Paccayuddesavaṇṇanā

Samānaneti samānanayane , samāharaṇe , samānakaraṇe vā aṭṭhakathādhippāyaṃ .

Tattha ‘‘ dve anulomāni dhammānulomañca paccayānulomañcā ’’ tiādinā parato vaṇṇayissanti .

PaṭṭhānanāmatthotiM0.225 ‘‘ paṭṭhānan ’’ ti imassa nāmassa attho , taṃ pana yasmā avayavadvārena samudāye niruḷhaṃ , tasmā yathā avayavesu patiṭṭhitaṃ , tameva tāva dassetuṃ ‘‘ tikapaṭṭhānādīnaṃ tikapaṭṭhānādināmattho ’’ ti vuttaṃ .

Atha vā avayavānameva paṭṭhānanāmattho niddhāretabbo taṃsamudāyamattattā pakaraṇassa .

Na hi samudāyo nāma koci attho atthīti dassetuṃ ‘‘ paṭṭhānaṃ … pe … nāmattho ’’ ti vuttaṃ .

Tenevāha ‘‘ imassa pakaraṇassa … pe … samodhānatā cettha vattabbā ’’ ti .

Vacanasamudāyatthavijānanena viditapaṭṭhānasāmaññatthassa vitthārato paṭṭhānakathā vuccamānā sukhaggahaṇā hotīti dassento āha ‘‘ evañhi … pe … hotī ’’ ti .

Tatthāti tāsu nāmatthayathāvuttasamodhānatāsu .

Sabbasādhāraṇassāti sabbesaṃ avayavabhūtānaṃ tikapaṭṭhānādīnaṃ samudāyassa ca sādhāraṇassa .

Atthato āpannaṃ nānāvidhabhāvan ti pakāraggahaṇeneva pakārānaṃ anekavidhatā ca gahitāva hontīti vuttaṃ .

Pakārehi ṭhānanti hi paṭṭhānaṃ , nānāvidho paccayo , taṃ ettha vibhajanavasena atthīti paṭṭhānaṃ , pakaraṇaṃ , tadavayavo ca .

Etasmiñca atthanaye saddatopi nānāvidhabhāvasiddhi dassitāti veditabbā .

Tattha nānappakārā paccayatā , nānappakārānaṃ paccayatā ca nānappakārapaccayatāti ubhayampi sāmaññaniddesena ekasesanayena vā ekajjhaṃ gahitanti dassento ‘‘ ekassapi … pe … veditabbā ’’ ti āha .

Anekadhammabhāvatoti aneke dhammā etassāti anekadhammo , tabbhāvatoti yojetabbaṃ .

NānappakārapaccayatātiV0.229 nānappakārapaccayabhāvo , yo aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ nānappakārapaccayaṭṭho ’’ ti vutto .

Kāmaṃ dhammasaṅgahādīsupi attheva paccayadhammavibhāgo , so pana tattha paccayabhāvo na tathā tapparabhāvena vibhatto yathā paṭṭhāneti dassento ‘‘ etena … pe … dassetī ’’ ti āha .

Sātisayavibhāgataṃ imassa pakaraṇassa tathā tadavayavānaṃ .

Sabbaññutaññāṇassa yathāvuttagamanaṃ yadadhikaraṇaṃ , taṃ dassetuṃ ‘‘ etthāti vacanaseso ’’ ti .

Gamanadesabhāvatoti pavattiṭṭhānabhāvato .

Aññehi gatimantehīti tīsu kālesu appaṭihatañāṇādīhi .

Tassa sabbaññutaññāṇassa .

TividhenaM0.226 paricchedena desitesu dhammesu tikavohāroti āha ‘‘ tikānanti tikavasena vuttadhammānan ’’ ti .

Tīṇi parimāṇāni etesanti hi tikā .

Samantāti samantato sabbabhāgatoti vuttaṃ hotīti āha ‘‘ anulomādīhi sabbappakārehipī ’’ ti .

Gatānīti pavattāni .

Samantacatuvīsatipaṭṭhānānīti samantato anulomādisabbabhāgato samodhānavasena catuvīsati paṭṭhānāni .

Anulomādisabbakoṭṭhāsatoti anulomādicatukoṭṭhāsato .

Tikādichachabhāvan ti tikādidukadukapariyosānehi chachabhāvaṃ .

Tenāti yathāvuttadassanena .

Dhammānulomādisabbakoṭṭhāsatoti paccanīkādidukādisahajātavārādipaccayapaccanīyādiārammaṇamūlādīnaṃ gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .

Yathāvuttato aññassa pakārassa asambhavato ‘‘ anūnehi nayehi pavattānīti vuttaṃ hotī ’’ ti āha .

Tāni pana yathāvuttāni samantapaṭṭhānāni .

Ayañca atthavaṇṇanā aṭṭhakathāvacanena aññadatthu saṃsandatīti dassento āha ‘‘ tenevāha … pe … vasenā ’’ ti .

Hetunoti hetusabhāvassa dhammassa .

Satipi hetusabhāvassa ārammaṇapaccayādibhāve savisese tāva paccaye dassentena ‘‘ adhipatipaccayādibhūtassa cā ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Hetu hutvā paccayo ’’ ti vutte dhammassa hetusabhāvatā niddhāritā , na paccayavisesoti tassa adhipatipaccayādibhāvo na nivāritoti āha ‘‘ etenapi so eva doso āpajjatī ’’ ti .

Tenāti hetubhāvaggahaṇena .

Idhāti ‘‘ hetupaccayo ’’ ti ettha .

Dhammaggahaṇan ti alobhādidhammaggahaṇaṃ .

Sattiviseso attano balaṃ sattikāraṇabhāvo , yo rasotipi vuccati , svāyaṃ anaññasādhāraṇatāya dhammato anaññopi paccayantarasamavāyeyevaV0.230 labbhamānattā añño viya katvā vutto .

Tassāti hetubhāvasaṅkhātassa sāmatthiyassa .

Hetu hutvāti etthāpi hetubhāvavācako hetusaddo , na hetusabhāvadhammavācakoti āha ‘‘ hetu hutvā paccayoti ca vuttan ’’ ti .

Evañca katvātiādinā yathāvuttamatthaṃ pāḷiyā samattheti .

Yadi evaṃ aṭṭhakathāyaṃ dhammasseva paccayatāvacanaṃ kathanti āha ‘‘ aṭṭhakathāyaṃ panā ’’ tiādiM0.227 .

Teneva cettha amhehipi ‘‘ dhammato anaññopi añño viya katvā ’’ ti ca vuttaṃ .

Yadi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ yo hi dhammo , mūlaṭṭhena upakārako dhammo ’’ ti ca ādīsu dhammena dhammasattivibhāvanaṃ kataṃ , atha kasmā idha hetubhāvena paccayoti dhammasattiyeva vibhāvitāti codanaṃ manasi katvā vuttaṃ ‘‘ idhāpi vā … pe … dassetī ’’ ti .

Dhammasattivibhāvanaṃ panettha na sakkā paṭikkhipitunti dassento ‘‘ na hī ’’ tiādimāha .

Attho etassa atthīti attho , atthābhidhāyivacananti vuttaṃ ‘‘ etīti etassa attho vattatī ’’ ti , tasmā atthoti atthavacananti vuttaṃ hoti .

Tenāha ‘‘ tañca uppattiṭṭhitīnaṃ sādhāraṇavacanan ’’ ti .

Tañcāti hi ‘‘ vattatī ’’ ti vacanaṃ paccāmaṭṭhaṃ .

Atha vā etīti etassa atthoti ‘‘ etī ’’ ti etassa padassa attho ‘‘ vattatī ’’ ti ettha vattanakiriyā .

Tañcāti tañca vattanaṃ .

Etasmiṃ panatthe sādhāraṇavacanan ti ettha vacana -saddo atthapariyāyo veditabbo ‘‘ vuccatī ’’ ti katvā .

Yadaggena uppattiyā paccayo , tadaggena ṭhitiyāpi paccayoti koci āsaṅkeyyāti tadāsaṅkānivattanatthaṃ vuttaṃ ‘‘ koci hi … pe … hetuādayo ’’ ti .

Ettha ca yathā uppajjanārahānaṃ uppattiyā paccaye satiyeva uppādo , nāsati , evaṃ tiṭṭhantānampi ṭhitipaccayavaseneva ṭhānaṃ yathā jīvitindriyavasena sahajātadhammānanti daṭṭhabbaṃ .

Ye pana arūpadhammānaṃ ṭhitiṃ paṭikkhipanti , yaṃ vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā vuttameva .

Yathā adhikaraṇasādhano patiṭṭhattho hetu-saddo , evaṃ karaṇasādhano pavattiatthopi yujjatīti dassento ‘‘ hinotī ’’ tiādimāha .

‘‘ Lobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāyā ’’ tiādivacanato hetūnaṃ kammanidānabhāvo veditabbo .

Etenāti hetupaccayato aññeneva kusalabhāvasiddhivacanena .

Eke ācariyā .

Sabhāvatovāti etena yathā aññesaṃ rūpagataṃ obhāsentassa padīpassa rūpagatobhāsakena aññena payojanaṃ natthi sayaṃ obhāsanasabhāvattā , evaṃ aññesaṃ kusalādibhāvasādhakānaṃ hetūnaṃ aññena kusalādibhāvasādhakenaV0.231 payojanaṃ natthi sayameva kusalādisabhāvattāti dasseti .

Na sabhāvasiddho alobhādīnaṃ kusalādibhāvo ubhayasabhāvattā taṃsampayuttaphassādīnaṃ viyātiM0.228 imamatthaṃ dasseti ‘‘ yasmā panā ’’ tiādinā .

Sā pana aññapaṭibaddhā kusalāditā .

Na koci dhammo na hotīti rūpādibhedena chabbidhesu saṅkhatāsaṅkhatapaññattidhammesu kocipi dhammo ārammaṇapaccayo na na hoti , svāyaṃ ārammaṇapaccayabhāvo heṭṭhā dhātuvibhaṅgavaṇṇanāyaṃ vuttoyeva .

Purimābhisaṅkhārūpanissayan ti ‘‘ chandavato ’’ tiādinā vuttākārena purimasiddhaṃ cittābhisaṅkhārakasaṅkhātaṃ upanissayaṃ .

Citteti cittasīsenāyaṃ niddeso daṭṭhabbo .

Na hi cittameva tathābhisaṅkharīyati , atha kho taṃsampayuttadhammāpi .

Sādhayamānāti vase vattayamānā .

Vasavattanañcettha tadākārānuvidhānaṃ .

Chandādīsu hi hīnesu majjhimesu paṇītesu taṃtaṃsampayuttāpi tathā tathā pavattanti .

Tenāha ‘‘ hīnādibhāvena tadanuvattanato ’’ ti .

Tenāti attano vase vattāpanena , tesaṃ vā vase vattanena .

Te hi chandādayo .

Adhipatipaccayā honti attādhīnānaṃ patibhāvena pavattanato .

Garukātabbaṃ ārammaṇaṃ mahaggatadhammalobhanīyadhammādi .

Tadanantaruppādaniyamoti tassa tasseva cittassa anantaraṃ uppajjamānataṃ .

Taṃtaṃsahakārīpaccayavisiṭṭhassāti tena tena ārammaṇādinā sahakārīkāraṇena taduppādanasamatthatāsaṅkhātaṃ visesaṃ pattassa .

Tāyayevāti yā vekhādāne pupphanasamatthatā vekhāpagame laddhokāsā , tāyameva .

Upasaggavasenapi atthaviseso hotīti vuttaṃ ‘‘ saddatthamattato nānākaraṇan ’’ ti .

Vacanīyatthatoti bhāvatthato .

Bhāvatthopi hi vacanaggahaṇānusārena viññeyyattā ‘‘ vacanīyo ’’ ti vuccati .

Nirodhuppādantarābhāvatoti purimanirodhassa pacchimuppādassa ca byavadhāyakābhāvato .

Nirantaruppādanasamatthatāti etena nirodhānaṃ nirodhasamakāluppādavādaṃ nivāreti .

Sati hi samakālatte byavadhānāsaṅkā eva na siyā saṇṭhānābhāvato .

Idamito heṭṭhā uddhaṃ tiriyanti vibhāgābhāvā attanā ekattamiva upanetvāti yojanā .

Saṇṭhānābhāvena hi appaṭighabhāvūpalakkhaṇenaV0.232 vibhāgābhāvaṃ , tena ekattamivūpanayanaṃ suṭṭhu anantarabhāvaṃ sādheti , sahāvaṭṭhānābhāvena pana anantarameva uppādanaṃ .

VibhāgatoM0.229 ñāṇena ākarīyatīti ākāro , dhammānaṃ pavattibhedo .

Nevasaññānāsaññāyatanaphalasamāpattīnaṃ nirodhuppādānantaratāyāti yojanā .

Purimacutīti asaññasattuppattito purimacuti .

Yadi kālantaratā natthi , kathamidaṃ ‘‘ sattāhaṃ nirodhaṃ samāpajjitvā pañca kappasatāni atikkamitvā ’’ ti vacananti āha ‘‘ na hi tesaṃ … pe … vucceyyā ’’ ti .

Nanu tesaṃ antarā rūpasantāno pavattatevāti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘ na ca … pe … aññasantānattā ’’ ti .

Yadi evaṃ tesaṃ aññabhinnasantānaṃ viya aññamaññūpakārenapi bhavitabbanti codanāya vuttaṃ ‘‘ rūpārūpa … pe … hontī ’’ ti .

Tenetaṃ dasseti – yadipi rūpārūpadhammā ekasmiṃ puggale vattamānā visesato aññamaññūpakārakabhāvena vattanti , aññamaññaṃ pana visadisasabhāvatāya visuṃyeva santānabhāvena pavattanato byavadhāyakā na honti santativasena mithu apariyāpannattā , yato ‘‘ aññamaññaṃ vippayuttā , visaṃsaṭṭhā ’’ ti ca vuttanti .

Upakārako ca nāma accantaṃ bhinnasantānānampi hotiyevāti na tāvatā santānābhedoti bhiyyopi nesaṃ byavadhāyakatābhāvo veditabbo .

Yathā samānajātikānaṃ cittuppādānaṃ nirantaratā suṭṭhu anantarabhāvena pākaṭā , na tathā asamānajātikānanti adhippāyena ‘‘ javanānantarassa javanassa viya bhavaṅgānantarassa bhavaṅgassa viyā ’’ ti vuttaṃ .

Paccayabhāvo cetthāti ettha ca -saddo byatireko .

So yena visesenettha uppādakkhaṇaṃ , taṃ visesaṃ joteti .

Anantarapaccayādīnan ti ādi -saddena samanantarapaccayaṃ saṅgaṇhāti .

Purepacchābhāvā , tadupādikā vā uppādanirodhā pubbantāparantaparicchedo , tena gahitānaṃ khaṇattayapariyāpannānanti attho .

Tenāha ‘‘ uppajjatīti vacanaṃ alabhantānan ’’ ti .

Uppādakkhaṇasamaṅgī hi ‘‘ uppajjatī ’’ ti vuccati .

Tathā hi vuttaṃ ‘‘ uppādakkhaṇe uppajjamānaṃ , no ca uppannaṃ , bhaṅgakkhaṇe uppannaṃ no ca uppajjamānan ’’ ti ( yama .2. cittayamaka .81).

Soti anantarādipaccayabhāvo .

Aparicchedan ti kālavasena paricchedarahitaṃ .

Yatoti pubbantāparantavasena paricchedābhāvato .

Tenevāti kālavasena paricchijja eva dhammānaṃ gahaṇato .

UppattiyāV0.233 paccayabhāvena pākaṭenāti idaṃ tassa nidassanabhāvanidassanaṃ .

Siddhañhi nidassanaṃ .

Paccayuppannānan ti paccayanibbattānaṃ , attano phalabhūtānantiM0.230 adhippāyo .

Sahajātabhāvenāti saha uppannabhāvena .

Attanā sahuppannadhammānañhi sahuppannabhāvena upakārakatā sahajātapaccayatā .

Tena ṭhitikkhaṇepi nesaṃ upakārakatā veditabbā .

Evañhi ‘‘ pakāsassa padīpo viyā ’’ ti nidassanampi suṭṭhu yujjati .

Padīpo hi pakāsassa ṭhitiyāpi paccayoti .

Aññamaññatāvasenevāti iminā sahajātādibhāvena attano upakārakassa upakārakatāmattaṃ na aññamaññapaccayatā , atha kho aññamaññapaccayabhāvavasenāti lakkhaṇasaṅkarābhāvaṃ dasseti , na sahajātādipaccayehi vinā aññamaññapaccayassa pavatti .

Tenevāha ‘‘ na sahajātatādivasenā ’’ ti .

Yadipi aññamaññapaccayo sahajātādipaccayehi vinā na hoti , sahajātādipaccayā pana tena vināpi hontīti sahajātatādividhureneva pakārena aññamaññapaccayassa pavattīti dassento ‘‘ sahajātādi … pe … na hotī ’’ ti vatvā tamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘ na ca purejāta … pe … hontī ’’ ti āha .

Sahajātatādīti ca ādi -saddena nissayaatthiavigatādīnaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ .

Pathavīdhātuyaṃ patiṭṭhāya eva sesadhātuyo upādārūpāni viya yathāsakakiccaṃ karontīti vuttaṃ ‘‘ adhiṭṭhānākārena pathavīdhātu sesadhātūnan ’’ ti .

Ettha adhiṭṭhānākārenāti ādhārākārena .

Ādhārākāro cettha nesaṃ sātisayaṃ tadadhīnavuttitāya veditabbo , yato bhūtāni aniddisitabbaṭṭhānāni vuccanti .

Evañca katvā cakkhādīnampi adhiṭṭhānākārena upakārakatā suṭṭhu yujjati .

Na hi yathāvuttaṃ tadadhīnavuttiyā visesaṃ muñcitvā añño cakkhādīsu adesakānaṃ arūpadhammānaṃ adhiṭṭhānākāro sambhavati .

Yadipi yaṃ yaṃ dhammaṃ paṭicca ye ye dhammā pavattanti , tesaṃ sabbesaṃ tadadhīnavuttibhāvo , yena pana paccayabhāvavisesena cakkhādīnaṃ paṭumandabhāvesu cakkhuviññāṇādayo tadanuvidhānākāreneva pavattanti , svāyamidaṃ tesaṃ tadadhīnavuttiyā siddho visesoti vutto .

Evañhi paccayabhāvasāmaññe satipi ārammaṇapaccayato nissayapaccayassa viseso siddhoti veditabbo .

Svāyaṃ dhātuvibhaṅge vibhāvitoyeva .

Khandhādayo taṃtaṃnissayānaṃ khandhādīnan ti ‘‘ upakārakā ’’ ti ānetvā sambandhitabbaṃ .

YaṃM0.231V0.234 kiñci kāraṇaṃ nissayoti vadati , na vuttalakkhaṇūpapannameva .

Etena paccayaṭṭho idha nissayaṭṭhoti dasseti .

Tatthāti niddhāraṇe bhummaṃ .

Tena vuttaṃ ‘‘ niddhāretī ’’ ti .

Suṭṭhukatataṃ dīpeti , kassa ?

‘‘ Attano ’’ ti vuttassa pakatasaddena visesiyamānassa paccayassa .

Kena katanti ?

Attano kāraṇehīti siddhovāyamattho .

Tathāti phalassa uppādanasamatthabhāvena .

Atha vā tathāti nipphādanavasena upasevanavasena ca .

Tattha nipphādanaṃ hetupaccayasamodhānena phalassa nibbattanaṃ , taṃ suviññeyyanti anāmasitvā upasevanameva vibhāvento ‘‘ upasevito vā ’’ ti āha .

Tattha allīyāpanaṃ paribhogavasena veditabbaṃ .

Tenāha ‘‘ upabhogūpasevanan ’’ ti .

Vijānanādivasenāti vijānanasañjānanānubhavanādivasena .

Tenāti yathāvuttaupasevitassa pakatabhāvena .

Anāgatānampi … pe … vuttā hoti , pageva atītānaṃ paccuppannānañcāti adhippāyo .

Paccuppannassapi hi ‘‘ paccuppannaṃ utu bhojanaṃ senāsanaṃ upanissāya jhānaṃ uppādentī ’’ tiādivacanato ( paṭṭhā .2.18.8) pakatūpanissayabhāve labbhatīti .

Yathā ye dhammā yesaṃ dhammānaṃ pacchājātapaccayā honti , te tesaṃ ekaṃsena vippayuttaatthiavigatapaccayāpi honti , tathā ye dhammā yesaṃ dhammānaṃ purejātapaccayā honti , te tesaṃ nissayārammaṇapaccayāpi hontīti ubhayesu ubhayesaṃ paccayākārānaṃ lakkhaṇato saṅkarābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ vippayuttākārādīhi visiṭṭhā , nissayārammaṇākārādīhi visiṭṭhā ’’ ti ca vuttaṃ .

Yathā hi pacchājātapurejātākārā aññamaññavisiṭṭhā , evaṃ pacchājātavippayuttākārādayo purejātanissayākārādayo ca aññamaññavibhattasabhāvā evāti .

Manosañcetanāhāravasena pavattamānehīti iminā cetanāya sampayuttadhammānampi tadanuguṇaṃ attano paccayuppannesu pavattimāha .

Tenevāti cetanāhāravasena upakārakattā eva .

Payogena karaṇīyassāti etena bhinnajāti yaṃ tādisaṃ payogena kātuṃ na sakkā , taṃ nivatteti .

Anekavāraṃ pavattiyā āsevanaṭṭhassa pākaṭabhāvoti katvā vuttaṃ ‘‘ punappunaṃ karaṇan ’’ ti .

Ekassa panaM0.232 paccayadhammassa ekavārameva pavatti .

Attasadisassāti arūpadhammasārammaṇatāsukkakaṇhādibhāvehi attanā sadisassa .

Idaṃ paccayuppannavisesanaṃ ,‘‘ attasadisasabhāvatāpādanan ’’ tiV0.235 idaṃ pana paccayabhāvavisesanaṃ , tañca bhinnajātiyatādimeva visadisasabhāvataṃ nivatteti , na bhūmantaratādi .

Na hi parittā dhammā mahaggataappamāṇānaṃ dhammānaṃ āsevanapaccayā na hontīti .

Vāsanaṃ vāsaṃ gāhāpanaṃ , idha pana vāsanaṃ viya vāsanaṃ , bhāvananti attho .

Ganthādīsūti ganthasippādīsu .

Visaye cetaṃ bhummaṃ , na niddhāraṇe .

Tena ganthasippādivisayā purimasiddhā ajjhayanādikiriyā ‘‘ ganthādīsu purimā purimā ’’ ti vuttā , sā pana āsevanākārā idha udāharaṇabhāvena adhippetāti āha ‘‘ purimā purimā āsevanā viyāti adhippāyo ’’ ti .

Niddhāraṇe eva vā etaṃ bhummaṃ .

Ganthādivisayā hi āsevanā ganthādīti vuttā yathā rūpavisayajjhānaṃ rūpanti vuttaṃ ‘‘ rūpī rūpāni passatī ’’ tiādīsu ( ma . ni .2.248;3.312; paṭi . ma .1.209; dha . sa .248).

Attano viya sampayuttadhammānampi kiccasādhikā cetanā cittassa byāpārabhāvena lakkhīyatīti āha ‘‘ cittapayogo cetanā ’’ ti .

Tāyāti tāya cetanāya .

Uppannakiriyatāvisiṭṭheti cittapayogasaṅkhātāya cetanākiriyāya uppattiyā visiṭṭhe visesaṃ āpanne .

Yasmiñhi santāne kusalākusalacetanā uppajjati , tattha yathābalaṃ tādisaṃ visesādhānaṃ katvā nirujjhati , yato tattheva avasesapaccayasamavāye tassā phalabhūtāni vipākakaṭattārūpāni nibbattissanti .

Tenāha ‘‘ sesapaccaya … pe … na aññathā ’’ ti .

Tesan ti vipākakaṭattārūpānaṃ .

Tenāti cittakiriyabhāvena .

Kiṃ vattabban ti asahajātānampi bhāvīnaṃ upakārikā cetanā sahajātānaṃ upakārikāti vattabbameva natthīti attho .

Nirussāhasantabhāvenāti ussāhanaṃ ussāho , natthi etassa ussāhoti nirussāho , so eva santabhāvoti nirussāhasantabhāvo , tena .

Ussāhoti ca kiriyamayacittuppādassa pavattiākāro veditabbo , yo byāpāroti ca vuccati , na vīriyussāho .

Svāyaṃ yathā asamugghātitānusayānaṃ kiriyamayacittuppādesu sātisayoM0.233 labbhati , na tathā niranusayānaṃ .

Tato eva te santasabhāvā vipākuppādanabyāpārarahitāva honti , kiriyamayacittuppādatāya pana saussāhā evāti tatopi visesanatthaṃ ‘‘ nirussāhasantabhāvenā ’’ ti vuttaṃ .

Etenāti nirussāhasantabhāvaggahaṇena .

Sārammaṇādibhāvenāti sārammaṇaarūpadhammacittacetasikaphassādibhāvena .

Visadisavipākabhāvaṃ dasseti yathāvuttaussāhamattarahitasantabhāvassa vipakkabhāvamāpannesu arūpadhammesu eva labbhanato .

Soti vipākabhāvo .

Vipākānaṃ payogena asādhetabbatāyātiV0.236 ‘‘ chandavato kiṃ nāmana sijjhatī ’’ tiādinā cittābhisaṅkhārapayogena yathā kusalākusalā nipphādīyanti , evaṃ vipākānaṃ payogena anipphādetabbattā .

Payogenāti kammaphaluppattimūlahetubhūtena purimapayogena .

Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ payogasampattiṃ āgamma vipaccantī ’’ tiādi .

Aññathāti payogena vinā .

Sesapaccayesūti kammassa vipākuppādane sahakārīkāraṇesu .

Kammassa kaṭattāyeva payoge sati asatipīti vuttamevatthaṃ avadhāraṇena dassento vipākānaṃ nirussāhataṃ pākaṭaṃ karoti .

Na kilesavūpasamasantabhāvo yathā taṃ santānesu jhānasamāpattīsūti adhippāyo .

Ayañca vipākānaṃ santabhāvo nānumāniko , atha kho paccakkhasiddhoti dassento ‘‘ santabhāvatoyevā ’’ tiādimāha .

Tattha abhinipātaggahaṇena kiccato pañcaviññāṇāni dasseti .

Tenevāha ‘‘ pañcahi viññāṇehi na kiñci dhammaṃ paṭijānāti aññatra abhinipātamattā ’’ ti .

Tappaccayavatan ti vipākapaccayavantānaṃ , vipākapaccayena upakattabbānanti attho .

Avipākānaṃ rūpadhammānaṃ .

Vipākānukulaṃ pavattin ti santasabhāvaṃ paccayabhāvamāha .

Yathāsakaṃ paccayehi nibbattānaṃ paccayuppannānaṃ anubalappadānaṃ upatthambhakattaṃ , tayidaṃ āhāresu na niyataṃ tato aññathāpi pavattanato .

Tathā sati tadeva tattha kasmā gahitanti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘ satipi … pe … upatthambhakattenā ’’ ti .

Tena padhānāppadhānesu padhānena niddeso ñāyagatoti dasseti .

Kāmañcettha ‘‘ rūpārūpānaṃ upatthambhakattenā ’’ ti avisesato vuttaṃ , sāmaññajotanā pana visese avatiṭṭhatīti yathārahaṃ paccayabhāvo niddhāretabbo .

Svāyaṃ tesaṃ upatthambhakattassa padhānabhāvavibhāvaneneva āvi bhavatīti tameva dassentoM0.234 ‘‘ upatthambhakattañhī ’’ tiādimāha .

Phassamanosañcetanāviññāṇāni attanā sahajātadhammānaṃ sahuppādanabhāvena paccayā hontīti āha ‘‘ satipi janakatte arūpīnaṃ āhārānan ’’ ti .

Upatthambhakattaṃ hoti uppādato parampi nesaṃ paccayabhāvato .

Asatipi janakatte upatthambhiyamānassa rūpassa aññehi yathāsakaṃ paccayehi janitattā .

Tenāha ‘‘ catusamuṭṭhānikarūpūpatthambhakarūpāhārassā ’’ ti .

Yadaggena rūpārūpāhārā attano phalassa uppattiyā paccayā honti , tadaggena ṭhitiyāpi paccayā hontiyevāti upatthambhakattaṃ janakattaṃ na byabhicarati , tasmā anupatthambhakassa āhārassa kuto janakatā .

Tenāha ‘‘ asati pana … pe … natthīti upatthambhakattaṃ padhānan ’’ ti .

Yasmā janako ajanakopi hutvā āhāro upatthambhako hoti , anupatthambhako pana hutvā janako na hotiyeva , tasmāssa upatthambhakattaṃ padhānantiV0.237 attho .

Idāni janakattampi āhārānaṃ upatthambhanavaseneva hotīti dassento ‘‘ janayamānopi hī ’’ tiādimāha .

Avicchedavasenāti santatiyā ghaṭṭanavasena .

Yadi adhipatiyaṭṭho indriyapaccayatā , evaṃ sante adhipatipaccayato indriyapaccayassa kiṃ nānākaraṇanti codanaṃ manasi katvā taṃ tesaṃ nānākaraṇaṃ dassento ‘‘ na adhipatipaccayadhammānaṃ viyā ’’ tiādimāha .

Tattha pavattinivāraketi attano adhipatipaccayapavattiyā nivārake aññe adhipatipaccayadhamme .

Abhibhavitvā pavattanenāti purimābhisaṅkhārasiddhena dhoreyyabhāvena abhibhuyya pavattiyā .

Garubhāvoti jeṭṭhakabhāvo .

Ayañhettha saṅkhepattho – yena jeṭṭhakabhāvena chandādayo attano pavattivibandhake tulyayogīdhamme tadaññadhamme viya abhibhuyya pavattanti , na so indriyapaccayatāya adhipatiyaṭṭhoti adhippetoti .

Atha ko carahīti āha ‘‘ atha kho ’’ tiādi .

Dassanādikiccesu nimittabhūtesu cakkhuviññāṇādīhi cakkhādīhi paccayehi cakkhādīnaṃ anuvattanīyatāti sambandho .

Jīvane anupālane jīvantehi sahajātadhammehi jīvitassa , sukhitādīhi sukhitadukkhitasomanassitadomanassitupekkhitehi sahajātadhammehi sukhādīnaṃ anuvattanīyatāti yojanā .

Taṃtaṃkiccesūti vuttameva dassanādikiccaṃ paccāmasati .

CakkhādayoM0.235 paccayā etesanti cakkhādipaccayā , cakkhuviññāṇādayo .

Tehi cakkhādipaccayehi .

Cakkhādīnan ti cakkhādijīvitasukhādisaddhādīnaṃ .

Tesu kiccesūti dassanādikiccesu .

Cakkhādīnaṃ issariyaṃ adhipatiyaṭṭho , sā indriyapaccayatāti attho .

Tappaccayānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ tadanuvattanena tesaṃ cakkhādīnaṃ anuvattanena .

Tattha dassanādikicce .

Pavattīti ca idaṃ tassa adhipatiyaṭṭhassa pākaṭakaraṇaṃ .

Anuvattakena hi anuvattanīyo adhipatiyaṭṭho pākaṭo hoti .

Yathā cakkhādīnaṃ kiccavasena adhipatiyaṭṭho , na evaṃ bhāvadvayassa .

Tassa pana tādisena kāraṇatāmattenāti dassento ‘‘ itthipurisindriyānaṃ panā ’’ tiādimāha .

Paccayehīti kammādipaccayehi .

Tatoti itthādiggahaṇapaccayabhāvato .

Taṃsahitasantāneti itthindriyādisahitasantāne .

‘‘ Sukhindriyadukkhindriyānipi cakkhādiggahaṇena gahitānī ’’ ti idaṃ indriyapaccayameva sandhāya vuttaṃ , pacchājātādīhi pana tāni rūpadhammānampi paccayā hontiyeva .

Lakkhaṇārammaṇūpanijjhānabhūtānan ti aniccatādilakkhaṇassa pathavīkasiṇādiārammaṇassa ca upanijjhānavasenaV0.238 pavattānaṃ .

Vitakkādīnan ti vitakkavicārapītivedanācittekaggatānaṃ .

Upagantvā nijjhānan ti upanikacca nijjhānajjhānārammaṇassa jhānacakkhunā byattataraṃ olokanaṃ atthato cintanameva hotīti vuttaṃ ‘‘ pekkhanaṃ cintanañcā ’’ ti .

Tenevāha ‘‘ vitakkanādivasenā ’’ ti .

Vitakkādīnaṃyeva sādhāraṇo , yena teyeva ‘‘ jhānaṅgānī ’’ ti vuccanti .

Sukhadukkhavedanādvayan ti sāmaññavacanampi upanijjhāyanaṭṭhassa adhikatattā anupanijjhānasabhāvameva taṃ bodhetīti āha ‘‘ sukhindriyadukkhindriyadvayan ’’ ti .

Tañhi idhādhippetabbaṃ , na somanassadomanassindriyaṃ .

Tena vuttaṃ ‘‘ adhippāyo ’’ ti .

Ajhānaṅgā upekkhācittekaggatā pañcaviññāṇasahagatā daṭṭhabbā vitakkapacchimakattā jhānaṅgānaṃ .

Yadi evan ti jhānaṅgavacaneneva ajhānaṅgānaṃ nivattanaṃ kataṃ , evaṃ sante .

Ekantena na upekkhāya viya anekantena .

Anekantikañhi upekkhāya ajhānaṅgattaṃ .

Yadi ekantena ajhānaṅgaṃ sukhadukkhindriyaṃ , atha kathaṃ pasaṅgoti āha ‘‘ jhānaṅgaṭṭhāne niddiṭṭhattā ’’ ti .

Atha vā yadi ekantena ajhānaṅgataṃ vedanādvayaṃ , kathaṃ jhānaṅgavohāroti āha ‘‘ jhānaṅgaṭṭhāne niddiṭṭhattā ’’ ti .

Satipi … pe … dassanatthaṃ ‘‘ ṭhapetvā sukhadukkhindriyadvayan ’’ ti vuttanti yojanāM0.236 .

Yadi evaṃ yathāvuttavedanādvayena saddhiṃ tādisā upekkhācittekaggatā kasmā na ṭhapitāti āha ‘‘ upekkhā … pe … atthī ’’ ti , pañcaviññāṇasahagatānaṃ jhānapaccayabhāvo pana natthi , na itaresanti adhippāyo .

Gahaṇaṃ kataṃ upekkhācittekaggatānanti ānetvā yojanā .

Yato tato vāti duggatito vā sugatito vā saṃkilesato vā vodānato vā niyyānaṭṭho , svāyaṃ yathākkamaṃ sammā micchā vā hotīti āha ‘‘ sammā vā micchā vāti attho ’’ ti .

Ahetukacittesu na labbhantīti ettha ahetukacittesu eva na labbhantīti evamavadhāraṇaṃ gahetabbaṃ , na ahetukacittesu na labbhanti evāti .

Tasmā purimasmiñhi avadhāraṇe ahetukacittesu alābho niyatoti so patiyogīsu nivattito hoti .

Tenāha ‘‘ sahetukacittesu alābhābhāvadassanatthaṃ vuttan ’’ ti .

Dutiye pana ahetukacittāni alābhe niyatānīti tesu anavasesato alābhena bhavitabbaṃ .

Tathā sati yo kesuci ahetukacittesu jhānapaccayo labbhati , sopi nivārito siyā .

Tena vuttaṃ ‘‘ na ahetukacittesū ’’ tiādi .

Tattha lābhābhāvadassanatthan ti lābhābhāvasseva dassanatthaṃ na vuttanti attho .

Tena ekaccālābho apaṭikkhitto hoti .

Tenevāha ‘‘ katthaci kassaci lābho na nivārito ’’ ti .

Evaṃ atthe gayhamāneti evaṃ vuttanayena paṭhamapadāvadhāraṇavasena atthe viññāyamāne .

Ettakameva viññāyeyyāti ahetukacittesu kesuci cittesu jhānamaggapaccayesu kassaciV0.239 paccayassa lābho na nivāritoti ettakameva viññāyeyya avisesena vuttattā .

Kiṃ panettha upari kātabbanti āha ‘‘ na savitakka … pe … katan ’’ ti .

Yadipi na kataṃ , atthato pana taṃ katamevāti veditabbaṃ .

Ahetukacittesu vā lābhābhāvadassanatthetiādi pacchimapadāvadhāraṇavasena atthadassanaṃ .

Tasmāti yasmā ahetukacittesu na labbhanti evāti evaṃ niyame kariyamāne yathāvutto attho sambhavati , tasmā .

Ayañca attho pāṭhantarenapi saṃsandatīti dassetuṃ ‘‘ yena alābhenā ’’ tiādi vuttaṃ .

Taṃ alābhan ti taṃ dhammasaṅgaṇiyaṃ pakāsitaṃ alābhaṃ .

Esāti esa idha paṭṭhānavaṇṇanāyaṃ ‘‘ ahetukacittesu na labbhantī ’’ tiM0.237 alābho vutto .

Kīdiso pana alābhoti taṃ dassento ‘‘ yathā hī ’’ tiādimāha .

Tattha sahetukesūti sahetukacittesu .

Saṅkaḍḍhitvāti avisaṭe katvā .

Ekattagatabhāvakaraṇan ti ekabhāvāpādanaṃ .

Imasmiṃ pana pakaraṇe jhānapaccayo vuttova yathālābhapaccayākāravibhāvane desanāya tapparabhāvato .

Saman ti avisamaṃ , sammā , saha vā .

Pakārehīti ekavatthukatādippakārehi .

Yuttatāyāti saṃsaṭṭhatāya .

Sā pana saṃsaṭṭhatā yasmā sabhāvato anekesampi sataṃ ekattagamanaṃ viya hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘ ekībhāvopagamanena viya upakārakatā ’’ ti .

Evaṃ upakārakatā ca tesaṃ bahūnaṃ sahacca ekattakāritāya nidassetabbā .

Yuttānampi satan ti vuttappakārena saṃsaṭṭhatāya aññamaññasambandhatāya yuttānampi samānānaṃ .

Ayañca yuttatā na sampayuttapaccayatāya viya paccayadhammesu paccayuppannadhammesu ca veditabbā , kevalaṃ tattha arūpasabhāvattā ubhayaṃ samadhuraṃ , idha rūpārūpasabhāvattā vidhuranti ayaṃ viseso .

Vippayuttabhāvenāti visaṃsaṭṭhabhāvena .

Tena vuttaṃ ‘‘ nānattūpagamenā ’’ ti .

Idañhettha vippayuttatāya visesanaṃ yā nānattūpagamanasaṅkhātā vippayuttatā , na sā ‘‘ ñāṇavippayuttan ’’ tiādīsu viya abhāvamattanti , ayañca upakārakatā vinā saṃsaggena sahāvaṭṭhāyitāya kiccakāritādīhi nidassetabbā .

Na hītiādi ‘‘ yuttānan ’’ ti vuttassa atthassa samatthanaṃ ‘‘ tādise yoge satiyeva vippayuttapaccayatā ’’ ti .

Tenāha ‘‘ na hī ’’ tiādi .

Tassattho – yathā ‘‘ vatthu khandhānaṃ , sahajātā kusalā khandhā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ , pacchājātā kusalā khandhā purejātassa imassa kāyassa vippayuttapaccayena paccayo ’’ tiādivacanato ( paṭṭhā .1.1.434) vatthusahajātapacchājātavasena yuttānaṃV0.240 atthi vippayuttapaccayatā , na evaṃ ayuttānaṃ vatthusahajāta … pe … atthīti .

Yadi evaṃ rūpānaṃ rūpehi kasmā vippayuttapaccayo na vuttoti āha ‘‘ rūpānaṃ panā ’’ tiādi .

Vippayogoyeva natthi sampayogāsaṅkāya abhāvato .

Sampayujjamānānañhi arūpānaṃ rūpehi , rūpānañca tehi siyā sampayogāsaṅkā , sampayogalakkhaṇaṃ pana natthīti tesaṃ vippayogo vutto .

Tenāha ‘‘ catūhi sampayogo catūhi vippayogo ’’ ti .

AtthiM0.238 me pāpakammaṃ katan ti katabhāvavisiṭṭhā atthitā vuccamānā kiriyāya siddhabhāvameva dīpeti , na sijjhamānatanti āha ‘‘ nibbattatālakkhaṇaṃ atthibhāvan ’’ ti .

Atthato pana kammassa anibbattaphalatāya evamettha atthitā veditabbā .

Atthi puggaloti panettha tassā paññattiyā gahetabbatā , tadupādānassa vā pabandhāvicchedo labbhatevāti vuttaṃ ‘‘ upalabbhamānatālakkhaṇaṃ atthibhāvan ’’ ti .

Paccayadhammassa yadipi uppādato paṭṭhāya yāva bhaṅgā labbhamānatā atthibhāvo , tathāpi tassa yathā uppādakkhaṇato ṭhitikkhaṇe sātisayo byāpāro , evaṃ paccayuppannepīti vuttaṃ ‘‘ satipi janakatte upatthambhakappaṭṭhānā atthibhāvena upakārakatā ’’ ti .

Vatthārammaṇasahajātādīnan ti ādi -saddena purejātapacchājātādīni saṅgaṇhāti .

Atthibhāveneva na nissayādibhāvenāti ‘‘ sādhāraṇan ’’ ti vuttaṃ upakārakattaṃ vibhāveti .

Phassādīnaṃ anekesaṃ sahabhāvo natthīti idaṃ na ekacittuppādapariyāpanne sandhāya , atha kho nānācittuppādapariyāpanneti dassento ‘‘ ekasmiṃ phassādisamudāye sati dutiyo na hotī ’’ ti āha .

Svāyamattho ‘‘ sahabhāvo natthī ’’ ti sahabhāvapaṭikkhepeneva viññāyati .

Ettāvatā pana anavabujjhantānaṃ vasena vivaritvā vutto .

Tenāti anekesaṃ phassādīnaṃ sahabhāvābhāvena .

Yadi natthitāmattena upakārakatā natthipaccayatā , anānantarātītavasenapi siyāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ satipī ’’ tiādi .

Tānīti purimataracittāni .

Dadamānaṃ viyāti kasmā vuttaṃ , nanu okāsaṃ detiyeva .

Tathā hi vuttaṃ ‘‘ pavattiokāsadānena upakārakatā ’’ ti ?

Saccametaṃ , evamajjhāsayā viya paccayadhammā abhāvaṃ gacchantīti dassanatthaṃ viya-saddaggahaṇaṃ .

Natthitāvigamānaṃ satipi paccayassa dhammassa anupaladdhitāsāmaññe natthivigatapaccayesu labbhamānaṃ visesamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ ettha cā ’’ tiādi vuttaṃ .

Abhāvamattenāti hutvā abhāvamattena .

Tenettha nirodhānantaraṃ paccayadhammassa upakārakattaṃ āha , yathā taṃ ‘‘ okāsadānan ’’ tiV0.241 vuttaṃ .

Sabhāvavigamenāti etena nirodhato parampi yato ‘‘ vigatatā nirodhappattatā ’’ ti vuttaṃ .

Paccayadhamme yāsaṃ natthitāvigatatānaṃ vasena natthivigatapaccayā vuttā , tāsaṃ visese dassite natthivigatapaccayānaṃ visesoM0.239 dassito hotīti ‘‘ natthitā ca nirodhānantarasuññatā vigatatā nirodhappattatā ’’ ti vuttaṃ , tattha nirodhānantarā na nirodhasamakālāti adhippāyo .

Tathāti iminā yathā paccayadhammāvisesepi natthivigatapaccayabhāvaviseso niddhārito , tathā atthiavigatapaccayabhāvavisesoti imamatthaṃ upasaṃharati .

Yathā hi nirodhānantaranirodhappattīhi natthivigatatānaṃ bhedo lakkhito , evaṃ paccayadhammassa dharamānatānirodhānupagamehi atthiavigatatānanti .

Kathaṃ panāyaṃ dhammāvisese paccayabhāvaviseso duviññeyyarūpena ṭhito sammā vibhāvissatīti āha ‘‘ dhammānañhī ’’ tiādi .

Tadabhisamayāya tesaṃ paccayavisesānaṃ adhigamatthaṃ .

Catūsu khandhesu ekassapi asaṅgahitattābhāvato anantarādīhīti vibhattiṃ pariṇāmetvā yojanā .

Aññan ti sukhumarūpaṃ .

Na hi taṃ purejātapaccayo hoti .

Nanu ca rūparūpampi purejātapaccayabhāvena kusalattike nāgatanti āha ‘‘ rūparūpaṃ panā ’’ tiādi .

Aññattha āgatamevāti yadipi kusalattike nāgataṃ , sanidassanattikādīsu pana āgatattā na sakkā rūparūpassa purejātapaccayataṃ paṭikkhipitunti attho .

Paccayuddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

選擇版本

Paṭṭhānapakaraṇa-anuṭīkā

Paṭṭhānapakaraṇa-anuṭīkā