etesu catūsu vatthūsu uppannadiṭṭhisaṅkhāte attani pubbe vuttappakāraṃ ānisaṃsaṃ passati , tadeva so tattha sakāya diṭṭhiyā ānisaṃsaṃ ‘‘ idaṃ seṭṭhan ’’ ti abhinivisitvā aññaṃ sabbaṃ parasatthārādikaṃ nihīnato passati .

Dve ānisaṃse passatīti dve guṇe oloketi .

DiṭṭhadhammikañcātiP1.240 diṭṭhe paccakkhe attabhāveV0.190 vipaccanakaraṇaṃ .

Samparāyikañcāti paraloke paṭilabhitabbaguṇañca .

Yaṃdiṭṭhiko satthāti yaṃladdhiko titthāyatanasāmiko .

Alaṃ nāgattāya vāti nāgarājabhāvāya vā pariyattaṃ .

Supaṇṇattā dīsupi eseva nayo .

Devattāya vāti sammutidevādibhāvāya .

Āyatiṃ phalapāṭikaṅkhī hotīti anāgate vipākaphalaṃ patthayāno hoti .

Diṭṭhasuddhiyāpi dve ānisaṃse passatīti cakkhuviññāṇena diṭṭharūpāyatanassa vasena suddhiyā hetuttāpi attano gahitagahaṇena dve guṇe oloketi .

Sutasuddhiyā dīsupi eseva nayo .

33. Tatiyagāthāyattho – evaṃ passato ca yaṃ attano satthārādiṃ nissito aññaṃ parasatthārādiṃ hīnaṃ passati , taṃ pana dassanaṃ gantha meva kusalā vadanti , bandhananti vuttaṃ hoti .

Yasmā etadeva , tasmā hi diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā , sīlabbataṃ bhikkhu na nissayeyya , nābhiniveseyyāti vuttaṃ hoti .

Kusalāti khandhādijānane chekā .

Khandhakusalāti rūpādīsu pañcasu khandhesu kusalā .

Dhātuāyatanapaṭiccasamuppādasatipaṭṭhānasammappadhānaiddhipādaindriyabalabojjhaṅgamaggaphalanibbānesu pi eseva nayo .

Tattha maggakusalāti catūsu maggesu .

Phalakusalāti catūsu phalesu .

Nibbānakusalāti duvidhe nibbāne chekā .

Te kusalāti te etesu vuttappakāresuM0.209 chekā .

Evaṃ vadantīti evaṃ kathenti .

Gantho esoti passato ca attano satthārādinissitañca aññaṃ parasatthārādiṃ hīnato dassanañca gantho bandhano esoti vadanti .

Lagganaṃ etan ti etaṃ vuttappakāraṃ nāgadante laggitaṃ viya adholambanaṃ .

Bandhanaṃ etan ti nicchindituṃ dukkhaṭṭhena saṅkhalikādibandhanaṃP1.241 viya etaṃ bandhanaṃ .

Palibodho esoti saṃsārato nikkhamituṃ appadānaṭṭhena eso palibodho .

34. Catutthagāthāyattho – na kevalaṃ diṭṭhasutādīsu na nissayeyya , apica kho pana asañjātaṃ uparūpari diṭṭhimpi lokasmiṃ na kappayeyya , na janeyyāti vuttaṃ hoti .

Kīdisaṃ ?

Ñāṇena vā sīlavatena vāpi , samāpattiñāṇādiñāṇena vā sīlavatena vā yā kappiyati , etaṃ diṭṭhiṃ na kappeyya .

Na kevalañca diṭṭhiṃ na kappayeyya , apica kho pana mānenapi jātiādīhi vatthūhi samoti attānamanūpaneyya , hīno na maññetha visesi vāpīti .

Aṭṭhasamāpattiñāṇena vāti paṭhamajjhānādīnaṃ aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ sampayuttapaññāya vā .

Pañcābhiññāñāṇena vāti lokiyānaṃ pañcannaṃ abhiññānaṃ sampayuttapaññāya vā .

Micchāñāṇena vātiV0.191 viparītasabhāvena pavattāya paññāya amutte muttaṃ passāti evaṃ uppannena micchāñāṇena vā .

35. Pañcamagāthāyattho – evañhi diṭṭhiṃ akappento amaññamāno ca attaṃ pahāya anupādiyāno yaṃ pubbe gahitaṃ , taṃ pahāya paraṃ aggaṇhanto tasmimpi vuttappakāre ñāṇe duvidhaṃ nissayaṃ no karoti , akaronto ca sa ve viyattesu nānādiṭṭhivasena bhinnesu sattesu na vaggasārī chandādivasena agacchanadhammo hutvā dvāsaṭṭhiyā diṭṭhīsu kiñci diṭṭhiṃ na pacceti , na paccāgacchatīti vuttaṃ hoti .

Catūhi upādānehīti kāmupādānādīhi catūhi bhusaṃ gahaṇehi sa ve viyattesūti so puggalo nicchitesu .

Bhinnesūti dvidhā bhinnesu .

36. Idāni yo so imāya gāthāya vutto khīṇāsavo , tassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ ‘‘ yassūbhayante ’’ tiādikā tisso gāthāyo āha .

Tattha paṭhamagāthāya yassūbhayanteti pubbe vutte phassādibhede .

PaṇidhītiM0.210 taṇhā .

Bhavābhavāyāti punappunabhavāyaP1.242 .

Idha vā huraṃ vāti sakattabhāvādibhede idha vā parattabhāvādibhede parattha vā .

Phasso eko antoti cakkhusamphassādiko eko koṭṭhāso .

Phassasamudayoti vatthārammaṇo .

Yato samudeti uppajjati , so samudayo .

Dutiyo antoti dutiyo koṭṭhāso .

Atītan ti ati itaṃ atītaṃ , atikkantanti vuttaṃ hoti .

Anāgatan ti na āgataṃ , anuppannanti vuttaṃ hoti .

Sukhā vedanā dayo visabhāgavasena .

Nāmarūpa dukaṃ namanaruppanavasena .

Ajjhattikā dayo ajjhattabāhiravasena .

Sakkāyā dayo khandhapañcakānaṃ pavattisamudayavasena vuttāti veditabbā .

Sakattabhāvoti attano attabhāvo .

Parattabhāvoti parassa attabhāvo .

37. Dutiyagāthāya diṭṭhe vāti diṭṭhasuddhiyā vā .

Esa nayo sutā dīsu .

Saññāti saññāsamuṭṭhāpikā diṭṭhi .

Aparāmasantan tiV0.192 taṇhāmānadiṭṭhīhi na parāmasantaṃ .

Anabhinivesantan ti teheva anabhinivisantaṃ .

‘‘ Vinibaddho ’’ ti vāti mānena vinibaddhoti vā .

‘‘ Parāmaṭṭho ’’ ti vāti parato niccasukhasubhādīhi parāmaṭṭhoti vā .

Vikkhepagatoti uddhaccavasena .

Aniṭṭhaṅgatoti vicikicchāvasena .

Thāmagatoti anusayavasena .

Gatiyāti gantabbavasena .

38. Tatiyagāthāya dhammāpi tesaṃ na paṭicchitāseti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatadhammāpi tesaṃ ‘‘ idameva saccaṃ , moghamaññan ’’ ti ( udā .54) evaṃ na paṭicchitā .

Pāraṅgato na pacceti tādīti nibbānapāraṃ gato tena tena maggena pahīne kilese puna nāgacchati pañcahi ca ākārehi tādī hotīti .

Sesaṃ pākaṭameva .

Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhīti ‘‘ rūpaṃ attato samanupassatī ’’ tiādinā ( paṭi . ma .1.132) nayena ekekasmiṃ khandhe catūhi catūhi ākārehi pañcakkhandhe patiṭṭhaṃ katvā pavattā vijjamāne kāye diṭṭhi .

DasavatthukāP1.243 micchādiṭṭhīti ‘‘ natthiM0.211 dinnan ’’ tiādinayappavattā ( dha . sa .1221) diṭṭhi .

Antaggāhikādiṭṭhīti ‘‘ sassato loko idameva saccaṃ , moghamaññan ’’ tiādinayappavattā ( ma . ni .3.27) ekekaṃ antaṃ atthīti gahetvā pavattā diṭṭhi .

Yā evarūpā diṭṭhīti idāni vuccamānānaṃ ekūnavīsapadānaṃ sādhāraṇaṃ mūlapadaṃ .

Yā diṭṭhi , tadeva diṭṭhigataṃ ;

yā diṭṭhi , tadeva diṭṭhigahanan ti sabbesaṃ sambandho kātabbo .

Yā ayāthāvadassanaṭṭhena diṭṭhi , tadeva diṭṭhīsu gataṃ dassanaṃ dvāsaṭṭhidiṭṭhiyā antogatattāti diṭṭhigataṃ .

Heṭṭhāpissa attho vuttoyeva .

Dvinnaṃ antānaṃ ekantagatattātipi diṭṭhigataṃ .

Tattha sassatoti nicco .

Lokoti attā .

‘‘ Idha sarīraṃyeva nassati , attā pana idha parattha ca soyevā ’’ ti maññanti .

So hi sāmaññeva āloketīti katvā lokoti maññati .

Asassatoti anicco .

Attā sarīreneva saha nassatīti maññanti .

Antavāti paritte kasiṇe jhānaṃ uppādetvā taṃ parittakasiṇārammaṇaṃ cetanaṃ ‘‘ sapariyanto attā ’’ ti maññanti .

Ananta vāti na antavā appamāṇe kasiṇe jhānaṃ uppādetvā taṃ appamāṇakasiṇārammaṇaṃ cetanaṃ ‘‘ apariyanto attā ’’ ti maññanti .

Taṃ jīvaṃ taṃ sarīran ti jīvo ca sarīrañca taṃyeva .

Jīvoti attā , liṅgavipallāsena napuṃsakavacanaṃ kataṃ .

Sarīran ti rāsaṭṭhena khandhapañcakaṃ .

Aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīran ti añño jīvo aññaṃ khandhapañcakaṃV0.193 .

Hoti tathāgato paraṃ maraṇāti khandhā idheva vinassanti , satto maraṇato paraṃ hoti vijjati na nassati , tathāgatoti cetaṃ sattādhivacananti .

Keci pana ‘‘ tathāgatoti arahā ’’ ti vadanti .

Ime na hotīti pakkhe dosaṃ disvā evaṃ gaṇhanti .

Na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti khandhāpi idheva nassantiP1.244 , tathāgato ca maraṇato paraṃ na hoti ucchijjati .

Ime hotīti pakkhe dosaṃ disvā evaṃ gaṇhanti .

Hoti ca na ca hotīti ime ekekapakkhapariggahe dosaṃ disvā ubhayapakkhaṃ gaṇhanti .

Neva hoti na na hotīti ime ubhayapakkhapariggahe ubhayadosāpattiṃ disvā ‘‘ hoti ca na hotī ’’ ti ca ‘‘ neva hoti na na hotī ’’ ti ca amarāvikkhepapakkhaṃ gaṇhanti .

Ayaṃ panettha aṭṭhakathānayo ( paṭi . ma . aṭṭha .2.1.113)–

‘‘ sassato loko ’’ ti vātiādīhi dasahākārehi diṭṭhipabhedova vutto .

Tattha sassato lokotiM0.212 ca khandhapañcakaṃ lokoti gahetvā ‘‘ ayaṃ loko nicco dhuvo sabbakāliko ’’ ti gaṇhantassa sassatanti gahaṇākārappavattā diṭṭhi .

Asassatoti tameva lokaṃ ‘‘ ucchijjati vinassatī ’’ ti gaṇhantassa ucchedaggahaṇākārappavattā diṭṭhi .

Antavāti parittakasiṇalābhino suppamatte vā sarāvamatte vā kasiṇe samāpannassa antosamāpattiyaṃ pavattitarūpārūpadhamme ‘‘ loko ’’ ti ca kasiṇaparicchedantena ‘‘ antavā ’’ ti ca gaṇhantassa ‘‘ antavā loko ’’ ti gahaṇākārappavattā diṭṭhi .

Sā sassatadiṭṭhipi hoti ucchedadiṭṭhipi .

Vipulakasiṇalābhino pana tasmiṃ kasiṇe samāpannassa antosamāpattiyaṃ pavattitarūpārūpadhamme ‘‘ loko ’’ ti ca kasiṇaparicchedantena ca ‘‘ ananto ’’ ti gaṇhantassa ‘‘ anantavā loko ’’ ti gahaṇākārappavattā diṭṭhi .

Sā sassatadiṭṭhi hoti , ucchedadiṭṭhipi .

Taṃ jīvaṃ taṃ sarīran ti bhedanadhammassa sarīrasseva ‘‘ jīvan ’’ ti gahitattā ‘‘ sarīre ucchijjamāne jīvampi ucchijjatī ’’ ti ucchedaggahaṇākārappavattā diṭṭhi .

Dutiyapadena sarīrato aññassa jīvassa gahitattā ‘‘ sarīre ca ucchijjamānepi jīvaṃ na ucchijjatī ’’ ti sassatagahaṇākārappavattā diṭṭhi .

Hoti tathāgatotiādīsu ‘‘ satto tathāgato nāma , so paraṃ maraṇā hotī ’’ ti gaṇhato paṭhamā sassatadiṭṭhi .

‘‘ Na hotī ’’ ti gaṇhato dutiyā ucchedadiṭṭhi .

‘‘ Hoti ca na ca hotī ’’ ti gaṇhato tatiyā ekaccasassatadiṭṭhi .

‘‘ Neva hoti na na hotī ’’ ti gaṇhato catutthā amarāvikkhepadiṭṭhīti vuttappakārā dasavidhā diṭṭhi .

Yathāyogaṃ bhavadiṭṭhi ca vibhavadiṭṭhi cāti dvidhā hoti .

Tāsu ekāpi tesaṃ khīṇāsavānaṃ na paṭicchitāti attho .

Ye kilesāti ye kilesā sotāpattimaggena pahīnā , te kileseP1.245 .

Na punetīti na puna etiV0.194 .

Na paccetīti puna nibbattetvā na paṭieti , na paccāgacchatīti paccabhave nāgacchati .

Pañcahākārehi tādīti pañcahi kāraṇehi koṭṭhāsehi vā sadiso .

Iṭṭhāniṭṭhe tādīti iṭṭhārammaṇe ca aniṭṭhārammaṇe ca anunayapaṭighaṃ muñcitvā ṭhitattā dvīsu sadiso .

Cattāvīti kilese cajitavā .

Tiṇṇāvīti saṃsāraṃ atikkamitavā .

Muttāvīti rāgādito muttavā .

Taṃniddesā tādīti tena tena sīlasaddhādinā niddisitvā niddisitvā kathetabbato sadiso .

TaṃM0.213 pañcavidhaṃ vitthāretvā kathetukāmo ‘‘ kathaṃ arahā iṭṭhāniṭṭhe tādī ’’ tiādimāha .

Tattha lābhepīti catunnaṃ paccayānaṃ lābhepi .

Alābhepīti tesaṃ alābhepi .

Yasepīti parivārepi .

Ayasepīti parivāravipattiyāpi .

Pasaṃsāyapīti vaṇṇabhaṇanāyapi .

Nindāyapīti garahāyapi .

Sukhepīti kāyikasukhepi .

Dukkhepīti kāyikadukkhepi .

Ekañce bāhaṃ gandhena limpeyyun ti sace ekaṃ bāhaṃ catujātiyagandhena lepaṃ uparūpari dadeyyuṃ .

Vāsiyā taccheyyun ti yadi ekaṃ bāhaṃ vaḍḍhakī vāsiyā tacchetvā tacchetvā tanuṃ kareyyuṃ .

Amusmiṃ natthi rāgoti amusmiṃ gandhalepane sineho natthi na saṃvijjati .

Amusmiṃ natthi paṭighan ti amusmiṃ vāsiyā tacchane paṭihananasaṅkhātaṃ paṭighaṃ kopaṃ natthi na saṃvijjati .

Anunayapaṭighavippahīnoti sinehañca kopañca pajahitvā ṭhito .

Ugghātinighātivītivattoti anunayavasena anuggahañca paṭighavasena niggahañca atikkamitvā ṭhito .

Anurodhavirodhasamatikkantoti anunayañca paṭighañca sammā atikkanto .

Sīle satīti sīle saṃvijjamāne .

Sīlavāti sīlasampanno .

Tena niddesaṃ kathanaṃ labhatīti tādī .

Saddhāya sati saddhoti evamādīsupi eseva nayo .

Saddhammappajjotikāya mahāniddesaṭṭhakathāya

Paramaṭṭhakasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .