11. Kalahavivādasuttaniddesavaṇṇanā
97. Ekādasame
V0.282P2.351M0.308 kalahavivādasuttaniddese kutopahūtā kalahā vivādāti kalaho ca tassa pubbabhāgo vivādo cāti ime kuto jātā .Paridevasokā sahamaccharā cāti paridevasokā ca sahamaccharā ca kuto pahūtā .
Mānātimānā sahapesuṇā cāti mānā ca atimānā ca pesuṇā ca kuto pahūtā .
Teti te sabbepi aṭṭha kilesadhammā .
Tadiṅgha byūhīti taṃ mayā pucchitamatthaṃ brūhi , yācāmi taṃ ahanti .
Yācanattho hi iṅghāti nipāto .
Ekena ākārenāti ekena kāraṇena .
Aparena ākārenāti aparena kāraṇena .
Āgārikā daṇḍapasutāti gahapatino vihesamānā .
Pabbajitā āpattiṃ āpajjantāti anagārikā sattasu āpattikkhandhesu aññataraṃ āpajjamānā .
Kutopahūtāti kutobhūtā .
Kutojātāti kuto paṭiladdhabhāvā .
Kutosañjātāti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ .
Kutonibbattāti kuto nibbattalakkhaṇaṃ pattā .
Upasaggena padaṃ vaḍḍhetvā ‘‘ kutoabhinibbattā ’’ ti vuttaṃ .
Kutopātubhūtāti kutopākaṭībhūtā .
Kiṃ nidānātiādīsu attano phalaṃ nidetīti nidānaṃ .
Etasmā phalaṃ samudetīti samudayo .
Etasmā phalaṃ jāyatīti jāti .
Etasmā phalaṃ pabhavatīti pabhavo .
Mūlaṃ pucchatīti kalahassa kāraṇaṃ pucchati .
Kāraṇañhi patiṭṭhaṭṭhena mūlaṃ .
Attano phalanipphādanatthaṃ hinoti pavattatīti hetu .
‘‘ Handa naṃ gaṇhathā ’’ ti dassentaṃ viya attano phalaṃ nidetīti nidānaṃ .
Etasmā phalaṃ sambhavatīti sambhavo .
Pabhavati phalaṃ etasmāti pabhavo .
Samuṭṭhāti ettha phalaṃ , etena vā samuṭṭhātīti samuṭṭhānaṃ .
Attano phalaṃ āharatīti āhāro .
Apaṭikkhipitabbaṭṭhena attano phalaṃ ārametīti ārammaṇaṃ .
Etaṃ paṭicca apaṭikkhipitvā phalaṃ
P2.352 eti pavattatīti paccayo .Etasmā phalaṃ samudetīti samudayoti evametesaṃ padānaṃ vacanattho veditabbo .
Taṃ sandhāya ‘‘ kalahassa ca vivādassa ca mūlaṃ pucchatī ’’ tiādinā nayena desanā vuttā .
98. Piyappahūtāti
V0.283 piyavatthuto jātā .Maccherayuttā kalahā vivādāti iminā kalahavivādādīnaṃ na kevalaṃ piyavatthumeva , macchariyampi paccayaṃ
M0.309 dasseti .Kalahavivādasīsena cettha sabbepi te dhammā vuttāti veditabbā .
Yathā ca etesaṃ macchariyaṃ , tathā pesuṇānañca vivādaṃ .
Tenāha ‘‘ vivādajātesu ca pesuṇānī ’’ ti .
Imissā gāthāya niddeso uttānatthoyeva .
99. Piyā su lokasmiṃ kutonidānā , ye cāpi lobhā vicaranti loketi ‘‘ piyappahūtā kalahā ’’ ti ye ettha vuttā , te piyā lokasmiṃ kutonidānā , na kevalañca piyā , ye cāpi khattiyādayo loke vicaranti lobhahetu lobhenābhibhūtā vicaranti , tesaṃ so lobho ca kutonidānoti dve atthe ekāya pucchāya pucchati .
Kutonidānāti cettha kiṃnidānā kiṃhetukāti paccattavacanassa toādeso veditabbo , samāse cassa lopābhāvo .
Atha vā nidānāti jātā , uppannāti attho .
Tasmā kuto jātā kuto uppannāti vuttaṃ hoti .
Āsā ca niṭṭhā cāti āsā ca tassā āsāya samiddhi ca .
Ye samparāyāya narassa hontīti ye narassa samparāyāya honti , parāyanā hontīti vuttaṃ hoti .
Ekā evāyampi pucchā .
Dīpā hontīti patiṭṭhā bhavanti .
Saraṇā hontīti dukkhanāsanā honti .
Niṭṭhāparāyanā hontīti samiddhiparāyanā honti .
100. Chandānidānānīti kāmacchandādichandanidānāni .
Ye cāpi lobhā vicarantīti ye cāpi khattiyādayo lobhā vicaranti , tesaṃ lobhopi chandanidānoti dvepi atthe ekato vissajjeti .
Itonidānāti chandanidānā evāti vuttaṃ hoti .
‘‘ Itonidānā ’’ ti hi chandaṃ sandhāyāha .
Chandanidānā hi lobhādayo .
‘‘ Itonidānā ’’ ti saddasiddhi
P2.353 cettha ‘‘ kutonidānā ’’ ti ettha vuttanayena veditabbā .Āsāya samiddhi vuccati niṭṭhāti ajjhāsayanibbattipaṭilābho kathīyati .
101. Vinicchayāti taṇhādiṭṭhivinicchayā .
Ye cāpi dhammā samaṇena vuttāti ye ca aññepi kodhādīhi sampayuttā , tathārūpā vā akusalā dhammā buddhasamaṇena vuttā , te kutopahūtāti .
Aññajātikāti
M0.310 aññasabhāvā .Aññavihitakāti aññenākārena ṭhitā .
Samitapāpenāti nibbāpitapāpena .
Bāhitapāpadhammenāti pahīnalāmakadhammena .
Bhinnakilesamūlenāti kilesamūlāni
V0.284 bhinditvā ṭhitena .Sabbākusalamūlabandhanā pamuttenāti dvādasaakusalabandhanaṃ mocetvā ṭhitena .
Vuttāti kathitā .
Pavuttāti pakārena kathitā .
102. Tamūpanissāya pahoti chandoti taṃ sukhadukkhavedanaṃ tadubhayavatthusaṅkhātaṃ sātāsātaṃ upanissāya saṃyogaviyogapatthanāvasena chando pahoti .
Ettāvatā ‘‘ chando nu lokasmiṃ kutonidāno ’’ ti ayaṃ pañho vissajjito hoti .
Rūpesu disvā vibhavaṃ bhavañcāti rūpesu vayañca uppādañca disvā .
Vinicchayaṃ kubbati jantu loketi apāyādike loke ayaṃ jantu bhogādhigamatthaṃ taṇhāvinicchayaṃ ‘‘ attā me uppanno ’’ tiādinā nayena diṭṭhivinicchayañca kurute .
Ettāvatā ‘‘ vinicchayā cāpi kutopabhūtā ’’ ti ayaṃ pañho vissajjito hoti .
Sātāsātaṃ nissāyāti madhurañca amadhurañca upanissayaṃ katvā .
Iṭṭhāniṭṭhan ti iṭṭhārammaṇañca aniṭṭhārammaṇañca .
Surāmerayamajjappamādaṭṭhānānuyogan ti ettha surāti piṭṭhasurā pūvasurā odanasurā kiṇṇapakkhittā sambhārasaṃyuttāti pañca surā .
Merayan ti pupphāsavo phalāsavo madhvāsavo guḷāsavo sambhārasaṃyuttoti pañca āsavā .
Taṃ sabbampi madakaraṇavasena majjaṃ .
Pamādaṭṭhānan ti pamādakāraṇaṃ , yāya cetanāya taṃ majjaṃ pivati , tassetaṃ adhivacanaṃ .
Anuyogan ti taṃ surāmerayamajjappamādaṭṭhānānuyogaṃ
P2.354 anuāyogaṃ punappunaṃ karaṇaṃ .Yasmā ca pana taṃ anuyuttassa me uppannā ceva bhogā parihāyanti , anuppannā ca nuppajjanti , tasmā ‘‘ me bhogā parikkhayaṃ khīṇabhāvaṃ gacchantī ’’ ti jānāti .
Evaṃ sabbattha .
Vikālavisikhācariyānuyogan ti avelāya visikhāsu cariyānuyuttaṃ .
Samajjābhicaraṇan ti naccādidassanavasena samajjābhigamanaṃ .
Ālasyānuyogan ti kāyālasiyatāya yuttappayuttataṃ .
Apāyamukhāni na sevatīti bhogānaṃ vināsadvārāni na sevati .
Kasiyā vāti kasikammena vā .
Vaṇijjāya vāti dhammikavaṇijjakammena vā .
Gorakkhena vāti gopālakammena vā .
Issatthena vāti dhanusippena
M0.311 vā .Rājaporisena vāti rājasevakakammena vā .
Sippaññatarena vāti kumbhakārādisippānaṃ aññatarena vā .
Paṭipajjatīti payogaṃ karoti .
Cakkhusmiṃ uppanne jānātīti sasambhāracakkhusmiṃ uppanne jānāti .
‘‘ Attā me uppanno ’’ ti diṭṭhiṃ gaṇhāti .
Cakkhusmiṃ antarahiteti tasmiṃ vinaṭṭhe .
Attā
V0.285 me antarahitoti ‘‘ mama attā vinaṭṭho ’’ ti diṭṭhiṃ gaṇhāti .Vigato me attāti vītikkanto mama attā .
Sotasmin tiādīsupi eseva nayo .
103. Etepi dhammā dvayameva santeti ete kodhādayo dhammā sātāsātadvaye sante eva honti uppajjanti .
Ettāvatā tatiyapañhopi vissajjito hoti .
Idāni yo evaṃ vissajjitesu etesu pañhesu kathaṃkathī bhaveyya , tassa kathaṃkathāpahānūpāyaṃ dassento āha ‘‘ kathaṃkathī ñāṇapathāya sikkhe ’’ ti , ñāṇadassanañāṇādhigamanatthaṃ tisso sikkhā sikkheyyāti vuttaṃ hoti .
Kiṃkāraṇā ?
Ñatvā pavuttā samaṇena dhammā .
Buddhasamaṇena hi ñatvā dhammā vuttā , natthi tassa dhammesu aññāṇaṃ , attano pana ñāṇānubhāvena te ajānanto na jāneyya , na desanādosena .
Tasmā kathaṃkathī ñāṇapathāya sikkhe , ñatvā pavuttā samaṇena dhammāti .
Pakkhepabandhanena vā baddhoti nāgarikabandhena baddho .
Parikkhepabandhanena vāti vatiparikkhepabandhanena vā .
Gāmabandhanenātiādīsu tasmā tasmā
P2.355 ṭhānato nikkhamituṃ alabhanto gāmabandhanādīhi baddho nāma hoti .Tassa bandhanassa mokkhatthāyāti etassa vuttappakārassa bandhanassa mocanatthaṃ .
Ñāṇampi ñāṇapathoti pure uppannaṃ ñāṇaṃ aparāparuppannassa ñāṇampi ñāṇassa sañcaraṇamaggoti ñāṇampi ñāṇapatho .
Ñāṇassa ārammaṇampi ñāṇapathoti ñāṇassa paccayopi taṃ ālambitvā uppajjanato ñāṇapatho .
Ñāṇasahabhunopi dhammā ñāṇapathoti ñāṇena sahuppannā avasesā cittacetasikā dhammāpi ñāṇapatho .
Idāni upamāya sādhento ‘‘ yathā ariyamaggo ariyapatho ’’ tiādimāha .
Kathaṃkathī
M0.312 puggaloti vicikicchāvanto puggalo .Sakaṅkhoti sadveḷhako .
Savilekhoti cittarājivanto .
Sadveḷhakoti kaṅkhāvanto .
Savicikicchoti sandehavanto .
Ñāṇādhigamāyāti ñāṇapaṭilābhatthāya .
Ñāṇaphusanāyāti ñāṇapaṭivijjhanatthāya .
Atha vā ñāṇavindanatthāya .
Ñāṇasacchikiriyāyāti ñāṇassa paccakkhakaraṇatthāya .
Sanidānāhan ti ahaṃ sanidānaṃ sapaccayaṃ katvā dhammadesanaṃ karomi .
Sappāṭihāriyan ti niyyānikaṃ katvā .
No appāṭihāriyan ti aniyyānikaṃ akatvā dhammadesanaṃ karomi .
104. Sātaṃ asātañca kutonidānāti ettha sātāsātanti sukhadukkhavedanā eva adhippetā
V0.286 .Na bhavanti heteti na bhavanti ete .
Vibhavaṃ bhavañcāpi yametamatthaṃ , etaṃ me pabrūhi yatonidānan ti sātāsātānaṃ vibhavaṃ bhavañca etampi yaṃ atthaṃ .
Liṅgabyattayo ettha kato .
Idaṃ pana vuttaṃ hoti – sātāsātānaṃ vibhavo bhavo cāti yo esa attho , etaṃ me pabrūhi yatonidānanti .
Ettha ca sātāsātānaṃ vibhavabhavavatthukā vibhavabhavadiṭṭhiyo eva vibhavabhavāti atthato veditabbā .
Tathā hi imassa pañhassa vissajjanapakkhe ‘‘ bhavadiṭṭhipi phassanidānā , vibhavadiṭṭhipi phassanidānā ’’ ti upari niddese ( mahāni .105) vakkhati .
Imāya gāthāya niddese vattabbaṃ natthi .
105. Itonidānan ti phassanidānaṃ .
Imāyapi vattabbaṃ natthi .
106. Kismiṃ
P2.356 vibhūte na phusanti phassāti kismiṃ vītivatte cakkhusamphassādayo pañca phassā na phusanti .Imāyapi vattabbaṃ natthi .
107. Nāmañca rūpañca paṭiccāti sampayuttakanāmañca vatthārammaṇarūpañca paṭicca .
Rūpe vibhūte na phusanti phassāti rūpe vītivatte pañca phassā na phusanti .
Tiṇṇaṃ saṅgati phassoti cakkhurūpaviññāṇānaṃ tiṇṇannaṃ saṅgatiyā phasso jāyati .
Cakkhu ca rūpā ca rūpasmin ti pasādacakkhuñca rūpārammaṇāni ca rūpabhāge rūpakoṭṭhāse katvā .
Cakkhusamphassaṃ ṭhapetvāti tiṇṇaṃ saṅgatiyā uppannaphassaṃ muñcitvā .
Sampayuttakā dhammā nāmasmin ti avasesā vedanādayo
M0.313 phassena sahajātā dhammā nāmabhāge .Sotañca paṭiccātiādīsupi eseva nayo .
Catūhākārehi rūpaṃ vibhūtaṃ hotīti catūhi kāraṇehi rūpaṃ vītivattaṃ hoti .
Ñātavibhūtenāti pākaṭaṃ katvā vītivattena .
Tīraṇavibhūtenāti aniccādito tīrayitvā vītivattena .
Pahānavibhūtenāti chandarāgapahānato vītivattena .
Samatikkamavibhūtenāti catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ paṭilābhavasena vītivattena .
108. Kathaṃ sametassāti kathaṃ paṭipannassa .
Vibhoti rūpan ti rūpaṃ vibhavati , na bhaveyya vā .
Sukhaṃ dukhañcāti iṭṭhāniṭṭharūpameva pucchati .
Jāneyyāmāti
V0.287 jānissāma .Ājāneyyāmāti visesena jānissāma .
Vijāneyyāmāti anekavidhena jānissāma .
Paṭivijāneyyāmāti sammā jānissāma .
Paṭivijjheyyāmāti cittena bujjhissāma .
109. Na saññasaññīti yathā sametassa vibhoti rūpaṃ , so pakatisaññāya saññīpi na hoti .
Na visaññasaññīti visaññāyapi virūpāya saññāya visaññī na hoti ummattako vā khittacitto vā .
Nopi asaññīti saññāvirahitopi na hoti nirodhasamāpanno vā asaññasatto vā .
Na vibhūtasaññīti ‘‘ sabbaso rūpasaññānan ’’ tiādinā ( vibha .508) nayena samatikkantasaññīpi na hoti arūpajjhānalābhī .
Evaṃ sametassa vibhoti rūpan ti etasmiṃ saññasaññitādibhāve aṭṭhatvā yadetaṃ vuttaṃ ‘‘ so evaṃ
P2.357 samāhite citte … pe … ākāsānañcāyatanasamāpattipaṭilābhatthāya cittaṃ abhinīharatī ’’ ti , evaṃ sametassa arūpamaggasamaṅgino vibhoti rūpaṃ .Saññānidānā hi papañcasaṅkhāti evaṃ paṭipannassāpi ca yā saññā , taṃnidānā taṇhādiṭṭhipapañcāssa appahīnāva hontīti dasseti .
Asaññino vuccanti nirodhasamāpannāti saññāvedanā nirodhetvā nirodhasamāpannā saññābhāvena asaññinoti kathīyanti .
Asaññasattāti sabbena sabbaṃ saññābhāvena asaññabhave nibbattā .
So evaṃ samāhite citteti tattha soti so bhikkhu .
Evan ti catutthajjhānakkamanidassanametaṃ , iminā kamena catutthajjhānaṃ paṭilabhitvāti vuttaṃ
M0.314 hoti .Samāhiteti iminā catutthajjhānasamādhinā samāhite .
Parisuddhetiādīsu pana upekkhāsatipārisuddhibhāvena parisuddhe .
Parisuddhattāyeva pariyodāte , pabhassareti vuttaṃ hoti .
Sukhādīnaṃ paccayānaṃ ghātena vihatarāgādiaṅgaṇattā anaṅgaṇe .
Anaṅgaṇattā eva ca vigatūpakkilese .
Aṅgaṇena hi cittaṃ upakkilissati .
Subhāvitattā mudubhūte , vasībhāvappatteti vuttaṃ hoti .
Vase vattamānañhi cittaṃ mudūti vuccati .
Muduttāyeva ca kammaniye , kammakkhame kammayoggeti vuttaṃ hoti .
Mudu hi cittaṃ kammaniyaṃ hoti suddhantamiva suvaṇṇaṃ .
Tadubhayampi ca subhāvitattāyeva .
Yathāha ‘‘ nāhaṃ , bhikkhave , aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi , yaṃ evaṃ bhāvitaṃ kammaniyaṃ hoti yathayidaṃ , bhikkhave , cittan ’’ ti ( a . ni .1.22).
Etesu hi parisuddhabhāvādīsu ṭhitattā ṭhite .
Ṭhitattāyeva āneñjappatte acale niriñjaneti vuttaṃ
V0.288 hoti .Mudukammaññabhāvena vā attano vase ṭhitattā ṭhite .
Saddhādīhi pariggahitattā āneñjappatte .
Saddhāpariggahitañhi cittaṃ assaddhiyena na iñjati , vīriyapariggahitaṃ kosajjena na iñjati , satipariggahitaṃ pamādena na iñjati , samādhipariggahitaṃ uddhaccena na iñjati , paññāpariggahitaṃ avijjāya na iñjati , obhāsagataṃ kilesandhakārena na iñjati .
Imehi chahi dhammehi pariggahituṃ āneñjappattaṃ hoti .
Evaṃ
P2.358 aṭṭhaṅgasamannāgataṃ cittaṃ abhinīhārakkhamaṃ hoti ākāsānañcāyatanasamāpattipaṭilābhatthāya .Aparo nayo – catutthajjhānasamādhinā samāhite .
Nīvaraṇadūrībhāvena parisuddhe .
Vitakkādisamatikkamena pariyodāte .
Jhānapaṭilābhapaccanikānaṃ pāpakānaṃ icchāvacarānañca abhāvena anaṅgaṇe .
Icchāvacarānanti icchāya avacarānaṃ , icchāvasena otiṇṇānaṃ pavattānaṃ nānappakārānaṃ kopaappaccayānanti attho .
Abhijjhādīnaṃ cittūpakkilesānaṃ vigamena vigatūpakkilese .
Ubhayampi cetaṃ aṅgaṇasuttavatthasuttānusāreneva ( ma . ni .1.57 ādayo ,70 ādayo ) veditabbaṃ .
Vasippattiyā mudubhūte .
Iddhipādabhāvūpagamanena kammaniye .
Bhāvanāpāripūriyā paṇītabhāvūpagamena ṭhite āneñjappatte , yathā āneñjabhāvaṃ āneñjappattaṃ hoti , evaṃ ṭhiteti attho .
Evampi aṭṭhaṅgasamannāgamena cittaṃ abhinīhārakkhamaṃ hoti ākāsānañcāyatanasamāpattipaṭilābhatthāya pādakaṃ padaṭṭhānabhūtaṃ .
Āruppamaggasamaṅgīti
M0.315 arūpasamāpattiyā gamanamaggena aparihīno .Papañcāyeva papañcasaṅkhāti taṇhādipapañcāyeva papañcasaṅkhā .
110. Ettāvataggaṃ nu vadanti heke , yakkhassa suddhiṃ idha paṇḍitāse .
Udāhu aññampi vadanti ettoti ettāvatā nu idha paṇḍitā samaṇabrāhmaṇā aggaṃ suddhiṃ sattassa vadanti , udāhu aññampi etto arūpasamāpattito adhikañca vadantīti pucchati .
Etto arūpasamāpattitoti etasmā arūpasamāpattito .
111. Ettāvataggampi vadanti heketi eke sassatavādā samaṇabrāhmaṇā paṇḍitamānino ettāvatāpi aggaṃ suddhiṃ vadanti .
Tesaṃ paneke samayaṃ vadantīti tesaññeva eke ucchedavādā samayaṃ ucchedaṃ vadanti .
Anupādisese kusalāvadānāti anupādisese kusalavādā samānā .
Bhavatajjitāti
V0.289 bhavato bhītā .Vibhavaṃ abhinandantīti ucchedaṃ
P2.359 paṭicca tussanti .Te sattassa saman ti te ucchedavādino puggalassa samaṃ anuppattiṃ vadanti .
Upasaman ti atīva samaṃ .
Vūpasaman ti santaṃ .
Nirodhan ti anuppādaṃ .
Paṭipassaddhin ti apunuppattiṃ .
112. Ete ca ñatvā upanissitāti ete ca diṭṭhigatike sassatucchedadiṭṭhiyo nissitāti ñatvā .
Ñatvā munī nissaye so vīmaṃsīti nissaye ca ñatvā so vīmaṃsī paṇḍito buddhamuni .
Ñatvā vimuttoti dukkhāniccādito dhamme ñatvā vimutto .
Bhavābhavāya na sametīti punappunaṃ upapattiyā na samāgacchati .
Aparāmasan ti aparāmasanto .
Parāmāsaṃ nāpajjantoti attho .
Saddhammappajjotikāya mahāniddesaṭṭhakathāya
Kalahavivādasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .