7. Cittasaṃyuttaṃ
1. Saṃyojanasuttavaṇṇanā
343. Bhogagāman ti
M2.371V2.84 bhoguppattigāmaṃ .Pavattatīti appaṭihataṃ hutvā pavattati paṭisambhidappattiyā .
Saṃyojanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Paṭhamaisidattasuttavaṇṇanā
344. Avisāradattāti pañhaṃ byākātuṃ veyyattiyābhāvena asamatthattā .
Upāsako theresu byākātuṃ asakkontesu sayaṃ byākātukāmo pucchati , na vihesādhippāyo .
Paṭhamavacanena abyākaronte disvāva punappunaṃ pucchitaṃ viheso viya hotīti katvā vuttaṃ ‘‘ vihesetī ’’ ti .
Paṭhamaisidattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Dutiyaisidattasuttavaṇṇanā
345. Avantiyāti avantiraṭṭhe , taṃ pana majjhimapadesato dakkhiṇadisāyaṃ .
Tenāha ‘‘ dakkhiṇāpathe ’’ ti .
Adhippāyenāti tassa vacanassa anumodanādhippāyena vadati , na pana tato kiñci gahetukāmatādhippāyena .
Dutiyaisidattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Mahakapāṭihāriyasuttavaṇṇanā
346. Tesaṃ anujānantoti tesaṃ dāsakammakarānaṃ sesake yathāruci vicāraṇaṃ anujānanto .
Kudhitan ti balavatā sūriyasantāpena saṅkuthitaṃ
M2.372 .Tenāha ‘‘ heṭṭhā ’’ tiādi .
Atitikhiṇan ti ativiya tikkhadhātukaṃ .
Asambhinnapadan ti
V2.85 aññattha anāgatattā tipiṭake avomissakapadaṃ , idheva āgatapadanti attho .Paṭilīyamānenāti paṭikaṃsena visesanena vilīyamānena kāyena .
Ettha cāti etasmiṃ adhiṭṭhāniddhikaraṇe .
Abbhamaṇḍapaṃ katvāti samantato chādanavasena maṇḍapaṃ viya meghapaṭalaṃ uppādetvā .
Devoti megho .
Ekamekaṃ phusitakaṃ phusāyatu jālavinaddhaṃ viya vassatu .
Evaṃ vuttappakārena nānāparikammaṃ nānādhiṭṭhānaṃ ekato parikammaṃ ekato adhiṭṭhānanti catukkamettha sambhavatīti dasseti ‘‘ ettha cā ’’ tiādinā .
Yathā tathāti yathāvuttesu catūsu pakāresu yena vā tena vā pakārena karontassa .
Kataparikammassāti ‘‘ evaṃ vā evaṃ vā hotū ’’ ti pavattitaparikammacittassa .
‘‘ Parikammānantarenāti adhiṭṭhānacittuppādanatthaṃ samāpannapādakajjhānato vuṭṭhāya adhiṭṭhānacittassa ekāvajjanavīthiyaṃ pavattaparikammaṃ sandhāya vuttan ’’ ti vadanti .
Mahakapāṭihāriyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Paṭhamakāmabhūsuttavaṇṇanā
347. Elaṃ vuccati doso , taṃ etassa natthīti nelaṃ , taṃ aṅgaṃ etassāti nelaṅgo , suvisuddhasīlaguṇo .
Tenāha ‘‘ nelaṅganti kho , bhante , sīlānametaṃ adhivacanan ’’ ti .
Aṭṭhakathāyaṃ pana dosābhāvameva dassetuṃ ‘‘ nelaṅgoti niddoso ’’ ti vuttaṃ .
Etaṃ bhikkhuṃ āgacchantan ti mahākappinattheraṃ sandhāya vuttaṃ .
Attano diṭṭhena kathesīti attano sabbaññutaññāṇena paccakkhato upalakkhitena atthena kathesi .
Ayaṃ pana nayaggāhenāti ayaṃ pana gahapati asutvā kevalaṃ nayaggāhena āha .
Paṭhamakāmabhūsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Dutiyakāmabhūsuttavaṇṇanā
348. Nirodhaṃ
M2.373 valañjeti anāgāmibhāvato .Ime saṅkhārāti ime ‘‘ kāyasaṅkhāro , vacīsaṅkhāro , cittasaṅkhāro ’’ ti vuccamānā tayo saṅkhārā .
Saddatopi , atthatopi aññamaññaṃ missā , tato eva āluḷitā ākulā , avibhūtā dubbibhāvanā , duddīpanā asaṅkarato dīpetuṃ dukkarā .
Tathā hi kusalacetanā eva ‘‘ kāyasaṅkhāro ’’ tipi
V2.86 vuccati ,‘‘ vacīsaṅkhāro ’’ tipi ,‘‘ cittasaṅkhāro ’’ tipi .Assāsapassāsāpi katthaci ‘‘ kāyasaṅkhāro ’’ ti , vitakkavicārāpi ‘‘ vacīsaṅkhāro ’’ ti vuccanti , saññāvedanāpi ‘‘ cittasaṅkhāro ’’ ti vuccanti .
Tena vuttaṃ ‘‘ tathā hī ’’ tiādi .
Tattha ākaḍḍhitvā gahaṇaṃ ādānaṃ , sampattassa hatthe karaṇaṃ gahaṇaṃ , gahitassa vissajjanaṃ muñcanaṃ , phandanaṃ copanaṃ pāpetvā nipphādetvā .
Hanusañcopanan ti kāyaviññattivasena pubbabhāge hanusañcopanaṃ katvā .
Evañhi vacībhedakaraṇaṃ .
Evaṃ imetiādi yathāvuttassa atthassa nigamanaṃ .
Padatthaṃ pucchati itarasaṅkhārehi padatthato visesaṃ kathāpessāmīti .
Kāyanissitāti ettha kāyanissitatā ca nesaṃ tabbhāvabhāvitāya veditabbā , na kāyassa nissayapaccayatāvasenāti dassento ‘‘ kāye sati honti , asati na hontī ’’ ti āha .
Kāyoti cettha karajakāyo daṭṭhabbo .
Cittanissitāti cittaṃ nissāya taṃ nissayapaccayabhūtaṃ labhitvā uppannā .
‘‘ Samāpajjāmī ’’ ti padassa samīpe vuccamānaṃ ‘‘ samāpajjissan ’’ ti padaṃ āsannānāgatakālavācī eva bhavituṃ yuttaṃ , na itaranti āha –
‘‘ padadvayena nevasaññānāsaññāyatanasamāpattikālo kathito ’’ ti .
Tayidaṃ tassa tathā vattabbatāya vuttaṃ , na pana tassa tathā cittapavattisambhavato .
Samāpannepi eseva nayo .
Purimehīti ‘‘ samāpajjissaṃ samāpajjāmī ’’ ti dvīhi padehi .
Pacchimenāti ‘‘ samāpanno ’’ ti padena .
Bhāvitaṃ hoti uppāditaṃ hoti nirodhasamāpannatthāya .
Anupubbasamāpattisamāpajjanasaṅkhātāya nirodhabhāvanāya taṃ cittaṃ bhāvitaṃ hoti .
Tenāha ‘‘ yaṃ tan ’’ tiādi .
Dutiyajjhāneyevāti dutiyajjhānakkhaṇe nirujjhati .
Tattha anuppajjanato anuppādanato heṭṭhā nirodhoti adhippeto .
Catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ tajjā parikammasiddhā yā appavatti
M2.374 , tattha ‘‘ nirodhasamāpattisaññā ’’ ti , yā nesaṃ tathā appavatti .Sā ‘‘ antonirodhe nirujjhatī ’’ ti vuttā .
‘‘ Cittasaṅkhāro niruddho ’’ ti vacanato tadaññesaṃ anirodhaṃ icchantānaṃ vādaṃ dassento ‘‘ cittasaṅkhāro niruddhoti vacanato ’’ tiādiṃ vatvā tattha atippasaṅgadassanamukhena taṃ vādaṃ nisedhetuṃ ‘‘ te vattabbā ’’ tiādimāha .
Abhinivesaṃ akatvāti yathāgate byañjanamatte abhinivesaṃ akatvā .
Ācariyānaṃ nayeti ācariyānaṃ paramparāgate dhammanaye dhammanettiyaṃ ṭhatvā .
Kiriyamayapavattasmin ti
V2.87 parittabhūmakakusalākusaladhammapabandhe vattamāne .Tasmiñhi vattamāne kāyika-vācasika-kiriyasampavatti hoti , dassana-savanādivasena ārammaṇaggahaṇe pavattamāneti attho .
Tenāha –
‘‘ bahiddhārammaṇesu pasāde ghaṭṭentesū ’’ ti .
Makkhitāni viyāti puñchitāni viya honti ghaṭṭanāya vibādhitattā .
Etenāyaṃ ghaṭṭanā pañcadvārikaviññāṇānaṃ vegasā uppajjanāya na ārammaṇanti dasseti .
Tenevāha –
‘‘ antonirodhe pañca pasādā ativiya virocantī ’’ ti .
Tato paraṃ sacittako bhavissāmīti idaṃ atthato āpannaṃ gahetvā vuttaṃ –
‘‘ ettakaṃ kālaṃ acittako bhavissāmī ’’ ti eteneva tassa atthassa siddhattā .
Yaṃ evaṃ bhāvitan ti ettha visuṃ cittassa bhāvanā nāma natthi , addhānaparicchedaṃ pana katvā nirodhasamāpattatthāya kātabbaparikammabhāvanāya eva tassa sijjhanato .
Sā panesā nirodhakathā .
Dvīhi balehīti samathavipassanābalehi .
Tayo ca saṅkhārānan ti tiṇṇaṃ kāyavacīcittasaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā .
Soḷasahi ñāṇacariyāhīti aniccānupassanādīnaṃ aṭṭhannaṃ anupassanāñāṇānaṃ , aṭṭhannañca maggaphalañāṇānaṃ vasena imāhi soḷasahi ñāṇappavattīhi .
Navahi samādhicariyāhīti aṭṭha samāpattiyo aṭṭha samādhicariyā , tāsaṃ upacārasamādhi samādhibhāvasāmaññena ekā samādhicariyāti evaṃ navahi samādhicariyāhi .
Vasībhāvatāpaññāti vasībhāvatāsaṅkhātā paññā .
Sabbākārena visuddhimagge kathitā , te tāva ākārā
M2.375 tiṭṭhantu , sarūpamattassa panassa vattabbanti āha –‘‘ ko panāyaṃ nirodho nāmā ’’ ti .
Yadi khandhānaṃ appavatti , atha kimatthametaṃ jhānasukhādiṃ viya samāpajjantīti āha ‘‘ saṅkhārānan ’’ tiādi .
Phalasamāpatticittan ti arahattaṃ anāgāmiphalacittaṃ .
‘‘ Tato paraṃ bhavaṅgasamaye ’’ ti vuttattā āha ‘‘ kiṃ pana … pe … na samuṭṭhāpetī ’’ ti .
Samuṭṭhāpeti rūpasamuppādakattā .
Imassāti nirodhaṃ samāpannabhikkhuno .
Sā na samuṭṭhāpetīti sā catutthajjhānikā phalasamāpatti na samuṭṭhāpeti assāsapassāse .
Phalasamāpattiyā catutthajjhānikabhāvo kathaṃ nicchitoti āha –
‘‘ kiṃ vā etenā ’’ tiādi .
Vakkhamānākārenapi parihāro hotīti .
Santasamāpattitoti nirodhasamāpattimeva sandhāya vadati .
Abbohārikā honti atisukhumasabhāvattā , sañjīvattherassa pubbe samāpattikkhaṇe assāsapassāsā abbohārikabhāvaṃ gacchanti .
Tena vuttaṃ ‘‘ bhavaṅgasamayenevetaṃ kathitan ’’ ti .
Kiriyamaya
V2.88 … pe … uppajjatīti kasmā vuttaṃ ?Nanu bhavaṅguppattikālampi vitakkavicārā uppajjantevāti ?
Kiñcāpi uppajjanti , vacīsaṅkhāralakkhaṇappattā pana na hontīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ kiṃ bhavaṅgan ’’ tiādi vuttaṃ .
Suññato phassotiādayo saguṇenapi ārammaṇenāti ārammaṇabhūtametaṃ .
Suññatā nāma phalasamāpatti niccasukhaattasabhāvato suññattā .
‘‘ Suññato phasso ’’ ti vuttaṃ vuttanayena suññasabhāvattā .
Animittā nāma phalasamāpatti rāganimittādīnaṃ abhāvato .
Appaṇihitā nāma phalasamāpatti rāgapaṇidhiādīnamabhāvato .
Sesaṃ vuttanayameva .
Tenāha ‘‘ animittappaṇihitesupi eseva nayo ’’ ti .
Rāganimittādīnan ti ettha ādi -saddena saṅkhāranimittassapi saṅgaho daṭṭhabbo .
Yadaggena phalasamāpattisamphasso suññato nāma , tadaggena phalasamāpattipi suññatā nāma , phassasīsena pana desanā āgatāti tathā vuttaṃ .
Animittappaṇihitesupi eseva nayo .
Āgamanaṃ ettha , etāyāti vā āgamanikā , sā eva āgamaniyā ka-kārassa ya-kāraṃ katvā .
Vuṭṭhāti nimittato maggassa uppādanena .
Animittā nāma niccanimittassa ugghāṭanato .
Ettha ca vuṭṭhānameva pamāṇaṃ , na
M2.376 pariggahadassanāni .Appaṇihitā nāma sukhapaṇidhiyā paṭipakkhato .
Suññatā nāma attadiṭṭhiyā ujupaṭipakkhattā sattasuññatāya sudiṭṭhattā .
Maggo animitto nāma vipassanāgamanato .
Phalaṃ animittaṃ nāma maggāgamanato .
Vikappo āpajjeyya āgamanassa vavatthānassa abhāvena , vipassanāya animittādināmalābho avavatthitoti adhippāyo .
Tena vuttaṃ ‘‘ tasmā ’’ tiādi .
Yasmā pana sā maggavuṭṭhānakāle evarūpāpi hotīti tassa vasena maggaphalānaṃ viya phassassapi pavattirūpattā yathāvutto vikappo anavasaroti daṭṭhabbaṃ .
Tayo phassā phusantīti puggalabhedavasena vuttaṃ .
Na hi ekaṃyeva puggalaṃ etasmiṃ khaṇe tayo phassā phusanti .
‘‘ Tividho phasso phusatī ’’ ti vā bhavitabbaṃ .
Yasmā pana ‘‘ nirodhaphalasamāpattiyā vuṭṭhitassā ’’ tiādi yassa yathāvuttā tayo eva phassā sambhavanti , tassa anavasesaggahaṇavaseneva vuttaṃ ‘‘ tayo phassā phusantī ’’ ti .
Nibbānaṃ viveko nāma sabbasaṅkhāravivittabhāvato .
Tasmiṃ viveke ekanteneva ninnapoṇattā eva hi te paṭippassaddhasabbussukkā uttamapurisā catunnaṃ khandhānaṃ appavattiṃ anavasesaggahaṇalakkhaṇaṃ nirodhasamāpattiṃ samāpajjantīti .
Dutiyakāmabhūsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Godattasuttavaṇṇanā
349. Nesan ti
V2.89 appamāṇacetovimutti-ākiñcaññacetovimuttisaññitānaṃ jhānānaṃ .Atthopi nānāti ānetvā yojanā .
Pharaṇaappamāṇatāya ‘‘ appamāṇā cetovimuttī ’’ ti laddhanāmaṃ brahmavihārajjhānanti āha ‘‘ bhūmantarato ’’ tiādi .
Ākiñcaññā cetovimuttīti ākiñcaññāyatanajjhānanti āha ‘‘ bhūmantarato ’’ tiādi .
Vipassanāti aniccānupassanā , sabbāpi vā .
Pamāṇakaraṇo nāma yassa sayaṃ uppajjati , tassa guṇābhāvadassanavasena pamāṇakaraṇato .
Pharaṇaappamāṇatāyāti
M2.377 pharaṇavasena appamāṇagocaratāya .Nibbānampi appamāṇameva pamāṇagocarānaṃ kilesānaṃ ārammaṇabhāvassapi anāgamanato .
Khalan ti khale pasāritasālisīsādibhaṇḍaṃ .
Kiñcehīti maddassu .
Tenāha ‘‘ maddanaṭṭho ’’ ti .
Ārammaṇabhūtaṃ , palibuddhakaṃ vā natthi etassa kiñcananti akiñcanaṃ , akiñcanameva ākiñcaññaṃ .
Rūpanimittassāti kasiṇarūpanimittassa .
Na gahitāti sarūpato na gahitā , atthato pana gahitā eva .
Tenāha –
‘‘ sā suññā rāgenātiādivacanato sabbattha anupavitthāvā ’’ ti .
Nānāti saddavasena .
Ekatthāti ārammaṇavasena ārammaṇabhāvena ekasabhāvā .
Tenāha ‘‘ appamāṇaṃ … pe … ekatthā ’’ ti .
Ārammaṇavasenāti ārammaṇassa vasena .
Cattāro hi maggā , cattāri phalāni ārammaṇavasena nibbānapaviṭṭhatāya ekatthā ekārammaṇā .
Aññasmiṃ pana ṭhāneti idaṃ visuṃ visuṃ gahetvā vuttaṃ appamāṇādi pariyāyavuttaṃ , nibbānaṃ ārabbha pavattanato .
Tasmā ‘‘ aññasmin ’’ ti idaṃ tena tena pariyāyena tattha tattha āgatabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ .
Godattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
8. Nigaṇṭhanāṭaputtasuttavaṇṇanā
350. Āgatāgamoti vācuggatapariyattidhammo .
Viññātasāsanoti paṭividdhasatthusāsano .
Tenāha ‘‘ anāgāmī ’’ tiādi .
Naggabhoggan ti avasanabhāvena naggaṃ , kuṭilajjhāsayatāya bhoggaṃ , tato eva nissirikaṃ .
Naggatāya hi so rūpena nissiriko , bhoggatāya cittena .
Bhagavato saddhāyāti bhagavati saddhāya .
Tasmiṃ saddahanā okappanā tassa saddhātipi vattabbataṃ labhati .
Gacchāmīti āgacchāmi , bujjhāmīti attho .
Etaṃ nigaṇṭhena pucchitamatthamāha .
Kāyaṃ
V2.90 unnāmetvāti kāyaṃ abbhunnāmetvā .Kucchiṃ nīharitvāti piṭṭhiyā ninnamanena kucchiṃ purato nīharitvā .
Gīvaṃ pasāraṇavasena paggayha paggahetvā
M2.378 sabbaṃ disaṃ pekkhamāno .Sabbamidaṃ nigaṇṭhassa pahaṭṭhākāradassanatthaṃ ‘‘ idāni samaṇassa gotamassa upari vādaṃ āropetuṃ labbhatī ’’ ti .
Tenāha ‘‘ vātaṃ vā so ’’ tiādi .
Sakāraṇāti yuttisahitā .
Pañhamaggoti pañhasaṅkhāto vīmaṃsā , evaṃ bhavitabbanti citteneva parivīmaṃsā pañhā .
Eko uddesoti ekaṃ uddisanaṃ atthassa saṃkhittavacanaṃ .
Veyyākaraṇan ti niddisanaṃ atthassa vicāretvā kathanaṃ .
Evan ti iminā nayena .
Sabbatthāti sabbesu pañhuddesaveyyākaraṇesu attho vitthārato veditabbo .
Nigaṇṭhanāṭaputtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Acelakassapasuttavaṇṇanā
351. Alaṃ samattho ariyabhāvāyāti alamariyo .
Ñeyyajānanaṭṭhena ñāṇameva paccakkhato dassanaṭṭhena ñāṇadassanaṃ , soyeva atisayaṭṭhena ñāṇadassanaviseso .
Pāvaḷā vuccati ānisadapadeso , taṃ pāvaḷaṃ rajoharaṇatthaṃ nipphoṭīyati etāyāti pāvaḷanipphoṭanā , morapiñchavatti .
Acelakassapasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Gilānadassanasuttavaṇṇanā
352. Mattarājā nāma eko bhummadevo bhūtādhipati surāpotalarukkhanivāsī .
Tena vuttaṃ ‘‘ mattarājakāle ’’ ti .
‘‘ Osadhitiṇavanappatīsū ’’ ti vatvā te yathākkamaṃ dassento ‘‘ harītakā … pe … rukkhesu cā ’’ ti āha .
Patthanāvasena cittaṃ ṭhapehi .
Samijjhissatīti yathādhippāyaṃ samijjhissati .
Tena hīti yasmā taṃ devāpi āsannamaraṇaṃ maññanti , tasmā sā varameva bhavissati , taṃ tumhākaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatīti adhippāyo .
Gilānadassanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Cittasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā .