9. Māgaṇḍiyasuttaniddesavaṇṇanā
70. Navame
V0.241P2.303M0.263 māgaṇḍiyasuttaniddese paṭhamagāthāya tāva ajapālanigrodhamūle nānārūpāni nimminitvā abhikāmaṃ āgataṃ māradhītaraṃ disvāna taṇhaṃ aratiṃ ragañca chandamattampi methunasmiṃ nāhosi , kimevidaṃ imissā dārikāya muttakarīsapuṇṇaṃ rūpaṃ disvā bhavissati , sabbathā pādāpi naṃ samphusituṃ na icche , kutonena saṃvasitunti .Muttapuṇṇan ti āhārautuvasena vatthipuṭantaraṃ pūretvā ṭhitamuttena pūritaṃ .
Karīsapuṇṇan ti pakkāsayasaṅkhāte heṭṭhānābhipiṭṭhikaṇṭakamūlānaṃ antare ubbedhena aṭṭhaṅgulamatte antāvasāne ṭhitavaccena puṇṇaṃ .
Semhapuṇṇan ti udarapaṭale ṭhitaekapattappamāṇena semhena pūritaṃ .
Ruhirapuṇṇan ti yakanassa heṭṭhābhāgaṃ pūretvā hadayavakkapapphāsānaṃ upari thokaṃ thokaṃ paggharantena vakkahadayayakanapapphāse temayamānena ṭhitena ekapattassa pūraṇamattena sannicitalohitasaṅkhātena ca kesalomanakhadantānaṃ maṃsavinimuttaṭṭhānañceva thaddhasukkhacammañca ṭhapetvā dhamanījālānusārena sabbaṃ upādiṇṇakasarīraṃ pharitvā ṭhitasaṃsaraṇalohitasaṅkhātena ca duvidhena ruhirena puṇṇaṃ .
Aṭṭhisaṅghātan ti sakalasarīre heṭṭhā aṭṭhīnaṃ upariṭṭhitāni sādhikāni tīṇi aṭṭhisatāni , tehi aṭṭhīhi ghaṭitaṃ .
Nhārusambandhan ti sakalasarīre aṭṭhīni ābandhitvā ṭhitāni nava nhārusatāni , tehi nhārūhi sambandhaṃ ābandhaṃ .
Rudhiramaṃsāvalepanan ti saṃsaraṇalohitena ca sādhikāni tīṇi aṭṭhisatāni anulimpetvā ṭhitena navamaṃsapesisatena ca anulittaṃ sarīraṃ .
Cammavinaddhan ti sakalasarīraṃ pariyonandhitvā pākaṭakilomakassa upari chaviyā heṭṭhā
P2.304 ṭhitaṃ cammaṃ , tena cammena vinaddhaṃ pariyonaddhaṃ .‘‘ Cammāvanaddhan ’’ tipi pāḷi .
Chaviyā paṭicchannan ti atisukhumachaviyā paṭicchannaṃ chādetvā ṭhitaṃ .
Chiddāvachiddan ti anekachiddaṃ .
Uggharantan ti akkhimukhādīhi uggharantaṃ .
Paggharantan ti adhobhāgena paggharantaṃ .
Kimisaṅghanisevitan ti sūcimukhādīhi
V0.242 nānāpāṇakulasamūhehi āsevitaṃ .Nānākalimalaparipūran ti anekavidhehi asucikoṭṭhāsehi pūritaṃ .
71. Tato
M0.264 māgaṇḍiyo ‘‘ pabbajitā nāma mānusake kāme pahāya dibbakāmatthāya pabbajanti , ayañca dibbepi kāme na icchati , idampi itthiratanaṃ , kā nu assa diṭṭhī ’’ ti pucchituṃ dutiyaṃ gāthamāha .Tattha etādisaṃ ce ratanan ti dibbitthiratanaṃ sandhāya bhaṇati .
Nārin ti attano dhītaraṃ sandhāya .
Diṭṭhigataṃ sīlavataṃ nu jīvitan ti diṭṭhiñca sīlañca vatañca jīvitañca .
Bhavūpapattiñca vadesi kīdisan ti attano bhavūpapattiṃ vā tuvaṃ kīdisaṃ vadesi .
72. Ito parā dve gāthā vissajjanapucchānayena pavattattā pākaṭasambandhāyeva .
Tāsu paṭhamagāthāya saṅkhepattho – tassa mayhaṃ māgaṇḍiya dvāsaṭṭhidiṭṭhigata dhammesu nicchinitvā ‘‘ idameva saccaṃ , moghamaññan ’’ ti ( ma . ni .3.27,301) evaṃ idaṃ vadāmīti samuggahītaṃ na hoti natthi na vijjati , kiṃ kāraṇā ?
Ahañhi passanto diṭṭhīsu ādīnavaṃ kañci diṭṭhiṃ aggahetvā saccāni pavicinanto ajjhattaṃ rāgādīnaṃ santibhāvena ajjhattasanti saṅkhātaṃ nibbānameva addasanti .
Ādīnavan ti upaddavaṃ .
Sadukkhan ti kāyikadukkhena sadukkhaṃ .
Savighātan ti cetasikadukkhena sahitaṃ .
Saupāyāsan ti upāyāsasahitaṃ .
Sapariḷāhan ti sadarathaṃ .
Na nibbidāyāti na vaṭṭe nibbindanatthāya .
Na virāgāyāti na vaṭṭe virāgatthāya .
Na nirodhāyāti na vaṭṭassa nirodhatthāya .
Na upasamāyāti na vaṭṭassa upasamatthāya .
Na abhiññāyāti na vaṭṭassa abhijānanatthāya .
Na sambodhāyāti na kilesaniddāvigamena vaṭṭato sambujjhanatthāya
P2.305 .Na nibbānāyāti na amatanibbānatthāya .
Ettha pana ‘‘ nibbidāyā ’’ ti vipassanā .
‘‘ Virāgāyā ’’ ti maggo .
‘‘ Nirodhāya upasamāyā ’’ ti nibbānaṃ .
‘‘ Abhiññāya sambodhāyā ’’ ti maggo .
‘‘ Nibbānāyā ’’ ti nibbānameva .
Evaṃ ekasmiṃ ṭhāne vipassanā , tīsu maggo , tīsu nibbānaṃ vuttanti evaṃ vavatthānakathā veditabbā .
Pariyāyena pana sabbānipetāni maggavevacanānipi nibbānavevacanānipi hontiyeva .
Ajjhattaṃ rāgassa santin ti ajjhattarāgassa santabhāvena nibbutabhāvena ajjhattasantisaṅkhātaṃ nibbānaṃ olokesiṃ .
Dosassa santin tiādīsupi eseva nayo .
Pacinan ti niddesassa uddesapadaṃ .
Vicinantoti saccāni vaḍḍhento vibhāvento .
Pavicinantoti tāneva paccekaṃ vibhāvento
V0.243 .Keci
M0.265 ‘‘ gavesanto ’’ ti vaṇṇayanti .Adassan ti olokesiṃ .
Adakkhin ti vinivijjhiṃ .
Aphassin ti paññāya phusiṃ .
Paṭivijjhin ti ñāṇena paccakkhaṃ akāsiṃ .
73. Dutiyagāthāya saṅkhepattho – yāni māni diṭṭhigatāni tehi tehi sattehi vinicchinitvā gahitattā ‘‘ vinicchayā ’’ ti ca attano paccayehi abhisaṅkhatabhāvādinā nayena ‘‘ pakappitānī ’’ ti ca vuccanti , te ve munī diṭṭhigatadhamme aggahetvā ajjhattasantīti yametamatthaṃ brūsi , ācikkha me , kathaṃ nu dhīrehi paveditaṃ taṃ kathaṃ pakāsitaṃ dhīrehīti vadati .
Imissā gāthāya niddeso uttānattho ṭhapetvā paramatthapadaṃ .
Tattha yaṃ paramatthan ti yaṃ uttamaṃ nibbānaṃ .
74. Athassa bhagavā yathā yena upāyena taṃ padaṃ dhīrehi pakāsitaṃ , taṃ upāyaṃ sapaṭipakkhaṃ dassento ‘‘ na diṭṭhiyā ’’ ti gāthamāha .
Tattha na diṭṭhiyātiādīhi diṭṭhisutiaṭṭhasamāpattiñāṇabāhirasīlabbatāni paṭikkhipati .
‘‘ Suddhimāhā ’’ ti ettha vuttaṃ āha -saddaṃ sabbattha nakārena saddhiṃ yojetvā purimapadattayaṃ netvā ‘‘ diṭṭhiyā suddhiṃ nāha
P2.306 na kathemī ’’ ti evamattho veditabbo .Yathā cettha , evaṃ uttarapadesupi .
Tattha ca adiṭṭhiyā nāhāti dasavatthukaṃ sammādiṭṭhiṃ vinā na kathemi .
Tathā assutiyāti navaṅgaṃ savanaṃ vinā .
Añāṇāti kammassakatasaccānulomikañāṇaṃ vinā .
Asīlatāti pātimokkhasaṃvaraṃ vinā .
Abbatāti dhutaṅgavataṃ vinā .
Nopi tenāti tesu ekamekena diṭṭhiādimattenāpi na kathemīti evamattho veditabbo .
Ete ca nissajja anuggahāyāti ete ca purimadiṭṭhiādibhede kaṇhapakkhike dhamme samugghātakaraṇena nissajja , pacchime adiṭṭhiādibhede sukkapakkhikepi atammayatāpajjanena anuggahāya .
Santo anissāya bhavaṃ na jappeti imāya paṭipattiyā rāgādivūpasamena santo cakkhādīsu kañci dhammaṃ anissāya ekampi bhavaṃ na jappe , apihetuṃ apatthetuṃ samattho siyā , ayamassa ajjhattasantīti adhippāyo .
Savanampi icchitabban ti suttādivasena suṇanampi ākaṅkhitabbaṃ .
Sambhārā ime dhammāti sammādiṭṭhiādikā ime dhammā upakāraṭṭhena sambhārā honti
M0.266 .Kaṇhapakkhikānan ti akusalapakkhe bhavānaṃ .
Samugghātato pahānaṃ icchitabban ti sammā hananato samucchedato pahānaṃ ākaṅkhitabbaṃ .
Tedhātukesu kusalesu dhammesūti kāmarūpārūpasaṅkhātesu tebhūmakesu kosallasambhūtesu .
Atammayatāti nittaṇhabhāvo .
75. Evaṃ
V0.244 vutte vacanatthaṃ asallakkhento māgaṇḍiyo ‘‘ no ce kirā ’’ ti gāthamāha .Tattha diṭṭhādīni vuttanayāneva .
Kaṇhapakkhikāniyeva pana sandhāya ubhayatrāpi āha .
Āha -saddaṃ pana ‘‘ no ce ’’ ti saddena yojetvā no ce kira āha no ce kira kathesīti evaṃ attho daṭṭhabbo .
Momūhan ti atimūḷhaṃ , mohanaṃ vā .
Paccentīti jānanti .
Imissāpi gāthāya niddeso uttāno .
76. Athassa
P2.307 bhagavā taṃ diṭṭhiṃ nissāya pucchaṃ paṭikkhipanto ‘‘ diṭṭhiñca nissāyā ’’ ti gāthamāha .Tassattho – tvaṃ māgaṇḍiya diṭṭhiṃ nissāya punappunaṃ pucchamāno yāni te diṭṭhigatāni samuggahitāni , tesveva samuggahītesu pamohaṃ āgato tvaṃ ito ca mayā vuttaajjhattasantito paṭipattito dhammadesanato vā aṇumpi yutta saññaṃ na passasi , tena kāraṇena tvaṃ imaṃ dhammaṃ momūhato passasīti .
Lagganaṃ nissāya lagganan ti diṭṭhilagganaṃ allīyitvā diṭṭhilagganaṃ .
Bandhanan ti diṭṭhibandhanaṃ .
Palibodhan ti diṭṭhipalibodhaṃ .
Andhakāraṃ pakkhandosīti bahalandhakāraṃ paviṭṭhosi .
Yuttasaññan ti samaṇadhamme yuttasaññaṃ .
Pattasaññan ti samaṇadhamme paṭiladdhasaññaṃ .
Lagganasaññan ti sañjānitasaññaṃ .
Kāraṇasaññan ti hetusaññaṃ .
Ṭhānasaññan ti kāraṇasaññaṃ .
Na paṭilabhasīti na vindasi .
Kuto ñāṇan ti maggañāṇaṃ pana kena kāraṇena labhissasi .
Aniccaṃ vāti hutvā abhāvaṭṭhena pañcakkhandhā aniccaṃ .
Aniccasaññānulomaṃ vāti ‘‘ pañcakkhandhā aniccā ’’ ti uppannā saññā aniccasaññā , tāya saññāya anulomaṃ appaṭikkūlaṃ aniccasaññānulomaṃ .
Kiṃ taṃ ?
Vipassanāñāṇaṃ .
Dvinnaṃ vipassanāñāṇānaṃ dukkhānattasaññānulomānampi eseva nayo .
77. Evaṃ samuggahitesu pamohena māgaṇḍiyassa vivādāpattiṃ dassetvā idāni tesu aññesu ca dhammesu vigatappamohassa attano nibbivādataṃ
M0.267 dassento ‘‘ samo visesī ’’ ti gāthamāha .Tassattho – yo evaṃ tidhā mānena vā diṭṭhiyā vā puggalena vā maññati , so tena mānena tāya vā diṭṭhiyā tena vā puggalena vivadeyya .
Yo pana amhādiso imāsu tīsu vidhāsu avikampamāno , samo visesīti na tassa hoti , na ca hīnoti pāṭhaseso .
Imissāpi gāthāya niddeso uttānova .
78. Kiñca
V0.245 bhiyyo –‘‘ saccanti so ’’ ti gāthā .
Tassattho – so evarūpo pahīnamānadiṭṭhiko ‘‘ mādiso ‘ bāhitapāpattā ’ dinā nayena brāhmaṇo , idameva saccan ’’ ti kiṃ vadeyya kiṃ vatthuṃ bhaṇeyya , kena
P2.308 vā kāraṇena bhaṇeyya ,‘‘ mayhaṃ saccaṃ , tuyhaṃ musā ’’ ti vā kena mānena diṭṭhiyā puggalena vā vivadeyya .Yasmiṃ mādise khīṇāsave ‘‘ sadisohamasmī ’’ ti pavattiyā samaṃ vā , itaradvayabhāvena pavattiyā visamaṃ vā maññitaṃ natthi , samānādīsu kena vādaṃ paṭisaṃyujeyya paṭipphareyyāti .
Imissāpi gāthāya niddeso uttāno .
79. Nanu ekaṃseneva evarūpo puggalo ?
‘‘ Okaṃ pahāyā ’’ ti gāthā .
Tattha okaṃ pahāyāti rūpadhātvādiviññāṇassokāsaṃ tatra chandarāgappahānena chaḍḍetvā .
Aniketasārīti rūpanimittaniketādīni taṇhāvasena asaranto .
Gāme akubbaṃ muni santhavānīti gāme gihisanthavāni akaronto .
Kāmehi rittoti kāmesu chandarāgābhāvena sabbakāmehi puthubhūto .
Apurakkharānoti āyatiṃ attabhāvaṃ anabhinibbattento .
Kathaṃ na viggayha janena kayirāti janena saddhiṃ viggāhikakathaṃ na katheyya .
Hāliddakānīti evaṃnāmako gahapati .
Yenāyasmā mahākaccāno tenupasaṅkamīti yenāti bhummatthe karaṇavacanaṃ .
Tasmā yattha mahākaccāno , tattha upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo .
Yena vā kāraṇena mahākaccāno devamanussehi upasaṅkamitabbo , tena kāraṇena upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo .
Kena ca kāraṇena
M0.268 mahākaccāno upasaṅkamitabbo ?Nānappakāraguṇavisesādhigamādhippāyena , sāduphalūpabhogādhippāyena dijagaṇehi niccaphalitamahārukkho viya .
Upasaṅkamīti ca gatoti vuttaṃ hoti .
Upasaṅkamitvāti upasaṅkamanapariyosānadīpanaṃ .
Atha vā evaṃ gato tato āsannataraṃ ṭhānaṃ mahākaccānassa samīpasaṅkhātaṃ gantvātipi vuttaṃ hoti .
Abhivādetvāti pañcapatiṭṭhitena vanditvā .
Idāni yenatthena mahākaccānassa upaṭṭhānaṃ āgato , taṃ pucchitukāmo dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ sirasi patiṭṭhāpetvā ekamantaṃ nisīdi .
Ekamantan ti bhāvanapuṃsakaniddeso
P2.309 ‘‘ visamaṃ candimasūriyā parivattantī ’’ tiādīsu ( a . ni .4.7) viya .Tasmā yathā nisinno ekamantaṃ nisinno hoti , evaṃ nisīdīti evamettha attho daṭṭhabbo .
Bhummatthe vā etaṃ upayogavacanaṃ .
Nisīdīti nisajjaṃ kappesi .
Paṇḍitā hi devamanussā garuṭṭhāniyaṃ upasaṅkamitvā āsanakusalatāya ekamantaṃ nisīdanti .
Ayañca gahapati tesaṃ aññataro , tasmā ekamantaṃ nisīdi .
Kathaṃ
V0.246 nisinno ca pana ekamantaṃ nisinno hotīti ?Cha nisajjadose vajjetvā .
Seyyathidaṃ ?
Atidūraṃ accāsannaṃ uparivātaṃ unnatappadesaṃ atisammukhaṃ atipacchāti .
Atidūre nisinno hi sace kathetukāmo hoti , uccāsaddena kathetabbaṃ hoti .
Accāsanne nisinno saṅghaṭṭanaṃ karoti .
Uparivāte nisinno sarīragandhena bādhati .
Unnatappadese nisinno agāravaṃ pakāseti .
Atisammukhā nisinno sace daṭṭhukāmo hoti , cakkhunā cakkhuṃ āhacca daṭṭhabbaṃ hoti .
Atipacchā nisinno sace daṭṭhukāmo hoti , gīvaṃ pasāretvā daṭṭhabbaṃ hoti .
Tasmā ayampi ete cha nisajjadose vajjetvā nisīdi .
Tena vuttaṃ –
‘‘ ekamantaṃ nisīdī ’’ ti .
Etadavocāti etaṃ avoca .
Vuttamidaṃ bhante kaccāna bhagavatā aṭṭhakavaggiye māgaṇḍiyapañheti aṭṭhakavaggiyamhi māgaṇḍiyapañho nāma atthi , tasmiṃ pañhe .
Rūpadhātūti rūpakkhandho adhippeto .
Rūpadhāturāgavinibandhan ti rūpadhātumhi rāgena vinibaddhaṃ .
Viññāṇan ti kammaviññāṇaṃ .
Okasārīti gehasārī ālayasārī .
Kasmā panettha ‘‘ viññāṇadhātu kho gahapatī ’’ ti na vuttanti ?
Sammohavighātatthaṃ .
‘‘ Oko ’’ ti hi atthato paccayo vuccati , purejātañca
M0.269 kammaviññāṇaṃ pacchājātassa kammaviññāṇassapi vipākaviññāṇassapi , vipākaviññāṇañca vipākaviññāṇassapi kammaviññāṇassapi paccayo hoti , tasmā ‘‘ kataraṃ nu kho idha viññāṇan ’’ ti sammoho bhaveyya .Tassa vighātatthaṃ taṃ aggahetvā asambhinnāva desanā katāti .
Apica vipākaārammaṇavasena catasso abhisaṅkhāraviññāṇaṭṭhitiyoti vuttāti tā dassetumpi idha viññāṇaṃ na gahitaṃ .
Upayupādānāti
P2.310 taṇhūpayadiṭṭhūpayavasena dve upayā , kāmupādānādīni cattāri upādānāni ca .Cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayāti akusalacittassa adhiṭṭhānabhūtā ceva abhinivesabhūtā ca anusayabhūtā ca .
Tathāgatassāti sammāsambuddhassa .
Sabbesampi hi khīṇāsavānaṃ ete pahīnāva , satthu pana khīṇāsavabhāvo loke atipākaṭoti uparimakoṭiyā evaṃ vuttaṃ .
Viññāṇadhātuyāti idha viññāṇaṃ kasmā gahitaṃ ?
Kilesappahānadassanatthaṃ .
Kilesā hi na kevalaṃ catūsuyeva khandhesu pahīnā pahīyanti , pañcasupi pahīyantiyevāti kilesappahānadassanatthaṃ gahitaṃ .
Evaṃ kho gahapati anokasārī hotīti evaṃ kammaviññāṇena okaṃ asarantena anokasārī nāma hoti .
Rūpanimittaniketavisāravinibandhāti rūpameva kilesānaṃ paccayaṭṭhena nimittaṃ , ārammaṇakiriyasaṅkhātena
V0.247 nivāsaṭṭhena niketanti rūpanimittaniketaṃ .Visāro ca vinibandho ca visāravinibandhā .
Ubhayenapi hi kilesānaṃ patthaṭabhāvo ca vinibandhanabhāvo ca vutto , rūpanimittanikete visāravinibandhāti rūpanimittaniketavisāravinibandhā , tasmā rūpanimittaniketamhi uppannena kilesavisārena ceva kilesavinibandhanena cāti attho .
Niketasārīti vuccatīti ārammaṇakaraṇavasena nivāsaṭṭhānaṭṭhena niketasārīti vuccati .
Pahīnāti te rūpanimittanikete kilesavisāravinibandhā pahīnā .
Kasmā panettha pañcakkhandhā ca ‘‘ okā ’’ ti vuttā , cha ārammaṇāni ‘‘ niketan ’’ ti ?
Chandarāgassa balavadubbalatāya .
Samānepi hi etesaṃ ālayaṭṭhena visayabhāve okoti nippariyāyena suddhaṃ gehameva vuccati , niketan ti
M0.270 ‘‘ ajja asukaṭṭhāne kīḷissāmā ’’ ti katasaṅketānaṃ nivāsanaṭṭhānaṃ uyyānādi .Tattha yathā puttadāradhanadhaññapuṇṇagehe chandarāgo balavā hoti , evaṃ ajjhattikesu khandhesu .
Yathā pana uyyānaṭṭhānādīsu tato dubbalataro hoti , evaṃ bāhiresu
P2.311 chasu ārammaṇesūti chandarāgassa balavadubbalatāya evaṃ desanā katāti veditabbā .Sukhitesu sukhitoti upaṭṭhākesu dhanadhaññalābhādivasena sukhitesu ‘‘ idānāhaṃ manāpaṃ cīvaraṃ manāpaṃ bhojanaṃ labhissāmī ’’ ti gehassitasukhena sukhito hoti , tehi pattasampattiṃ attanā anubhavamāno viya carati .
Dukkhitesu dukkhitoti tesaṃ kenacideva kāraṇena dukkhe uppanne sayaṃ dviguṇena dukkhena dukkhito hoti .
Kiccakaraṇīyesūti kiccasaṅkhātesu karaṇīyesu .
Voyogaṃ āpajjatīti upayogaṃ sayaṃ tesaṃ kiccānaṃ kattabbataṃ āpajjati .
Kāmesūti vatthukāmesu .
Evaṃ kho gahapati kāmehi aritto hotīti evaṃ kilesakāmehi aritto hoti .
Anto kāmānaṃ bhāvena atuccho .
Sukkapakkho tesaṃ abhāvena ritto tucchoti veditabbo .
Purakkharānoti vaṭṭaṃ purato kurumāno .
Evaṃrūpo siyan tiādīsu dīgharassakāḷodātādīsu rūpesu evaṃrūpo nāma bhaveyyanti pattheti .
Sukhādīsu vedanāsu evaṃvedano nāma .
Nīlasaññādīsu saññāsu evaṃsañño nāma .
Puññābhisaṅkhārādīsu saṅkhāresu evaṃsaṅkhāro nāma .
Cakkhuviññāṇādīsu viññāṇesu evaṃviññāṇo nāma bhaveyyanti pattheti .
Apurakkharānoti
V0.248 vaṭṭaṃ purato akurumāno .Sahitaṃ me , asahitaṃ teti tuyhaṃ vacanaṃ asahitaṃ asiliṭṭhaṃ , mayhaṃ sahitaṃ siliṭṭhaṃ madhuraṃ madhurapānasadisaṃ .
Adhiciṇṇaṃ te viparāvattan ti yaṃ tuyhaṃ dīghena kālena paricitaṃ suppaguṇaṃ , taṃ mama vādaṃ āgamma sabbaṃ khaṇena viparāvattaṃ nivattaṃ .
Āropito te vādoti tuyhaṃ doso mayā āropito .
Cara vādappamokkhāyāti taṃ taṃ ācariyaṃ upasaṅkamitvā uttaraṃ pariyesanto imassa vādassa mokkhāya cara āhiṇḍa .
Nibbeṭhehi vā sace pahosīti atha sayameva pahosi , idheva nibbeṭhehīti .
80. So
M0.271 evarūpo ‘‘ yehi vivitto ’’ ti gāthā .Tattha yehīti yehi diṭṭhigatādīhi .
Vivitto vicareyyāti ritto careyya .
Na tāni
P2.312 uggayha vadeyya nāgoti ‘‘ āguṃ na karotī ’’ tiādinā ( cūḷani . bhadrāvudhamāṇavapucchāniddesa 70; pārāyanānugītiniddesa 102) nayena nāgo tāni diṭṭhigatāni uggahetvā na careyya .Elambujan ti elasaññite ambumhi jātaṃ kaṇṭakanāḷaṃ vārijaṃ , padumanti vuttaṃ hoti .
Yathā jalena paṅkena canūpalittan ti taṃ padumaṃ yathā jalena ca paṅkena ca anupalittaṃ hoti .
Evaṃ muni santivādo agiddhoti evaṃ ajjhattasantivādo muni gedhābhāvena agiddho .
Kāme ca loke ca anūpalittoti duvidhepi kāme apāyādike ca loke dvīhi silesehi anupalitto hoti .
Āguṃ na karotīti akusalādidosaṃ na karoti .
Na gacchatīti agativasena na gacchati .
Nāgacchatīti pahīnakilese na upeti .
Pāpakāti lāmakā .
Akusalāti akosallasambhūtā .
Te kilese na punetīti ye kilesā pahīnā , te kilese puna na eti .
Na paccetīti paṭi na upeti .
Na paccāgacchatīti puna na nivattati .
Kharadaṇḍoti kharapattadaṇḍo pharusadaṇḍo .
Cattagedhoti vissaṭṭhagedho .
Vantagedhoti vamitagedho .
Muttagedhoti chinnabandhanagedho .
Pahīnagedhoti pajahitagedho .
Paṭinissaṭṭhagedhoti yathā na puna cittaṃ āruhati , evaṃ paṭivissajjitagedho .
Upari vītarāgā dīsupi eseva nayo .
Sabbāneva tāni gahitaggahaṇassa vissaṭṭhabhāvavevacanāni .
81. Kiñca bhiyyo –
‘‘ na vedagū ’’ ti gāthā .
Tattha na vedagū diṭṭhiyāyakoti catumaggavedagū mādiso diṭṭhiyāyako na hoti , diṭṭhiyā gacchanto vā , taṃ sārato paccento vā na hoti .
Tattha vacanattho – yāyatīti yāyako .
Karaṇavacanena diṭṭhiyā yāyatīti diṭṭhiyāyako .
Upayogatthe sāmivacanenapi diṭṭhiyā yātītipi diṭṭhiyāyako .
Na mutiyā sa mānametīti
V0.249 mutarūpādibhedāya mutiyāpi so mānaṃ na eti .Na hi tammayo soti taṇhādiṭṭhivasena tammayo hoti tapparāyaṇo , ayaṃ pana na tādiso .
Na kammunā nopi
P2.313 sutena neyyoti puññābhisaṅkhārādinā kammunā vā , sutasuddhiādinā sutena vāM0.272 so netabbo na hoti .Anūpanīto sa nivesanesūti so dvinnampi upayānaṃ pahīnattā sabbesu taṇhādiṭṭhinivesanesu anupanīto .
Mutarūpena vāti ettha mutarūpaṃ nāma gandharasaphoṭṭhabbāni .
Mānaṃ netīti asmimānaṃ na eti .
Na upetīti samīpaṃ na eti .
Na upagacchatīti upagantvā na tiṭṭhati .
Tammayoti tappakato .
82. Tassa ca evaṃvidhassa ‘‘ saññāvirattassā ’’ ti gāthā .
Tattha saññāvirattassāti nekkhammasaññāpubbaṅgamāya bhāvanāya pahīnakāmādisaññassa .
Iminā padena ubhatobhāgavimutto samathayāniko adhippeto .
Paññāvimuttassāti vipassanāpubbaṅgamāya bhāvanāya sabbakilesehi vimuttassa .
Iminā sukkhavipassako adhippeto .
Saññañca diṭṭhiñca ye aggahesuṃ , te ghaṭṭamānā vicaranti loketi ye pana kāmasaññādikaṃ saññaṃ aggahesuṃ , te visesato gahaṭṭhā kāmādhikaraṇaṃ , ye ca diṭṭhiṃ aggahesuṃ , te visesato pabbajitā dhammādhikaraṇaṃ aññamaññaṃ ghaṭṭentā vicarantīti .
Yo samathapubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāvetīti yo puggalo samathapubbaṅgamaṃ purecārikaṃ katvā sahavipassanaṃ ariyamaggaṃ bhāveti , paṭhamaṃ samādhiṃ uppādetvā pacchā sahavipassanaṃ ariyamaggaṃ uppādetīti attho .
Tassa āditoti tassa puggalassa paṭhamajjhānādito .
Upādāyāti paṭicca āgamma .
Ganthā vikkhambhītā hontīti ganthā dūrīkatā bhavanti .
Arahatte patteti arahattaphalaṃ patte .
Arahatoti arahattaphale ṭhitassa .
Ganthā ca mohā cātiādayo sabbe kilesā pahīnā honti .
Yo vipassanāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāvetīti yo puggalo vipassanaṃ pubbaṅgamaṃ purecārikaṃ katvā ariyamaggaṃ bhāveti , paṭhamaṃ vipassanaṃ uppādetvā pacchā ariyamaggasampayuttaṃ samādhiṃ bhāvetīti attho .
Tassa ādito upādāyāti tassa puggalassa vipassanato paṭṭhāya vipassanaṃ
P2.314 paṭicca .Mohā vikkhambhitā hontīti ettha vikkhambhitāti dūraṃ pāpitā saññāvasena .
Ghaṭṭentīti ye kāmasaññādiṃ gaṇhanti , te saññāvasena pīḷenti .
Saṅghaṭṭentīti tato tato pīḷenti
V0.250 .Idāni ghaṭṭente dassetuṃ ‘‘ rājānopi
M0.273 rājūhi vivadantī ’’ tiādinā nayena vitthāro vutto .Aññamaññaṃ pāṇīhipi upakkamantīti ettha aññamaññaṃ hatthehi paharanti .
Leḍḍūhīti kapālakhaṇḍehi .
Daṇḍehīti aḍḍhadaṇḍakehi .
Satthehīti ubhatodhārehi satthehi .
Abhisaṅkhārānaṃ appahīnattāti puññādiabhisaṅkhārānaṃ appahīnabhāvena .
Gatiyā ghaṭṭentīti gantabbāya patiṭṭhābhūtāya gatiyā pīḷenti ghaṭṭanaṃ āpajjanti .
Nirayā dīsupi eseva nayo .
Sesamettha vuttanayattā uttānameva .
Saddhammappajjotikāya mahāniddesaṭṭhakathāya
Māgaṇḍiyasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .