4. Upādinnattikavaṇṇanā
51. Adhipatidhammoyeva lokuttaradhammesu nādhipatipaccayā uppajjatīti āha ‘‘ nādhipatipaccayāti sayaṃ adhipatibhūtattā ’’ ti .
Nanu adhipatidhammopi ārammaṇādhipativasena adhipatipaccayena uppajjatīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ avirahitā … pe … dassetī ’’ ti .
Avirahitārammaṇādhipatīsūti lokuttare sandhāyāha .
Te hi nibbānārammaṇattā evaṃ vuccati .
Pi -saddena ko pana vādo virahitārammaṇādhipatianekantārammaṇādhipatīsūti dasseti .
72. Anupālanupatthambhanavasenāti jīvitindriyaṃ viya kaṭattārūpānaṃ anupālanavasena ojā tasseva kammajakāyassa upatthambhanavasena paccayo hoti , na janakavasenāti yojanā .
Etasmiṃ
V0.317 pana atthe satītiM0.317 kammajakalāpe ojā tasseva kammajakāyassa upatthambhakavasena paccayo hotīti etasmiṃ atthe labbhamāne .Āhārantipi vattabban ti yathā jīvitindriyavasena ‘‘ upādinnupādāniyo dhammo upādinnupādāniyassa dhammassa atthipaccayena paccayo ’’ ti vuttaṃ , evaṃ yathāvuttaāhārassapi vasena vattabbanti attho .
Ettha ca yasmiṃ kalāpe kammajā ojā kadāci tasseva upatthambhanapaccayo hotīti ayamattho aṭṭhakathāyaṃ dassito .
Yadi kammajā ojā ekaṃsato sakalāparūpūpatthambhanavaseneva pavattati , tathā sati imāya pāḷiyā virodho siyāti dassento ‘‘ yadi ca … pe … hotī ’’ ti aṭṭhakathāvacanaṃ uddharitvā tattha dosaṃ vibhāvento ‘‘ evaṃ satī ’’ ti āha .
Tattha tan ti taṃ vacanaṃ .
Anajjhohaṭāya attano paccayato nibbattāya , paccayo cettha kammaṃyeva .
Tenāha ‘‘ sasantānagatāya upādinnojāyā ’’ ti .
Ayampi pañho , na kevalaṃ pubbe vuttaāhāroyevāti adhippāyo .
Uddharitabbo siyā , na ca uddhaṭo .
Tasmāti etassa ‘‘ vādo balavataro ’’ ti etena sambandho .
Kasmā pana yathāvuttesu dvīsu pañhesu āhāro na uddhaṭoti āha ‘‘ ajjhohaṭassā ’’ tiādi .
Tattha dutiyapañhoti dukamūlake dutiyapañhoti yojanā .
Dutiyapañho ca na uddhaṭoti etthāpi ‘‘ ajjhohaṭassa … pe … abhāvato ’’ ti idaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ .
Itarassāti anajjhohaṭassa .
Ajjhohaṭameva na anajjhohaṭaṃ , yathāvuttojanti adhippāyo .
‘‘ Balavataro ’’ ti vatvā tassa balavatarabhāvaṃ dassento ‘‘ na hī ’’ tiādimāha .
Katipayālope ajjhoharitvā vasitvā ṭhitassa viya ajjhohaṭamattāhi maṇḍūkādīhi ajjhohārakassa sarīre visesādhānaṃ veditabbaṃ .
Idha vuttehīti imasmiṃ upādinnattike vuttehi .
Ekamūlakadukatikāvasānapañhavissajjanehīti ekapadamūlakehi dukāvasānehi tikāvasānehi ca pañhavissajjanehi .
Te pana ‘‘ anupādinnupādāniyo dhammo upādinnupādāniyassa anupādinnupādāniyassa ca dhammassa atthipaccayena paccayo , anupādinnaanupādāniyo dhammo upādinnupādāniyassa anupādinnupādāniyassa anupādinnaanupādāniyassa ca dhammassa atthipaccayena paccayo ’’ ti evaṃ veditabbo .
Idhāti imasmiṃ upādinnattike .
Dutiyadukāvasāne viyāti dutiyadukāvasāne pañhavissajjane viya ,‘‘ anupādinnupādāniyo
M0.318 dhammo upādinnupādāniyassa anupādinnupādāniyassa ca dhammassa atthipaccayena paccayo , sahajātaṃ pacchājātan ’’ ti etassa vissajjane viyāti attho .Ayañca attho tatiyapadamūlakesu dukatikāvasānapañhesupi labbhateva
V0.318 .Yadi pana te pañhā kusalattikepi labbhanti , atha kasmā tattha na uddhaṭāti āha ‘‘ sukhāvabodhanatthaṃ pana tattha sahajātavaseneva vissajjanaṃ katan ’’ ti .
Sahajātavasenevāti sahajātaatthipaccayavaseneva .
Ekamūlakadukāvasānāti ‘‘ kusalo dhammo kusalassa ca abyākatassa cā ’’ ti evaṃpakārā pañhā .
Tattha kusalattike uddhaṭā .
Idha pana imasmiṃ upādinnattike .
Etehi yathāvuttehi vissajjanehi .
Eko dhammoti eko vedanādiko paccayadhammo .
Anekehīti sahajātapacchājātādīhi anekehi atthipaccayavisesehi .
Anekesaṃ dhammānan ti anekesaṃ paccayuppannadhammānaṃ .
Eko atthipaccayoti idaṃ atthipaccayatāsāmaññato vuttaṃ .
Idāni yathāvuttaṃ avuttañca atthipaccaye labbhamānaṃ visesaṃ vitthārato dassento ‘‘ eko hī ’’ tiādimāha .
Tattha ekoti atthipaccayavisesesu eko .
Ekassāti tādisasseva ekassa .
Aññathā hi eko dhammo ekassa dhammassa paccayo nāma natthi .
Ekenevāti sahajātaatthipaccayeneva yathā okkantikkhaṇe vatthu .
Tañhi attanā sahajātassa nāmassa sahajātaatthipaccayeneva paccayo hoti , na purejātādinā .
Eko sahajātaarūpakkhandho anekesaṃ attanā sahajātānaṃ arūpakkhandhānaṃ ekena sahajātaatthipaccayena , anekehi sahajātapacchājātaatthipaccayehi yathākkamaṃ attanā sahajātānaṃ cittasamuṭṭhānarūpānaṃ purejātānaṃ tesamuṭṭhānikarūpānaṃ .
Aneko purejātavatthurūpañceva sahajātaarūpakkhandhā ca ekassa arūpakkhandhassa yathākkamaṃ purejātasahajātaatthipaccayehi .
Aneko arūpadhammo anekesaṃ sahajātaarūpadhammānaṃ purejātarūpadhammānañca sahajātapacchājātaatthipaccayehi .
Aneko vā āhārindriyappakāro anekesaṃ rūpadhammānaṃ yathārahaṃ sahajātapurejātapacchājātāhārindriyavasena atthipaccayena paccayo hoti .
Evaṃ paccayuppannānaṃ asamānattepi ayamattho sambhavati , samānatte
M0.319 pana vattabbameva natthi .Tenāha ‘‘ samānatte paccayuppannadhammānan ’’ ti .
Sahajātaṃ purejāteneva saha atthipaccayo hotīti sahajātaatthipaccayadhammo purejātaatthipaccayadhammena saheva atthipaccayo hoti .
Yathā vatthunā purejātaatthipaccayaṃ labhantā eva kusalādidhammā sahajātānaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṃ sahajātaatthipaccayo honti , tathā te purejātassa kāyassa pacchājātapaccayopi hontiyeva .
Tenāha ‘‘ pacchājātena cā ’’ ti .
Atthipaccayo hotīti sambandho .
Ayaṃ sahajātapacchājātānaṃ atthipaccayabhāvo paccayadhammānaṃ abhede eva icchito , na bhede .
Tenāha ‘‘ anaññadhammattena … pe … nānādhammatte ’’ ti .
Idāni
V0.319 tassa nānādhammatte abhāvaṃ pāḷiyā vibhāvento ‘‘ yadi siyā ’’ tiādimāha .Tattha eko atthipaccayabhāvo natthīti ekasseva paccayadhammassa vasena labbhamāno eko atthipaccayabhāvo natthi .
Kasmā ?
Virodhato .
Tena vuttaṃ ‘‘ sahajāta … pe … na vuttan ’’ ti .
Evañca katvāti sahajātapacchājātānaṃ ekadhammavasena saha alābhato eva .
Ekadhammavasenāti ekasseva paccayadhammassa vasena .
Tenāha ‘‘ nānādhammānaṃ viruddhasabhāvattā ’’ ti .
Viruddhasabhāvatā ca sahajātapacchājātavasena veditabbā , idha pana lokiyalokuttarādibhāvatoti .
Aññathāti tesaṃ sahajātapacchājātānaṃ ekajjhaṃ lābhe .
Indriyapaṭikkhepepīti indriyapaccaye paccanīkato ṭhitepi .
Tassa pañhassa lābhatoti ‘‘ upādinnupādāniyo ca anupādinnupādāniyo ca dhammā upādinnupādāniyassa dhammassa atthipaccayena paccayo ’’ ti etassa pañhassa lābhato .
Bāvīsāti ekamūlakāvasānā nava , ekamūlakadukāvasānā pañca , ekamūlakatikāvasānamekaṃ , dukamūlakekāvasānā cattāro , dukamūlakāvasānā dve , dukamūlakatikāvasānamekanti evaṃ bāvīsati .
Yathā pubbe sahajātaṃ purejātena saheva atthipaccayo hotīti vuttaṃ , evaṃ purejātampi tenāti dassento āha ‘‘ purejātaṃ sahajāteneva saha atthipaccayo hotī ’’ ti .
Tattha sahajāteneva sahāti sahajātena saheva .
Aṭṭhānappayutto hi ayaṃ eva-saddo , sahajātena na vinā purejātaatthipaccayoti attho .
Itaresu pana atthipaccayadhammesu niyamo natthi tehi
M0.320 sahāpi vināpi bhāvato .Tenāha ‘‘ na itarehī ’’ ti .
Tampi vatthu taṃsahitapurejātamevāti yaṃ ‘‘ purejātaṃ sahajāteneva saha atthipaccayo hotī ’’ ti vuttaṃ , tampi vatthupurejātañceva taṃsahitārammaṇapurejātameva ca , na kevalaṃ ārammaṇapurejātaṃ .
Tenāha ‘‘ na itaran ’’ ti .
Idāni yathāvuttamatthaṃ pāṭhantarena vibhāvetuṃ ‘‘ kusalattike hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Yadi purejātaṃ taṃsahajātena vināpi atthipaccayo siyā ,‘‘ navippayuttapaccayā atthiyā pañcā ’’ ti vattuṃ na sakkā , vuttañcetaṃ , tasmā viññāyati ‘‘ purejātaṃ sahajātena saheva atthipaccayo hotī ’’ ti .
Navippayutte bāvīsāti etthāpi eseva nayo .
Tatthāti sanidassanattike .
Atthivibhaṅgeti atthipaccayassa vibhajane .
Tikamūlakekāvasānan ti ‘‘ sanidassanasappaṭigho ca anidassanasappaṭigho ca anidassanaappaṭigho ca dhammā anidassanasappaṭighassa dhammassa atthipaccayena paccayo ’’ ti evaṃ tikamūlako ekāvasāno pañho uddhaṭo .
Paccayuddhāreti ca tattheva paccayuddhāre .
Tathā ca so pañho uddhaṭo .
Tayidaṃ kathaṃ , yadi purejātaṃ sahajāteneva saha atthipaccayo hotīti codanāyaṃ āha ‘‘ taṃ vatthusahitassa … pe … paccayabhāvato ’’ ti .
Tassattho
V0.320 – yadipi tattha sanidassanasappaṭighaggahaṇena ārammaṇapurejātassa atthipaccayabhāvo vutto , tathāpi anidassanaappaṭighaggahaṇato vatthumpi gahitanti vatthusahitassa ārammaṇapurejātassa sahajātena saheva atthipaccayabhāvo vuttoti .Pacchājātaṃ āhārindriyeheva saha atthipaccayo hoti , na purejātenāti adhippāyo .
Anaññadhammatteti paccayadhammassa anaññatte .
Sahajātena saha atthipaccayo hotīti yojanā .
Sesapadadvayepi eseva nayo .
Tatthāpi paṭiyogipurejātaṃyeva daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Atthipaccayavisesesu panā ’’ tiādinā attanā dassitaṃ vicāraṃ ‘‘ evametan ’’ ti nigamanavasena paccāmasati .
Upādinnattikavaṇṇanā niṭṭhitā .