13. Mahābyūhasuttaniddesavaṇṇanā
130. Terasame
P2.365V0.295 mahābyūhasuttaniddese ye kecime diṭṭhiparibbasānāti idampi ‘‘ kiṃ nu kho ime diṭṭhiparibbasānā viññūnaṃ santikā nindameva labhanti , udāhu pasaṃsampī ’’ ti uppannacittānaṃ ekaccānaṃ devatānaṃ tamatthaṃ āvikātuṃ purimanayeneva nimmitabuddhena attānaṃ pucchāpetvā vuttaṃ .Tattha anvānayantīti anu ānayanti punappunaṃ āharanti .
Nindameva anventīti garahameva upagacchanti .
131. Idāni yasmā te ‘‘ idameva saccan ’’ ti vadantāpi diṭṭhigatikavādino kadāci katthaci pasaṃsampi labhanti , yaṃ etaṃ pasaṃsāsaṅkhātaṃ vādaphalaṃ , taṃ appaṃ , rāgādīnaṃ samāya samatthaṃ na hoti , ko pana vādo dutiye nindāphale , tasmā
M0.321 etamatthaṃ dassento imaṃ tāva vissajjanagāthaṃ āha ‘‘ appañhi etaṃ na alaṃ samāya , duve vivādassa phalāni brūmī ’’ ti .Tattha duve vivādassa phalānīti nindā ca pasaṃsā ca jayaparājayādīni vā taṃsabhāgāni .
Etampi disvāti ‘‘ nindā aniṭṭhā eva , pasaṃsā nālaṃ samāyā ’’ ti etampi vivādaphale ādīnavaṃ disvā .
Khemābhipassaṃ avivādabhūmin ti avivādabhūmiṃ nibbānaṃ khemanti passamāno .
Appakan ti mandaṃ .
Parittakan ti thokaṃ .
Omakan ti heṭṭhimakaṃ .
Lāmakan ti pāpakaṃ .
Samāyāti rāgādīnaṃ samanatthāya .
Upasamāyāti uparūpari samanatthāya .
Vūpasamāyāti sannisīdāpanatthāya .
Nibbānāyāti amatamahānibbānatthāya .
Paṭinissaggāyāti maggena kilesānaṃ nissajjanatthāya .
Paṭipassaddhiyāti phalena paṭipassaddhānaṃ anuppajjanatthāya nālaṃ .
132. Evañhi avivādamāno – yā kācimāti gāthā .
Tattha sammutiyoti diṭṭhiyo .
Puthujjāti puthujjanasambhavā .
So
P2.366 upayaṃ kimeyyāti so upagantabbaṭṭhena upayaṃ rūpādīsu ekampiV0.296 dhammaṃ kiṃ upeyya , kena vā kāraṇena upeyya .Diṭṭhe sute khantimakubbamānoti diṭṭhasutasuddhīsu pemaṃ akaronto .
Puthujjanehi janitāti puthujjanehi uppāditā .
Sammutiyoti diṭṭhiyo .
Puthu nānājanehi janitā vāti anekavidhehi diṭṭhigatikehi uppāditā vā .
Netīti na eti .
Na upetīti samīpaṃ na eti .
Na upagacchatīti nivattati .
Nābhinivisatīti pavisitvā nappatiṭṭhati .
133. Ito bāhirā pana – sīluttamāti gāthā tassattho – sīlaṃyeva ‘‘ uttaman ’’ ti maññamānā sīluttamāti eke bhonto saṃyamamattena suddhiṃ vadanti , hatthivatādiñca vataṃ samādāya upaṭṭhitāse .
Idheva diṭṭhiyaṃ assa satthuno suddhiṃ bhavūpanītā bhavajjhositā samānā vadanti , api ca te kusalāvadānā ‘‘ kusalā mayan ’’ ti evaṃvādā .
134. Evaṃ sīluttamesu ca tesu tathā paṭipanno yo koci – sace cutoti gāthā .
Tassattho – sace tato sīlavatato paravicchindanena vā anabhisambhuṇanto vā cuto hoti , so taṃ sīlabbatakammaṃ puññābhisaṅkhārādikammaṃ vā virādhayitvā vedhatī .
Na kevalañca vedhati
M0.322 , api ca kho taṃ sīlabbatasuddhiṃ pajappatī ca vippalapati ca patthayatī ca .Kimiva ?
Satthāva hīno pavasaṃ gharamhā , gharamhā pavasanto satthato hīno yathā taṃ gharaṃ vā satthaṃ vā patthayatīti .
Paravicchindanāya vāti parena vāriyamāno vā .
Anabhisambhuṇanto vāti taṃ paṭipattiṃ asampādento vā .
Aññāya aparaddhoti nibbānena parihīno maggato vā .
Taṃ vā satthaṃ anubandhatīti taṃ vā satthaṃ sabbattha pacchato gacchati .
135. Evaṃ pana sīluttamānaṃ pavedhanakāraṇaṃ ariyasāvako sīlabbataṃ vāpi pahāya sabban ti gāthā .
Tattha sāvajjānavajjan ti sabbākusalaṃ lokiyakusalañca .
Etaṃ suddhiṃ asuddhinti
P2.367 apatthayānoti pañcakāmaguṇādibhedaṃ suddhiṃ akusalādibhedaṃ asuddhiñca apatthayamāno .Virato careti suddhiyā asuddhiyā ca virato careyya .
Santi manuggahāyāti diṭṭhiṃ aggahetvā .
Kaṇhaṃ
V0.297 kaṇhavipākan ti akusalakammaṃ akusalavipākadāyakaṃ .Sukkaṃ sukkavipākan ti lokiyakusalaṃ attanā sadisaṃ sukkavipākadāyakaṃ .
Niyāmāvakkantin ti maggapavisanaṃ .
Sekkhāti satta sekkhā .
Aggadhamman ti uttamadhammaṃ , arahattaphalaṃ .
136. Evaṃ ito bāhirake sīluttame saṃyamena visuddhivāde tesañca vipākaṃ sīlabbatapahāyino arahato ca paṭipattiṃ dassetvā idāni aññathāpi suddhivāde bāhirake dassento ‘‘ tamūpanissāyā ’’ ti gāthamāha .
Tassattho – santaññepi samaṇabrāhmaṇā , te jigucchitaṃ amarantapaṃ vā diṭṭhasuddhiādīsu vā aññataraññataraṃ upanissāya akiriyadiṭṭhiyā vā uddhaṃsarā hutvā bhavābhavesu avītataṇhā suddhi ’ manutthunanti vadanti kathentīti .
Tapojigucchavādāti kāyapīḷanāditapena pāpahirīyanavādā .
Tapojigucchasārāti teneva tapena hirīyanasāravanto .
Uddhaṃsarāvādāti saṃsārena suddhiṃ kathayantā .
137. Evaṃ
M0.323 tesaṃ avītataṇhānaṃ suddhiṃ anutthunantānaṃ yopi suddhippattameva attānaṃ maññeyya , tassāpi avītataṇhattā bhavābhavesu taṃ taṃ vatthuṃ patthayamānassa hi jappitāni punappunaṃ hontiyevāti adhippāyo .Taṇhā hi āsevitā taṇhaṃ vaḍḍhayateva , na kevalañca jappitāni , pavedhitaṃ vāpi pakappitesu , taṇhādiṭṭhīhi cassa pakappitesu vatthūsu pavedhitampi hotīti vuttaṃ hoti .
Bhavābhavesu pana vītataṇhattā āyatiṃ cutūpapāto idha yassa natthi , sa kena vedheyya kuhiṃ va jappeti ayametissā gāthāya sambandho .
Āgamanan ti puna āgamanaṃ .
Gamanan ti ito aññattha gamanaṃ
P2.368 .Gamanāgamanan ti ito gantvā puna nivattanaṃ .
Kālan ti maraṇaṃ .
Gatīti gamanavasena gatiyā gantabbaṃ .
138. Yamāhu dhamman ti pucchāgāthā .
139. Idāni yasmā ekopi ettha vādo sacco natthi , kevalaṃ diṭṭhimattakena hi te vadanti , tasmā tamatthaṃ dassento ‘‘ sakaṃ hī ’’ ti imaṃ tāva vissajjanagāthamāha .
Tattha sammutin ti diṭṭhiṃ .
Anoman ti anūnaṃ .
140. Evametesu
V0.298 sakaṃ dhammaṃ paripuṇṇaṃ brūvantesu aññassa dhammaṃ pana hīnanti vadantesu yassa kassaci – parassa ce vambhayitena hīnoti gāthā .Tassattho – yadi parassa ninditakāraṇā hīno bhaveyya , na koci dhammesu visesi aggo bhaveyya .
Kiṃkāraṇā ?
Puthū hi aññassa vadanti dhammaṃ nihīnato sabbeva te samhi daḷhaṃ vadānā sakadhamme daḷhavādā eva .
Vambhayitakāraṇāti dhaṃsitakāraṇā .
Garahitakāraṇāti lāmakakatakāraṇā .
Upavaditakāraṇāti akkositakāraṇā .
Sakāyanan ti sakamaggaṃ .
141. Kiñca bhiyyo – saddhammapūjāti gāthā .
Tassattho – te ca titthiyā yathā pasaṃsanti sakāyanāni , saddhammapūjāpi nesaṃ tatheva vattati .
Te hi ativiya satthārādīni sattaronti .
Tattha yadi te pamāṇā siyuṃ , evaṃ sante sabbeva vādā tathiyā bhaveyyuṃ .
Kiṃkāraṇā
M0.324 ?Suddhī hi nesaṃ paccattameva .
Na sā aññattha sijjhati , nāpi paramatthato .
Attani diṭṭhigāhamattameva hi taṃ tesaṃ parapaccayaneyyabuddhīnaṃ .
Paccattamevāti pāṭekkameva .
142. Yo pana viparītato bāhitapāpattā brāhmaṇo , tassa na brāhmaṇassa paraneyyamatthīti gāthā .
Tassattho – brāhmaṇassa hi ‘‘ sabbe saṅkhārā aniccā ’’ tiādinā nayena sudiṭṭhattā parena netabbaṃ ñāṇaṃ natthi .
Diṭṭhi dhammesu ‘‘ idameva
P2.369 saccan ’’ ti nicchinitvā sumaggahīta mpi natthi .Taṃkāraṇā so diṭṭhikalahāni atikkanto , na hi so seṭṭhato passati dhammamaññaṃ aññatra satipaṭṭhānādīhi .
Na paraneyyoti parena netabbo jānāpetabbo na hoti .
Na parapattiyo na parapaccayoti paresaṃ paccetabbo na hoti .
Na parapaṭibaddhagūti paresaṃ paṭibaddhagamano na hoti .
143. Jānāmīti gāthāya sambandho attho ca – evaṃ tāva paramatthabrāhmaṇo na hi seṭṭhato passati dhammamaññaṃ , aññe pana titthiyā paracittañāṇādīhi jānantāpi passantāpi ‘‘ jānāmi passāmi tatheva etan ’’ ti evaṃ vadantāpi ca diṭṭhiyā suddhiṃ paccenti .
Kasmā ?
Yasmā tesu ekopi adakkhi ce addasa cepi tena paracittañāṇādinā yathābhūtamatthaṃ , kiñhi tumassa tena tassa tena dassanena kiṃ kataṃ , kiṃ dukkhapariññā sādhitā , udāhu samudayappahānādīnaṃ aññataraṃ , yato sabbathāpi atikkamitvā ariyamaggaṃ te titthiyā aññeneva
V0.299 vadanti suddhiṃ , atikkamitvā vā te titthiye buddhādayo aññeneva vadanti suddhinti . 144. Passaṃ naroti gāthāya sambandho attho ca – kiñca bhiyyo ?
Yvāyaṃ paracittañāṇādīhi addakkhi , so passaṃ naro dakkhati nāmarūpaṃ , na tato paraṃ , disvāna vā ñassati tānimeva nāmarūpāni niccato sukhato vā , na aññathā ;
so evaṃ passanto kāmaṃ bahuṃ passatu appakaṃ vā nāmarūpaṃ niccato sukhato ca athassa evarūpena dassanena na hi tena suddhiṃ kusalā vadanti .
145. Nivissavādīti
M0.325 gāthāya sambandho attho ca – tena ca dassanena suddhiyā asatiyāpi yo ‘‘ jānāmi passāmi tatheva etan ’’ ti evaṃ nivissavādī , etaṃ vā dassanaṃ paṭicca diṭṭhiyā suddhiṃ paccento ‘‘ idameva saccan ’’ ti evaṃ nivissavādī , so subbinayo na hoti taṃ tathā pakappitaṃ abhisaṅkhataṃ diṭṭhiṃ purakkharāno .So hi yaṃ satthārādiṃ nissito , tattheva subhaṃ vadāno suddhiṃ vado ,‘‘ parisuddhivādo
P2.370 parisuddhidassano vā ahan ’’ ti attānaṃ maññamāno tattha tathaddasā so , tattha sakāya diṭṭhiyā aviparītameva so addasa .Yathā sā diṭṭhi pavattati , tatheva taṃ addasa , na aññathā passituṃ icchatīti adhippāyo .
Nivissavādīti patiṭṭhahitvā kathento .
Dubbinayoti vinetuṃ dukkho .
Duppaññāpayoti ñāpetuṃ cittena labbhāpetuṃ dukkho .
Dunnijjhāpayoti cittena vīmaṃsitvā gahaṇatthaṃ punappunaṃ nijjhāpayituṃ dukkho .
Duppekkhāpayoti ikkhāpayituṃ dukkho .
Duppasādayoti citte pasādaṃ uppādetuṃ dukkho .
Appassīti ñāṇena paṭivedhaṃ pāpuṇi .
Paṭivijjhīti cittena avabodhaṃ pāpuṇi .
146. Evaṃ pakappitaṃ diṭṭhiṃ purakkharānesu titthiyesu – na brāhmaṇo kappamupeti saṅkhāti gāthā .
Tattha saṅkhāti saṅkhāya , jānitvāti attho .
Napi ñāṇabandhūti samāpattiñāṇādinā akatataṇhādiṭṭhibandhu .
Tattha viggaho – nāpi assa ñāṇena kato bandhu atthīti napi ñāṇabandhu .
Sammutiyoti diṭṭhisammutiyo .
Puthujjāti puthujjanasambhavā .
Uggahaṇanti maññeti uggahaṇanti aññe , aññe tā sammutiyo uggaṇhantīti vuttaṃ hoti .
Upekkhatīti
V0.300 upapattito apakkhapatito hutvā passati . 147. Kiñca bhiyyo – vissajja ganthānīti gāthā .
Tattha anuggahoti uggahaṇavirahito , sopi nāssa uggahoti anuggaho .
Na vā uggaṇhātīti anuggaho .
Ganthe vossajjitvāti abhijjhādike ganthe cajitvā .
Vissajjāti puna anādiyanavasena jahitvā .
Gadhiteti ghaṭite .
Ganthiteti suttena saṅgahite viya ganthite .
Bandheti suṭṭhu bandhe .
Vibandheti vividhā bandhe .
Palibuddheti
M0.326 samantato bandhanena bandhe .Bandhaneti kilesabandhane .
Phoṭayitvāti papphoṭetvā .
Saccaṃ vissajjaṃ karontīti visaṅkharitvā aparibhogaṃ karonti .
Vikopentīti cuṇṇavicuṇṇaṃ karonti .
148. Kiñca bhiyyo – so evarūpo – pubbāsaveti gāthā .
Tattha pubbāsaveti atītarūpādīni ārabbha uppajjanadhammakilese
P2.371 .Naveti paccuppannarūpādīni ārabbha uppajjanadhamme .
Na chandagūti chandādivasena na gacchati .
Anattagarahīti katākatavasena attānaṃ agarahanto .
149. Evaṃ anattagarahī ca – sa sabbadhammesūti gāthā .
Tattha sabbadhammesūti dvāsaṭṭhidiṭṭhidhammesu ‘‘ yaṃ kiñci diṭṭhaṃ vā ’’ ti evaṃpabhedesu .
Pannabhāroti patitabhāro .
Na kappetīti na kappiyo , duvidhampi kappaṃ na karotīti attho .
Nūparatoti puthujjanakalyāṇakasekkhā viya uparatisamaṅgīpi no hoti .
Na patthiyoti nittaṇho .
Taṇhā hi patthayatīti patthiyā , nāssa patthiyāti na patthiyo .
Ito parañca heṭṭhā ca tattha tattha vuttanayattā uttānatthameva .
Evaṃ arahattanikūṭeneva desanaṃ niṭṭhāpesi , desanāpariyosāne purābhedasutte ( mahāni .83) vuttasadiso eva abhisamayo ahosīti .
Saddhammappajjotikāya mahāniddesaṭṭhakathāya
Mahābyūhasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .