Issues
Select Version
Mahāvagga-aṭṭhakathā
Mahāvagga-aṭṭhakathā

4. Indriyasaṃyuttaṃ

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

4. Indriyasaṃyuttaṃ

1. Suddhikavaggo

1. Suddhikasuttavaṇṇanā

471. IndriyasaṃyuttassaV3.260M3.264P3.232 paṭhame saddhindriyaṃ satindriyaṃ paññindriyan ti imāni tīṇi catubhūmakakusalavipākesu ceva kiriyāsu ca labbhanti .
Vīriyindriyasamādhindriyāni catubhūmakakusale akusale vipāke kiriyāyāti sabbattha labbhanti .
Iti idaṃ suttaṃ catubhūmakasabbasaṅgāhakadhammaparicchedavasena vuttanti veditabbaṃ .

7. Dutiyasamaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā

477. Sattame saddhindriyaṃ nappajānantīti dukkhasaccavasena na pajānanti .
Saddhindriyasamudayaṃ nappajānantīti samudayasaccavasena na pajānanti .
Evaṃ nirodhaṃ nirodhasaccavasena , paṭipadaṃ maggasaccavasenāti .
Sesesupi eseva nayo .
Sukkapakkhe pana adhimokkhavasena āvajjanasamudayā saddhindriyasamudayo hoti , paggahavasena āvajjanasamudayā vīriyindriyasamudayo , upaṭṭhānavasena āvajjanasamudayā satindriyasamudayo , avikkhepavasena āvajjanasamudayā samādhindriyasamudayo , dassanavasena āvajjanasamudayā paññindriyasamudayo hoti .
Tathā chandavasena āvajjanasamudayā saddhindriyasamudayo hoti , chandavasena āvajjanasamudayā vīriyasatisamādhipaññindriyasamudayo hoti .
Manasikāravasena āvajjanasamudayā saddhindriyasamudayo hoti .
Manasikāravasena āvajjanasamudayā vīriyasatisamādhipaññindriyasamudayoV3.261 hotīti evampi attho veditabbo .
Imesu paṭipāṭiyā chasu suttesu catusaccameva kathitaṃ .

8. Daṭṭhabbasuttavaṇṇanā

478. AṭṭhameP3.233 kattha ca , bhikkhave , saddhindriyaṃ daṭṭhabbaṃ , catūsu sotāpattiyaṅgesūtiādi imesaṃ indriyānaṃ savisaye jeṭṭhakabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ .
Yathā hi cattāro seṭṭhiputtā rājāti rājapañcamesu sahāyesu ‘‘ nakkhattaṃM3.265 kīḷissāmā ’’ ti vīthiṃ otiṇṇesu ekassa seṭṭhiputtassa gehaṃ gatakāle itare cattāro tuṇhī nisīdanti , gehasāmikova –
‘‘ imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha , gandhamālālaṅkārādīni dethā ’’ ti gehe vicāreti .
Dutiyassa , tatiyassa , catutthassa gehaṃ gatakāle itare cattāro tuṇhī nisīdanti , gehasāmikova –
‘‘ imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha , gandhamālālaṅkārādīni dethā ’’ ti gehe vicāreti .
Atha sabbapacchā rañño gehaṃ gatakāle kiñcāpi rājā sabbattha issaro , imasmiṃ pana kāle attano geheyeva –
‘‘ imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha , gandhamālālaṅkārādīni dethā ’’ ti gehe vicāreti .
Evameva saddhāpañcamakesu indriyesu tesu sahāyesu ekato vīthiṃ otarantesu viya ekārammaṇe uppajjamānesupi yathā paṭhamassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti , gehasāmikova vicāreti , evaṃ sotāpattiyaṅgāni patvā adhimokkhalakkhaṇaṃ saddhindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ , sesāni tadanvayāni honti .
Yathā dutiyassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti , gehasāmikova vicāreti , evaṃ sammappadhānāni patvā paggahalakkhaṇaṃ vīriyindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ , sesāni tadanvayāni honti .
Yathā tatiyassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti , gehasāmikova vicāreti , evaṃ satipaṭṭhānāni patvā upaṭṭhānalakkhaṇaṃ satindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ , sesāni tadanvayāni honti .
Yathā catutthassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti , gehasāmikova vicāreti , evaṃ jhānavimokkhe patvā avikkhepalakkhaṇaṃ samādhindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ , sesāni tadanvayāni honti .
Sabbapacchā rañño gehaṃ gatakāle pana yathā itare cattāro tuṇhī nisīdanti , rājāva gehe vicāreti , evameva ariyasaccāni patvā pajānanalakkhaṇaṃ paññindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ , sesāni tadanvayāni hontīti .

9-10.
Paṭhamavibhaṅgasuttādivaṇṇanā

479-480.
NavameV3.262P3.234 satinepakkenāti ettha nipakassa bhāvo nepakkaṃ , paññāyetaṃ nāmaṃ .
Kasmā pana satibhājane paññā vuttāti ?
Satiyā balavabhāvadassanatthaṃ .
Balavasati hi idha adhippetā .
Sā ca paññāsampayuttāva balavatī hoti , na vippayuttāti paññāsampayuttasatiṃ dassentoM3.266 evamāha .
Cirakatan ti cirakālaṃ kataṃ dānaṃ vā sīlaṃ vā uposathakammaṃ vā .
Cirabhāsitan ti ‘‘ asukasmiṃ ṭhāne asukaṃ nāma bhāsitan ’’ ti evaṃ cirakāle bhāsitaṃ .
Vossaggārammaṇaṃ katvāti nibbānārammaṇaṃ katvā .
Udayatthagāminiyāti udayañca atthañca gacchantiyā , udayabbayapariggahikāyāti attho .
Imasmiṃ sutte saddhāsatipaññindriyāni pubbabhāgāni , vīriyindriyaṃ missakaṃ , samādhindriyaṃ nibbattitalokuttarameva kathitaṃ .
Dasamepi ayameva dhammaparicchedoti .
Suddhikavaggo paṭhamo .

2. Mudutaravaggo

1. Paṭilābhasuttavaṇṇanā

481. Dutiyavaggassa paṭhame sammappadhāne ārabbhāti sammappadhāne paṭicca , sammappadhāne bhāventoti attho .
Satindriye pi eseva nayo .

2. Paṭhamasaṃkhittasuttavaṇṇanā

482. Dutiye tatoti vipassanāmaggaphalavasena nissakkaṃ veditabbaṃ .
Samattā ni hi paripuṇṇāni pañcindriyāni arahattamaggassa vipassanindriyāni nāma honti .
Tato mudutarehīti tehi arahattamaggassa vipassanindriyehi mudutarāni anāgāmimaggassa vipassanindriyāni nāma honti , tato mudutarāni sakadāgāmimaggassa , tato mudutarāni sotāpattimaggassa vipassanindriyāniV3.263 nāma honti , tato mudutarāni dhammānusārimaggassa , tato mudutarāni saddhānusārimaggassa vipassanindriyāni nāma honti .
TathāP3.235 samattāni paripuṇṇāni pañcindriyāni arahattamaggindriyāni nāma honti , tato mudutarāni anāgāmimaggindriyāni nāma honti , tato mudutarāni sakadāgāmimaggindriyāni nāma honti , tato mudutarāni sotāpattimaggindriyāni nāma honti , tato mudutarāni dhammānusārimaggindriyāni , tato mudutarāni saddhānusārimaggindriyāni nāma honti .
SamattāniM3.267 paripuṇṇāni pañcindriyāni arahattaphalindriyāni nāma honti , tato mudutarāni anāgāmiphalindriyāni , tato mudutarāni sakadāgāmiphalindriyāni , tato mudutarāni sotāpattiphalindriyāni nāma honti .
Dhammānusārisaddhānusārino pana dvepi sotāpattimaggaṭṭhapuggalā , maggaṭṭhapuggalavasena nesaṃ nānattaṃ jātanti āgamanenapi maggenapi .
Saddhānusārī puggalo hi uddisāpento paripucchanto anupubbena maggaṃ pāpuṇāti , dhammānusārī ekena vā dvīhi vā savanehi .
Evaṃ tāva nesaṃ āgamanena nānattaṃ veditabbaṃ .
Dhammānusārissa pana maggo tikkho hoti , sūraṃ ñāṇaṃ vahati , asaṅkhārena appayogena kilese chindati kadalikkhandhaṃ viya tikhiṇā asidhārā .
Saddhānusārissa na tassa viya maggo tikkho hoti , na sūraṃ ñāṇaṃ vahati , sasaṅkhārena sappayogena kilese chindati kadalikkhandhaṃ viya atikhiṇā asidhārā .
Kilesakkhaye pana tesaṃ nānattaṃ natthi .
Avasesā ca kilesā khīyanti .

3. Dutiyasaṃkhittasuttavaṇṇanā

483. Tatiye tatoti phalavasena nissakkaṃ veditabbaṃ .
Samattāni hi paripuṇṇāni pañcindriyāni arahattaphalindriyāni nāma honti , arahattaphalena samannāgato puggalo arahā nāma hoti .
Arahattaphalato mudutarāni anāgāmiphalindriyāni nāma honti , tato mudutarāni sakadāgāmiphalindriyāni , tato mudutarāni sotāpattiphalindriyāni , sotāpattiphalena samannāgatoV3.264 puggalo sotāpanno nāma hoti .
Indriyavemattatā phalavemattatā hotīti indriyanānattena phalanānattaṃ , phalanānattena puggalanānattanti .

4. Tatiyasaṃkhittasuttavaṇṇanā

484. Catutthe paripūraṃ paripūrakārī ārādhetīti paripūraṃ arahattamaggaṃ karonto arahattaphalaṃ ārādheti .
Padesaṃ padesakārītiP3.236 avasese tayo padesamagge karonto padesaṃ phalattayamattameva ārādheti .
Iti imesu catūsupi suttesu missakāneva indriyāni kathitāni .

5-7.
Paṭhamavitthārasuttādivaṇṇanā

485-487.
PañcameM3.268 tato mudutarehīti vipassanāvasena nissakkaṃ veditabbaṃ .
Paripuṇṇāni hi pañcindriyāni arahattamaggassa vipassanindriyāni honti , tato mudutarāni antarāparinibbāyissa vipassanindriyāni , tato mudutarāni upahaccaparinibbāyissa , tato mudutarāni asaṅkhāraparinibbāyissa , tato mudutarāni sasaṅkhāraparinibbāyissa , tato mudutarāni uddhaṃsotaakaniṭṭhagāmissa vipassanindriyāni nāma honti .
Imasmiṃ pana ṭhāne arahattamaggeyeva ṭhatvā pañca nissakkāni nīharitabbāni .
Arahattamaggassa hi vipassanindriyehi mudutarāni paṭhamaantarāparinibbāyissa vipassanindriyāni , tato mudutarāni dutiyaantarāparinibbāyissa , tato mudutarāni tatiyaantarāparinibbāyissa , tato mudutarāni upahaccaparinibbāyissa , tato mudutarāni uddhaṃsotaakaniṭṭhagāmissa vipassanindriyāni .
Asaṅkhāraparinibbāyissa sasaṅkhāraparinibbāyinopi eteva pañca janā .
Idāni tīṇi nissakkāni .
Sakadāgāmimaggassa hi indriyehi mudutarāni sotāpattimaggindriyāni , sotāpattimaggeyeva indriyehi mudutarāni dhammānusārimaggindriyāni .
Tehipi mudutarāni saddhānusārimaggindriyāni .
Chaṭṭhasattamāni vuttanayāneva .
Imesu pana tīsupi suttesu pubbabhāgavipassanindriyāneva kathitāni .

8. Paṭipannasuttavaṇṇanā

488. AṭṭhameV3.265 tato mudutarehīti maggaphalavasena nissakkaṃ veditabbaṃ .
Taṃ pāḷiyaṃ vuttameva .
BāhirotiP3.237 imehi aṭṭhahi puggalehi bahibhūto .
Puthujjanapakkhe ṭhitoti puthujjanakoṭṭhāse ṭhito .
Imasmiṃ sutte lokuttarāneva indriyāni kathitāni .

9-10.
Sampannasuttādivaṇṇanā

489-490.
NavameM3.269 indriyasampannoti paripuṇṇindriyo .
Dasamaṃ uttānameva .
Imasmiṃ suttadvaye missakāni indriyāni kathitānīti .
Mudutaravaggo dutiyo .

3. Chaḷindriyavaggo

2. Jīvitindriyasuttavaṇṇanā

492. Tatiyavaggassa dutiye itthindriyan tiādīsu itthibhāve indaṭṭhaṃ karotīti itthindriyaṃ .
Purisabhāve indaṭṭhaṃ karotīti purisindriyaṃ .
Jīvite indaṭṭhaṃ karotīti jīvitindriyaṃ .
Atthuppattikaṃ kiretaṃ suttaṃ .
Saṅghamajjhasmiñhi ‘‘ kati nu kho vaṭṭindriyānī ’’ ti kathā udapādi , atha bhagavā vaṭṭindriyāni dassento tīṇimāni bhikkhavetiādimāha .

3. Aññindriyasuttavaṇṇanā

493. Tatiye anaññātaññassāmītindriyan ti ‘‘ anamatagge saṃsāre ajānitapubbaṃ dhammaṃ jānissāmī ’’ ti paṭipannassa sotāpattimaggakkhaṇe uppannaṃ indriyaṃ .
Aññindriyan ti tesaṃyeva ñātadhammānaṃ ājānanākārena sotāpattiphalādīsu chasu ṭhānesu uppannaṃ indriyaṃ .
Aññātāvindriyan tiV3.266 aññātāvīsu arahattaphaladhammesu uppannaṃ indriyaṃ .
Tattha tattha tena tenākārena uppannassa ñāṇassevetaṃ adhivacanaṃ .
Idampi suttaṃ atthuppattikameva .
Saṅghamajjhasmiñhi ‘‘ kati nu kho lokuttarindriyānī ’’ ti kathā udapādi , atha bhagavā tāni dassento tīṇimāni , bhikkhave , indriyānītiādimāha .

4. Ekabījīsuttavaṇṇanā

494. Catutthe tato mudutarehīti vipassanato nissakkaṃ veditabbaṃ .
Samattāni hi pañcindriyāni arahattamaggassa vipassanindriyāni nāma honti , tato mudutarāniM3.270 antarāparinibbāyissaP3.238 vipassanindriyāni , tato mudutarāni upahaccaparinibbāyissa , tato mudutarāni asaṅkhāraparinibbāyissa , tato mudutarāni sasaṅkhāraparinibbāyissa , tato mudutarāni uddhaṃsotaakaniṭṭhagāmissa vipassanindriyāni nāma .
Idhāpi purimanayeneva arahattamagge ṭhatvā pañca nissakkāni nīharitabbāni .
Yathā pana purimanaye sakadāgāmimagge ṭhatvā tīṇi nissakkāni , evamidha pañca nīharitabbāni .
Sakadāgāmimaggassa hi vipassanindriyehi mudutarāni sotāpattimaggassa vipassanindriyāni , sotāpattimaggassa ca tehi vipassanindriyehi mudutarāni ekabījiādīnaṃ maggassa vipassanindriyāni .
Ettha ca ekabījītiādīsu yo sotāpanno hutvā ekameva attabhāvaṃ janetvā arahattaṃ pāpuṇāti , ayaṃ ekabījī nāma .
Yathāha ‘‘ katamo ca puggalo ekabījī , idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo , so ekaññeva mānusakaṃ bhavaṃ sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti .
Ayaṃ vuccati puggalo ekabījī ’’ ti ( pu . pa .33).
Yo pana dve tayo bhave saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti , ayaṃ kolaṃkolo nāma .
Yathāha ‘‘ katamo ca puggalo kolaṃkolo .
Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo , so dve vā tīṇi vā kulāniV3.267 sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti .
Ayaṃ vuccati puggalo kolaṃkolo ’’ ti ( pu . pa .32).
Tattha kulānīti bhavā veditabbā .
‘‘ Dve vā tīṇi vā ’’ ti idaṃ desanāmattameva , yāva chaṭṭhabhavā saṃsaranto pana kolaṃkolova hoti .
Yassa sattakkhattuṃ paramā upapatti , aṭṭhamaṃ bhavaṃ nādiyati , ayaṃ sattakkhattuparamo nāma .
Yathāha ‘‘ katamo ca puggalo sattakkhattuparamo .
Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo , so sattakkhattuṃ deve ca manusse ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti , ayaṃ vuccati puggalo sattakkhattuparamo ’’ ti ( pu . pa .31).
BhagavatāM3.271 gahitanāmavaseneva cetāni tesaṃ nāmāni .
‘‘ Ettakañhi ṭhānaṃ gato ekabījī nāma hoti , ettakaṃ kolaṃkolo , ettakaṃ sattakkhattuparamo ’’ ti bhagavatā etesaṃ nāmaṃ gahitaṃ .
Niyamato pana ‘‘ ayaṃ ekabījī , ayaṃ kolaṃkolo , ayaṃ sattakkhattuparamo ’’ ti natthi .
Ko pana nesaṃ etaṃ pabhedaṃ niyametīti ?
Keci pana therā ‘‘ pubbahetu niyametī ’’ ti vadanti , keci ‘‘ paṭhamamaggo ’’, keci ‘‘ uparima tayo maggā ’’, keci ‘‘ tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā ’’ ti .
Tattha ‘‘ pubbahetu niyametī ’’ ti vāde paṭhamamaggassa upanissayoP3.239 kato nāma hoti , upari tayo maggā anupanissayā uppannāti vacanaṃ āpajjati .
‘‘ Paṭhamamaggo niyametī ’’ ti vāde upari tiṇṇaṃ maggānaṃ niratthakatā āpajjati .
‘‘ Upari tayo maggā niyamentī ’’ ti vāde paṭhamamagge anuppanneva upari tayo maggā uppannāti āpajjati .
‘‘ Tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā niyametī ’’ ti vādo pana yujjati .
Sace hi upari tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā balavatī hoti , ekabījī nāma hoti , tato mandatarāya kolaṃkolo , tato mandatarāya sattakkhattuparamoti .
Ekacco hi sotāpanno vaṭṭajjhāsayo hoti vaṭṭābhirato punappunaṃ vaṭṭasmiṃyeva vicarati sandissati .
Anāthapiṇḍiko seṭṭhi , visākhā upāsikā , cūḷarathamahārathā devaputtā , anekavaṇṇo devaputto , sakko devarājā , nāgadatto devaputtoti ime hi ettakā janā vaṭṭajjhāsayā vaṭṭābhiratā ādito paṭṭhāya cha devaloke sodhetvā akaniṭṭhe ṭhatvā parinibbāyissantiV3.268 , ime idha na gahitā .
Na kevalañcime , yopi manussesuyeva sattakkhattuṃ saṃsaritvā arahattaṃ pāpuṇāti , yopi devaloke nibbatto devesuyeva sattakkhattuṃ aparāparaṃ saṃsaritvā arahattaṃ pāpuṇāti , imepi idha na gahitā .
Kālena deve , kālena manusse saṃsaritvā pana arahattaṃ pāpuṇantova idha gahito .
Tasmā sattakkhattuparamoti idaṃ idhaṭṭhakavokiṇṇasukkhavipassakassa nāmaṃ kathitanti veditabbaṃ .
Dhammānusārī saddhānusārīti ettha pana imasmiṃ sāsane lokuttaradhammaṃ nibbattentassa dve dhurāni , dve sīsāni , dve abhinivesā – saddhādhuraṃ , paññādhuraṃM3.272 , saddhāsīsaṃ , paññāsīsaṃ , saddhābhiniveso , paññābhinivesoti .
Tattha yo bhikkhu ‘‘ sace saddhāya sakkā nibbattetuṃ , nibbattessāmi lokuttaramaggan ’’ ti saddhaṃ dhuraṃ katvā sotāpattimaggaṃ nibbatteti , so maggakkhaṇe saddhānusārī nāma hoti .
Phalakkhaṇe pana saddhāvimutto nāma hutvā ekabījī kolaṃkolo sattakkhattuparamoti tividho hoti .
TatthaP3.240 ekeko dukkhāpaṭipadādivasena catubbidhabhāvaṃ āpajjatīti saddhādhurena dvādasa janā honti .
Yo pana ‘‘ sace paññāya sakkā nibbattetuṃ , nibbattessāmi lokuttaramaggan ’’ ti paññaṃ dhuraṃ katvā sotāpattimaggaṃ nibbatteti , so maggakkhaṇe dhammānusārī nāma hoti .
Phalakkhaṇe pana paññāvimutto nāma hutvā ekabījiādibhedena dvādasabhedova hoti .
Evaṃ dve maggaṭṭhā phalakkhaṇe catuvīsati sotāpannā hontīti .
Tipiṭakatissatthero kira ‘‘ tīṇi piṭakāni sodhessāmī ’’ ti paratīraṃ gato .
Taṃ eko kuṭumbiko catūhi paccayehi upaṭṭhāsi , thero āgamanakāle ‘‘ gacchāmi upāsakā ’’ ti āha .
‘‘ Kahaṃ bhante ’’ ti ?
‘‘ Amhākaṃ ācariyupajjhāyānaṃ santikan ’’ ti .
‘‘ Na sakkā , bhante , mayā gantuṃ , bhaddantaṃ pana nissāya mayā sāsanassa guṇo ñāto , tumhākaṃ parammukhā kīdisaṃ bhikkhuṃ upasaṅkamāmī ’’ ti ?
Atha naṃ thero āha –
‘‘ yo bhikkhu catuvīsati sotāpanne dvādasa sakadāgāmī aṭṭhacattālīsa anāgāmī dvādasa arahante dassetvā dhammakathaṃ kathetuṃ sakkoti , evarūpaṃ bhikkhuṃ upaṭṭhātuṃ vaṭṭatī ’’ ti .
Imasmiṃ sutte vipassanā kathitāti .

5-10.
Suddhakasuttādivaṇṇanā

495-500.
PañcameV3.269 cakkhu ca taṃ cakkhudvāre nibbattānaṃ dhammānaṃ ādhipateyyasaṅkhātena indaṭṭhena indriyañcāti cakkhundriyaṃ .
Sotindriyā dīsupi eseva nayo .
Sesaṃ sabbattha uttānameva .
Imasmiṃ vagge paṭhamasuttañceva chaṭṭhādīni ca pañcāti cha suttāni catusaccavasena kathitānīti .
Chaḷindriyavaggo tatiyo .

4. Sukhindriyavaggo

1-5.
Suddhikasuttādivaṇṇanā

501-505.
CatutthavaggassaM3.273 paṭhame sukhañca taṃ sahajātānaṃ ādhipateyyasaṅkhātena indaṭṭhena indriyañcāti sukhindriyaṃ .
Dukkhindriyā dīsupi eseva nayo .
EtthaP3.241 ca sukhindriyadukkhindriyadomanassindriyāni kāmāvacarāneva , somanassindriyaṃ ṭhapetvā arūpāvacaraṃ sesaṃ tebhūmakaṃ , upekkhindriyaṃ catubhūmakaṃ .
Dutiyādīni cattāri catusaccavaseneva kathitāni .

6. Paṭhamavibhaṅgasuttavaṇṇanā

506. Chaṭṭhe kāyikan ti kāyapasādavatthukaṃ .
Sukhan ti ayamassa sarūpaniddeso .
Sātan ti tasseva vevacanaṃ , madhuranti vuttaṃ hoti .
Kāyasamphassajan ti kāyasamphassato jātaṃ .
Sukhaṃ sātan ti vuttanayameva .
Vedayitan ti ayamassa sabbavedanāsādhāraṇo aññadhammavisiṭṭho sabhāvaniddeso .
Iminā nayena sesesupi attho veditabbo .
Kāyikaṃ vā cetasikaṃ vāti ettha pana cakkhādayo cattāro pasādakāye vatthuṃ katvā uppattivasena kāyikanti vuttaṃ .
Kāyapasādavatthukaṃ pana adukkhamasukhaṃ nāma natthi .

9. Kaṭṭhopamasuttavaṇṇanā

509. NavameV3.270 dvinnaṃ kaṭṭhānan ti dvinnaṃ araṇīnaṃ .
Saṅghaṭṭanasamodhānāti saṅghaṭṭanena ceva samodhānena ca .
Usmāti usumākāro .
Tejoti aggidhūmo .
Ettha ca adharāraṇī viya vatthārammaṇaṃ , uttarāraṇī viya phasso , saṅghaṭṭo viya phassasaṅghaṭṭanaṃ , aggi viya vedanā daṭṭhabbā .
Vatthārammaṇaṃ vā uttarāraṇī viya , phasso adharāraṇī viya daṭṭhabbo .

10. Uppaṭipāṭikasuttavaṇṇanā

510. Dasamaṃ yathādhammarasena paṭipāṭiyā vuttampi imasmiṃ indriyavibhaṅge sesasuttāni viya adesitattā uppaṭipāṭikasuttaṃ nāmāti veditabbaṃ .
Tattha nimittan tiādīni sabbāni paccayavevacanāneva .
Dukkhindriyañca pajānātīti dukkhasaccavaseneva pajānāti .
Dukkhindriyasamudayan ti kaṇṭakena vā viddhassa maṅkulenaM3.274 vā daṭṭhassa paccattharaṇe vā valiyā phuṭṭhassaP3.242 dukkhasahagataṃ kāyaviññāṇaṃ uppajjati , taṃ etassa samudayoti pajānāti .
Parato domanassindriyasamudayan tiādīsupi tesaṃ tesaṃ kāraṇavaseneva samudayo veditabbo .
Pattacīvarādīnaṃ vā hi saṅkhārānaṃ saddhivihārikādīnaṃ vā sattānaṃ vināsena domanassindriyaṃ uppajjatīti tesaṃ vināsaṃ tassa samudayoti pajānāti .
Subhojanaṃ bhuñjitvā varasayane nipannassa hatthapādasambāhanatālavaṇṭavātādisamphassena sukhindriyaṃ uppajjati , taṃ phassaṃ tassa samudayoti pajānāti .
Vuttappakārānaṃ pana sattasaṅkhārānaṃ manāpānaṃ paṭilābhavasena somanassindriyaṃ uppajjati , taṃ paṭilābhaṃ tassa samudayoti pajānāti .
Majjhattākārena pana upekkhindriyaṃ uppajjati , taṃ sattasaṅkhāresu majjhattākāraṃ tassa samudayoti pajānāti .
Kattha cuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati , idha , bhikkhave , bhikkhu vivicceva kāmehītiādīsu pana ayaṃ ekatova vinicchayakathā – dukkhindriyañhi paṭhamajjhānassa upacārakkhaṇeyeva nirujjhati pahīnaṃ hoti , domanassādīni dutiyajjhānādīnaṃ .
Evaṃ santepi tesaṃ atisayanirodhattā ayaṃ jhānesuyeva nirodho vutto .
Atisayanirodho hi tesaṃ paṭhamajjhānādīsu , na nirodhoyeva , nirodhoyeva pana upacārakkhaṇe , nātisayanirodho .
Tathā hi nānāvajjaneV3.271 paṭhamajjhānupacāre niruddhassāpi dukkhindriyassa ḍaṃsamakasādisamphassena vā visamāsanupatāpena vā siyā uppatti , na tveva antoappanāyaṃ .
Upacāre vā niruddhampetaṃ na suṭṭhu niruddhaṃ hoti paṭipakkhena avihatattā .
Antoappanāyaṃ pana pītipharaṇena sabbo kāyo sukhokkanto hoti , sukhokkantakāyassa ca suṭṭhu niruddhaṃ hoti dukkhindriyaṃ paṭipakkhenaP3.243 vihatattā .
Nānāvajjaneyeva ca dutiyajjhānupacāre pahīnassa domanassindriyassa yasmā etaṃ vitakkavicārapaccayepi kāyakilamathe cittupaghāte ca sati uppajjati , vitakkavicārābhāve neva uppajjati .
Yattha pana uppajjati , tattha vitakkavicārabhāve , appahīnā eva ca dutiyajjhānupacāre vitakkavicārāti tatthassa siyā uppatti .
Na tveva dutiyajjhāne pahīnapaccayattā .
Tathā tatiyajjhānupacāre pahīnassāpi sukhindriyassa pītisamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭṭhakāyassa siyā uppatti , na tveva tatiyajjhāne .
Tatiyajjhāne hi sukhassa paccayabhūtāM3.275 pīti sabbaso niruddhā .
Tathā catutthajjhānupacāre pahīnassāpi somanassindriyassa āsannattā appanāppattāya upekkhāya abhāvena sammā anatikkantattā ca siyā uppatti , na tveva catutthajjhāne .
Tasmā ‘‘ ettha cuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī ’’ ti tattha tattha aparisesaggahaṇaṃ kataṃ .
Yaṃ panettha tadatthāya cittaṃ upasaṃharatīti vuttaṃ , tattha alābhī samāno uppādanatthāya cittaṃ upasaṃharati , lābhī samāno samāpajjanatthāyāti evamattho veditabbo .
Imesu dvīsupi suttesu sammasanavārova kathitoti .
Sukhindriyavaggo catuttho .

5. Jarāvaggo

1. Jarādhammasuttavaṇṇanā

511. Pañcamavaggassa paṭhame pacchātapeti pāsādacchāyāya puratthimadisaṃ paṭicchannattā pāsādassa pacchimadisābhāge ātapo hoti , tasmiṃ ṭhāne paññattavarabuddhāsane nisinnoti atthoV3.272 .
Piṭṭhiṃ otāpayamānoti yasmā sammāsambuddhassapi upādinnakasarīre uṇhakāle uṇhaṃ hoti , sītakāle sītaṃ , ayañca himapātasītasamayo .
Tasmā mahācīvaraṃ otāretvā sūriyarasmīhi piṭṭhiṃ otāpayamāno nisīdi .
Kiṃ pana buddharasmiyo madditvā sūriyarasmi anto pavisituṃ sakkotīti ?
Na sakkoti .
Evaṃ sante kiṃ tāpetīti ?
Rasmitejaṃ .
Yatheva hi ṭhitamajjhanhike parimaṇḍalāyaP3.244 chāyāya rukkhamūle nisinnassa kiñcāpi sūriyarasmiyo sarīraṃ na phusanti , sabbadisāsu pana tejo pharati , aggijālāhi parikkhitto viya hoti , evaṃ sūriyarasmīsu buddharasmiyo madditvā anto pavisituṃ asakkuṇantīsupi satthā tejaṃ tāpento nisinnoti veditabbo .
Anomajjantoti piṭṭhiparikammakaraṇavasena anumajjanto .
Acchariyaṃ bhanteti thero bhagavato piṭṭhito mahācīvaraṃ otāretvā nisinnassa dvinnaṃM3.276 aṃsakūṭānaṃ antare suvaṇṇāvaṭṭaṃ viya kesaggappamāṇaṃ valiyāvaṭṭaṃ disvā –
‘‘ evarūpepi nāma sarīre jarā paññāyatī ’’ ti sañjātasaṃvego jaraṃ garahanto evamāha .
Garahanacchariyaṃ nāma kiretaṃ .
Na cevaṃ dāni , bhante , bhagavato tāva parisuddhoti yathā pakatiyā chavivaṇṇo parisuddho , na evametarahīti dīpento evamāha .
Tathāgatassa hi daharakāle saṅkusatasamabbhāhataṃ usabhacammaṃ viya vihatavaliko kāyo hoti , tasmiṃ ṭhapito hattho bhassateva , na santiṭṭhati , telapuñchanākārappatto viya hoti .
Mahallakakāle pana sirājālā milāyanti , sandhipabbāni sithilāni honti , maṃsaṃ aṭṭhito muccitvā sithilabhāvaṃ āpajjitvā tattha tattha olambati .
Buddhānaṃ pana evarūpaṃ na hoti .
Aññesaṃ apākaṭaṃ , santikāvacarattā ānandattherasseva pākaṭaṃ hoti , tasmā evamāha .
Sithilāni ca gattānīti aññesaṃ mukhe aṃsakūṭantarehi tesu tesu ṭhānesu valiyo santiṭṭhanti , satthu panetaṃ natthi , thero ca dvinnaṃ aṃsakūṭānaṃ antare valiyāvaṭṭakaṃ disvā evamāha .
Sabbāni valiyajātānīti idampi attano pākaṭavasena evamāha – satthu pana aññesaṃ viya valiyo nāma natthi .
Purato pabbhāro ca kāyoti satthā brahmujugatto , devanagare samussitasuvaṇṇatoraṇaṃ viyassa kāyo ujukameva uggato .
Mahallakakāle pana kāyo purato vaṅkoV3.273 hoti , svāyaṃ aññesaṃ apākaṭo , santikāvacarattā pana therasseva pākaṭo , tasmā evamāha .
Dissati ca indriyānaṃ aññathattan ti indriyāni nāma na cakkhuviññeyyāni .
Yato pana pakatiyā parisuddho chavivaṇṇo , idāni na tathā parisuddho , aṃsakūṭantare vali paññāyatiP3.245 , brahmujukāyo purato vaṅko , imināva kāraṇena cakkhādīnañca indriyānaṃ aññathattena bhavitabbanti nayaggāhato evamāha .
Dhī taṃ jammi jare atthūti lāmake jare dhī taṃ tuyhaṃ hotu , dhikkāro taṃ phusatu .
Bimban ti attabhāvo .

2. Uṇṇābhabrāhmaṇasuttavaṇṇanā

512. DutiyeM3.277 gocaravisayan ti gocarabhūtaṃ visayaṃ .
Aññamaññassāti cakkhu sotassa , sotaṃ vā cakkhussāti evaṃ ekaṃ ekassa gocaravisayaṃ na paccanubhoti .
Sace hi nīlādibhedaṃ rūpārammaṇaṃ samodhānetvā sotindriyassa upaneyya –
‘‘ iṅgha tvaṃ tāva naṃ vavatthapehi vibhāvehi ‘ kinnāmetaṃ ārammaṇan ’’’ ti .
Cakkhuviññāṇaṃ vināpi mukhena attano dhammatāya evaṃ vadeyya –
‘‘ are , andhabāla , vassasatampi vassasahassampi vassasatasahassampi paridhāvamāno aññatra mayā kuhiṃ etassa jānanakaṃ labhissasi , taṃ āhara , cakkhupasāde upanehi , ahametaṃ ārammaṇaṃ jānissāmi – yadi vā nīlaṃ , yadi vā pītakaṃ .
Na hi eso aññassa visayo , mayhameveso visayo ’’ ti .
Sesadvāresupi eseva nayo .
Evametāni aññamaññassa gocaravisayaṃ na paccanubhonti nāma .
Kiṃ paṭisaraṇan ti etesaṃ kiṃ paṭisaraṇaṃ , kiṃ etāni paṭisarantīti pucchati .
Mano paṭisaraṇan ti javanamano paṭisaraṇaṃ .
Manova nesan ti manodvārikajavanamanova etesaṃ gocaravisayaṃ rajjanādivasena anubhoti .
Cakkhuviññāṇañhi rūpadassanamattameva , ettha rajjanaṃ vā dussanaṃ vā muyhanaṃ vā natthi .
Ekasmiṃ pana dvāre javanaṃ rajjati vā dussati vā muyhati vā .
Sotaviññāṇādīsupi eseva nayo .
Tatrāyaṃ upamā – pañca kira dubbalabhojakā rājānaṃ sevitvā kicchena kasirena ekasmiṃ pañcakulike gāme parittakaṃ āyaṃ labhiṃsu .
Tesaṃ tattha macchabhāgo maṃsabhāgo , addukahāpaṇo vā yottakahāpaṇo vā māsakahāpaṇoP3.246 vā aṭṭhakahāpaṇo vā soḷasakahāpaṇo vāV3.274 catusaṭṭhikahāpaṇo vā daṇḍoti ettakamattameva pāpuṇāti , satavatthukaṃ pañcasatavatthukaṃ sahassavatthukaṃ mahābaliṃ rājāva gaṇhāti .
Tattha pañcakulikagāmā viya pañcapasādā daṭṭhabbā , pañca dubbalabhojakā viya pañcaviññāṇāni ;
rājā viya javanaṃ , dubbalabhojakānaṃ parittakaāyapāpuṇanaṃ viya cakkhuviññāṇādīnaṃ rūpadassanādimattaṃ , rajjanādi pana etesu natthiM3.278 .
Rañño mahābaliggahaṇaṃ viya tesu dvāresu javanassa rajjanādīni veditabbāni .
Evamettha manoti kusalākusalajavanaṃ vuttaṃ .
Sati paṭisaraṇan ti maggasati paṭisaraṇaṃ .
Javanamano hi maggasatiṃ paṭisarati .
Vimuttīti phalavimutti .
Paṭisaraṇan ti phalavimuttiyā nibbānaṃ paṭisaraṇaṃ .
Tañhi sā paṭisarati .
Nāsakkhi pañhassa pariyantaṃ gahetun ti pañhassa paricchedaṃ pamāṇaṃ gahetuṃ nāsakkhi , appaṭisaraṇaṃ dhammaṃ ‘‘ sappaṭisaraṇan ’’ ti pucchi .
Nibbānaṃ nāmetaṃ appaṭisaraṇaṃ , na kiñci paṭisarati .
Nibbānogadhan ti nibbānabbhantaraṃ nibbānaṃ anupaviṭṭhaṃ .
Brahmacariyan ti maggabrahmacariyaṃ .
Nibbānaparāyaṇan ti nibbānaṃ paraṃ ayanamassa parā gati , na tato paraṃ gacchatīti attho .
Nibbānaṃ pariyosānaṃ avasānaṃ assāti nibbānapariyosānaṃ .
Mūlajātā patiṭṭhitāti maggena āgatasaddhā vuccati .
Imamhi ce , bhikkhave , samayeti kiṃ sandhāyāha ?
Jhānaanāgāmitaṃ .
Tasmiñhi samaye brāhmaṇassa paṭhamamaggena pañca akusalacittāni pahīnāni , paṭhamajjhānena pañca nīvaraṇānīti jhānaanāgāmiṭṭhāne ṭhito .
So aparihīnajjhāno kālaṃ katvā tattheva parinibbāyeyya .
Sace panassa puttadāraṃ anusāsantassa kammante vicārentassa jhānaṃ nassati , naṭṭhe jhāne gati anibaddhā hoti , anaṭṭhe pana nibaddhāti imaṃ jhānaanāgāmitaṃ sandhāya evamāha .

3. Sāketasuttavaṇṇanā

513. TatiyeP3.247 añjanavaneti añjanavaṇṇapupphānaṃ rukkhānaṃ ropitavane .
Yaṃ , bhikkhave , saddhindriyaṃ , taṃ saddhābalan ti tañhi adhimokkhalakkhaṇe indaṭṭhena saddhindriyaṃ , assaddhiye akampanenaV3.275 saddhābalaṃ .
Itaresaṃ paggahaupaṭṭhānaavikkhepapajānanalakkhaṇesu indaṭṭhena indriyabhāvo , kosajjamuṭṭhasaccavikkhepāvijjāsu akampanena balabhāvo veditabbo .
Evameva khoti tassā nadiyā ekasotaṃ viya saddhāvīriyasatisamādhipaññāvasena etesaṃ ninnānākaraṇaṃ veditabbaṃ , dve sotāni viya indaṭṭhaakampanaṭṭhehi indriyabalavasena nānākaraṇaṃ veditabbaṃ .

4. Pubbakoṭṭhakasuttavaṇṇanā

514. CatuttheM3.279 amatogadhan ti amatabbhantaraṃ .
Amataparāyaṇan ti amatanibbattikaṃ .
Amatapariyosānan ti amataniṭṭhaṃ .
Sādhu sādhūti therassa byākaraṇaṃ pasaṃsanto sādhukāraṃ deti .

5. Paṭhamapubbārāmasuttavaṇṇanā

515. Pañcame tadanvayāti taṃ anugacchamānā , anuvattamānāti attho .
Pubbakoṭṭhakaṃ ādiṃ katvā paṭipāṭiyā chasu suttesu phalindriyāneva kathitāni .

10. Āpaṇasuttavaṇṇanā

520. Dasame ime kho te dhammāti upari saha vipassanāya tayo maggā .
Ye me pubbe sutāva ahesun ti ye dhammā mayā pubbe ‘‘ arahattaphalindriyaṃ nāma atthī ’’ ti kathentānaṃyeva sutā ahesuṃ .
Kāyena ca phusitvāti nāmakāyena ca phusitvā paṭilabhitvā .
Paññāya ca ativijjha passāmīti paccavekkhaṇapaññāya ca ativijjhitvā passāmi .
Yā hissa , bhante , saddhāti ayaṃ katarasaddhā ?
Catūhi indriyehi sampayuttāP3.248 saddhā heṭṭhā kathitāva , ayaṃ pana paccavekkhaṇasaddhā .
Sampayuttasaddhā hi missakā , paccavekkhaṇasaddhā lokiyāva .
Sesaṃ sabbattha uttānamevāti .
Jarāvaggo pañcamo .

6. Sūkarakhatavaggo

1. Sālasuttavaṇṇanā

521. ChaṭṭhavaggassaV3.276 paṭhame sūrenāti sūrabhāvena .
Bodhāyāti bujjhanatthāya .

2. Mallikasuttavaṇṇanā

522. DutiyeM3.280 mallesūti evaṃnāmake janapade .
Imasmiṃ sutte cattāri indriyāni missakāni , ariyañāṇaṃ lokuttaraṃ .
Tampi pana catukkindriyanissitaṃ katvā missakanti bhājetuṃ vaṭṭati .

3. Sekhasuttavaṇṇanā

523. Tatiye na heva kho kāyena phusitvā viharatīti na nāmakāyena phusitvā paṭilabhitvā viharati , phusituṃ paṭilabhituṃ na sakkoti .
Paññāya ca ativijjha passatīti paccavekkhaṇapaññāya pana ‘‘ upari arahattaphalindriyaṃ nāma atthī ’’ ti pajānāti .
Asekhabhūmiyaṃ phusitvā viharatīti paṭilabhitvā viharati .
Paññāyāti paccavekkhaṇapaññāya ‘‘ arahattaphalindriyaṃ nāma atthī ’’ ti pajānāti .
Na kuhiñci kismiñcīti dvepi aññamaññavevacanāneva , kismiñci bhave na uppajjissantīti attho .
Imasmiṃ sutte pañcindriyāni lokuttarāni , cha lokikāni vaṭṭanissitāneva kathitāni .

4-5.
Padasuttādivaṇṇanā

524-525.
Catutthe yāni kānici padāni bodhāya saṃvattantīti yāni kānici dhammapadāni , ye keci dhammakoṭṭhāsā , bujjhanatthāya saṃvattanti .
Pañcamaṃ uttānameva .

6-7.
Patiṭṭhitasuttādivaṇṇanā

526-527.
ChaṭṭheV3.277P3.249 cittaṃ rakkhati āsavesu ca sāsavesu ca dhammesūti tebhūmakadhamme ārabbha āsavuppattiṃ vārento āsavesu ca sāsavesu ca dhammesu cittaṃ rakkhati nāma .
Sattamaṃ uttānameva .

8. Sūkarakhatasuttavaṇṇanā

528. Aṭṭhame sūkarakhatāyan ti sūkarakhataleṇe .
Kassapabuddhakāle kira taṃ leṇaṃ ekasmiṃ buddhantare pathaviyā vaḍḍhamānāya antobhūmigataṃ jātaṃ .
Athekadivasaṃ eko sūkaro tassa chadanapariyantasamīpe paṃsuṃ khaṇi .
Deve vuṭṭhe paṃsu dhotā , chadanapariyanto pākaṭoM3.281 ahosi .
Eko vanacarako disvā ‘‘ pubbe sīlavantehi paribhuttaṭṭhānena bhavitabbaṃ , paṭijaggissāmi nan ’’ ti samantato paṃsuṃ apanetvā leṇaṃ sodhetvā kuṭiparikkhepaṃ katvā dvāravātapānaṃ yojetvā supariniṭṭhitasudhākammacittakammaṃ rajatapaṭṭasadisāya vālikāya santharitaṃ pariveṇaṃ katvā mañcapīṭhaṃ paññāpetvā bhagavato vasanatthāya adāsi , leṇaṃ gambhīraṃ ahosi otaritvā āruhitabbaṃ .
Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .
Paramanipaccakāran ti bhāvanapuṃsakaṃ , paramanipaccakārī hutvā pavattamāno pavattatīti vuttaṃ hoti .
Anuttaraṃ yogakkheman ti arahattaṃ .
Sappatissoti sajeṭṭhako .
Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti .
Sūkarakhatavaggo chaṭṭho .

7. Bodhipakkhiyavaggo

531-650.
Sattamavagge satta phalāni pubbabhāgāni , tesaṃ heṭṭhā dve phalāni ādiṃ katvā missakāni .
Sesamettha ito parañca sabbaṃ uttānamevāti .
Indriyasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā .