6. Avassutapariyāyasuttavaṇṇanā
243. Santhāgāran ti saññāpanāgāraṃ .
Tenāha ‘‘ uyyogakālādīsū ’’ tiādi .
Ādi -saddena maṅgalamahādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Santharantīti vissamanti
M2.335 , parissamaṃ vinodentīti attho .Sahāti sannipātavasena ekajjhaṃ .
Saha atthānusāsanaṃ agāran ti tasmiṃ atthe ttha -kārassa ntha -kāraṃ katvā ‘‘ santhāgāran ’’ ti vuccatīti daṭṭhabbaṃ , paṭhamaṃ tattha sammantanavasena santharanti vicārentīti attho .
Tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ āgatameva bhavissatīti buddhavacanassa āgamanasīsena ariyaphaladhammānampi āgamanaṃ vuttameva .
Tiyāmarattiṃ tattha vasantānaṃ phalasamāpattivaḷañjanaṃ hotīti .
Tasmiñca bhikkhusaṅghe kalyāṇadhammā kalyāṇaputhujjanā vipassanaṃ ussukkāpentā hontīti ariyamaggadhammānampi tattha āgamanaṃ hotiyeva .
Allagomayenāti
V2.51 acchena allagomayarasena .Opuñjāpetvāti vilimpetvā .
Catujjātiyagandhehīti kuṅkumaturukkhayavanapupphatamālapattagandhehi .
Nānāvaṇṇeti nīlādivasena nānāvaṇṇe , bhittivisesavasena nānāsaṇṭhānarūpe .
‘‘ Mahāpiṭṭhikakojaveti hatthipiṭṭhiādīsu attharitabbatāya ‘ mahāpiṭṭhikā ’ ti laddhasamaññe kojave ’’ ti vadanti .
Kuttake pana sandhāyetaṃ vuttaṃ ,‘‘ caturaṅgulādhikapupphā mahāpiṭṭhikakojavā ’’ tipi vadanti .
Hatthattharaassattharā hatthiassapiṭṭhīsu attharitabbā hatthiassarūpavicittā ca attharakā .
Sīhattharakādayo pana sīharūpādivicittā eva attharakā .
Cittattharakaṃ nānāvidharūpehi ceva nānāvidhamālākammādīhi ca vicittaṃ attharakaṃ .
Upadhānan ti apassayanaṃ .
Upadahitvāti apassayayoggabhāvena ṭhapetvā .
Gandhehi katamālā gandhadāmaṃ .
Tamālapattādīhi katamālā pattadāmaṃ .
Ādi-saddena hiṅgulatakkolajātiphalajātipupphādīhi katadāmaṃ saṅgaṇhāti .
Pallaṅkākārena katapīṭhaṃ pallaṅkapīṭhaṃ .
Tīsu passesu ekapasse eva vā saupassayaṃ apassayapīṭhaṃ .
Anapassayaṃ muṇḍapīṭhaṃ .
Yojanāvaṭṭeti yojanaparikkhepokāse .
Saṃvidhāyāti antaravāsakassa koṇapadesaṃ itarapadesañca samaṃ katvā vidhāya .
Tenāha –
‘‘ kattariyā padumaṃ kantento viyā ’’ ti ,‘‘ timaṇḍalaṃ paṭicchādento ’’ ti ca .
Yasmā buddhānaṃ rūpasampadā viya ākappasampadāpi paramukkaṃsataṃ gatā , tasmā tadā bhagavā evaṃ sobheyyāti dassento ‘‘ suvaṇṇapāmaṅgenā ’’ tiādimāha .
Tattha ‘‘ asamena buddhavesenā ’’ tiādinā
M2.336 tadā bhagavā buddhānubhāvassa niguhane kāraṇābhāvato tattha sannipatitadevamanussanāgayakkhagandhabbādīnaṃ pasādajananatthaṃ attano sabhāvapakatiyāva kapilavatthuṃ pāvisīti dasseti .Buddhānaṃ kāyapabhā nāma pakatiyā asītihatthamattapadesaṃ visaratīti āha ‘‘ asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesī ’’ ti .
Nīlapītalohitodātamañjiṭṭhapabhassarānaṃ vasena chabbaṇṇā buddharasmiyo .
Sabbapāliphulloti mūlato paṭṭhāya yāva sākhaggā samantato phullo vikasito .
Paṭipāṭiyā ṭhapitānan tiādi parikappūpamā , yathā taṃ … pe … alaṅkataṃ aññaṃ virocati , evaṃ virocittha , samatiṃsāya pāramitāhi abhisaṅkhatattā evaṃ virocitthāti vuttaṃ hoti .
‘‘ Pañcavīsatiyā gaṅgānan ti satamukhā hutvā samuddaṃ paviṭṭhāya mahāgaṅgāya mahantamahantānaṃ gaṅgānaṃ pañcavīsatī ’’ ti vadanti .
Papañcasūdaniyaṃ ( ma . ni . aṭṭha .2.22)‘‘ pañcavīsatiyā nadīnan ’’ ti vuttaṃ , gaṅgādīnaṃ candabhāgāpariyosānānaṃ pañcavīsatiyā mahānadīnanti attho .
Parikappavacanañhetaṃ .
Sambhijjāti sambhedaṃ missībhāvaṃ patvā mukhadvāreti samuddaṃ paviṭṭhaṭṭhāne .
Nāgasupaṇṇagandhabbayakkhādīnan tiādi
V2.52 parikappavasena vuttaṃ .Sahassenāti padasahassena , bhāṇavārappamāṇena ganthenāti attho .
Kampayanto vasundharan ti attano guṇavisesehi pathavīkammaṃ unnādento , evaṃbhūtopi aheṭhayanto pāṇāni .
Sabbapadakkhiṇattā buddhānaṃ dakkhiṇaṃ paṭhamaṃ pādaṃ uddharanto .
Samaṃ samphusate bhūmiṃ suppatiṭṭhitapādatāya .
Yadipi bhūmiṃ samaṃ phusati , rajasā nupalippati sukhumattā chaviyā .
Ninnaṭṭhānaṃ unnamatītiādi buddhānaṃ suppatiṭṭhitapādatāsaṅkhātamahāpurisalakkhaṇapaṭilābhassa nissandaphalaṃ .
Nātidūre uddharatīti atidūre ṭhapetuṃ na uddharati .
Naccāsanne ca nikkhipan ti accāsanne ca ṭhāne anikkhipanto niyyāti .
Hāsayanto sadevake loke tosento .
Catūhi pādehi caratīti catucārī .
Buddhānubhāvassa pakāsanavasena gatattā vaṇṇakālo nāma esa .
Sarīravaṇṇe vā guṇavaṇṇe vā kathiyamāne dukkathitanti na vattabbaṃ .
Kasmā ?
Appamāṇavaṇṇā hi buddhā bhagavanto , buddhaguṇasaṃvaṇṇanā jānantassa yathāraddhasaṃvaṇṇanaṃyeva
M2.337 anupavisati .Dukūlacumbaṭakenāti ganthitvā gahitadukūlavatthena .
Nāgavikkantacāraṇoti hatthināgasadisapadanikkhepo .
Satapuññalakkhaṇoti anekasatapuññābhinibbattamahāpurisalakkhaṇo .
Maṇiverocano yathāti caturāsītisahassamaṇiparivārito ativiya virocamāno vijjotamāno maṇi viya .
‘‘ Verocano nāma eko maṇī ’’ ti keci .
Mahāsālovāti mahanto sālarukkho viya , suddhaṭṭhito koviḷārādi mahārukkho viya vā .
Padumo kokanado yathāti kokanadasaṅkhātaṃ mahāpadumaṃ viya , vikasamānapadumaṃ viya vā .
Ākāsagaṅgaṃ otārento viyātiādi tassā pakiṇṇakakathāya aññesaṃ sudukkarabhāvadassanañceva suṇantānaṃ accantasukhāvahabhāvadassanañca .
Pathavojaṃ ākaḍḍhanto viyāti nāḷiyantaṃ yojetvā mahāpathaviyā heṭṭhimatale pappaṭakojaṃ uddhaṃ mukhaṃ katvā ākaḍḍhanto viya .
Yojanikan ti yojanapamāṇaṃ .
Madhubhaṇḍan ti madhupaṭalaṃ .
Mahantan ti vipulaṃ uḷārapuññaṃ .
Sabbadānaṃ dinnameva hotīti sabbameva paccayajātaṃ āvāsadāyakena dinnameva hoti .
Tathā hi dve tayo gāme piṇḍāya caritvā kiñci aladdhā āgatassapi
V2.53 chāyūdakasampannaṃ ārāmaṃ pavisitvā nhāyitvā paṭissaye muhuttaṃ nipajjitvā uṭṭhāya nisinnassa kāye balaṃ āharitvā pakkhittaṃ viya hoti .Bahi vicarantassa ca kāye vaṇṇadhātu vātātapehi kilamati , paṭissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya muhuttaṃ nisinnassa visabhāgasantati vūpasammati , sabhāgasantati patiṭṭhāti , vaṇṇadhātu āharitvā pakkhittā viya hoti , bahi vicarantassa ca pāde kaṇṭakā vijjhanti , khāṇu paharati , sarīsapādiparissayā ceva corabhayañca uppajjati , paṭissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya nisinnassa pana sabbepete parissayā na honti .
Sajjhāyantassa dhammapītisukhaṃ , kammaṭṭhānaṃ manasikarontassa upasamasukhaṃ uppajjati bahiddhā vikkhepābhāvato .
Bahi vicarantassa ca kāye sedā muccanti , akkhīni phandanti , senāsanaṃ pavisanakkhaṇe mañcapīṭhādīni na paññāyanti , muhuttaṃ nisinnassa pana akkhipasādo āharitvā pakkhitto viya hoti , dvāravātapānamañcapīṭhādīni paññāyanti .
Etasmiñca āvāse vasantaṃ disvā manussā catūhi paccayehi sakkaccaṃ upaṭṭhahanti .
Tena vuttaṃ –
‘‘ āvāsadānasmiñhi dinne sabbadānaṃ dinnameva hotī ’’ ti .
Bhūmaṭṭhaka … pe … na
M2.338 sakkāti ayamattho mahāsudassanavatthunā ( dī . ni .2.241 ādayo ) dīpetabbo .Mātukucchi asambādhova hotīti ayamattho antimabhavikānaṃ mahābodhisattānaṃ paṭisandhivasena dīpetabbo .
Sītan ti ajjhattaṃ dhātukkhobhavasena vā bahiddhā utuvipariṇāmavasena vā uppajjanakasītaṃ .
Uṇhan ti aggisantāpaṃ , tassa ca davadāhādīsu sambhavo daṭṭhabbo .
Paṭihantīti paṭihanati .
Yathā tadubhayavasena kāyacittānaṃ ābādho na hanati , evaṃ karoti .
Sītuṇhabbhāhate hi sarīre vikkhittacitto bhikkhu yoniso padahituṃ na sakkoti .
Vāḷamigānīti sīhabyagghādivāḷamige .
Guttasenāsanañhi pavisitvā dvāraṃ pidhāya nisinnassa te parissayā na honti .
Sarīsapeti ye keci sarantā gacchante dīghajātike sappādike aññe ca tathārūpe .
Makaseti nidassanamattametaṃ , ḍaṃsādīnaṃ eteneva saṅgaho daṭṭhabbo .
Sisireti sītakālavasena sattāhavaddalikādivasena ca uppanne sisirasamphasse .
Vuṭṭhiyoti yadā tadā uppannā vassavuṭṭhiyo paṭihanatīti yojanā .
Vātātapo ghoroti rukkhagacchādīnaṃ ubbahanabhañjanādivasena pavattiyā ghoro sarajaarajādibhedo vāto ceva gimhapariḷāhasamayesu uppattiyā ghoro sūriyātapo ca .
Paṭihaññatīti paṭibāhīyati .
Leṇatthan ti nānārammaṇato cittaṃ nivattitvā paṭisallāṇārāmatthaṃ .
Sukhatthan ti vuttaparissayābhāvena phāsuvihāratthaṃ .
Jhāyitun ti aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu yattha katthaci
V2.54 cittaṃ upanibandhitvā samādahanavasena jhāyituṃ .Vipassitun ti aniccādivasena saṅkhāre sammasituṃ .
Vihāreti paṭissaye .
Kārayeti kārāpeyya .
Rammeti manorame .
Vāsayettha bahussuteti kāretvā pana ettha vihāresu bahussute sīlavante kalyāṇadhamme nivāseyya .
Te nivāsento pana tesaṃ bahussutānaṃ yathā paccayehi kilamatho na hoti .
Evaṃ annañca pānañca vatthasenāsanāni ca dadeyya ujubhūtesu ajjhāsayasampannesu kammaphalānaṃ ratanattayaguṇānañca saddahanena vippasannena cetasā .
Idāni gahaṭṭhapabbajitānaṃ aññamaññūpakārataṃ dassetuṃ ‘‘ te tassā ’’ ti gāthamāha .
Tattha teti bahussutā .
Tassāti upāsakassa .
Dhammaṃ desentīti sakalavaṭṭadukkhapanūdanaṃ
M2.339 niyyānikaṃ dhammaṃ kathenti .Yaṃ so dhammaṃ idhaññāyāti so puggalo yaṃ saddhammaṃ imasmiṃ sāsane sammāpaṭipajjanena jānitvā aggamaggādhigamena anāsavo hutvā parinibbāyati .
Āvāseti āvāsadāne .
Ānisaṃsoti udrayo .
Pūjāsakkāravasena paṭhamayāmo khepito , satthu dhammadesanāya appāvaseso majjhimayāmo gatoti pāḷiyaṃ ‘‘ bahudeva rattin ’’ ti vuttanti āha ‘‘ atirekataraṃ diyaḍḍhayāman ’’ ti .
Saṅgahaṃ nārohati vipulavitthārabhāvato .
Buddhānañhi bhattānumodanāpi thokaṃ vaḍḍhetvā vuccamānā dīghamajjhimapamāṇāpi hoti .
Tathā hi suphusitaṃ dantāvaraṇaṃ , jivhā tanukā , bhavaṅgaparivāso paritto , natthi vegāyitaṃ , natthi vitthāyitaṃ , natthi abyāvaṭamano , sabbaññutaññāṇaṃ samupabyūḷhaṃ , aparikkhayā paṭisambhidā .
Sandassetvātiādīsu sandassetvā āvāsadānapaṭisaṃyuttaṃ dhammiṃ kathaṃ katvā .
Tato paraṃ , mahārāja , itipi sīlaṃ , itipi samādhi , itipi paññāti sīlādiguṇe tesaṃ sammā dassetvā hatthena gahetvā viya paccakkhato pakāsetvā .
Samādapetvāti evaṃ sīlaṃ samādātabbaṃ , sīle patiṭṭhitena evaṃ samādhipaññā bhāvetabbāti yathā te sīlādiguṇe sammā ādiyanti , tathā gaṇhāpetvā .
Samuttejetvāti yathāsamādinnaṃ sīlaṃ suvisuddhaṃ hoti , samathavipassanā ca bhāviyamānā yathā suṭṭhu visodhitā uparūpari visesāvahā honti , evaṃ samuttejetvā nisāmanavasena vodāpetvā .
Sampahaṃsetvāti yathānusiṭṭhaṃ ṭhitasīlādiguṇehi sampati paṭiladdhaguṇānisaṃsehi ceva upariladdhabbaphalavisesehi ca cittaṃ sampahaṃsetvā laddhassāsavasena suṭṭhu tosetvā .
Evametesaṃ padānaṃ attho veditabbo .
Sakyarājāno yebhuyyena bhagavato dhammadesanāya sāsane laddhassādā laddhappatiṭṭhā ca .
Upasaggasaddānaṃ
V2.55 anekatthattā abhi-saddo ati-saddena samānatthopi hotīti vuttaṃ ‘‘ abhikkantāti atikkantā ’’ ti .Tatra kirātiādi kecivādoti baddhopi na hoti .
Tenāha ‘‘ akāraṇametan ’’ tiādi .
Kāyacittalahutādayo uppajjantīti idaṃ kāyikacetasikaaññathābhāvassa kāraṇavacanaṃ , lahutādiuppanne savanānuttariyapaṭilābhena laddhabbadhammatthavedasamadhigamato .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Yathā
M2.340 , yathāvuso , bhikkhuno satthā vā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniko sabrahmacārī , tathā tathā so tasmiṃ dhamme labhati atthavedaṃ , labhati dhammavedaṃ , labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjan ’’ tiādi ( dī . ni .3.322,355; a . ni .5.26).Piṭṭhivāto uppajji upādinnasarīrassa tathārūpattā saṅkhārānañca aniccatāya dukkhānubandhattā .
Akāraṇaṃ vā etan ti yenādhippāyena vuttaṃ , tameva adhippāyaṃ vivarituṃ ‘‘ pahotī ’’ tiādi vuttaṃ .
Ekapallaṅkena nisīdituṃ pahoti yathā taṃ veluvagāmake .
Ettake ṭhāneti ettake ṭhāne ṭhānaṃ nipphannanti yojanā .
Tañca khoti vuṭṭhānasaññaṃ citte ṭhapanaṃ .
Dhammakathaṃ suṇamāno dhammagāravena .
Avassutassāti avassutabhāvassa rāgādivasena .
Avassutassa kāraṇan ti tintabhāvakāraṇaṃ .
Kilesādhimuccanenāti kilesavasena paripphanditavasena .
Nibbāpanaṃ viyāti vūpasamo viya .
Nibbisevanānan ti paripphandanarahitānaṃ .
Avassutapariyāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .