Issues
選擇版本
Cūḷaniddesapāḷi

Khaggavisāṇasutto

作者: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Khaggavisāṇasutto

Khaggavisāṇasuttaniddeso

Paṭhamavaggo

121.
SabbesuT0.317V0.209M0.229 bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ , aviheṭhayaṃ aññatarampi tesaṃ ;
Na puttamiccheyya kuto sahāyaṃ , eko care khaggavisāṇakappo .
Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍan ti .
Sabbesūti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ – sabbesūti .
Bhūtesūti bhūtā vuccanti tasā ca thāvarā ca .
Tasāti yesaṃ tasitataṇhā appahīnā , yesañca bhayabheravā appahīnā .
Kiṃkāraṇā vuccanti tasā ?
Te tasanti uttasanti paritasanti bhāsanti santāsaṃ āpajjanti , taṃkāraṇā vuccanti tasā .
Thāvarāti yesaṃ tasitataṇhā pahīnā , yesañca bhayabheravā pahīnā .
Kiṃkāraṇā vuccanti thāvarā ?
Te na tasanti na uttasanti na paritasanti na bhāyanti na santāsaṃ āpajjanti , taṃkāraṇā vuccanti thāvarā .
Daṇḍan ti tayo daṇḍā – kāyadaṇḍo vacīdaṇḍo manodaṇḍo .
Tividhaṃ kāyaduccaritaṃ kāyadaṇḍo , catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ vacīdaṇḍo , tividhaṃ manoduccaritaṃ manodaṇḍo .
Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍan ti sabbesu bhūtesu daṇḍaṃ nidhāya nidahitvā .
AviheṭhayaṃT0.318 aññatarampi tesan ti ekamekampi sattaṃ pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā anduyā [ aruyā ( syā .), adduyā ( ka .)] vā rajjuyā vā aviheṭhayanto , sabbepi satte pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā anduyā vā rajjuyā vā aviheṭhayantoti – aviheṭhayaṃ aññatarampi tesaṃ .
Na puttamiccheyya kuto sahāyan ti .
Nāti paṭikkhepo ;
puttāti cattāro puttā – atrajo putto , khettajo putto , dinnako putto , antevāsiko putto .
Sahāyan ti sahāyā vuccanti yehi saha āgamanaṃ phāsu , gamanaṃ phāsu , gamanāgamanaṃ phāsu , ṭhānaṃ phāsu , nisajjanaṃ phāsu , sayanaṃ [ nipajjanaṃ ( syā .)] phāsu , ālapanaṃ phāsu , sallapanaṃ phāsu , ullapanaṃ phāsu , samullapanaṃ phāsuM0.230 .
Na puttamiccheyya kutoV0.210 sahāyan ti puttampi na iccheyya na sādiyeyya na patthayeyya na pihayeyya nābhijappeyya , kuto mittaṃ vā sandiṭṭhaṃ vā sambhattaṃ vā sahāyaṃ vā iccheyya [ icchissati ( syā .) evamīdisesu padesu anāgatavibhattiyā ] sādiyeyya patthayeyya pihayeyya abhijappeyyāti – na puttamiccheyya kuto sahāyaṃ .
Eko care khaggavisāṇakappoti .
Ekoti so paccekasambuddho pabbajjāsaṅkhātena eko , adutiyaṭṭhena eko , taṇhāya pahānaṭṭhena [ taṇhāpahānaṭṭhena ( syā .) mahāni .191] eko , ekantavītarāgoti eko , ekantavītadosoti eko , ekantavītamohoti eko , ekantanikkilesoti eko , ekāyanamaggaṃ gatoti eko , eko anuttaraṃ paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti eko .
KathaṃT0.319 so paccekasambuddho pabbajjāsaṅkhātena eko ?
So paccekasambuddho sabbaṃ gharāvāsapalibodhaṃ chinditvā puttadārapalibodhaṃ chinditvā ñātipalibodhaṃ chinditvā sannidhipalibodhaṃ chinditvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā akiñcanabhāvaṃ upagantvā eko carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti – evaṃ so paccekasambuddho pabbajjāsaṅkhātena eko .
Kathaṃ so paccekasambuddho adutiyaṭṭhena eko ?
So evaṃ pabbajito samāno eko araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevati appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni .
So eko gacchati , eko tiṭṭhati , eko nisīdati , eko seyyaṃ kappeti , eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati , eko abhikkamati , eko paṭikkamati , eko raho nisīdati , eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti , eko carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti – evaṃ so paccekasambuddho adutiyaṭṭhena eko .
Kathaṃ so paccekasambuddho taṇhāya pahānaṭṭhena eko ?
So evaṃ eko adutiyo appamatto ātāpī pahitatto viharanto mahāpadhānaṃ padahanto māraṃ sasenakaṃ namuciṃ kaṇhaṃ pamattabandhuṃ vidhametvā ca taṇhājāliniṃ visaritaṃ visattikaṃ pajahi vinodesi byantīakāsi anabhāvaṃgamesi .
‘‘ TaṇhādutiyoT0.320M0.231 puriso , dīghamaddhāna saṃsaraṃ ;
Itthabhāvaññathābhāvaṃ , saṃsāraṃ nātivattati .
‘‘ Etamādīnavaṃ ñatvā , taṇhaṃ dukkhassa sambhavaṃ ;
Vītataṇho anādāno , sato bhikkhu paribbaje ’’ ti .
EvaṃV0.211 so paccekasambuddho taṇhāya pahānaṭṭhena eko .
Kathaṃ so paccekasambuddho ekantavītarāgoti eko ?
Rāgassa pahīnattā ekantavītarāgoti eko , dosassa pahīnattā ekantavītadosoti eko , mohassa pahīnattā ekantavītamohoti eko , kilesānaṃ pahīnattā ekantanikkilesoti eko .
Evaṃ so paccekasambuddho ekantavītarāgoti eko .
Kathaṃ so paccekasambuddho ekāyanamaggaṃ gatoti eko ?
Ekāyanamaggo vuccati cattāro satipaṭṭhānā , cattāro sammappadhānā , cattāro iddhipādā , pañcindriyāni , pañca balāni , satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo .
‘‘ Ekāyanaṃ jātikhayantadassī , maggaṃ pajānāti hitānukampī ;
Etena maggena tariṃsu pubbe , tarissanti ye ca taranti oghan ’’ ti .
Evaṃ so paccekasambuddho ekāyanamaggaṃ gatoti eko .
Kathaṃ so paccekasambuddho eko anuttaraṃ paccekasambodhiṃ abhisambuddhotiT0.321 eko ?
Bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ .
Paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṃsā vipassanā sammādiṭṭhi .
So paccekasambuddho maggapaccekasambuddho ñāṇapaccekasambuddho ‘‘ sabbe saṅkhārā aniccā ’’ ti bujjhi ,‘‘ sabbe saṅkhārā dukkhā ’’ ti bujjhi ,‘‘ sabbe dhammā anattā ’’ ti bujjhi ,‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ ti bujjhi ,‘‘ saṅkhārapaccayā viññāṇan ’’ ti bujjhi ,‘‘ viññāṇapaccayā nāmarūpan ’’ ti bujjhi ,‘‘ nāmarūpapaccayā saḷāyatanan ’’ ti bujjhi ,‘‘ saḷāyatanapaccayā phasso ’’ ti bujjhi ,‘‘ phassapaccayā vedanā ’’ ti bujjhi ,‘‘ vedanāpaccayā taṇhā ’’ ti bujjhi ,‘‘ taṇhāpaccayā upādānan ’’ ti bujjhi ,‘‘ upādānapaccayā bhavo ’’ ti bujjhi ,‘‘ bhavapaccayā jātī ’’ ti bujjhi ,‘‘ jātipaccayāM0.232 jarāmaraṇan ’’ ti bujjhi ;
‘‘ avijjānirodhā saṅkhāranirodho ’’ ti bujjhi ,‘‘ saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho ’’ ti bujjhi ,‘‘ viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho ’’ ti bujjhi ,‘‘ nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho ’’ ti bujjhi ,‘‘ saḷāyatananirodhā phassanirodho ’’ ti bujjhi ,‘‘ phassanirodhā vedanānirodho ’’ ti bujjhi ,‘‘ vedanānirodhā taṇhānirodho ’’ ti bujjhi ,‘‘ taṇhānirodhā upādānanirodho ’’ ti bujjhi ,‘‘ upādānanirodhā bhavanirodho ’’ ti bujjhi ,‘‘ bhavanirodhā jātinirodho ’’ ti bujjhi ,‘‘ jātinirodhā jarāmaraṇanirodho ’’ tiV0.212 bujjhi ;
‘‘ idaṃ dukkhan ’’ ti bujjhi ,‘‘ ayaṃ dukkhasamudayo ’’ ti bujjhi ,‘‘ ayaṃ dukkhanirodho ’’ ti bujjhi ,‘‘ ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ’’ ti bujjhi ;
‘‘ ime āsavā ’’ ti bujjhi ,‘‘ ayaṃ āsavasamudayo ’’ ti bujjhi … pe …T0.322 ‘‘ ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā ’’ ti bujjhi ;
‘‘ ime dhammā abhiññeyyā ’’ ti bujjhi ,‘‘ ime dhammā pahātabbā ’’ ti bujjhi ,‘‘ ime dhammā sacchikātabbā ’’ ti bujjhi ,‘‘ ime dhammā bhāvetabbā ’’ ti bujjhi ;
channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca bujjhi , pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca … pe … nissaraṇañca bujjhi , catunnaṃ mahābhūtānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca bujjhi ,‘‘ yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamman ’’ ti bujjhi .
Atha vā , yaṃ bujjhitabbaṃ anubujjhitabbaṃ paṭibujjhitabbaṃ sambujjhitabbaṃ adhigantabbaṃ phassitabbaṃ sacchikātabbaṃ , sabbaṃ taṃ tena paccekabodhiñāṇena bujjhi anubujjhi paṭibujjhi sambujjhi adhigacchi phassesi sacchākāsīti evaṃ so paccekasambuddho eko anuttaraṃ paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti – eko .
Careti aṭṭha cariyāyo – iriyāpathacariyā , āyatanacariyā , saticariyā , samādhicariyā , ñāṇacariyā , maggacariyā , patticariyā , lokatthacariyā .
Iriyāpathacariyāti catūsu iriyāpathesu .
Āyatanacariyāti chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu .
Saticariyāti catūsu satipaṭṭhānesu .
Samādhicariyāti catūsu jhānesu .
Ñāṇacariyāti catūsu ariyasaccesu .
Maggacariyāti catūsu ariyamaggesu .
Patticariyāti catūsu sāmaññaphalesu .
Lokatthacariyāti tathāgatesu arahantesu sammāsambuddhesu padesato paccekasambuddhesu padesato sāvakesu .
Iriyāpathacariyā ca paṇidhisampannānaṃ , āyatanacariyā ca indriyesu guttadvārānaṃM0.233 , saticariyāT0.323 ca appamādavihārīnaṃ , samādhicariyā ca adhicittamanuyuttānaṃ , ñāṇacariyā ca buddhisampannānaṃ , maggacariyā ca sammāpaṭipannānaṃ , patticariyā ca adhigataphalānaṃ , lokatthacariyā ca tathāgatānaṃ arahantānaṃ sammāsambuddhānaṃ padesato paccekabuddhānaṃ padesato sāvakānaṃ .
Imā aṭṭha cariyāyo .
Aparāpi aṭṭha cariyāyo – adhimuccanto saddhāya carati , paggaṇhanto vīriyena carati , upaṭṭhapento satiyā carati , avikkhepaṃ karonto samādhinā carati , pajānanto paññāya carati , vijānanto viññāṇacariyāya carati .
Evaṃ paṭipannassa kusalā dhammā āyāpentīti – āyatanacariyāya carati .
Evaṃ paṭipanno visesamadhigacchatīti – visesacariyāya carati .
Imā aṭṭha cariyāyo .
Aparāpi aṭṭha cariyāyo – dassanacariyā ca sammādiṭṭhiyā , abhiropanacariyā ca sammāsaṅkappassaV0.213 , pariggahacariyā ca sammāvācāya , samuṭṭhānacariyā ca sammākammantassa , vodānacariyā ca sammāājīvassa , paggahacariyā ca sammāvāyāmassa , upaṭṭhānacariyā ca sammāsatiyā , avikkhepacariyā ca sammāsamādhissa .
Imā aṭṭha cariyāyo .
Khaggavisāṇakappoti yathā khaggassa nāma visāṇaṃ ekaṃ hoti adutiyaṃ , evameva so paccekasambuddho takkappo tassadiso tappaṭibhāgo .
Yathā atiloṇaṃ vuccati loṇakappo , atitittakaṃ vuccati tittakappo , atimadhuraṃ vuccati madhurakappo , atiuṇhaṃ vuccati aggikappoT0.324 , atisītalaṃ vuccati himakappo , mahāudakakkhandho vuccati samuddakappo , mahābhiññābalappatto sāvako vuccati satthukappoti ;
evameva so paccekasambuddho tattha takkappo tassadiso tappaṭibhāgo eko adutiyo muttabandhano sammā loke carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti – eko care khaggavisāṇakappo .
Tenāha so paccekasambuddho –
‘‘ Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ , aviheṭhayaṃ aññatarampi tesaṃ ;
Na puttamiccheyya kuto sahāyaṃ , eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti .
122.
SaṃsaggajātassaM0.234 bhavanti snehā , snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahoti ;
Ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno , eko care khaggavisāṇakappo .
Saṃsaggajātassa bhavanti snehāti .
Saṃsaggāti dve saṃsaggā – dassanasaṃsaggo ca savanasaṃsaggo ca .
Katamo dassanasaṃsaggo ?
Idhekacco passati itthiṃ vā kumāriṃ vā abhirūpaṃ dassanīyaṃ pāsādikaṃ paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgataṃ .
Disvā passitvā anubyañjanaso nimittaṃ gaṇhāti – kesā vā sobhanā [ sobhaṇā ( syā .)] mukhaṃ vā sobhanaṃ akkhī vā sobhanā kaṇṇā vā sobhanāT0.325 nāsā vā sobhanā oṭṭhā vā sobhanā dantā vā sobhanā mukhaṃ vā sobhanaṃ gīvā vā sobhanā thanā vā sobhanā uraṃ vā sobhanaṃ udaraṃ vā sobhanaṃ kaṭi vā sobhanā ūrū vā sobhanā jaṅghā vā sobhanā hatthā vā sobhanā pādā vā sobhanā aṅguliyo vā sobhanā nakhā vā sobhanāti .
Disvā passitvā abhinandati abhivadati abhipattheti anuppādeti [ anussarati ( ka .)] anubandhati rāgabandhanaṃ – ayaṃ dassanasaṃsaggo .
Katamo savanasaṃsaggo ?
Idhekacco suṇāti –
‘‘ asukasmiṃ nāma gāme vā nigame vā itthī vā kumārī vā abhirūpā dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā ’’ tiV0.214 .
Sutvā suṇitvā abhinandati abhivadati abhipattheti anuppādeti anubandhati rāgabandhanaṃ – ayaṃ savanasaṃsaggo .
Snehāti dve snehā – taṇhāsneho ca diṭṭhisneho ca .
Katamo taṇhāsneho ?
Yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṃ [ sīmakataṃ mariyādikataṃ ( syā .)] odhikataṃ pariyantikataṃ pariggahitaṃ mamāyitaṃ –
‘‘ idaṃ mama , etaṃ mama , ettakaṃ mama , ettāvatā mama ’’.
Rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāvuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca , kevalampi mahāpathaviṃ taṇhāvasena mamāyati , yāvatā aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃT0.326 – ayaṃ taṇhāsneho .
KatamoM0.235 diṭṭhisneho ?
Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi , dasavatthukā micchādiṭṭhi , dasavatthukā antaggāhikādiṭṭhi .
Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho paṭiggāho [ patiṭṭhāho ( ka .)] abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyāsaggāho viparītaggāho vipallāsaggāho micchāgāho ayāthāvakasmiṃ yāthāvakanti gāho , yāvatā dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni – ayaṃ diṭṭhisneho .
Saṃsaggajātassa bhavanti snehāti dassanasaṃsaggapaccayā ca savanasaṃsaggapaccayā ca taṇhāsneho ca diṭṭhisneho ca bhavanti sambhavanti jāyanti sañjāyanti nibbattanti abhinibbattanti pātubhavantīti – saṃsaggajātassa bhavanti snehā .
Snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahotīti .
Snehoti dve snehā – taṇhāsneho ca diṭṭhisneho ca … pe … ayaṃ taṇhāsneho … pe … ayaṃ diṭṭhisneho .
Dukkhamidaṃ pahotīti idhekacco kāyena duccaritaṃ carati , vācāya duccaritaṃ carati , manasā duccaritaṃ carati , pāṇampi hanati , adinnampi ādiyati , sandhimpi chindati , nillopampi [ vilopampi ( syā .) passa mahāni .170] harati , ekāgārikampi karoti , paripanthepi tiṭṭhati , paradārampi gacchati , musāpi bhaṇati .
Tamenaṃ gahetvā rañño dassenti –
‘‘ ayaṃ , deva , coro āgucārī .
Imassa yaṃ icchasi taṃ daṇḍaṃ paṇehī ’’ ti .
TamenaṃT0.327 rājā taṃ paribhāsati .
So paribhāsapaccayāpi dukkhaṃ domanassaṃ [ dukkhadomanassaṃ ( syā .)] paṭisaṃvedeti .
Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto jātaṃ ?
Tassa snehapaccayā ca nandipaccayā ca rāgapaccayā ca nandirāgapaccayā ca jātaṃ .
Ettakenapi rājā na tussati .
Tamenaṃ rājā bandhāpeti – andubandhanena vā rajjubandhanena vāV0.215 saṅkhalikabandhanena vā vettabandhanena vā latābandhanena vā pakkhepabandhanena vā parikkhepabandhanena vā gāmabandhanena vā nigamabandhanena vā raṭṭhabandhanena vā janapadabandhanena vā , antamaso savacanīyampi karoti –
‘‘ na te labbhā ito pakkamitun ’’ ti .
So bandhanapaccayāpi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti .
Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto jātaṃ ?
Tassa snehapaccayā ca nandipaccayā ca rāgapaccayā ca nandirāgapaccayā ca jātaṃ .
EttakenapiM0.236 rājā na tussati .
Tamenaṃ rājā tasseva [ tassa ( syā .)] dhanaṃ āharāpeti – sataṃ vā sahassaṃ vā satasahassaṃ vā .
So dhanajānipaccayāpi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti .
Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto jātaṃ ?
Tassa snehapaccayā ca nandipaccayā ca rāgapaccayā ca nandirāgapaccayā ca jātaṃ .
Ettakenapi rājā na tussati .
Tamenaṃ rājā vividhā kammakāraṇā [ vividhāni kammakaraṇāni ( ka .)] kārāpeti – kasāhipi tāḷeti , vettehipi tāḷeti , aḍḍhadaṇḍehipi tāḷeti , hatthampi chindati , pādampi chindati , hatthapādampi chindati , kaṇṇampi chindati , nāsampi chindati , kaṇṇanāsampi chindati , bilaṅgathālikampi karoti , saṅkhamuṇḍikampi karotiT0.328 , rāhumukhampi karoti , jotimālikampi karoti , hatthapajjotikampi karoti , erakavattikampi [ erakavaṭṭikampi ( syā . ka .) passa ma . ni .1.169] karoti , cīrakavāsikampi karoti , eṇeyyakampi karoti , baḷisamaṃsikampi karoti , kahāpaṇikampi karoti , khārāpatacchikampi [ khārāpaṭicchikampi ( ka .)] karoti , palighaparivattikampi karoti , palālapīṭhakampi karoti , tattenapi telena osiñcati , sunakhehipi khādāpeti , jīvantampi sūle uttāseti , asināpi sīsaṃ chindati .
So kammakāraṇapaccayāpi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti .
Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto jātaṃ ?
Tassa snehapaccayā ca nandipaccayā ca rāgapaccayā ca nandirāgapaccayā ca jātaṃ .
Rājā imesaṃ catunnaṃ daṇḍānaṃ issaro .
So sakena kammena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati .
Tamenaṃ nirayapālā pañcavidhabandhanaṃ nāma kammakāraṇaṃ karonti [ kārenti ( syā . ka .) passa ma . ni .3.267]– tattaṃ ayokhilaṃ hatthe gamenti , tattaṃ ayokhilaṃ dutiye hatthe gamenti , tattaṃ ayokhilaṃ pāde gamenti , tattaṃ ayokhilaṃ dutiye pāde gamenti , tattaṃ ayokhilaṃ majjhe urasmiṃ gamenti .
So tattha dukkhā tibbā [ tippā ( syā .)] kharā kaṭukā vedanā vedeti ;
na ca tāva kālaṃ karoti yāva na taṃ pāpakammaṃ byantīhoti .
Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto jātaṃ ?
Tassa snehapaccayā ca nandipaccayā ca rāgapaccayā ca nandirāgapaccayā ca jātaṃ .
TamenaṃV0.216M0.237 nirayapālā saṃvesetvā [ saṃvesitvā ( syā . ka .) passa ma . ni .3.267] kuṭhārīhi [ kudhārīhi ( syā . ka .)] tacchanti … pe … tamenaṃ nirayapālā uddhaṃpādaṃ adhosiraṃ gahetvā vāsīhi tacchanti .
TamenaṃT0.329 nirayapālā rathe yojetvā ādittāya pathaviyā sampajjalitāya sajotibhūtāya [ sañjotibhūtāya ( syā .)] sārentipi paccāsārentipi .
Tamenaṃ nirayapālā mahantaṃ aṅgārapabbataṃ ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ āropentipi oropentipi .
Tamenaṃ nirayapālā uddhaṃpādaṃ adhosiraṃ gahetvā tattāya lohakumbhiyā pakkhipanti ādittāya sampajjalitāya sajotibhūtāya .
So tattha pheṇuddehakaṃ paccati .
So tattha pheṇuddehakaṃ paccamāno sakimpi uddhaṃ gacchati , sakimpi adho gacchati , sakimpi tiriyaṃ gacchati .
So tattha dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedeti ;
na ca tāva kālaṅkaroti yāva na taṃ pāpakammaṃ byantīhoti .
Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto jātaṃ ?
Tassa snehapaccayā ca nandipaccayā ca rāgapaccayā ca nandirāgapaccayā ca jātaṃ .
Tamenaṃ nirayapālā mahāniraye pakkhipanti .
So kho pana mahānirayo –
Catukkaṇṇo catudvāro , vibhatto bhāgaso mito ;
Ayopākārapariyanto , ayasā paṭikujjito .
Tassa ayomayā bhūmi , jalitā tejasā yutā ;
Samantā yojanasataṃ , pharitvā tiṭṭhati sabbadā .
Kadariyātapanā [ kadariyā tāpanā ( ka .) mahāni .170] ghorā , accimanto durāsadā ;
Lomahaṃsanarūpā ca , bhesmā paṭibhayā dukhā .
Puratthimāya ca bhittiyā , accikkhandho samuṭṭhito ;
ḌahantoT0.330 pāpakammante , pacchimāya paṭihaññati .
Pacchimāya ca bhittiyā , accikkhandho samuṭṭhito ;
Ḍahanto pāpakammante , purimāya paṭihaññati .
Dakkhiṇāya ca bhittiyā , accikkhandho samuṭṭhito ;
Ḍahanto pāpakammante , uttarāya paṭihaññati .
UttarāyaM0.238 ca bhittiyā , accikkhandho samuṭṭhito ;
Ḍahanto pāpakammante , dakkhiṇāya paṭihaññati .
Heṭṭhato ca samuṭṭhāya , accikkhandho bhayānako ;
Ḍahanto pāpakammante , chadanasmiṃ paṭihaññati .
ChadanamhāV0.217 samuṭṭhāya , accikkhandho bhayānako ;
Ḍahanto pāpakammante , bhūmiyaṃ paṭihaññati .
Ayokapālamādittaṃ , santattaṃ jalitaṃ yathā ;
Evaṃ avīcinirayo , heṭṭhā upari passato .
Tattha sattā mahāluddā , mahākibbisakārino ;
Accantapāpakammantā , paccanti na ca miyyare [ mīyare ( ka .)].
Jātavedasamo kāyo , tesaṃ nirayavāsinaṃ ;
Passa kammānaṃ daḷhattaṃ , na bhasmā hoti napi masi .
Puratthimenapi dhāvanti , tato dhāvanti pacchimaṃ ;
Uttarenapi dhāvanti , tato dhāvanti dakkhiṇaṃ .
Yaṃ yaṃ disaṃ padhāvanti , taṃ taṃ dvāraṃ pidhīyati ;
AbhinikkhamitāsāT0.331 te , sattā mokkhagavesino .
Na te tato nikkhamituṃ , labhanti kammapaccayā ;
Tesañca pāpakammantaṃ , avipakkaṃ kataṃ bahunti .
Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto jātaṃ ?
Tassa snehapaccayā ca nandipaccayā ca rāgapaccayā ca nandirāgapaccayā ca jātaṃ .
Yāni ca nerayikāni dukkhāni yāni ca tiracchānayonikāni dukkhāni yāni ca pettivisayikāni dukkhāni yāni ca mānusikāni dukkhāni , tāni kuto jātāni kuto sañjātāni kuto nibbattāni kuto abhinibbattāni kuto pātubhūtāni ?
Tassa snehapaccayā ca nandipaccayā ca rāgapaccayā ca nandirāgapaccayā ca bhavanti sambhavanti jāyanti sañjāyanti nibbattanti abhinibbattanti pātubhavantīti – snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahoti .
ĀdīnavaṃM0.239 snehajaṃ pekkhamānoti .
Snehoti dve snehā – taṇhāsneho ca diṭṭhisneho ca … pe … ayaṃ taṇhāsneho … pe … ayaṃ diṭṭhisneho .
Ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamānoti taṇhāsneho ca diṭṭhisneho ca ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno dakkhamāno olokayamāno nijjhāyamāno upaparikkhamānoti – ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno , eko care khaggavisāṇakappo .
Tenāha so paccekasambuddho –
‘‘ SaṃsaggajātassaV0.218 bhavanti snehā , snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahoti ;
ĀdīnavaṃT0.332 snehajaṃ pekkhamāno , eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti .
123.
Mitte suhajje anukampamāno , hāpeti atthaṃ paṭibaddhacitto [ paṭibandhacitto ( ka .)];
Etaṃ bhayaṃ santhave [ sandhave ( ka .)] pekkhamāno , eko care khaggavisāṇakappo .
Mitte suhajje anukampamāno , hāpeti atthaṃ paṭibaddhacittoti .
Mittāti dve mittā – agārikamitto ca anāgārikamitto [ pabbajitamitto ( ka .) evamuparipi ] ca .
Katamo agārikamitto ?
Idhekacco duddadaṃ dadāti , duccajaṃ cajati , dukkaraṃ karoti , dukkhamaṃ khamati , guyhamassa ācikkhati , guyhamassa parigūhati [ pariguyhati ( syā . ka .)], āpadāsu na vijahati , jīvitampissa atthāya pariccattaṃ hoti , khīṇe nātimaññati – ayaṃ agārikamitto .
Katamo anāgārikamitto ?
Idha bhikkhu piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo ca vattā ca vacanakkhamo ca gambhīrañca kathaṃ kattā , no ca aṭṭhāne niyojeti adhisīle samādapeti , catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ bhāvanānuyoge samādapeti , catunnaṃ sammappadhānānaṃ … pe … catunnaṃ iddhipādānaṃ … pañcannaṃ indriyānaṃ … pañcannaṃ balānaṃ … sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ … ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa bhāvanānuyoge samādapeti – ayaṃ anāgārikamitto .
SuhajjāT0.333M0.240 vuccanti yehi saha āgamanaṃ phāsu gamanaṃ phāsu ṭhānaṃ phāsu nisajjanaṃ [ nisajjā ( ka .)] phāsu sayanaṃ phāsu ālapanaṃ phāsu sallapanaṃ phāsu ullapanaṃ phāsu samullapanaṃ phāsu .
Mitte suhajje anukampamāno hāpeti atthan ti mitte ca suhajje ca sandiṭṭhe ca sambhatte ca sahāye ca anukampamāno anupekkhamāno anugaṇhamāno attatthampi paratthampi ubhayatthampi hāpeti , diṭṭhadhammikampi atthaṃ hāpeti , samparāyikampi atthaṃ hāpeti , paramatthampi hāpeti pahāpeti parihāpeti paridhaṃseti parivajjeti [ parisajjeti ( syā .)] antaradhāpetīti – mitte suhajje anukampamāno hāpeti atthaṃ .
Paṭibaddhacittoti dvīhi kāraṇehi paṭibaddhacitto hoti – attānaṃ vā nīcaṃ ṭhapento paraṃ uccaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti , attānaṃ vā uccaṃ ṭhapento paraṃ nīcaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti .
Kathaṃ attānaṃ nīcaṃ ṭhapento paraṃ uccaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti ?
Tumhe me bahūpakārā , ahaṃ tumhe nissāya labhāmi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ .
Yampi [ yepi ( ka .) evaṃ cūḷani . khaggavisāṇasuttaniddesa 151] me aññe dātuṃ vā kātuṃ vā maññanti tumhe nissāya tumheV0.219 sampassantā .
Yampi me porāṇaṃ mātāpettikaṃ nāmagottaṃ , tampi me antarahitaṃ .
Tumhehi ahaṃ ñāyāmi – asukassa kulupako , asukāya kulupakotiT0.334 .
Evaṃ attānaṃ nīcaṃ ṭhapento paraṃ uccaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti .
Kathaṃ attānaṃ uccaṃ ṭhapento paraṃ nīcaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti ?
Ahaṃ tumhākaṃ bahūpakāro , tumhe maṃ āgamma buddhaṃ saraṇaṃ gatā , dhammaṃ saraṇaṃ gatā , saṅghaṃ saraṇaṃ gatā , pāṇātipātā paṭiviratā , adinnādānā paṭiviratā , kāmesumicchācārā paṭiviratā , musāvādā paṭiviratā , surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratā ;
ahaṃ tumhākaṃ uddesaṃ demi , paripucchaṃ demi , uposathaṃ ācikkhāmi , navakammaṃ adhiṭṭhāmi .
Atha pana tumhe maṃ ujjhitvā [ pariccajitvā ( syā .)] aññe sakkarotha garuṃ karotha mānetha pūjethāti .
Evaṃ attānaṃ uccaṃ ṭhapento paraṃ nīcaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hotīti – mitte suhajje anukampamāno , hāpeti atthaṃ paṭibaddhacitto .
Etaṃ bhayaṃ santhave pekkhamānoti .
Bhayan ti jātibhayaṃ jarābhayaṃ byādhibhayaṃ maraṇabhayaṃ rājabhayaṃ corabhayaṃ aggibhayaṃ udakabhayaṃ attānuvādabhayaṃM0.241 parānuvādabhayaṃ daṇḍabhayaṃ duggatibhayaṃ ūmibhayaṃ kumbhilabhayaṃ āvaṭṭabhayaṃ susumārabhayaṃ [ suṃsumārabhayaṃ ( syā .)] ājīvikabhayaṃ asilokabhayaṃ parisasārajjabhayaṃ madanabhayaṃ bhayānakaṃ chambhitattaṃ lomahaṃso cetaso ubbego utrāso .
Santhaveti dve santhavā – taṇhāsanthavo ca diṭṭhisanthavo ca … pe … ayaṃ taṇhāsanthavo … pe … ayaṃ diṭṭhisanthavo .
Etaṃ bhayaṃ santhave pekkhamānoti etaṃ bhayaṃ santhave pekkhamāno dakkhamāno olokayamāno nijjhāyamānoT0.335 upaparikkhamānoti – etaṃ bhayaṃ santhave pekkhamāno , eko care khaggavisāṇakappo .
Tenāha so paccekasambuddho –
‘‘ Mitte suhajje anukampamāno , hāpeti atthaṃ paṭibaddhacitto ;
Etaṃ bhayaṃ santhave pekkhamāno , eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti .
124.
Vaṃso visālova yathā visatto , puttesu dāresu ca yā apekkhā ;
Vaṃsakkaḷīrova [ vaṃse kaḷīrova ( ka .)] asajjamāno , eko care khaggavisāṇakappo .
Vaṃso visālova yathā visattoti vaṃso vuccati veḷugumbo .
Yathā veḷugumbasmiṃ porāṇakā vaṃsā sattā [ veḷugumbasmiṃ kaṇṭakā jaṭitā saṃsibbitā ( syā .)] visattā āsattā laggā laggitā palibuddhā , evameva visattikā vuccati taṇhā .
Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandī nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedhoV0.220 paligedho saṅgo paṅko ejā māyā janikā sañjananī sibbinī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sineho apekkhā paṭibandhu āsā āsīsanā āsīsitattaṃ rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃT0.336 loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchañjikatā sādhukamyatā adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā kāmataṇhā bhavataṇhāM0.242 vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā ogho yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabaḷisaṃ māravisayo māranivāso mārabandhanaṃ taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo abhijjhā lobho akusalamūlaṃ .
Visattikāti kenaṭṭhena visattikā ?
Visālāti visattikā visatāti visattikā , visaṭāti visattikā , visamāti visattikā , visakkatīti visattikā , visaṃharatīti visattikā , visaṃvādikāti visattikā , visamūlāti visattikā , visaphalāti visattikā , visaparibhogāti visattikā .
Visālā vā pana taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe kule gaṇe āvāse lābhe yase pasaṃsāya sukhe cīvare piṇḍapāte senāsane gilānapaccayabhesajjaparikkhāre kāmadhātuyā rūpadhātuyā arūpadhātuyā kāmabhave rūpabhave arūpabhave saññābhave asaññābhave nevasaññānāsaññābhave ekavokārabhave catuvokārabhave pañcavokārabhave atīte anāgate paccuppanne diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu visatā vitthatāti – visattikāti – vaṃso visālovaT0.337 yathā visatto .
Puttesu dāresu ca yā apekkhāti .
Puttāti cattāro puttā – atrajo putto , khettajo putto , dinnako putto , antevāsiko putto .
Dārā vuccanti bhariyāyo .
Apekkhā vuccanti taṇhā .
Yo rāgo sārāgo … pe … abhijjhā lobho akusalamūlanti – puttesu dāresu ca yā apekkhā .
Vaṃsakkaḷīrova asajjamānoti vaṃso vuccati veḷugumbo .
Yathā veḷugumbasmiṃ taruṇakā kaḷīrakā [ taruṇakaḷīrā ( syā .)] asattā alaggā agadhitā [ apaliveṭṭhitā ( syā .)] apalibuddhā nikkhantā nissaṭā vippamuttā evameva .
Sajjāti dve sajjanā – taṇhāsajjanā ca diṭṭhisajjanā ca … pe … ayaṃ taṇhāsajjanā … pe … ayaṃ diṭṭhisajjanā .
Tassa paccekasambuddhassaM0.243 taṇhāsajjanā pahīnā , diṭṭhisajjanā paṭinissaṭṭhā .
Taṇhāsajjanāya pahīnattā diṭṭhisajjanāya paṭinissaṭṭhattā so paccekasambuddhoV0.221 rūpe na sajjati sadde na sajjati gandhe na sajjati rase na sajjati phoṭṭhabbe na sajjati kule … pe … gaṇe … āvāse … lābhe … yase … pasaṃsāya … sukhe … cīvare … piṇḍapāte … senāsane … gilānapaccayabhesajjaparikkhāre … kāmadhātuyā … rūpadhātuyā … arūpadhātuyā … kāmabhave … rūpabhave … arūpabhave … saññābhave … asaññābhave … nevasaññānāsaññābhave … ekavokārabhave … catuvokārabhave … pañcavokārabhave … atīte … anāgate … paccuppanne … diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu na sajjati na gaṇhāti na bajjhati naT0.338 palibajjhati na mucchati ;
nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti – vaṃsakkaḷīrova asajjamāno , eko care khaggavisāṇakappo .
Tenāha so paccekasambuddho –
‘‘ Vaṃso visālova yathā visatto , puttesu dāresu ca yā apekkhā ;
Vaṃsakkaḷīrova asajjamāno , eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti .
125.
Migo araññamhi yathā abaddho [ abandho ( syā . ka .)], yenicchakaṃ gacchati gocarāya ;
Viññū naro seritaṃ pekkhamāno , eko care khaggavisāṇakappo .
Migo araññamhi yathā abaddho , yenicchakaṃ gacchati gocarāyāti .
Migoti dve migā – eṇimigo ca pasadamigo ca .
Yathā āraññiko [ āraññako ( syā . ka .)] migo araññe pavane caramāno [ araññe vasamāno ( syā .)] vissattho gacchati vissattho tiṭṭhati vissattho nisīdati vissattho seyyaṃ kappeti .
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ seyyathāpi , bhikkhave , āraññiko migo araññe pavane caramāno vissattho gacchati vissattho tiṭṭhati vissattho nisīdati vissattho seyyaṃ kappeti .
Taṃ kissa hetu ?
Anāpāthagato , bhikkhave , luddassa .
Evameva kho , bhikkhave , bhikkhu viviccevaT0.339M0.244 kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .
Ayaṃ vuccati , bhikkhave ,‘ bhikkhu andhamakāsi māraṃ , apadaṃ [ paraṃ ( ka .) ma . ni .1.271] vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato ’.
‘‘ Puna caparaṃ , bhikkhave , bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatiV0.222 .
Ayaṃ vuccati , bhikkhave ,‘ bhikkhu andhamakāsi māraṃ , apadaṃ vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato ’.
‘‘ Puna caparaṃ , bhikkhave , bhikkhu pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti , yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti ‘ upekkhako satimā sukhavihārī ’ ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .
Ayaṃ vuccati , bhikkhave ,‘ bhikkhu andhamakāsi māraṃ , apadaṃ vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato ’.
‘‘ Puna caparaṃ , bhikkhave , bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .
Ayaṃ vuccati , bhikkhave ,‘ bhikkhu andhamakāsi māraṃ , apadaṃ vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato ’.
‘‘ Puna caparaṃ , bhikkhave , bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ ananto ākāso ’ ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati .
Ayaṃ vuccati , bhikkhave ,‘ bhikkhu andhamakāsi māraṃ , apadaṃ vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato ’.
‘‘ Puna caparaṃ , bhikkhaveT0.340 , bhikkhu sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘ anantaṃ viññāṇan ’ ti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati … pe ….
‘‘ Puna caparaṃ , bhikkhave , sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘ natthi kiñcī ’ ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati … pe ….
‘‘ Puna caparaṃ , bhikkhave , sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati … pe ….
‘‘ PunaM0.245 caparaṃ , bhikkhave , sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati , paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti .
Ayaṃ vuccati , bhikkhave ,‘ bhikkhu andhamakāsi māraṃ , apadaṃ vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃV0.223 gato pāpimato ’, tiṇṇo loke visattikaṃ .
So vissattho gacchati vissattho tiṭṭhati vissattho nisīdati vissattho seyyaṃ kappeti .
Taṃ kissa hetu ?
Anāpāthagato , bhikkhave , pāpimato ’’ ti – migo araññamhi yathā abaddho , yenicchakaṃ gacchati gocarāya .
Viññū naro seritaṃ pekkhamānoti .
Viññūti paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī .
Naroti satto māṇavo poso puggalo jīvo jāgu jantu indagu manujo .
Serīti dve serī – dhammopi serī puggalopi serī .
Katamo dhammo serī ?
Cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo – ayaṃ dhammo serī .
Katamo puggalo serī ?
Yo iminā serinā dhammena samannāgato , soT0.341 vuccati puggalo serī .
Viññū naro seritaṃ pekkhamānoti viññū naro seritaṃ dhammaṃ pekkhamāno , dakkhamāno olokayamāno nijjhāyamāno upaparikkhamānoti – viññū naro seritaṃ pekkhamāno , eko care khaggavisāṇakappo .
Tenāha so paccekasambuddho –
‘‘ Migo araññamhi yathā abaddho , yenicchakaṃ gacchati gocarāya ;
Viññū naro seritaṃ pekkhamāno , eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti .
126.
Āmantanā hoti sahāyamajjhe , vāse ṭhāne gamane cārikāya ;
Anabhijjhitaṃ seritaṃ pekkhamāno , eko care khaggavisāṇakappo .
Āmantanā hoti sahāyamajjhe , vāse ṭhāne gamane cārikāyāti sahāyā vuccanti yehi saha āgamanaṃ phāsu gamanaṃ phāsu gamanāgamanaṃ phāsu ṭhānaṃ phāsu nisajjanaṃ phāsu sayanaṃ phāsu ālapanaṃ phāsuM0.246 sallapanaṃ phāsu ullapanaṃ phāsu samullapanaṃ phāsu .
Āmantanā hoti sahāyamajjhe , vāse ṭhāne gamane cārikāyāti sahāyamajjhe vāsepi ṭhānepi gamanepi cārikāyapi attatthamantanā paratthamantanā ubhayatthamantanā diṭṭhadhammikatthamantanā samparāyikatthamantanā paramatthamantanā [ ubhayatthamantanā ( ka .)] tiT0.342 – āmantanā hoti sahāyamajjhe , vāse ṭhāne gamane cārikāya .
Anabhijjhitaṃ seritaṃ pekkhamānoti anabhijjhitaṃ etaṃ vatthu bālānaṃ asappurisānaṃ titthiyānaṃ titthayasāvakānaṃ , yadidaṃ – bhaṇḍukāsāyavatthavasanatā .
Abhijjhitaṃ etaṃ vatthu paṇḍitānaṃ sappurisānaṃ buddhasāvakānaṃ paccekabuddhānaṃ , yadidaṃ – bhaṇḍukāsāyavatthavasanatā .
Serīti dve serī – dhammopi serī puggalopi serī .
Katamo dhammo serī ?
Cattāro satipaṭṭhānāV0.224 … pe … ariyo aṭṭhaṅgiko maggo – ayaṃ dhammo serī .
Katamo puggalo serī ?
Yo iminā serinā dhammena samannāgato , so vuccati puggalo serī .
Anabhijjhitaṃ seritaṃ pekkhamānoti seritaṃ dhammaṃ pekkhamāno dakkhamāno olokayamāno nijjhāyamāno upaparikkhamānoti – anabhijjhitaṃ seritaṃ pekkhamāno , eko care khaggavisāṇakappo .
Tenāha so paccekasambuddho –
‘‘ Āmantanā hoti sahāyamajjhe , vāse ṭhāne gamane cārikāya ;
Anabhijjhitaṃ seritaṃ pekkhamāno , eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti .
127.
Khiḍḍā [ khiṭṭā ( ka .)] ratī hoti sahāyamajjhe , puttesu ca vipulaṃ hoti pemaṃ ;
Piyavippayogaṃ [ vippayogampi ( ka .)] vijigucchamāno , ekoT0.343 care khaggavisāṇakappo .
Khiḍḍā ratī hoti sahāyamajjheti .
Khiḍḍāti dve khiḍḍā – kāyikā ca khiḍḍā vācasikā ca khiḍḍā .
Katamā kāyikā khiḍḍā ?
Hatthīhipi kīḷanti , assehipi kīḷanti , rathehipi kīḷanti , dhanūhipi kīḷanti , tharūhipi kīḷanti , aṭṭhapadehipi kīḷanti , dasapadehipi kīḷanti , ākāsepi kīḷanti , parihārapathepi kīḷanti , santikāyapi kīḷanti , khalikāyapi kīḷanti , ghaṭikāyapiM0.247 kīḷanti , salākahatthenapi kīḷanti , akkhenapi kīḷanti , paṅgacīrenapi kīḷanti , vaṅkakenapi kīḷanti , mokkhacikāyapi kīḷanti , ciṅgulakenapi kīḷanti , pattāḷhakenapi kīḷanti , rathakenapi kīḷanti , dhanukenapi kīḷanti , akkharikāyapi kīḷanti , manesikāyapi kīḷanti , yathāvajjenapi kīḷanti .
Ayaṃ kāyikā khiḍḍā .
Katamā vācasikā khiḍḍā ?
Mukhabherikaṃ mukhālambaraṃ mukhaḍiṇḍimakaṃ [ mukhadeṇḍimakaṃ ( syā .), mukhadindimakaṃ ( ka .)] mukhacalimakaṃ mukhakerakaṃ [ mukhabherukaṃ ( syā .)] mukhadaddarikaṃ nāṭakaṃ lāsaṃ gītaṃ davakammaṃ .
Ayaṃ vācasikā khiḍḍā .
Ratīti anukkaṇṭhitādhivacanametaṃ ratīti .
Sahāyā vuccanti yehi saha āgamanaṃ phāsu gamanaṃ phāsu gamanāgamanaṃ phāsu ṭhānaṃ phāsu nisajjanaṃ phāsu sayanaṃ phāsu ālapanaṃ phāsu sallapanaṃ phāsu ullapanaṃ phāsu samullapanaṃ phāsu .
Khiḍḍā ratī hoti sahāyamajjheti khiḍḍā ca rati ca sahāyamajjhe hotīti – khiḍḍā ratī hoti sahāyamajjhe .
PuttesuT0.344 ca vipulaṃ hoti peman ti .
Puttāti cattāro puttā – atrajo putto , khettajo puttoV0.225 , dinnako putto , antevāsiko putto .
Puttesu ca vipulaṃ hotiṃ peman ti puttesu ca adhimattaṃ hoti pemanti – puttesu ca vipulaṃ hoti pemaṃ .
Piyavippayogaṃ vijigucchamānoti dve piyā – sattā vā saṅkhārā vā .
Katame sattā piyā ?
Idha yassa te honti atthakāmā hitakāmā phāsukāmā yogakkhemakāmā mātā vā pitā vā bhātā vā bhaginī vā putto vā dhītā vā mittā vā amaccā vā ñātī vā sālohitā vā , ime sattā piyā .
Katame saṅkhārā piyā ?
Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā , ime saṅkhārā piyā .
Piyavippayogaṃ vijigucchamānoti piyānaṃ vippayogaṃ vijigucchamāno aṭṭiyamāno harāyamānoti – piyavippayogaṃ vijigucchamāno , eko care khaggavisāṇakappo .
Tenāha so paccekasambuddho –
‘‘ KhiḍḍāM0.248 ratī hoti sahāyamajjhe , puttesu ca vipulaṃ hoti pemaṃ ;
Piyavippayogaṃ vijigucchamāno , eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti .
128.
CātuddisoT0.345 appaṭigho ca hoti , santussamāno itarītarena ;
Parissayānaṃ sahitā achambhī , eko care khaggavisāṇakappo .
Cātuddiso appaṭigho ca hotīti .
Cātuddisoti so paccekasambuddho mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati , tathā dutiyaṃ , tathā tatiyaṃ , tathā catutthaṃ .
Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena [ abyāpajjhena ( syā .) passa dī . ni .3.308] pharitvā viharati .
Karuṇāsahagatena … pe … muditāsahagatena … pe … upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati , tathā dutiyaṃ , tathā tatiyaṃ … pe … abyāpajjena pharitvā viharati .
Cātuddiso appaṭigho ca hotīti mettāya bhāvitattā ye puratthimāya disāya sattā te appaṭikūlā [ appaṭikulā ( bahūsu )] honti , ye dakkhiṇāya disāya sattā te appaṭikūlā hontiV0.226 , ye pacchimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti , ye uttarāya disāya sattā te appaṭikūlā honti , ye puratthimāya anudisāya sattā te appaṭikūlā honti , ye dakkhiṇāya anudisāya sattā te appaṭikūlā honti , ye pacchimāya anudisāyaT0.346 sattā te appaṭikūlā honti , ye uttarāya anudisāya sattā te appaṭikūlā honti , ye heṭṭhimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti , ye uparimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti , ye disāsu vidisāsu sattā te appaṭikūlā honti ;
karuṇāya bhāvitattā muditāya bhāvitattā upekkhāya bhāvitattā ye puratthimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti … pe … ye disāsu vidisāsu sattā te appaṭikūlā hontīti – cātuddiso appaṭigho ca hoti .
SantussamānoM0.249 itarītarenāti so paccekasambuddho santuṭṭho hoti itarītarena cīvarena , itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī , na ca cīvarahetu anesanaṃ appatirūpaṃ [ appaṭirūpaṃ ( syā .)] āpajjati .
Aladdhā ca cīvaraṃ na paritassati , laddhā ca cīvaraṃ agadhito amucchito anajjhāpasanno [ anajjhopanno ( syā .)] ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati .
Tāya ca pana itarītaracīvarasantuṭṭhiyā nevattānukkaṃseti na paraṃ vambheti .
Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno patissato , ayaṃ vuccati paccekasambuddho porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhito .
Santuṭṭho hoti itarītarena piṇḍapātena … pe …T0.347
Santuṭṭho hoti itarītarena senāsanena … pe … santuṭṭho hoti itarītarena gilānapaccayabhesajjaparikkhārena , itarītaragilānapaccayabhesajjaparikkhārasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī , na ca gilānapaccayabhesajjaparikkhārahetu anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjati .
Aladdhā ca gilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ na paritassati .
Laddhā ca gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ agadhito amucchito anajjhāpanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati .
Tāya ca itarītaragilānapaccayabhesajjaparikkhārasantuṭṭhiyā nevattānukkaṃseti na paraṃ vambheti .
Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno patissato , ayaṃ vuccati paccekasambuddho porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhitoti – santussamāno itarītarena .
ParissayānaṃT0.348 sahitā achambhīti .
Parissayāti dve parissayā – pākaṭaparissayā ca paṭicchannaparissayā ca .
Katame pākaṭaparissayā ?
Sīhā byagghā dīpī acchā taracchā kokā mahiṃsā [ gomahisā ( syā .) mahāni .5] hatthī ahī vicchikā satapadī , corā vā assu mānavā vā katakammā vā akatakammā vā , cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo kāso sāso pināso ḍāho jaro kucchirogo mucchā pakkhandikā sūlā visūcikā kuṭṭhaṃ gaṇḍo kilāso soso apamāro daddu kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitapittaṃ madhumeho aṃsā piḷakā bhagandalā , pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā vātasamuṭṭhānā ābādhā sannipātikā ābādhā utupariṇāmajā ābādhā visamaparihārajāM0.250 ābādhā opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhā , sītaṃ uṇhaṃ jighacchāV0.227 pipāsā uccāro passāvo ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassā iti vā .
Ime vuccanti pākaṭaparissayā .
Katame paṭicchannaparissayā ?
Kāyaduccaritaṃ vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ byāpādanīvaraṇaṃ thinamiddhanīvaraṇaṃ uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ vicikicchānīvaraṇaṃ rāgo doso moho kodho upanāho makkho paḷāso issā macchariyaṃ māyā sāṭheyyaṃ thambho sārambho māno atimāno mado pamādo , sabbe kilesā sabbeT0.349 duccaritā sabbe darathā sabbe pariḷāhā sabbe santāpā sabbākusalābhisaṅkhārā .
Ime vuccanti paṭicchannaparissayā .
Parissayāti kenaṭṭhena parissayā ?
Parisahantīti parissayā , parihānāya saṃvattantīti parissayā , tatrāsayāti parissayā .
Kathaṃ parisahantīti parissayā ?
Te parissayā taṃ puggalaṃ sahanti parisahanti abhibhavanti ajjhottharanti pariyādiyanti maddanti .
Evaṃ parisahantīti – parissayā .
Kathaṃ parihānāya saṃvattantīti parissayā ?
Te parissayā kusalānaṃ dhammānaṃ antarāyāya parihānāya saṃvattanti .
Katamesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ?
Sammāpaṭipadāya anulomapaṭipadāya apaccanīkapaṭipadāya anvatthapaṭipadāya dhammānudhammapaṭipadāya sīlesu paripūrakāritāya indriyesu guttadvāratāya bhojane mattaññutāya jāgariyānuyogassa satisampajaññassa catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ bhāvanānuyogassa , catunnaṃ sammappadhānānaṃ … catunnaṃ iddhipādānaṃ … pañcannaṃ indriyānaṃ … pañcannaṃ balānaṃ … sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ … ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa bhāvanānuyogassa – imesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ antarāyāya parihānāya saṃvattanti .
Evaṃ parihānāya saṃvattantīti – parissayā .
Kathaṃ tatrāsayāti parissayā ?
Tatthete [ tatra te ( ka .)] pāpakā akusalā dhammā uppajjanti attabhāvasannissayā .
Yathā bile bilāsayā pāṇā sayanti , dake dakāsayā [ udake udakāsayā ( syā .)] pāṇā sayanti , vane vanāsayā pāṇā sayantiT0.350 , rukkhe rukkhāsayā pāṇā sayanti ;
evameva tatthete pāpakā akusalā dhammā uppajjanti attabhāvasannissayāti .
Evampi tatrāsayāti – parissayā .
VuttañhetaṃM0.251 bhagavatā –
‘‘ sāntevāsiko , bhikkhave , bhikkhu sācariyako dukkhaṃ na phāsu viharati .
Kathañca , bhikkhave , bhikkhu sāntevāsiko sācariyako dukkhaṃ na phāsuV0.228 viharati ?
Idha , bhikkhave , bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjanti ye pāpakā akusalā dhammā , sarasaṅkappā saṃññojanīyā [ saññojanikā ( ka .)], tyassa anto vasanti anvāssavanti pāpakā akusalā dhammāti .
Tasmā sāntevāsiko vuccati .
Tena samudācarena samudācaranti naṃ pāpakā akusalā dhammāti .
Tasmā sācariyakoti vuccati .
‘‘ Puna caparaṃ , bhikkhave , bhikkhuno sotena saddaṃ sutvā … pe … ghānena gandhaṃ ghāyitvā … pe … jivhāya rasaṃ sāyitvā … pe … kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā … pe … manasā dhammaṃ viññāya uppajjanti ye pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saṃyojanīyā , tyassa anto vasanti anvāssavanti pāpakā akusalā dhammāti .
Tasmā sāntevāsikoti vuccati .
Tena samudācarena samudācaranti naṃ pāpakā akusalā dhammāti .
Tasmā sācariyakoti vuccati .
Evaṃ kho , bhikkhave , bhikkhu sāntevāsiko sācariyako dukkhaṃ na phāsu viharatī ’’ ti .
Evampi , tatrāsayāti – parissayā .
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ tayome , bhikkhave , antarāmalā antarāamittā antarāsapattā antarāvadhakā antarāpaccatthikā .
Katame tayoT0.351 ?
Lobho , bhikkhave , antarāmalo [ antarāmalaṃ ( syā . ka .) passa itivu .88] antarāamitto antarāsapatto antarāvadhako antarāpaccatthiko , doso , bhikkhave … pe … moho , bhikkhave , antarāmalo antarāamitto antarāsapatto antarāvadhako antarāpaccatthiko .
Ime kho , bhikkhave , tayo antarāmalā antarāamittā antarāsapattā antarāvadhakā antarāpaccatthikā ’’ ti .
Anatthajanano lobho , lobho cittappakopano ;
Bhayamantarato jātaṃ , taṃ jano nāvabujjhati .
Luddho atthaṃ na jānāti , luddho dhammaṃ na passati ;
Andhatamaṃ tadā hoti , yaṃ lobho sahate naraṃ .
Anatthajanano doso , doso cittappakopano ;
Bhayamantarato jātaṃ , taṃ jano nāvabujjhati .
DuṭṭhoM0.252 atthaṃ na jānāti , duṭṭho dhammaṃ na passati ;
Andhatamaṃ tadā hoti , yaṃ doso sahate naraṃ .
Anatthajanano moho , moho cittappakopano ;
Bhayamantarato jātaṃ , taṃ jano nāvabujjhati .
MūḷhoV0.229 atthaṃ na jānāti , mūḷho dhammaṃ na passati ;
Andhatamaṃ tadā hoti , yaṃ moho sahate naranti .
Evampi , tatrāsayāti – parissayā .
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ tayo kho , mahārāja , purisassa dhammā ajjhattaṃ uppajjamānā uppajjanti ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāyaT0.352 .
Katame tayo ?
Lobho kho , mahārāja , purisassa dhammo ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya ;
doso kho , mahārāja … pe … moho kho , mahārāja , purisassa dhammo ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya .
Ime kho , mahārāja , tayo purisassa dhammā ajjhattaṃ uppajjamānā uppajjanti ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya .
‘‘ Lobho doso ca moho ca , purisaṃ pāpacetasaṃ ;
Hiṃsanti attasambhūtā , tacasāraṃva samphalan ’’ ti [ saphalanti ( ka .) passa itivu .50].
Evampi , tatrāsayāti – parissayā .
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ Rāgo ca doso ca itonidānā , aratī ratī lomahaṃso itojā ;
Ito samuṭṭhāya manovitakkā , kumārakā dhaṅkamivossajantī ’’ ti [ caṅkamivossajjantīti ( syā . ka .) passa su . ni .273-274].
Evampi , tatrāsayāti – parissayā .
Parissayānaṃ sahitāti parissaye sahitā ārādhitā ajjhottharitā pariyāditā paṭinissatāti – parissayānaṃ sahitā .
Achambhīti so paccekasambuddhoM0.253 abhīrū acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃso viharatīti – parissayānaṃ sahitā acchambhī , eko care khaggavisāṇakappo .
Tenāha so paccekasambuddho –
‘‘ CātuddisoT0.353 appaṭigho ca hoti , santussamāno itarītarena ;
Parissayānaṃ sahitā achambhī , eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti .
129.
DussaṅgahāV0.230 pabbajitāpi eke , atho gahaṭṭhā gharamāvasantā ;
Appossukko paraputtesu hutvā , eko care khaggavisāṇakappo .
Dussaṅgahā pabbajitāpi eketi pabbajitāpi idhekacce nissayepi diyyamāne uddesepi diyyamāne paripucchāyapi [ paripucchepi ( ka .)] diyyamāne cīvarepi diyyamāne pattepi diyyamāne lohathālakepi diyyamāne dhammakaraṇepi [ dhammakarakepi ( syā .)] diyyamāne parissāvanepi diyyamāne thavikepi diyyamāne upāhanepi diyyamāne kāyabandhanepi diyyamāne na suṇanti na sotaṃ odahanti na aññācittaṃ upaṭṭhapenti , anassavā avacanakarā paṭilomavuttino aññeneva mukhaṃ karontīti – dussaṅgahā pabbajitāpi eke .
Atho gahaṭṭhā gharamāvasantāti gahaṭṭhāpi idhekacce hatthimhipi diyyamāne … pe … rathepi khettepi vatthumhipi hiraññepi suvaṇṇepi diyyamāne gāmepi … pe … nigamepi nagarepi … raṭṭhepi … janapadepi diyyamāne na suṇanti na sotaṃ odahanti na aññācittaṃ upaṭṭhapenti , anassavā avacanakarāT0.354 paṭilomavuttino aññeneva mukhaṃ karontīti – atho gahaṭṭhā gharamāvasantā .
Appossukko paraputtesu hutvāti attānaṃ ṭhapetvā sabbe imasmiṃ atthe paraputtā .
Tesu paraputtesu appossukko hutvā abyāvaṭo hutvā anapekkho hutvāti – appossukko paraputtesu hutvā , eko care khaggavisāṇakappo .
Tenāha so paccekasambuddho –
‘‘ DussaṅgahāM0.254 pabbajitāpi eke , atho gahaṭṭhā gharamāvasantā ;
Appossukko paraputtesu hutvā , eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti .
130.
Oropayitvā [ voropayitvā ( syā .)] gihibyañjanāni , sañchinnapatto [ saṃsīnapatto ( sī . aṭṭha .)] yathā koviḷāro ;
Chetvāna vīro gihibandhanāni , eko care khaggavisāṇakappo .
Oropayitvā gihibyañjanānīti gihibyañjanāni vuccanti kesā ca massū ca mālā ca gandhañca vilepanañca ābharaṇañca pilandhanañca vatthañca pārupanañca veṭhanañca ucchādanaṃ parimaddanaṃ nhāpanaṃ [ nahāpanaṃ ( syā .)] sambāhanaṃ ādāsaṃ añjanaṃ mālāgandhavilepanaṃ mukhacuṇṇaṃT0.355 mukhalepanaṃ hatthabandhaṃ sikhābandhaṃ daṇḍaṃ nāḷikaṃ [ nālikaṃ ( ka .) passa dī . ni .1.16] khaggaṃ chattaṃ citrupāhanaṃ uṇhīsaṃ maṇiṃ vāḷabījaniṃ odātāni vatthāniV0.231 dīghadasāni [ dīgharassāni ( syā .)] iti vā .
Oropayitvā gihibyañjanānīti gihibyañjanāni oropayitvā samoropayitvā nikkhipitvā paṭipassambhayitvāti – oropayitvā gihibyañjanāni .
Sañchinnapatto yathā koviḷāroti yathā koviḷārassa pattāni chinnāni sañchinnāni patitāni paripatitāni , evameva tassa paccekasambuddhassa gihibyañjanāni chinnāni sañchinnāni patitānīti – sañchinnapatto yathā koviḷāro .
Chetvāna vīro gihibandhanānīti .
Vīroti vīriyavāti vīro , pahūti vīro , visavīti vīro , alamattoti vīro , sūroti vīro , vikkanto abhīrū acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravoti vīro , vigatalomahaṃsoti vīro .
Virato idha [ ārato idheva ( syā .) passa su . ni .536] sabbapākehi , nirayadukkhaṃ aticca vīriyavā so ;
So vīriyavā padhānavā , dhīro [ vīro ( syā . ka .) passa su . ni .536] tādi pavuccate tathattā .
GihibandhanāniM0.255 vuccanti puttā ca bhariyā ca dāsā ca dāsī ca ajeḷakā ca kukkuṭasūkarā ca hatthigavāssavaḷavā ca khettañca vatthu ca hiraññañca suvaṇṇañca gāmanigamarājadhāniyo ca raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca , yaṃ kiñci rajanīyavatthu .
Chetvāna vīro gihibandhanānītiT0.356 so paccekasambuddho vīro gihibandhanāni chinditvā samucchinditvā jahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti – chetvāna vīro gihibandhanāni , eko care khaggavisāṇakappo .
Tenāha so paccekasambuddho –
‘‘ Oropayitvā gihibyañjanāni , sañchinnapatto yathā koviḷāro ,
Chetvāna vīro gihibandhanāni ;
Eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti .
Paṭhamo vaggo .

Dutiyavaggo

131.
SaceV0.232 labhetha nipakaṃ sahāyaṃ , saddhiṃ caraṃ sādhuvihāri dhīraṃ ;
Abhibhuyya sabbāni parissayāni , careyya tenattamano satīmā .
Sace labhetha nipakaṃ sahāyan ti sace nipakaṃ paṇḍitaṃ paññavantaṃ buddhimantaṃ ñāṇiṃ vibhāviṃ medhāviṃ sahāyaṃ labheyya paṭilabheyya adhigaccheyya vindeyyāti – sace labhetha nipakaṃ saṃhāyaṃ .
Saddhiṃ caraṃ sādhuvihāri dhīran ti .
Saddhiṃ caran ti ekato caraṃ .
Sādhuvihārin ti paṭhamenapi jhānena sādhuvihāriṃ , dutiyenapi jhānena … tatiyenapi jhānena … catutthenapi jhānena sādhuvihāriṃ , mettāyapi cetovimuttiyā sādhuvihāriṃ , karuṇāyapi … pe … muditāyapi … upekkhāyapi cetovimuttiyā sādhuvihāriṃ , ākāsānañcāyatanasamāpattiyāpi sādhuvihāriṃT0.357 , viññāṇañca āyatanasamāpattiyāpi … pe … ākiñcaññāyatanasamāpattiyāpi … pe … nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyāpiM0.256 sādhuvihāriṃ , nirodhasamāpattiyāpi sādhuvihāriṃ , phalasamāpattiyāpi sādhuvihāriṃ .
Dhīran ti dhīraṃ paṇḍitaṃ paññavantaṃ buddhimantaṃ ñāṇiṃ vibhāviṃ medhāvinti – saddhiṃ caraṃ sādhuvihāri dhīraṃ .
Abhibhuyya sabbāni parissayānīti .
Parissayāti dve parissayā – pākaṭaparissayā ca paṭicchannaparissayā ca … pe … ime vuccanti pākaṭaparissayā … pe … ime vuccanti paṭicchannaparissayā … pe … evampi , tatrāsayāti – parissayā .
Abhibhuyya sabbāni parissayānīti sabbe parissaye abhibhuyya abhibhavitvā ajjhottharitvā pariyādiyitvā madditvāti – abhibhuyya sabbāni parissayāni .
Careyya tenattamano satīmāti so paccekasambuddho tena nipakena paṇḍitena paññavantena buddhimantena ñāṇinā vibhāvinā medhāvinā sahāyena saddhiṃ attamano tuṭṭhamano haṭṭhamano pahaṭṭhamano udaggamano muditamano careyya vihareyya iriyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyyāti – careyya tenattamano .
Satīmāti so paccekasambuddho satimā hoti paramena satinepakkenaV0.233 samannāgato , cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritāti – careyya tenattamano satīmā .
Tenāha so paccekasambuddho –
‘‘ Sace labhetha nipakaṃ sahāyaṃ , saddhiṃT0.358 caraṃ sādhuvihāri dhīraṃ ;
Abhibhuyya sabbāni parissayāni , careyya tenattamano satīmā ’’ ti .
132.
No ce labhetha nipakaṃ sahāyaṃ , saddhiṃ caraṃ sādhuvihāri dhīraṃ ;
Rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāya , eko care khaggavisāṇakappo .
No ce labhetha nipakaṃ sahāyan ti no ce nipakaṃ paṇḍitaṃ paññavantaṃ buddhimantaṃ ñāṇiṃ vibhāviṃ medhāviṃ sahāyaṃ labheyya paṭilabheyya adhigaccheyya vindeyyāti – no ce labhetha nipakaṃ sahāyaṃ .
Saddhiṃ caraṃM0.257 sādhuvihāri dhīran ti .
Saddhiṃ caran ti ekato caraṃ .
Sādhuvihārin ti paṭhamenapi jhānena sādhuvihāriṃ … pe … nirodhasamāpattiyāpi sādhuvihāriṃ , phalasamāpattiyāpi sādhuvihāriṃ .
Dhīran ti dhīraṃ paṇḍitaṃ paññavantaṃ buddhimantaṃ ñāṇiṃ vibhāviṃ medhāvinti – saddhiṃ caraṃ sādhuvihāri dhīraṃ .
Rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāyāti rājā khattiyo muddhābhisitto vijitasaṅgāmo nihatapaccāmitto laddhādhippāyo paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro raṭṭhañca janapadañca kosañca koṭṭhāgārañca pahūtahiraññasuvaṇṇaṃ nagarañca pariccajitvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā akiñcanabhāvaṃT0.359 upagantvā eko carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpeti .
Evaṃ paccekasambuddhopi sabbaṃ gharāvāsapalibodhaṃ chinditvā puttadārapalibodhaṃ chinditvā ñātipalibodhaṃ chinditvā mittāmaccapalibodhaṃ chinditvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā akiñcanabhāvaṃ upagantvā eko carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti – rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāya , eko care khaggavisāṇakappo .
Tenāha so paccekasambuddho –
‘‘ NoV0.234 ce labhetha nipakaṃ sahāyaṃ , saddhiṃ caraṃ sādhuvihāri dhīraṃ ;
Rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāya , eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti .
133.
Addhā pasaṃsāma sahāyasampadaṃ , seṭṭhā samā sevitabbā sahāyā ;
Ete aladdhā anavajjabhojī , eko care khaggavisāṇakappo .
Addhā pasaṃsāma sahāyasampadan ti .
Addhāti ekaṃsavacanaṃ nissaṃsayavacanaṃ nikkaṅkhavacanaṃ advejjhavacanaṃ adveḷhakavacanaṃ niyogavacanaṃ apaṇṇakavacanaṃ aviraddhavacanaṃ avatthāpanavacanametaṃ – addhāti .
Sahāyasampadan ti sahāyasampadā vuccati yo so sahāyo asekkhena sīlakkhandhenaT0.360 samannāgato hoti , asekkhena samādhikkhandhena … asekkhena paññākkhandhenaM0.258 … asekkhena vimuttikkhandhena … asekkhena vimuttiñāṇadassanakkhandhena samannāgato hoti .
Addhā pasaṃsāma sahāyasampadan ti sahāyasampadaṃ pasaṃsāma thomema kittema vaṇṇemāti – addhā pasaṃsāma sahāyasampadaṃ .
Seṭṭhā samā sevitabbā sahāyāti seṭṭhā honti sahāyā sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā vimuttiñāṇadassanena ;
samā sadisā honti sahāyā sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā vimuttiñāṇadassanena .
Seṭṭhā vā sahāyā sadisā vā sahāyā sevitabbā bhajitabbā payirupāsitabbā paripucchitabbā paripañhitabbāti – seṭṭhā samā sevitabbā sahāyā .
Ete aladdhā anavajjabhojīti atthi puggalo sāvajjabhojī atthi puggalo anavajjabhojīti .
Katamo ca puggalo sāvajjabhojī ?
Idhekacco puggalo kuhanāya lapanāya nemittikatāya nippesikatāya lābhena lābhaṃ nijigīsanatāya [ nijigiṃsanatāya ( syā .)] dārudānena veḷudānena pattadānena pupphadānena phaladānena sinānadānena cuṇṇadānena mattikādānena dantakaṭṭhadānena mukhodakadānena cāṭukamyatāya [ pātukamyatāya ( syā .) mahāni .159] muggasūpyatāya [ muggasūpatāya ( syā .)] pāribhaṭyatāya pīṭhamaddikatāya vatthuvijjāya tiracchānavijjāya aṅgavijjāya nakkhattavijjāya dūtagamanena pahiṇagamanena jaṅghapesaniyena vejjakammena navakammena [ dūtakammena ( syā . ka .) mahāni .159] piṇḍapaṭipiṇḍakena dānānuppadānenaT0.361 , adhammena visamena laddhā labhitvā adhigantvā vinditvā paṭilabhitvā jīvikaṃ [ jīvitaṃ ( ka .)] kappeti .
Ayaṃ vuccati puggalo sāvajjabhojī .
Katamo ca puggalo anavajjabhojī ?
Idhekacco puggalo na kuhanāya na lapanāya na nemittikatāyaV0.235 na nippesikatāya na lābhena lābhaṃ nijigīsanatāya na dārudānena na veḷudānena na pattadānena na pupphadānena na phaladānena na sinānadānena na cuṇṇadānena na mattikādānena na dantakaṭṭhadānena na mukhodakadānena na cāṭukamyatāya na muggasūpyatāya na pāribhaṭyatāya na pīṭhamaddikatāya na vatthuvijjāya na tiracchānavijjāya naM0.259 aṅgavijjāya na nakkhattavijjāya na dūtagamanena na pahiṇagamanena na jaṅghapesaniyena na vejjakammena na navakammena na piṇḍapaṭipiṇḍakena na dānānuppadānena , dhammena samena laddhā labhitvā adhigantvā vinditvā paṭilabhitvā jīvikaṃ kappeti .
Ayaṃ vuccati puggalo anavajjabhojī .
Ete aladdhā anavajjabhojīti ete anavajjabhojī aladdhā alabhitvā anadhigantvā avinditvā appaṭilabhitvāti – ete aladdhā anavajjabhojī , eko care khaggavisāṇakappo .
Tenāha so paccekasambuddho –
‘‘ Addhā pasaṃsāma sahāyasampadaṃ , seṭṭhā samā sevitabbā sahāyā ;
Ete aladdhā anavajjabhojī , ekoT0.362 care khaggavisāṇakappo ’’ ti .
134.
Disvā suvaṇṇassa pabhassarāni , kammāraputtena suniṭṭhitāni ;
Saṅghaṭṭayantāni [ saṃghaṭṭamānāni ( su . ni .48)] duve bhujasmiṃ , eko care khaggavisāṇakappo .
Disvā suvaṇṇassa pabhassarānīti disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā .
Suvaṇṇassāti jātarūpassa .
Pabhassarānīti parisuddhāni pariyodātānīti – disvā suvaṇṇassa pabhassarāni .
Kammāraputtena suniṭṭhitānīti kammāraputto vuccati suvaṇṇakāro .
Kammāraputtena suniṭṭhitānīti kammāraputtena suniṭṭhitāni sukatāni suparikammakatānīti – kammāraputtena suniṭṭhitāni .
Saṅghaṭṭayantāni duve bhujasmin ti bhujo vuccati hattho .
Yathā ekasmiṃ hatthe dve nūpurāni [ dhuvarāni ( syā .)] ghaṭṭenti [ ghaṭenti ( syā .)];
evameva sattā taṇhāvasena diṭṭhivasena niraye ghaṭṭenti , tiracchānayoniyaṃ ghaṭṭenti , pettivisaye ghaṭṭenti , manussaloke ghaṭṭenti , devaloke ghaṭṭenti , gatiyā gatiṃ upapattiyāM0.260 upapattiṃ paṭisandhiyā paṭisandhiṃ bhavena bhavaṃ saṃsārena saṃsāraṃ vaṭṭena vaṭṭaṃ ghaṭṭenti saṅghaṭṭenti saṅghaṭṭentāV0.236 caranti viharanti iriyanti vattenti pālenti yapenti yāpentīti – saṅghaṭṭayantāni duve bhujasmiṃ , eko care khaggavisāṇakappo .
Tenāha so paccekasambuddho –
‘‘ DisvāT0.363 suvaṇṇassa pabhassarāni , kammāraputtena suniṭṭhitāni ;
Saṅghaṭṭayantāni duve bhujasmiṃ , eko care khaggavisāṇakappo ’’.
135.
Evaṃ dutīyena sahā mamassa , vācābhilāpo abhisajjanā vā ;
Etaṃ bhayaṃ āyatiṃ pekkhamāno , eko care khaggavisāṇakappo .
Evaṃ dutīyena sahā mamassāti taṇhādutiyo vā hoti puggaladutiyo vā .
Kathaṃ taṇhādutiyo hoti ?
Taṇhāti rūpataṇhā … pe … dhammataṇhā .
Yassesā taṇhā appahīnā , so vuccati taṇhādutiyo .
Taṇhādutiyo puriso , dīghamaddhāna saṃsaraṃ ;
Itthabhāvaññathābhāvaṃ , saṃsāraṃ nātivattatīti .
Evaṃ taṇhādutiyo vā hoti .
Kathaṃ puggaladutiyo hoti ?
Idhekacco na atthahetu [ attahetu ( syā .)] na kāraṇahetu uddhato avūpasantacitto ekassa vā dutiyo hoti , dvinnaṃ vā tatiyo hoti , tiṇṇaṃ vā catuttho hoti .
Tattha bahuṃ samphappalāpaṃ palapati ;
seyyathidaṃ – rājakathaṃ corakathaṃ mahāmattakathaṃ senākathaṃ bhayakathaṃ yuddhakathaṃ annakathaṃ pānakathaṃ vatthakathaṃ sayanakathaṃ mālākathaṃT0.364 gandhakathaṃ ñātikathaṃ yānakathaṃ gāmakathaṃ nigamakathaṃ nagarakathaṃ janapadakathaṃ itthikathaṃ [ itthikathaṃ purisakathaṃ ( syā . ka .) dī . ni .1.17,201; saṃ . ni .5.1080 passitabbaṃ ] sūrakathaṃ visikhākathaṃ kumbhaṭṭhānakathaṃ pubbapetakathaṃ nānattakathaṃM0.261 lokakkhāyikaṃ samuddakkhāyikaṃ itibhavābhavakathaṃ katheti .
Evaṃ puggaladutiyo hotīti – evaṃ dutīyena sahā mamassa .
Vācābhilāpo abhisajjanā vāti vācābhilāpo vuccati bāttiṃsa tiracchānakathā , seyyathidaṃ – rājakathaṃ … pe … itibhavābhavakathaṃ .
Abhisajjanā vāti dve sajjanā – taṇhāsajjanā ca diṭṭhisajjanā ca … pe … ayaṃ taṇhāsajjanā … pe … ayaṃ diṭṭhisajjanāti – vācābhilāpo abhisajjanā vā .
EtaṃV0.237 bhayaṃ āyatiṃ pekkhamānoti .
Bhayan ti jātibhayaṃ jarābhayaṃ byādhibhayaṃ maraṇabhayaṃ rājabhayaṃ corabhayaṃ aggibhayaṃ udakabhayaṃ attānuvādabhayaṃ parānuvādabhayaṃ daṇḍabhayaṃ duggatibhayaṃ ūmibhayaṃ kumbhilabhayaṃ āvaṭṭabhayaṃ susumārabhayaṃ ājīvakabhayaṃ asilokabhayaṃ parisasārajjabhayaṃ madanabhayaṃ bhayānakaṃ chambhitattaṃ lomahaṃso cetaso ubbego utrāso .
Etaṃ bhayaṃ āyatiṃ pekkhamānoti etaṃ bhayaṃ āyatiṃ pekkhamāno dakkhamāno olokayamāno nijjhāyamāno upaparikkhamānoti – etaṃ bhayaṃ āyatiṃ pekkhamāno , eko care khaggavisāṇakappo .
Tenāha so paccekasambuddho –
‘‘ Evaṃ dutīyena sahā mamassa , vācābhilāpo abhisajjanā vā ;
EtaṃT0.365 bhayaṃ āyatiṃ pekkhamāno , eko care khaggavisāṇakappo ’’.
136.
Kāmā hi citrā madhurā manoramā , virūparūpena mathenti cittaṃ ;
Ādīnavaṃ kāmaguṇesu disvā , eko care khaggavisāṇakappo .
Kāmā hi citrā madhurā manoramāti .
Kāmāti uddānato dve kāmā – vatthukāmā ca kilesakāmā ca … pe … ime vuccanti vatthukāmā … pe … ime vuccanti kilesakāmā .
Citrāti nānāvaṇṇā rūpā nānāvaṇṇā saddā nānāvaṇṇā gandhā nānāvaṇṇā rasā nānāvaṇṇā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā .
Madhurāti vuttañhetaṃ bhagavatā [ ma . ni .1.167 passitabbaṃ ]–
‘‘ pañcimeM0.262 , bhikkhave , kāmaguṇā .
Katame pañca ?
Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā , sotaviññeyyā saddā … pe … ghānaviññeyyā gandhā … jivhāviññeyyā rasā … kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā .
Ime kho , bhikkhave , pañca kāmaguṇā .
Yaṃ kho , bhikkhave , ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ , idaṃ vuccati kāmasukhaṃ miḷhasukhaṃ [ mīḷhasukhaṃ ( passa ma . ni .3.328)] puthujjanasukhaṃ anariyasukhaṃ , na sevitabbaṃ na bhāvetabbaṃ na bahulīkātabbaṃ ,‘ bhāyitabbaṃ etassa sukhassā ’ ti vadāmī ’’ ti – kāmā hi citrā madhurā manoramāti .
ManotiT0.366 yaṃ cittaṃ … pe … tajjā manoviññāṇadhātu .
Mano ramenti thomenti tosenti pahāsentīti – kāmā hi citrā madhurā manoramā .
Virūparūpena mathenti cittan ti nānāvaṇṇehi rūpehi … pe … nānāvaṇṇehi phoṭṭhabbehi cittaṃ mathenti tosenti pahāsentīti – virūparūpena mathenti cittaṃ .
ĀdīnavaṃV0.238 kāmaguṇesu disvāti .
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ ko ca , bhikkhave , kāmānaṃ ādīnavo ?
Idha , bhikkhave , kulaputto yena sippaṭṭhānena jīvikaṃ kappeti , yadi muddāya yadi gaṇanāya yadi saṅkhānena yadi kasiyā yadi vaṇijjāya yadi gorakkhena yadi issatthena [ issaṭṭhena ( syā .), issattena ( ka .) passa ma . ni .1.167] yadi rājaporisena yadi sippaññatarena , sītassa purakkhato uṇhassa purakkhato ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassehi samphassamāno [ rissamāno ( ma . ni .1.167)] khuppipāsāya mīyamāno ;
ayaṃ , bhikkhave , kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu .
‘‘ Tassa ce , bhikkhave , kulaputtassa evaṃ uṭṭhahato ghaṭato vāyamato te bhogā nābhinipphajjanti , so socati kilamati paridevati urattāḷiṃ kandati , sammohaṃ āpajjati –
‘ moghaṃ vata me uṭṭhānaṃ , aphalo vata me vāyāmo ’ ti .
Ayampi , bhikkhave , kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu .
‘‘ TassaM0.263 ce , bhikkhave , kulaputtassa evaṃ uṭṭhahato ghaṭato vāyamato te bhogā abhinipphajjanti , so tesaṃ bhogānaṃ ārakkhādhikaraṇaṃ dukkhaṃT0.367 domanassaṃ [ dukkhadomanassaṃ ( syā . ka .)] paṭisaṃvedeti –
‘ kinti me bhoge neva rājāno hareyyuṃ , na corā hareyyuṃ , na aggi ḍaheyya , na udakaṃ vaheyya , na appiyā dāyādā hareyyun ’ ti .
Tassa evaṃ ārakkhato gopayato te bhoge rājāno vā haranti corā vā haranti aggi vā ḍahati udakaṃ vā vahati appiyā vā dāyādā haranti .
So socati … pe … sammohaṃ āpajjati –
‘ yampi me ahosi tampi no natthī ’ ti .
Ayampi , bhikkhave , kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu .
‘‘ PunaV0.239 caparaṃ , bhikkhave , kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu rājānopi rājūhi vivadanti , khattiyāpi khattiyehi vivadanti , brāhmaṇāpi brāhmaṇehi vivadanti , gahapatīpi gahapatīhi vivadanti , mātāpi puttena vivadati , puttopi mātarā vivadati , pitāpi puttena vivadati , puttopi pitarā vivadati , bhātāpi bhaginiyā vivadati , bhaginīpi bhātarā vivadati , sahāyopi sahāyena vivadati .
Te tattha kalahaviggahavivādāpannā aññamaññaṃ pāṇīhipi upakkamanti leḍḍūhipi upakkamanti daṇḍehipi upakkamanti satthehipi upakkamanti .
Te tattha maraṇampi nigacchanti maraṇamattampi dukkhaṃ .
Ayampi , bhikkhave , kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu .
‘‘ Puna caparaṃ , bhikkhave , kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu asicammaṃ gahetvā dhanukalāpaṃ sannayhitvā ubhatobyūḷhaṃ [ ubhatoviyūḷhaṃ ( syā .) passa ma . ni .1.168] saṅgāmaṃ pakkhandanti , usūsupiT0.368 khippamānesu sattīsupi khippamānāsu asīsupi vijjotalantesu .
Te tattha usūhipi vijjhanti sattīhipi [ sattiyāpi ( ma . ni .1.167,178)] vijjhanti asināpi sīsaṃ chindanti .
Te tattha maraṇampi nigacchanti maraṇamattampi dukkhaṃ .
Ayampi , bhikkhave , kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu .
‘‘ Puna caparaṃ , bhikkhave , kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu asicammaṃ gahetvā dhanukalāpaṃ sannayhitvā addāvalepanā [ addhāvalepanā ( syā .)] upakāriyoM0.264 pakkhandanti , usūsupi khippamānesu sattīsupi khippamānāsu , asīsupi vijjotalantesu .
Te tattha usūhipi vijjhanti sattīhipi vijjhanti chakaṇakāyapi [ chakaṇaṭiyāpi ( syā .), pakkaṭṭhiyā ( sī . aṭṭha .) passa ma . ni .1.168] osiñcanti abhivaggenapi omaddanti asināpi sīsaṃ chindanti .
Te tattha maraṇampi nigacchanti maraṇamattampi dukkhaṃ .
Ayampi , bhikkhave , kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandhoT0.369 kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu .
‘‘ Puna caparaṃ , bhikkhave , kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu sandhimpi chindanti nillopampi haranti ekāgārikampi karonti paripanthepi tiṭṭhanti paradārampi gacchanti .
Tamenaṃ rājāno gahetvā vividhā kammakāraṇā kārenti – kasāhipi tāḷenti , vettehipi tāḷenti , aḍḍhadaṇḍakehipi tāḷenti , hatthampi chindanti … pe … asināpi sīsaṃ chindanti .
Te tattha maraṇampi nigacchanti maraṇamattampi dukkhaṃ .
Ayampi , bhikkhave , kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu .
‘‘ Puna caparaṃ , bhikkhave , kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu kāyena duccaritaṃ caranti vācāya duccaritaṃ caranti manasā duccaritaṃ caranti .
Te kāyena duccaritaṃ caritvā vācāya duccaritaṃ caritvā manasā duccaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjanti .
Ayampi , bhikkhave , kāmānaṃ ādīnavo samparāyiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu ’’.
Ādīnavaṃ kāmaguṇesu disvāti kāmaguṇesu ādīnavaṃ disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – ādīnavaṃ kāmaguṇesu disvā , eko care khaggavisāṇakappo .
Tenāha so paccekasambuddho –
‘‘ KāmāV0.240 hi citrā madhurā manoramā , virūparūpena mathenti cittaṃ ;
Ādīnavaṃ kāmaguṇesu disvā , eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti .
137.
ĪtīM0.265 ca gaṇḍo ca upaddavo ca , rogo ca sallañca bhayañca metaṃ ;
Etaṃ bhayaṃ kāmaguṇesu disvā , eko care khaggavisāṇakappo .
Ītī ca gaṇḍo ca upaddavo ca , rogo ca sallañca bhayañcaT0.370 metan ti vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ bhayanti , bhikkhave , kāmānametaṃ adhivacanaṃ .
Dukkhanti , bhikkhave , kāmānametaṃ adhivacanaṃ .
Rogoti , bhikkhave , kāmānametaṃ adhivacanaṃ .
Gaṇḍoti , bhikkhave , kāmānametaṃ adhivacanaṃ .
Sallanti , bhikkhave , kāmānametaṃ adhivacanaṃ .
Saṅgoti , bhikkhave , kāmānametaṃ adhivacanaṃ .
Paṅkoti , bhikkhave , kāmānametaṃ adhivacanaṃ .
Gabbhoti , bhikkhave , kāmānametaṃ adhivacanaṃ .
Kasmā ca , bhikkhave , bhayanti kāmānametaṃ adhivacanaṃ ?
Yasmā ca kāmarāgarattāyaṃ , bhikkhave , chandarāgavinibaddho [ chandarāgavinibandho ( syā . ka .) passa a . ni .8.56] diṭṭhadhammikāpi bhayā na parimuccati , samparāyikāpi bhayā na parimuccati , tasmā bhayanti kāmānametaṃ adhivacanaṃ .
Kasmā ca , bhikkhave , dukkhanti … pe … rogoti … gaṇḍoti … sallanti … saṅgoti … paṅkoti … gabbhoti kāmānametaṃ adhivacanaṃ ?
Yasmā ca kāmarāgarattāyaṃ , bhikkhave , chandarāgavinibaddho diṭṭhadhammikāpi gabbhā na parimuccati , samparāyikāpi gabbhā na parimuccati , tasmā gabbhoti kāmānametaṃ adhivacanan ’’ ti .
Bhayaṃ dukkhañca rogo ca , gaṇḍo sallañca saṅgo ca ;
Paṅko gabbho ca ubhayaṃ , ete kāmā pavuccanti ;
Yattha satto puthujjano .
Otiṇṇo sātarūpena , puna gabbhāya gacchati ;
Yato ca bhikkhu ātāpī , sampajaññaṃ na riccati [ na riñcati ( syā . ka .) saṃ . ni .4.251].
So imaṃ palipathaṃ duggaṃ , atikkamma tathāvidho ;
Pajaṃ jātijarūpetaṃ , phandamānaṃ avekkhatīti .
Ītī ca gaṇḍo ca upaddavo ca , rogo ca sallañca bhayañca metaṃ .
EtaṃT0.371M0.266 bhayaṃ kāmaguṇesu disvāti etaṃ bhayaṃ kāmaguṇesu disvā passitvā tulayitvā tīrayitvāV0.241 vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti – etaṃ bhayaṃ kāmaguṇesu disvā , eko care khaggavisāṇakappo .
Tenāha so paccekasambuddho –
‘‘ Ītī ca gaṇḍo ca upaddavo ca , rogo ca sallañca bhayañca metaṃ ;
Etaṃ bhayaṃ kāmaguṇesu disvā , eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti .
138.
Sītañca uṇhañca khudaṃ pipāsaṃ , vātātape ḍaṃsasarīsape [ ḍaṃsasiriṃsape ( syā .), ḍaṃsamakasasarīsape ( ka .)] ca ;
Sabbānipetāni abhisambhavitvā , eko care khaggavisāṇakappo .
Sītañca uṇhañca khudaṃ pipāsan ti .
Sītan ti dvīhi kāraṇehi sītaṃ hoti – abbhantaradhātuppakopavasena vā sītaṃ hoti bahiddhā utuvasena vā sītaṃ hoti .
Uṇhan ti dvīhi kāraṇehi uṇhaṃ hoti – abbhantaradhātuppakopavasena vā uṇhaṃ hoti bahiddhā utuvasena vā uṇhaṃ hoti .
Khudā [ khuddā ( syā . ka .)] vuccati chātako .
Pipāsā vuccati udakapipāsāti – sītañca uṇhañca khudaṃ pipāsaṃ .
Vātātape ḍaṃsasarīsape cāti .
Vātāti puratthimā vātā pacchimā vātā uttarā vātā dakkhiṇā vātā sarajā vātā arajā vātā sītāT0.372 vātā uṇhā vātā parittā vātā adhimattā vātā verambhavātā pakkhavātā supaṇṇavātā tālapaṇṇavātā [ tālavaṇḍavātā ( ka .) cūḷani . upasīvamāṇavapucchāniddesa 43] vidhūpanavātā .
Ātapo vuccati sūriyasantāpo .
Ḍaṃsā vuccanti piṅgalamakkhikā .
Sarīsapā vuccanti ahīti – vātātape ḍaṃsasarīsape ca .
Sabbānipetāni abhisambhavitvāti abhibhavitvā ajjhottharitvā pariyādiyitvā madditvāti – sabbānipetāni abhisambhavitvā , eko care khaggavisāṇakappo .
Tenāha so paccekasambuddho –
‘‘ SītañcaM0.267 uṇhañca khudaṃ pipāsaṃ , vātātape ḍaṃsasarīsape ca ;
Sabbānipetāni abhisambhavitvā , eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti .
139.
Nāgova yūthāni vivajjayitvā , sañjātakhandho padumī uḷāro ;
Yathābhirantaṃ vihare [ vīharaṃ ( su . ni .53)] araññe , eko care khaggavisāṇakappo .
NāgovaV0.242 yūthāni vivajjayitvāti nāgo vuccati hatthināgo .
Paccekasambuddhopi nāgo .
Kiṃkāraṇā paccekasambuddho nāgo ?
Āguṃ na karotīti nāgo ;
na gacchatīti nāgo ;
na āgacchatīti nāgo .
Kathaṃ so paccekasambuddho āguṃ na karotīti nāgo ?
Āgu vuccati pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikāT0.373 sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā .
Āguṃ na karoti kiñci loke , sabbasaṃyoge visajja bandhanāni ;
Sabbattha na sajjati vimutto , nāgo tādi pavuccate tathattā .
Evaṃ so paccekasambuddho āguṃ na karotīti nāgo .
Kathaṃ so paccekasambuddho na gacchatīti nāgo ?
So paccekasambuddho na chandāgatiṃ gacchati , na dosāgatiṃ gacchati , na mohāgatiṃ gacchati , na bhayāgatiṃ gacchati , na rāgavasena gacchati , na dosavasena gacchati , na mohavasena gacchati , na mānavasena gacchati , na diṭṭhivasena gacchati , na uddhaccavasena gacchati , na vicikicchāvasena gacchati , na anusayavasena gacchati , na vaggehi kappehi yāyati nīyati [ niyyati ( syā . ka .)] vuyhati saṃharīyati .
Evaṃ so paccekasambuddho na gacchatīti nāgo .
KathaṃM0.268 so paccekasambuddho na āgacchatīti nāgo ?
Sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati , sakadāgāmimaggena … pe … anāgāmimaggena … pe … arahattamaggena ye kilesā pahīnā te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati .
Evaṃ so paccekasambuddho na āgacchatīti nāgo .
Nāgova yūthāni vivajjayitvāti yathā so hatthināgo yūthāni vivajjetvā parivajjetvā abhinivajjetvā ekova araññavanamajjhogāhetvā [ araññe vanamajjhassa ajjhogāhetvā ( syā .)] carati viharatiT0.374 iriyati vatteti pāleti yapeti yāpeti , paccekasambuddhopi gaṇaṃ vivajjetvā parivajjetvā abhivajjetvā eko [ eko care khaggavisāṇakappo ( syā .)] araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevati appasaddāni appanigghosāni vijanavātāniV0.243 manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni .
So eko gacchati eko tiṭṭhati eko nisīdati eko seyyaṃ kappeti eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati eko paṭikkamati eko raho nisīdati eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti eko carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti – nāgova yūthāni vivajjayitvā .
Sañjātakhandho padumī uḷāroti yathā so hatthināgo sañjātakkhandho sattaratano vā hoti aṭṭharatano vā , paccekasambuddhopi sañjātakkhandho asekkhena sīlakkhandhena asekkhena samādhikkhandhena asekkhena paññākkhandhena asekkhena vimuttikkhandhena asekkhena vimuttiñāṇadassanakkhandhena .
Yathā so hatthināgo padumī , paccekasambuddhopi sattahi bojjhaṅgapupphehi padumī , satisambojjhaṅgapupphena dhammavicayasambojjhaṅgapupphena vīriyasambojjhaṅgapupphena pītisambojjhaṅgapupphena , pītisambojjhaṅgapupphena passaddhisambojjhaṅgapupphena samādhisambojjhaṅgapupphena upekkhāsambojjhaṅgapupphena .
Yathā so hatthināgo uḷāro thāmena balena javena sūrena , paccekasambuddhopi uḷāro sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā vimuttiñāṇadassanenāti – sañjātakhandhoT0.375 padumī uḷāro .
Yathābhirantaṃ vihare araññeti yathā so hatthināgo yathābhirantaṃ araññe viharati , paccekasambuddhopi yathābhirantaṃ araññe viharati .
PaṭhamenapiM0.269 jhānena yathābhirantaṃ araññe viharati , dutiyenapi jhānena … pe … tatiyenapi jhānena … catutthenapi jhānena yathābhirantaṃ araññe viharati ;
mettāyapi cetovimuttiyā yathābhirantaṃ araññe viharati , karuṇāyapi cetovimuttiyā … muditāyapi cetovimuttiyā … upekkhāyapi cetovimuttiyā yathābhirantaṃ araññe viharati ;
ākāsānañcāyatanasamāpattiyāpi yathābhirantaṃ araññe viharati , viññāṇañcāyatanasamāpattiyāpi … ākiñcaññāyatanasamāpattiyāpi … nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyāpi … nirodhasamāpattiyāpi … phalasamāpattiyāpi yathābhirantaṃ araññe viharatīti – yathābhirantaṃ vihare araññe , eko care khaggavisāṇakappo .
Tenāha so paccekasambuddho –
‘‘ Nāgova yūthāni vivajjayitvā , sañjātakhandho padumī uḷāro ;
Yathābhirantaṃ vihare araññe , eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti .
140.
AṭṭhānataṃV0.244 saṅgaṇikāratassa , yaṃ phassaye [ phussaye ( syā . ka .)] sāmayikaṃ [ āsāmāyikaṃ ( ka .)] vimuttiṃ ;
Ādiccabandhussa vaco nisamma , eko care khaggavisāṇakappo .
AṭṭhānataṃT0.376 saṅgaṇikāratassa , yaṃ phassaye sāmayikaṃ vimuttin ti vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ yāvatānanda [ so vatānanda ( ma . ni .3.186)], bhikkhu saṅgaṇikārāmo saṅgaṇikarato saṅgaṇikārāmataṃ anuyutto , gaṇārāmo gaṇarato gaṇasammudito ( gaṇārāmataṃ anuyutto )[() natthi ma . ni .3.186], yaṃ taṃ nekkhammasukhaṃ pavivekasukhaṃ upasamasukhaṃ sambodhisukhaṃ , tassa sukhassa nikāmalābhī bhavissati akicchalābhī akasiralābhīti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati .
Yo ca kho so , ānanda , bhikkhu eko gaṇasmā vūpakaṭṭho viharati , tassetaṃ bhikkhuno pāṭikaṅkhaṃ .
Yaṃ taṃ nekkhammasukhaṃ pavivekasukhaṃ upasamasukhaṃ sambodhisukhaṃ , tassa sukhassa nikāmalābhī bhavissati akicchalābhī akasiralābhīti – ṭhānametaṃ vijjati .
Yāvatānanda , bhikkhu saṅgaṇikārāmo saṅgaṇikarato saṅgaṇikārāmataṃM0.270 anuyutto , gaṇārāmo gaṇarato gaṇasammudito ( gaṇārāmataṃ anuyutto ,) sāmāyikaṃ [ sāmayikaṃ ( syā . ka .)] vā kantaṃ cetovimuttiṃ upasampajja viharissati , asāmāyikaṃ vā akuppanti – netaṃ ṭhānaṃ vijjati .
Yo ca kho so , ānanda , bhikkhu eko gaṇasmā vūpakaṭṭho viharati , tassetaṃ bhikkhuno pāṭikaṅkhaṃ sāmāyikaṃ vā kantaṃ cetovimuttiṃ upasampajja viharissati , asāmāyikaṃ vā akuppanti , ṭhānametaṃ vijjatī ’’ ti – aṭṭhānataṃ saṅgaṇikāratassa , yaṃ phassaye sāmayikaṃ vimuttiṃ .
Ādiccabandhussa vaco nisammāti ādicco vuccati sūriyo .
So gotamo gottena .
Paccekasambuddhopi gotamo gottena .
So paccekasambuddho sūriyassa gottañātako gottabandhu , tasmāT0.377 paccekasambuddho ādiccabandhu .
Ādiccabandhussa vaco nisammāti ādiccabandhussa vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusāsanaṃ anusiṭṭhaṃ sutvā suṇitvā uggahetvā upadhārayitvā upalakkhayitvāti – ādiccabandhussa vaco nisamma , eko care khaggavisāṇakappo .
Tenāha so paccekasambuddho –
‘‘ Aṭṭhānataṃ saṅgaṇikāratassa , yaṃ phassaye sāmayikaṃ vimuttiṃ ;
Ādiccabandhussa vaco nisamma , eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti .
Dutiyo vaggo .