12. Saccasaṃyuttaṃ
1. Samādhivaggo
1. Samādhisuttavaṇṇanā
1071. Saccasaṃyuttassa
V3.323P3.293M3.324 paṭhame samādhiṃ , bhikkhaveti te kira bhikkhū cittekaggatāya parihāyanti , atha nesaṃ satthā –‘‘ evamete cittekaggataṃ labhitvā , kammaṭṭhānaṃ vaḍḍhetvā , visesaṃ pāpuṇissantī ’’ ti imaṃ desanaṃ ārabhi .
Tasmātiha , bhikkhave ,‘‘ idaṃ dukkhan ’’ ti yogo karaṇīyoti ettha yathābhūtādivasena kāraṇacchedo veditabbo .
Idañhi vuttaṃ hoti – bhikkhave , yasmā samāhito bhikkhu cattāri saccāni yathābhūtaṃ pajānāti , tasmā tumhehi ca samāhitehi catunnaṃ saccānaṃ yathābhūtaṃ pajānanatthāya ‘‘ idaṃ dukkhan ’’ ti yogo karaṇīyo .
Tathā yasmā cattāri saccāni tathāgatasseva pātubhāvā pākaṭāni honti , yasmā ca tathāgatena suvibhattāni , yasmā ca tesu aparimāṇā vaṇṇā aparimāṇāni padabyañjanāni , yasmā ca tesaṃ appaṭividdhattā vaṭṭaṃ vaḍḍhati , tesaṃ paṭividdhakālato paṭṭhāya na vaḍḍhati , tasmā ‘‘ evaṃ no vaṭṭaṃ na vaḍḍhissatī ’’ ti tumhehi ‘‘ idaṃ dukkhan ’’ ti yogo karaṇīyo .
2. Paṭisallānasuttavaṇṇanā
1072. Dutiyaṃ kāyavivekavikalānaṃ kāyavivekapaṭilābhatthāya vuttaṃ .
3. Paṭhamakulaputtasuttādivaṇṇanā
1073-75.
Tatiye abhisamayāyāti abhisamayatthāya .
Samaṇabrāhmaṇāti cettha sāsanāvacarā
V3.324 adhippetā .Tathā catutthapañcamesu , tena tena abhilāpena bujjhanakānaṃ pana ajjhāsayenetāni vuttāni .
6. Dutiyasamaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā
1076. Chaṭṭhe
M3.325 abhisambuddhaṃ pakāsesun ti abhisambuddho ahanti evaṃ attānaṃ abhisambuddhaṃ pakāsayiṃsu .Imasmiñhi sutte sabbaññubuddhā ca samaṇagahaṇena gahitā .
10. Tiracchānakathāsuttavaṇṇanā
1080. Dasame
P3.294 anekavihitan ti anekavidhaṃ .Tiracchānakathan ti aniyyānikattā saggamokkhamaggānaṃ tiracchānabhūtaṃ kathaṃ .
Rājakathan tiādīsu rājānaṃ ārabbha ‘‘ mahāsammato mandhātā dhammāsoko evaṃ mahānubhāvo ’’ tiādinā nayena pavattakathā rājakathā .
Esa nayo corakathā dīsu .
Tesu ‘‘ asuko rājā abhirūpo dassanīyo ’’ tiādinā nayena gehasitakathāva tiracchānakathā hoti .
‘‘ Sopi nāma evaṃ mahānubhāvo khayaṃ gato ’’ ti evaṃ pavattā pana kammaṭṭhānabhāve tiṭṭhati .
Coresupi ‘‘ mūladevo evaṃ mahānubhāvo meghamālo evaṃ mahānubhāvo ’’ ti tesaṃ kammaṃ paṭicca ‘‘ aho sūrā ’’ ti gehasitakathāva tiracchānakathā .
Yuddhepi bhāratayuddhādīsu ‘‘ asukena asuko evaṃ mārito evaṃ viddho ’’ ti kāmassādavaseneva kathā tiracchānakathā ,‘‘ tepi nāma khayaṃ gatā ’’ ti evaṃ pavattā pana sabbattha kammaṭṭhānameva hoti .
Apica annādīsu ‘‘ evaṃ vaṇṇavantaṃ gandhavantaṃ rasavantaṃ phassasampannaṃ khādimha bhuñjimha pivimha paribhuñjimhā ’’ ti kāmassādavasena kathetuṃ na vaṭṭati .
Sātthakaṃ pana katvā ‘‘ pubbe evaṃ vaṇṇādisampannaṃ annaṃ pānaṃ vatthaṃ sayanaṃ mālaṃ gandhaṃ vilepanaṃ sīlavantānaṃ adamha , cetiye pūjaṃ akarimhā ’’ ti kathetuṃ vaṭṭati .
Ñātikathā dīsupi ‘‘ amhākaṃ ñātakā sūrā samatthā ’’ ti vā ,‘‘ pubbe mayaṃ evaṃ vicitrehi yānehi vicarimhā ’’ ti vā assādavasena vattuṃ na vaṭṭati .
Sātthakaṃ pana katvā ‘‘ tepi no ñātakā khayaṃ gatā ’’ ti vā ,‘‘ pubbe mayaṃ evarūpā upāhanā saṅghassa adamhā ’’ ti vā kathetabbā .
Gāmakathā dīsupi suniviṭṭhadunniviṭṭhasubhikkhadubbhikkhādivasena vā ‘‘ asukagāmavāsino
V3.325 sūrā samatthā ’’ ti vā evaṃ assādavasena vattuṃ na vaṭṭati , sātthakaṃ pana katvā ‘‘ saddhā pasannā ’’ ti vā ,‘‘ khayaṃ gatā ’’ ti vā vattuṃ vaṭṭati .Nigamanagarajanapadakathāsu pi eseva nayo .
Itthikathā pi
M3.326P3.295 vaṇṇasaṇṭhānādīni paṭicca assādavasena vattuṃ na vaṭṭati ,‘‘ saddhā pasannā khayaṃ gatā ’’ ti evameva vaṭṭati .Sūrakathā pi ‘‘ nandimitto nāma yodho sūro ahosī ’’ ti assādavasena vattuṃ na vaṭṭati ,‘‘ saddho pasanno ahosi , khayaṃ gato ’’ ti evameva vaṭṭati .
Surākathātipi pāṭho .
Sāpi cesā surākathā ‘‘ evarūpā nāma surā pītā ratijananī hotī ’’ ti assādavaseneva na vaṭṭati , ādīnavavasena pana ‘‘ ummattakasaṃvattanikā ’’ tiādinā nayena vaṭṭati .
Visikhākathā pi ‘‘ asukavisikhā suniviṭṭhā dunniviṭṭhā ’’ ti vā ,‘‘ asukavisikhāya vāsino sūrā samatthā ’’ ti vā assādavaseneva vattuṃ na vaṭṭati ,‘‘ saddhā pasannā khayaṃ gatā ’’ ti eccevaṃ vaṭṭati .
Kumbhaṭṭhānakathāti udakatitthakathā vuccati , kumbhadāsikathā vā .
Sāpi ‘‘ pāsādikā naccituṃ gāyituṃ chekā ’’ ti assādavasena na vaṭṭati ,‘‘ saddhā pasannā ’’ tiādinā nayeneva vaṭṭati .
Pubbapetakathāti atītañātikathā .
Tattha vattamānañātikathāsadisova vinicchayo .
Nānattakathāti purimapacchimakathāhi vimuttā avasesā nānāsabhāvā niratthakakathā .
Lokakkhāyikāti ‘‘ ayaṃ loko kena nimmito , asukena nāma nimmito , kāko seto aṭṭhīnaṃ setattā , balākā rattā lohitassa rattattā ’’ ti evamādikā lokāyatavitaṇḍasallāpakathā .
Samuddakkhāyikā nāma ‘‘ kasmā samuddo sāgaro , sāgaradevena khanitattā sāgaro , khato meti hatthamuddāya niveditattā samuddo ’’ ti evamādikā niratthakasamuddakkhāyikakathā .
Iti bhavo iti abhavoti yaṃ vā taṃ vā niratthakakāraṇaṃ vatvā pavattitakathā itibhavābhavakathā .
Ettha ca bhavoti sassataṃ , abhavoti ucchedaṃ .
Bhavoti vuddhi , abhavoti
P3.296 hāni .Bhavoti kāmasukhaṃ , abhavoti attakilamatho .
Iti imāya chabbidhāya itibhavābhavakathāya saddhiṃ bāttiṃsa tiracchānakathā nāma honti .
Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti .
Paṭhamo vaggo .
2. Dhammacakkappavattanavaggo
1. Dhammacakkappavattanasuttavaṇṇanā
1081. Dutiyassa
V3.326M3.327 paṭhame bārāṇasiyan ti evaṃnāmake nagare .Isipatane migadāyeti isīnaṃ patanuppatanavasena evaṃladdhanāme migānaṃ abhayadānavasena dinnattā migadāyasaṅkhāte ārāme .
Ettha hi uppannuppannā sabbaññuisayo patanti , dhammacakkappavattanatthaṃ nisīdantīti attho .
Nandamūlakapabbhārato sattāhaccayena nirodhasamāpattito vuṭṭhitā anotattadahe katamukhadhovanādikiccā ākāsena āgantvā paccekabuddhaisayopettha otaraṇavasena patanti , uposathatthañca anuposathatthañca sannipatanti , gandhamādanaṃ paṭigacchantāpi tatova uppatantīti iminā isīnaṃ patanuppatanavasena taṃ ‘‘ isipatanan ’’ ti vuccati .
Āmantesīti dīpaṅkarapādamūle katābhinīhārato paṭṭhāya pāramiyo pūrento anupubbena pacchimabhave katābhinikkhamano anupubbena bodhimaṇḍaṃ patvā tattha aparājitapallaṅke nisinno mārabalaṃ bhinditvā paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaritvā majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā pacchimayāmāvasāne dasasahassilokadhātuṃ unnādento sabbaññutaṃ patvā satta sattāhāni bodhimaṇḍe vītināmetvā mahābrahmunā āyācitadhammadesano buddhacakkhunā lokaṃ voloketvā lokānuggahena bārāṇasiṃ gantvā pañcavaggiye saññāpetvā dhammacakkaṃ pavattetukāmo āmantesi .
Dveme , bhikkhave , antāti dve ime , bhikkhave , koṭṭhāsā .
Imassa pana padassa saha samudāhārena samudāhāranigghoso heṭṭhā avīciṃ upari bhavaggaṃ patvā dasasahassilokadhātuṃ pattharitvā
P3.297 aṭṭhāsi .Tasmiṃyeva samaye aṭṭhārasakoṭisaṅkhā brahmāno samāgacchiṃsu , pacchimadisāya sūriyo atthameti , pācīnadisāya āsāḷhanakkhattena yutto puṇṇacando uggacchati .
Tasmiṃ samaye bhagavā imaṃ dhammacakkappavattanasuttaṃ ārabhanto ‘‘ dveme , bhikkhave , antā ’’ tiādimāha .
Tattha
M3.328 pabbajitenāti gihisaṃyojanaṃ chinditvā pabbajjupagatena .Na sevitabbāti na vaḷañjetabbā
V3.327 .Yo cāyaṃ kāmesu kāmasukhallikānuyogoti yo ca ayaṃ vatthukāmesu kilesakāmasukhassa anuyogo .
Hīnoti lāmako .
Gammoti gāmavāsīnaṃ santako .
Pothujjanikoti andhabālajanena āciṇṇo .
Anariyoti na ariyo na visuddho na uttamo na vā ariyānaṃ santako .
Anatthasaṃhitoti na atthasaṃhito , hitasukhāvahakāraṇaṃ anissitoti attho .
Attakilamathānuyogoti attano kilamathassa anuyogo , attano dukkhakaraṇanti attho .
Dukkhoti kaṇṭakāpassayaseyyādīhi attamāraṇehi dukkhāvaho .
Paññācakkhuṃ karotīti cakkhukaraṇī .
Dutiyapadaṃ tasseva vevacanaṃ .
Upasamāyāti kilesūpasamatthāya .
Abhiññāyāti catunnaṃ saccānaṃ abhijānanatthāya .
Sambodhāyāti tesaṃyeva sambujjhanatthāya .
Nibbānāyāti nibbānasacchikiriyāya .
Sesamettha yaṃ vattabbaṃ siyā , taṃ heṭṭhā tattha tattha vuttameva .
Saccakathāpi sabbākāreneva visuddhimagge ( visuddhi .2.529) vitthāritā .
Tiparivaṭṭan ti saccañāṇakiccañāṇakatañāṇasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ parivaṭṭānaṃ vasena tiparivaṭṭaṃ .
Ettha hi ‘‘ idaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ , idaṃ dukkhasamudayan ’’ ti evaṃ catūsu saccesu yathābhūtaṃ ñāṇaṃ saccañāṇaṃ nāma .
Tesuyeva ‘‘ pariññeyyaṃ pahātabban ’’ ti evaṃ kattabbakiccajānanañāṇaṃ kiccañāṇaṃ nāma .
‘‘ Pariññātaṃ pahīnan ’’ ti evaṃ tassa tassa kiccassa katabhāvajānanañāṇaṃ katañāṇaṃ nāma .
Dvādasākāran ti tesaṃyeva ekekasmiṃ sacce tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ ākārānaṃ vasena dvādasākāraṃ .
Ñāṇadassanan ti etesaṃ tiparivaṭṭānaṃ dvādasannaṃ ākārānaṃ vasena uppannañāṇasaṅkhātaṃ dassanaṃ .
Dhammacakkhun ti aññattha
P3.298 tayo maggā tīṇi ca phalāni dhammacakkhu nāma honti , idha paṭhamamaggova .Dhammacakketi paṭivedhañāṇe ceva desanāñāṇe ca .
Bodhipallaṅke nisinnassa hi catūsu saccesu uppannaṃ dvādasākāraṃ paṭivedhañāṇampi , isipatane nisinnassa dvādasākārāya saccadesanāya pavattitaṃ desanāñāṇampi dhammacakkaṃ nāma .
Ubhayampi hetaṃ dasabalassa ure pavattañāṇameva .
Imāya
M3.329 desanāya pakāsentena bhagavatā dhammacakkaṃ pavattitaṃ nāma .Taṃ panetaṃ dhammacakkaṃ yāva aññāsikoṇḍaññatthero aṭṭhārasahi brahmakoṭīhi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāti
V3.328 , tāva naṃ bhagavā pavatteti nāma , patiṭṭhite ca pavattitaṃ nāma .Taṃ sandhāya pavattite ca pana bhagavatā dhammacakke bhummā devā saddamanussāvesun tiādi vuttaṃ .
Tattha bhummāti bhūmaṭṭhakadevatā .
Saddamanussāvesun ti ekappahāreneva sādhukāraṃ datvā –
‘‘ etaṃ bhagavatā ’’ tiādīni vadantā anusāvayiṃsu .
Obhāsoti sabbaññutaññāṇobhāso .
So hi tadā devānaṃ devānubhāvaṃ atikkamitvā virocittha .
Aññāsi vata , bho , koṇḍaññoti imassapi udānassa udāhāranigghoso dasasahassilokadhātuṃ pharitvā aṭṭhāsi .
9. Saṅkāsanasuttavaṇṇanā
1089. Navame aparimāṇā vaṇṇāti appamāṇāni akkharāni .
Byañjanāti tesaṃyeva vevacanaṃ , vaṇṇānaṃ vā ekadesā yadidaṃ byañjanā nāma .
Saṅkāsanāti vibhattiyo .
Ekamekasmiñhi sacce sabbākārena vitthāriyamāne vaṇṇādīnaṃ anto nāma natthi .
Tasmā evamāha .
10. Tathasuttavaṇṇanā
1090. Dasame sabhāvāvijahanaṭṭhena tathaṃ .
Dukkhañhi dukkhameva vuttaṃ .
Sabhāvassa amoghatāya avitathaṃ .
Na hi dukkhaṃ adukkhaṃ nāma hoti .
Aññabhāvānupagamena anaññathaṃ .
Na hi dukkhaṃ samudayādibhāvaṃ upagacchati .
Samudayādīsu pi eseva nayoti .
Dhammacakkappavattanavaggo dutiyo .
3. Koṭigāmavaggo
1. Koṭigāmasuttavaṇṇanā
1091. Tatiyassa
V3.329P3.299 paṭhame ananubodhāti ananubujjhanena .Appaṭivedhāti appaṭivijjhanena .
2. Dutiyakoṭigāmasuttavaṇṇanā
1092. Dutiye
M3.330 cetovimutti paññāvimuttīti phalasamāpattiphalapaññānaṃ nāmaṃ .7. Tathasuttavaṇṇanā
1097. Sattame tasmā ariyasaccānīti yasmā tathāni avitathāni anaññathāni , tasmā ariyānaṃ saccānīti vuccanti .
Na hi vitathāni ariyā ariyasaccato paṭivijjhanti .
8. Lokasuttavaṇṇanā
1098. Aṭṭhame tathāgato ariyo , tasmā ‘‘ ariyasaccānī ’’ ti yasmā ariyena tathāgatena paṭividdhattā desitattā ca tāni ariyasantakāni honti , tasmā ariyassa saccattā ariyasaccānīti attho .
10. Gavampatisuttavaṇṇanā
1100. Dasame sahañcaniketi sahañcaniyanagare .
Yo , bhikkhave , dukkhaṃ passati , dukkhasamudayampi
V3.330 so passatītiādi ekapaṭivedhavasena vuttaṃ , imasmiñhi sutte ekapaṭivedhova kathito .Koṭigāmavaggo tatiyo .
4. Sīsapāvanavaggo
1. Sīsapāvanasuttavaṇṇanā
1101. Catutthassa paṭhame yadidaṃ uparīti yāni imāni upari .
Sīsapāvaneti sīsapārukkhe .
2. Khadirapattasuttavaṇṇanā
1102. Dutiye
P3.300 anabhisameccāti ñāṇena anabhisamāgantvā , appaṭivijjhitvāti attho .3. Daṇḍasuttavaṇṇanā
1103. Tatiye
M3.331 asmā lokā paraṃ lokan ti imamhā manussalokā paraṃ nirayampi , tiracchānayonimpi , pettivisayampi , manussalokampi , devalokampi , gacchanti , punappunaṃ vaṭṭasmiṃyeva nibbattantīti attho .5. Sattisatasuttavaṇṇanā
1105. Pañcame evañcetaṃ , bhikkhave , assāti , bhikkhave , evaṃ ce etaṃ bhaveyya , nirantaraṃ
V3.331 sattisatehi haññamānassa dukkhadomanassehi sahevesa saccābhisamayo bhaveyya ceti attho .9. Indakhīlasuttavaṇṇanā
1109. Navame mukhaṃ olokentīti ajjhāsayaṃ olokenti .
Ajjhāsayo idha mukhanti adhippeto .
10. Vādatthikasuttavaṇṇanā
1110. Dasame silāyūpoti silāthambho .
Soḷasakukkukoti soḷasahattho .
Soḷasakukkūtipi pāṭho .
Heṭṭhā nemaṅgamāti heṭṭhā āvāṭaṃ paviṭṭhā .
Aṭṭha kukku uparinemassāti aṭṭha hatthā āvāṭassa upari uggantvā ṭhitā bhaveyyuṃ .
Bhusāti balavatī .
Sesaṃ sabbattha uttānamevāti .
Sīsapāvanavaggo catuttho .
5. Papātavaggo
1. Lokacintāsuttavaṇṇanā
1111. Pañcamassa paṭhame sumāgadhāya pokkharaṇiyāti evaṃnāmikāya pokkharaṇiyā .
Lokacintaṃ cintentoti ,‘‘ kena nu kho candimasūriyā katā , kena mahāpathavī , kena mahāsamuddo , kena sattā uppāditā , kena pabbatā , kena ambatālanāḷikerādayo ’’ ti evarūpaṃ lokacintaṃ cintento nisīdi .
Vicetoti
V3.332P3.301M3.332 vigatacitto vikkhittacitto vā .Bhūtaṃyeva addasāti te kira asurā sambarimāyaṃ samparivattetvā yathā ne so puriso hatthiassādīsu āruhante ukkhipitvā , bhisamuḷālacchiddehi pavisante passati , evaṃ adhiṭṭhahiṃsu .
Taṃ sandhāya satthā ‘‘ bhūtaṃyeva addasā ’’ ti āha .
Devānaṃyeva mohayamānāti devānaṃ cittaṃ mohayantā .
Tasmāti yasmā lokacintaṃ cintento ummattakopi hoti , tasmā .
2-3.Papātasuttādivaṇṇanā
1112-13.
Dutiye paṭibhānakūṭoti eko mahanto pabbatasadiso mariyādapāsāṇo .
Tatiye aniṭṭharūpan ti aniṭṭhasabhāvaṃ .
4. Kūṭāgārasuttavaṇṇanā
1114. Catutthe heṭṭhimaṃ gharaṃ akaritvāti thambhabhittipādussāpanādinā gharassa heṭṭhimabhāgaṃ akatvā .
5. Vālasuttavaṇṇanā
1115. Pañcame santhāgāreti sippuggaṇhanasālāyaṃ .
Upāsanaṃ karonteti kaṇḍakhipanasippaṃ karonte .
Asanaṃ atipātenteti kaṇḍaṃ atikkamente .
Poṅkhānupoṅkhan ti ekaṃ kaṇḍaṃ khipitvā yathā assa sarassa poṅkhaṃ vijjhati , aparaṃ anupoṅkhaṃ nāma dutiyassa poṅkhaṃ , puna aparaṃ tassa poṅkhanti evaṃ atipātente addasa .
Yatra hi nāmāti ye nāma .
Durabhisambhavataran ti dukkarataraṃ .
Sattadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭiṃ paṭivijjheyyāti ekaṃ vālaṃ sattadhā bhinditvā , tassa ekaṃ bhedaṃ gahetvā , vātiṅgaṇamajjhe bandhitvā , aparaṃ bhedaṃ kaṇḍassa aggakoṭiyaṃ bandhitvā ,
P3.302 usabhamatte ṭhito kaṇḍabaddhāya koṭiyā taṃ vātiṅgaṇabaddhakoṭiṃ paṭivijjheyyāti attho .Tasmāti yasmā evaṃ duppaṭivijjhāni cattāri saccāni , tasmā .
7. Paṭhamachiggaḷayugasuttavaṇṇanā
1117. Sattame
V3.333M3.333 aññamaññakhādikāti aññamaññaṃ khādanaṃ .Dubbalakhādikāti balavantehi macchādīhi dubbalānaṃ macchādīnaṃ khādanaṃ .
8. Dutiyachiggaḷayugasuttavaṇṇanā
1118. Aṭṭhame mahāpathavīti cakkavāḷagabbhantarā mahāpathavī .
Adhiccamidaṃ , bhanteti idaṃ adhiccuppattikaṃ sace taṃ yugaṃ na pūti bhaveyya , samudde udakaṃ na susseyya , so ca kacchapo na mareyya , api nāma yadicchāvasena siyāti attho .
Evaṃ adhiccamidaṃ , bhikkhaveti ettha mahāsīvatthero cattāri yugāni dasseti – puratthimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ṭhitena purisena pakkhittayugassa hi chiggaḷena tassa andhakacchapassa gīvāya pavesanaṃ viya manussapaṭilābho adhiccapaṭilābhī .
Dakkhiṇacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ṭhitena pakkhittassa pana paribbhamantassa purimayugaṃ patvā chiggaḷena chiggaḷupari āruḷhassa chiggaḷena gīvappavesanaṃ viya tathāgatuppādo adhiccatarasambhavo .
Pacchimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ṭhitena pakkhittassa pana paribbhamantassa purimayugadvayaṃ patvā chiggaḷena chiggaḷupari āruḷhassa chiggaḷena gīvappavesanaṃ viya tathāgatappaveditassa dhammavinayassa dīpanaṃ adhiccatarasambhavaṃ .
Uttaracakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ṭhitena pakkhittassa pana paribbhamantassa purimayugattayaṃ patvā chiggaḷena chiggaḷupari āruḷhassa chiggaḷena gīvappavesanaṃ viya catusaccapaṭivedho ativiya adhiccatarasambhavo veditabbo .
Navamādīni abhisamayasaṃyutte vuttanayānevāti .
Papātavaggo pañcamo .
6. Abhisamayavaggavaṇṇanā
1121. Abhisamayavaggo
V3.334P3.303 nidānavagge abhisamayasaṃyutte vitthāritova .7. Paṭhamaāmakadhaññapeyyālavaggo
3. Paññāsuttavaṇṇanā
1133. Āmakadhaññapeyyāle
M3.334 ariyena paññācakkhunāti vipassanaṃ ādiṃ katvā lokiyalokuttarena ñāṇacakkhunā .4. Surāmerayasuttavaṇṇanā
1134. Surāmerayamajjappamādaṭṭhānā paṭiviratāti ettha surā nāma piṭṭhasurā , odanasurā , pūvasurā , kiṇṇapakkhittā , sambhārasaṃyuttāti pañcavidhā .
Merayaṃ nāma pupphāsavo , phalāsavoti , evaṃ vutto yo koci āsavo .
Majjan ti tadeva ubhayaṃ , yaṃ vā panaññampi surāsavavinimuttaṃ madanīyaṃ .
Yāya cetanāya taṃ pivanti , sā pamādassa kāraṇattā pamādaṭṭhānaṃ nāma , tato paṭiviratāti attho .
6-7.Matteyyasuttādivaṇṇanā
1136-37.
Matteyyāti mātuhitā , mātari sammāpaṭipannāti attho .
Petteyyā dīsu pituhitā petteyyā .
8-9.Sāmaññasuttādivaṇṇanā
1138-39.
Samaṇānaṃ
V3.335 hitā sāmaññā .Brāhmaṇānaṃ hitā brahmaññā .
Tesu tesu sammā paṭipannānaṃyevetaṃ adhivacanaṃ .
10. Pacāyikasuttavaṇṇanā
1140. Kule jeṭṭhāpacāyinoti kule jeṭṭhānaṃ apacāyino , nīcavuttinoti attho .
8. Dutiyaāmakadhaññapeyyālavaggo
8. Bījagāmasuttavaṇṇanā
1148. Bījagāmabhūtagāmasamārambhāti
M3.335 mūlabījaṃ , khandhabījaṃ , phaḷubījaṃ , aggabījaṃ , bījabījanti pañcavidhassa bījagāmassa ceva yassa kassaci nīlatiṇarukkhādikassa bhūtagāmassa ca samārambhā , chedanapacanādibhāvena vikopanā paṭiviratāti attho .9. Vikālabhojanasuttavaṇṇanā
1149. Vikālabhojanāti kālātikkantabhojanā , majjhanhikātikkamato paṭṭhāya yāvakālikaparibhogāti attho .
10. Gandhavilepanasuttavaṇṇanā
1150. Mālādīsu mālāti yaṃ kiñci pupphaṃ .
Gandhan ti yaṃ kiñci
P3.304 gandhajātaṃ .Vilepanan ti chavirāgakaraṇaṃ .
Tattha piḷandhantā dhārenti nāma , ūnaṭṭhānaṃ pūrentā maṇḍenti nāma , gandhavasena
V3.336 chavirāgavasena ca sādiyantā vibhūsenti nāma .Ṭhānaṃ vuccati kāraṇaṃ .
Tasmā yāya dussīlyacetanāya tāni mālādhāraṇādīni mahājano karoti , tato paṭiviratāti attho .
9. Tatiyaāmakadhaññapeyyālavaggo
1. Naccagītasuttavaṇṇanā
1151. Sāsanassa ananulomattā visūkaṃ paṭāṇībhūtaṃ dassananti visūkadassanaṃ .
Attanā naccananaccāpanādivasena naccā ca gītā ca vāditā ca antamaso mayūranaccādivasenāpi pavattānaṃ naccādīnaṃ visūkabhūtā dassanā cāti naccagītavāditavisūkadassanā .
Naccādīni hi attanā payojetuṃ vā parehi payojāpetuṃ vā payuttāni passituṃ vā neva bhikkhūnaṃ , na bhikkhunīnaṃ vaṭṭanti .
2. Uccāsayanasuttavaṇṇanā
1152. Uccāsayanaṃ
M3.336 vuccati pamāṇātikkantaṃ .Mahāsayanaṃ akappiyattharaṇaṃ , tato paṭiviratāti attho .
3. Jātarūpasuttavaṇṇanā
1153. Jātarūpan ti suvaṇṇaṃ .
Rajatan ti kahāpaṇo – lohamāsako , jatumāsako , dārumāsakoti ye vohāraṃ gacchanti , tassa ubhayassāpi paṭiggahaṇā paṭiviratā .
Neva naṃ uggaṇhanti na uggaṇhāpenti , na upanikkhittaṃ sādiyantīti attho .
4. Āmakadhaññasuttavaṇṇanā
1154. Āmakadhaññapaṭiggahaṇāti
V3.337 sāli-vīhi-yava-godhuma-kaṅgu-varaka-kudrūsakasaṅkhātassa sattavidhassāpi āmakadhaññassa paṭiggahaṇā .Na kevalañca etesaṃ paṭiggahaṇameva , āmasanampi bhikkhūnaṃ na vaṭṭatiyeva .
5. Āmakamaṃsasuttavaṇṇanā
1155. Āmakamaṃsapaṭiggahaṇāti ettha aññatra uddissa anuññātā āmakamaṃsamacchānaṃ paṭiggahaṇameva bhikkhūnaṃ na vaṭṭati , no āmasanaṃ .
6. Kumārikasuttavaṇṇanā
1156. Itthikumārikapaṭiggahaṇāti ettha itthīti purisantaragatā , itarā kumārikā nāma .
Tāsaṃ paṭiggahaṇampi āmasanampi akappiyameva .
7. Dāsidāsasuttavaṇṇanā
1157. Dāsidāsapaṭiggahaṇāti ettha dāsidāsavaseneva tesaṃ paṭiggahaṇaṃ na vaṭṭati ,‘‘ kappiyakārakaṃ dammi , ārāmikaṃ dammī ’’ ti evaṃ vutte pana vaṭṭati .
10. Catutthaāmakadhaññapeyyālavaggo
1. Khettavatthusuttavaṇṇanā
1161. Ajeḷakā dīsu
M3.337P3.305 khettavatthu pariyosānesu kappiyākappiyanayo vinayavasena upaparikkhitabboV3.338 .Tattha khettaṃ nāma yasmiṃ pubbaṇṇaṃ ruhati .
Vatthu nāma yasmiṃ aparaṇṇaṃ ruhati .
Yattha vā ubhayaṃ ruhati , taṃ khettaṃ .
Tadatthāya akatabhūmibhāgo vatthu .
Khettavatthusīsena cettha vāpitaḷākādīnipi saṅgahitāneva .
2-3.Kayavikkayasuttādivaṇṇanā
1162-63.
Kayavikkayāti kayā ca vikkayā ca .
Dūteyyaṃ vuccati dūtakammaṃ , gihīnaṃ paṇṇaṃ vā sāsanaṃ vā gahetvā tattha tattha gamanaṃ .
Pahiṇagamanaṃ vuccati gharā gharaṃ pesitassa khuddakagamanaṃ .
Anuyogo nāma tadubhayakaraṇaṃ .
Tasmā dūteyyapahiṇagamanānuyogāti evamettha attho veditabbo .
4. Tulākūṭasuttavaṇṇanā
1164. Tulākūṭādīsu kūṭan ti vañcanaṃ .
Tattha tulākūṭaṃ tāva rūpakūṭaṃ , aṅgakūṭaṃ , gahaṇakūṭaṃ , paṭicchannakūṭanti catubbidhaṃ hoti .
Tattha rūpakūṭaṃ nāma dve tulā samarūpā katvā gaṇhanto mahatiyā gaṇhāti , dadanto khuddikāya deti .
Aṅgakūṭaṃ nāma gaṇhanto pacchābhāge hatthena tulaṃ akkamati , dadanto pubbabhāge .
Gahaṇakūṭaṃ nāma gaṇhanto mūle rajjuṃ gaṇhāti , dadanto agge .
Paṭicchannakūṭaṃ nāma tulaṃ susiraṃ katvā anto ayacuṇṇaṃ pakkhipitvā gaṇhanto taṃ pacchābhāge karoti , dadanto aggabhāge .
Kaṃso vuccati suvaṇṇapāti , tāya vañcanaṃ kaṃsakūṭaṃ .
Kathaṃ ?
Ekaṃ suvaṇṇapātiṃ katvā aññā dve tisso lohapātiyo suvaṇṇavaṇṇā karonti .
Tato janapadaṃ gantvā , kiñcideva aḍḍhakulaṃ pavisitvā ,‘‘ suvaṇṇabhājanāni kiṇathā ’’ ti vatvā , agghe pucchite samagghataraṃ dātukāmā honti , tato tehi ‘‘ kathaṃ imesaṃ suvaṇṇabhāvo jānitabbo ’’ ti
M3.338 vutte ‘‘ vīmaṃsitvā gaṇhathā ’’ ti suvaṇṇapātiṃ pāsāṇe ghaṃsitvā sabbapātiyo datvā gacchanti .Mānakūṭaṃ hadayabheda-sikhābheda-rajjubhedavasena tividhaṃ hoti .
Tattha hadayabhedo sappitelādiminanakāle labbhati
P3.306 .Tāni hi gaṇhanto heṭṭhāchiddena mānena ‘‘ saṇikaṃ āsiñcā ’’ ti vatvā antobhājane
V3.339 bahuṃ paggharāpetvā gaṇhāti , dadanto chiddaṃ pidhāya sīghaṃ pūretvā deti .Sikhābhedo tilataṇḍulādiminanakāle labbhati .
Tāni hi gaṇhanto saṇikaṃ sikhaṃ ussāpetvā gaṇhāti , dadanto vegena sikhaṃ bhindanto deti .
Rajjubhedo khettavatthuminanakāle labbhati .
Lañjaṃ alabhantā hi khettaṃ amahantaṃ mahantaṃ katvā minanti .
5. Ukkoṭanasuttavaṇṇanā
1165. Ukkoṭanā dīsu ukkoṭanan ti sāmike assāmike kātuṃ lañjaggahaṇaṃ .
Vañcanan ti tehi tehi upāyehi paresaṃ vañcanaṃ .
Tatridamekaṃvatthu – eko kira luddako migañca migapotakañca gahetvā āgacchati .
Tameko dhutto ‘‘ kiṃ , bho , migo agghati , kiṃ migapotako ’’ ti ?
, Āha .
‘‘ Migo dve kahāpaṇe , migapotako ekan ’’ ti ca vutte kahāpaṇaṃ datvā , migapotakaṃ gahetvā thokaṃ gantvā nivatto ‘‘ na me , bho , migapotakena attho , migaṃ me dehī ’’ ti āha .
Tena hi dve kahāpaṇe dehīti .
Nanu , bho , mayā paṭhamaṃ eko kahāpaṇo dinnoti .
Āma dinnoti .
Imampi migapotakaṃ gaṇha , evaṃ so ca kahāpaṇo , ayañca kahāpaṇagghanako migapotakoti dve kahāpaṇā bhavissantīti .
So ‘‘ kāraṇaṃ vadatī ’’ ti sallakkhetvā migapotakaṃ gahetvā migaṃ adāsīti .
Nikatīti yogavasena vā māyāvasena vā apāmaṅgaṃ pāmaṅganti amaṇiṃ maṇinti , asuvaṇṇaṃ suvaṇṇanti katvā patirūpakena vañcanaṃ .
Sāciyogoti kuṭilayogo .
Etesaṃyeva ukkoṭanādīnametaṃ nāmaṃ .
Tasmā ukkoṭanasāciyogā vañcanasāciyogā nikatisāciyogāti evamettha attho daṭṭhabbo .
Keci aññaṃ dassetvā aññassa parivattanaṃ sāciyogoti vadanti .
Taṃ pana vañcaneneva saṅgahitaṃ .
6-11.Chedanasuttādivaṇṇanā
1166-71.
Chedanā dīsu
M3.339 chedanan ti hatthacchedanādi .Vadhoti maraṇaṃ .
Bandhoti rajjubandhanādīhi bandhanaṃ .
Viparāmosoti himaviparāmoso , gumbaviparāmosoti duvidho .
Yaṃ himapātasamaye himena paṭicchannā hutvā maggapaṭipannaṃ janaṃ musanti , ayaṃ himaviparāmoso .
Yaṃ gumbādipaṭicchannā musanti , ayaṃ gumbaviparāmoso .
Ālopo
V3.340P3.307 vuccati gāmanigamādīnaṃ vilopakaraṇaṃ .Sahasākāroti sāhasakiriyā , gehaṃ pavisitvā , manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā , icchitabhaṇḍaggahaṇaṃ .
Evametasmā chedanavadhabandhanaviparāmosaālopasahasākārā paṭiviratā .
Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti .
Āmakadhaññapeyyālavaṇṇanā niṭṭhitā .
Iti sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya
Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
Nigamanakathā
Ettāvatā
M3.340 hi –‘‘ Bahukārassa
P3.308 yatīnaṃ vipassanācāranipuṇabuddhīnaṃ ,Saṃyuttavaranikāyassa atthasaṃvaṇṇanaṃ kātuṃ .
‘‘ Saddhammassa ciraṭṭhitimāsisamānena yā mayā ;
Nipuṇā aṭṭhakathā āraddhā sāratthapakāsinī nāma .
‘‘ Sā hi mahāaṭṭhakathāya sāramādāya niṭṭhitā esā ;
Aṭṭhasattatimattāya pāḷiyā bhāṇavārehi .
‘‘ Ekūnasaṭṭhimatto visuddhimaggopi bhāṇavārehi ;
Atthappakāsanatthāya āgamānaṃ kato yasmā .
‘‘ Tasmā tena sahāyaṃ aṭṭhakathā bhāṇavāragaṇanāya ;
Thokena aparipūraṃ sattatiṃsasataṃ hoti .
‘‘ Sattatiṃsādhikasata-parimāṇaṃ bhāṇavārato evaṃ ;
Samayaṃ pakāsayantiṃ mahāvihārādhivāsīnaṃ .
‘‘ Mūlaṭṭhakathāya
V3.341 sāramādāya mayā imaṃ karontena ;Yaṃ puññamupacitaṃ tena hotu sabbo sukhī loko .
‘‘ Etissā karaṇatthaṃ therena bhadantajotipālena ;
Sucisīlena subhāsitassa pakāsayantañāṇena .
‘‘ Sāsanavibhūtikāmena yācamānena maṃ subhaguṇena ;
Yaṃ samadhigataṃ puññaṃ tenāpi jano sukhī bhavatū ’’ ti .
Paramavisuddhasaddhābuddhivīriyappaṭimaṇḍitena sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamayasamayantaragahanajjhogāhaṇasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattippabhede sāṭṭhakathe satthusāsane appaṭihatañāṇappabhāvena mahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā pabhinnapaṭisambhidāparivāre chaḷabhiññādippabhedaguṇappaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme
M3.341 suppatiṭṭhitabuddhīnaṃ theravaṃsappadīpānaṃ therānaṃ mahāvihāravāsīnaṃP3.309 vaṃsālaṅkārabhūtena vipulavisuddhabuddhinā buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena katā ayaṃ sāratthappakāsinī nāma saṃyuttanikāyaṭṭhakathā .‘‘ Tāva tiṭṭhatu lokasmiṃ , lokanittharaṇesinaṃ ;
Dassentī kulaputtānaṃ , nayaṃ sīlavisuddhiyā .
‘‘ Yāva buddhoti nāmampi , suddhacittassa tādino ;
Lokamhi lokajeṭṭhassa , pavattati mahesino ’’ ti .
Sāratthappakāsinī nāma
Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathā sabbākārena niṭṭhitā .