4. Catubbaṇṇavagga
Khattiyavagga
332.
Kulaṃ vaṃso ca santānā , bhijanā gotta manvayo ;
Thiyaṃ santatya tho vaṇṇā , cattāro khattiyādayo .
333.
Kulīno sajjano sādhu ,
Sabhyo cāyyo mahākulo ;
Rājā bhūpati bhūpālo , patthivo ca narādhipo .
334.
Bhūnātho
M0.29 jagatipālo , disampati janādhipo ;Raṭṭhādhipo naradevo , bhūmipo bhūbhujo pyatha .
335.
Rājañño khattiyo khattaṃ , muddhābhisitta bāhujā ;
Sabbabhummo cakkavattī , bhūpoñño maṇḍalissaro .
336.
Pume licchavi vajjī ca , sakyo tu sākiyo tha ca ;
Bhaddakaccānā [ bhaddā kaccānā ( ṭī .)] rāhula , mātā bimbā yasodharā .
337.
Koṭīnaṃ heṭṭhimantena , sataṃ yesaṃ nidhānagaṃ ;
Kahāpaṇānaṃ divasa , vaḷañjo vīsatambaṇaṃ .
338.
Te khattiyamahāsālā , sīti koṭidhanāni tu ;
Nidhānagāni divasa , vaḷañjo ca dasambaṇaṃ .
339.
Yesaṃ dvijamahāsālā , tadupaḍḍhe nidhānage ;
Vaḷañje ca gahapati , mahāsālā dhane siyuṃ .
340.
Mahāmatto padhānañca , matisajīvo mantinī ;
Sajīvo sacivā , macco , senānī tu camūpati .
341.
Nyāsādīnaṃ vivādānaṃ , akkhadasso padaṭṭhari ;
Dovāriko patīhāro , dvāraṭṭho dvārapālako .
342.
Anīkaṭṭhoti rājūnaṃ , aṅgarakkhagaṇo mato ;
Kañcukī sovidallo ca , anujīvī tu sevako .
343.
Ajjhakkho dhikato ceva ,
Heraññiko tu nikkhiko ;
Sadesānantaro sattu , mitto rājā tato paraṃ .
344.
Amitto ripu verī ca , sapattā rāti satva ’ ri ;( Sattu + ari )
Paccatthiko paripanthī , paṭipakkhā hitāparo .
345.
Paccāmitto vipakkho ca , paccanīka virodhino ;
Viddesī ca diso diṭṭho , thā nurodho nuvattanaṃ .
346.
Mitto nitthī vayasso ca , sahāyo [ suhajjo ( ṭī .)] suhado sakhā ;
Sambhatto daḷhamitto tha , sandiṭṭho diṭṭhamattako .
347.
Caro ca guḷhapuriso , pathāvī pathiko ’ ddhagū ;
Dūto tu sandesaharo , gaṇako tu muhuttiko .
348.
Lekhako
M0.30 lipikāro ca , vaṇṇo tu akkharo pyatha ;Bhedo daṇḍo sāma dānā , nyupāyā caturo ime .
349.
Upajāpotu bhedo ca , daṇḍo tu sāhasaṃ damo ;
350.
Sāmya ’ macco sakhā koso , duggañca vijitaṃ balaṃ ;
Rajjaṅgānīti sattete , siyuṃ pakatiyo pica .
351.
Pabhāvu ’ ssāha , mantānaṃ , vasā tisso hi sattiyo ;
Pabhāvo daṇḍajo tejo ,
Patāpo tu ca kosajo .
352.
Manto ca mantanaṃ so tu , catukkaṇṇo dvigocaro ;
Tigocaro tu chakkaṇṇo , rahassaṃ guyha muccate .
353.
Tīsu vivitta vijana , channā , raho raho byayaṃ ;
Vissāso tu ca vissambho ,
Yuttaṃ tvo ’ pāyikaṃ tisu .
354.
Ovādo cānusiṭṭhitthī , pumavajje nusāsanaṃ ;
Āṇā ca sāsanaṃ ñeyyaṃ , uddānaṃ tu ca bandhanaṃ .
355.
Āgu vutta [ mantu ( ka .)] maparādho , karo tu bali muccate ;
Puṇṇapatto tuṭṭhidāyo , upadā tu ca pābhataṃ .
356.
Tatho ’ pāyana mukkoco , paṇṇākāro paheṇakaṃ ;
Suṅkaṃ tvanitthī gumbādi , deyye thā ’ yo dhanāgamo .
357.
Ātapattaṃ tathā chattaṃ , raññaṃ tu hemamāsanaṃ ;
Sīhāsanaṃ atho vāḷa , bījanītthī ca cāmaraṃ .
358.
Khaggo ca chatta muṇhīsaṃ , pādukā vālabījanī ;
Ime kakudhabhaṇḍāni , bhavanti pañca rājunaṃ .
359.
Bhaddakumbho puṇṇakumbho , bhiṅkāro jaladāyako ;
Hatthi , ssa , ratha , pattī tu , senā hi caturaṅginī .
360.
Kuñjaro vāraṇo hatthī , mātaṅgo dvirado gajo ;
Nāgo dvipo ibho dantī ,
Yūthajeṭṭho tu yūthapo .
361.
Kāḷāvaka
M0.31 gaṅgeyyā , paṇḍara tambā ca piṅgalo gandho ;Maṅgala hemo ’ posatha ,
Chaddantā gajakulāni etāni .
362.
Kalabho ceva bhiṅkotha , pabhinno matta gajjitā ;
Hatthighaṭā tu gajatā , hatthīnī tu kareṇukā .
363.
Kumbho hatthisiropiṇḍā , kaṇṇamūlaṃ tu cūlikā ;
Āsanaṃ khandhadesamhi , pucchamūlaṃ tu mecako .
364.
Ālāna māḷhako thambho , nitthītu nigaḷo ’ nduko ;
Saṅkhalaṃ tīsvatho gaṇḍo ,
Kaṭo dānaṃ tu so mado .
365.
Soṇḍo tu dvīsu hattho tha ,
Karaggaṃ pokkharaṃ bhave ;
Majjhamhi bandhanaṃ kacchā , kappano tu kuthādayo .
366.
Opavayho rājavayho , sajjito tu ca kappito ;
Tomaro nitthiyaṃ pāde , siyā vijjhanakaṇṭako .
367.
Tuttaṃ tu kaṇṇamūlamhi , matthakamhi tu aṅkuso ;
Hatthāroho hatthimeṇḍo ,
Hatthipo hatthigopako .
368.
Gāmaṇīyo tu mātaṅga , hayādyācariyo bhave ;
Hayo turaṅgo turago ,
Vāho asso ca sindhavo .
369.
Bhedo assataro tassā ,
Jāniyo tu kulīnako ;
Sukhavāhī vinīto tha ,
Kisoro hayapotako .
370.
Ghoṭako tu khaḷuṅko tha , javano ca javādhiko ;
Mukhādhānaṃ khalīno vā , kasā tva ssābhitāḷinī .
371.
Kusā tu nāsarajjumhi , vaḷavā ’ ssā khuro saphaṃ ;
Puccha manitthī naṅguṭṭhaṃ , vālahattho ca vāladhi .
372.
Sandano
M0.32 ca ratho phussa , ratho tu naraṇāya so ;Cammāvuto ca veyaggho ,
Deppo byagghassa dīpino .
373.
Sivikā yāpyayānañcā , nitthī tu sakaṭo pya ’ naṃ [( sakaṭo pi + anaṃ )];
Cakkaṃ rathaṅga mākhyātaṃ , tassanto nemi nāriyaṃ .
374.
Tammajjhe piṇḍikā nābhi , kubbaro tu yugandharo ;
Akkhaggakīle āṇī tthī , varutho rathagutya ’ tha .
375.
Dhuro mukhe rathassaṅgā , tva kkho pakkharaādayo ;
Yānañca vāhanaṃ yoggaṃ , sabbahatthyādivāhane .
376.
Rathacārī tu sūto ca , pājitā ceva sārathī ;
Rathāroho ca rathiko ,
Rathī yodho tu yo bhaṭo .
377.
Padāti pattī tu pume , padago padiko mato ;
Sannāho kaṅkaṭo vammaṃ , kavaco vā uracchado .
378.
Jālikā tha ca sannaddho , sajjo ca vammiko bhave ;
Āmukko paṭimukko tha , purecārī purecaro .
379.
Pubbaṅgamo puregāmī , mandagāmī tu mantharo ;
Javano turito vegī , jetabbaṃ jeyya muccate .
380.
Sūra vīrā tu vikkanto , sahāyo nucaro samā ;
Sannaddhappabhutī tīsu , pātheyyaṃ tu ca sambalaṃ .
381.
Vāhinī dhajinī senā , camū cakkaṃ balaṃ tathā ;
Anīko vā tha vinyāso ,
Byūho senāya kathyate .
382.
Hatthī dvādasaposo , ti ,
Puriso turago , ratho ;
Catuposoti etena , lakkhaṇenā dhamantato .
383.
Hatthānīkaṃ hayānīkaṃ , rathānīkaṃ tayo tayo ;
Gajādayo sasatthā tu , pattānīkaṃ catujjanā .
384.
Saṭṭhivaṃsakalāpesu ,
M0.33 paccekaṃ saṭṭhidaṇḍisu ;Dhūlīkatesu senāya , yantiyā kkhobhanī [ akkhobhiṇī ( ka .)] tthiyaṃ .
385.
Sampatti sampadā lakkhī , sirī vipatti āpadā ;
Athā vudhañca [ āyudhantipi pāṭho ] heti ’ tthī , satthaṃ paharaṇaṃ bhave .
386.
Muttāmutta mamuttañca , pāṇito muttameva ca ;
Yantamuttanti sakalaṃ , āyudhaṃ taṃ catubbidhaṃ .
387.
Muttāmutta ñca yaṭṭhyādi , amuttaṃ churikādikaṃ ;
Pāṇimuttaṃ tu satyādi , yantamuttaṃ sarādikaṃ .
388.
Issāso dhanu kodaṇḍaṃ , cāpo nitthī sarāsanaṃ ;
Atho guṇo jiyā jyā tha ,
Saro patti ca sāyako .
389.
Vāṇo kaṇḍa musu dvīsu , khurappo [ urappo ( ka .)] tejanā ’ sanaṃ ;
Tūṇītthiyaṃ kalāpo ca , tūṇo tūṇīra vāṇadhi .
390.
Pakkho tu vājo diddho tu , visappito saro bhave ;
Lakkhaṃ vejjhaṃ sarabyañca , sarābhyāso tu ’ pāsanaṃ .
391.
Maṇḍalaggo tu nettiṃso , asi khaggo ca sāyako ;
Kosi tthī tabbidhāne tho , tharu khaggādimuṭṭhiyaṃ .
392.
Kheṭakaṃ phalakaṃ cammaṃ , illī tu karapālikā ;
Churikā satya ’ siputtī , laguḷo tu ca muggaro .
393.
Sallo nitthi saṅku pume , vāsī tu tacchanītthiyaṃ ;
Kuṭhārī [ kudhārī ( ṭī .)] tthīpharasuso , ṭaṅko pāsāṇadāraṇo .
394.
Kaṇayo bhindivāḷo ca , cakkaṃ kunto gadā tathā ;
Satyā ’ dī satthabhedā tha ,
Koṇo ’ sso koṭi nāriyaṃ .
395.
Niyyānaṃ gamanaṃ yātrā , paṭṭhānañca gamo gati ;
Cuṇṇo paṃsu rajo ceva , dhūlī ’ tthī reṇu ca dvisu .
396.
Māgadho
M0.34 madhuko vutto , vandī tu thutipāṭhako ;Vetāḷiko bodhakaro ,
Cakkiko tu ca ghaṇṭiko .
397.
Ketu dhajo paṭākā ca , kadalī ketanaṃ pyatha ;
Yo ’ haṃkāro ’ ññamaññassa , sā ’ hamahamikā bhave .
398.
Balaṃ thāmo sahaṃ satti , vikkamo tvatisūratā ;
Raṇe jitassa yaṃ pānaṃ , jayapānan ti taṃ mataṃ .
399.
Saṅgāmo sampahāro cā , nitthiyaṃ samaraṃ raṇaṃ ;
Ājitthī āhavo yuddha , māyodhanañca saṃyugaṃ .
400.
Bhaṇḍanaṃ tu vivādo ca , viggaho kalaha medhagā ;
Mucchā moho tha pasayho ,
Balakkāro haṭho bhave .
401.
Uppādo [ uppāto ( ka .) 1027-gāthā passitabbā ] bhūtavikati , yā subhāsubhasūcikā ;
Īti tvitthī ajaññañca , upasaggo upaddavo .
402.
Nibbuddhaṃ [ niyuddhaṃ ( ka .)] mallayuddhamhi , jayo tu vijayo bhave ;
Parājayo raṇe bhaṅgo , palāyana mapakkamo .
403.
Māraṇaṃ hananaṃ ghāto , nāsanañca nisūdanaṃ ;
Hiṃsanaṃ saraṇaṃ hiṃsā , vadho sasana ghātanaṃ .
404.
Maraṇaṃ kālakiriyā , palayo maccu accayo ;
Nidhano nitthiyaṃ nāso , kālo ’ nto cavanaṃ bhave .
405.
Tīsu peto pareto ca ,
Mato tha citako cito ;
Āḷahanaṃ susānañcā , nitthiyaṃ kuṇapo chavo .
406.
Kabandho nitthiyaṃ deho , sirosuñño sahakriyo ;
Atha sivathikā vuttā , susānasmiñhi āmake .
407.
Vandītthiyaṃ karamaro , pāṇo tva ’ su pakāsito ;
Kārā tu bandhanāgāraṃ , kāraṇā tu ca yātanā .
Iti khattiyavaggo .
408.
Brahmabandhu
M0.35 dvijo vippo , brahmā bhovādī brāhmaṇo ;Sottiyo chandaso so tha ,
Sissa ’ ntevāsino pume .
409.
Brahmacārī gahaṭṭho ca , vanappattho ca bhikkhuti ;
Bhavanti cattāro ete , assamā punnapuṃsake .
410.
Carantā saha sīlādī , sabrahmacārino mithu ;
Upajjhāyo upajjhā thā , cariyo nissayadādiko [ nissayadāyako ( ṭī .)].
411.
Upanīyā thavā pubbaṃ , veda majjhāpaye dvijo ;
Yo saṅgaṃ sarahassañcā , cariyo brāhmaṇesu so .
412.
Pārampariya metihyaṃ , upadeso tathe ’ tihā ;
Yāgo tu katu yañño tha , vedī tthī bhū parikkhatā .
413.
Assamedho ca purisa , medho ceva niraggaḷo ;
Sammāpāso vājapeyya , miti yāgā mahā ime .
414.
Itvijo [ iditvijo ( ṭī .)] yājako cātha ,
Sabhyo sāmājiko pyatha ;
Parisā sabhā samajjā ca , tathā samiti saṃsado .
415.
Catasso parisā bhikkhu , bhikkhunī ca upāsakā ;
Upāsikāyoti imā , thavā ṭṭha parisā siyuṃ .
416.
Tāvatiṃsa , dvija , kkhatta , māra , ggahapatissa ca ;
Samaṇānaṃ vasā cātu , mahārājika , brahmunaṃ .
417.
Gāyattippamukhaṃ chandaṃ , catuvīsa ’ kkharaṃ tu yaṃ ;
Vedāna mādibhūtaṃ sā , sāvittī tipadaṃ siyā .
418.
Habyapāke caru mato , sujā tu homadabbiyaṃ ;
Paramannaṃ tu pāyāso , habyaṃ tu havi kathyate .
419.
Yūpo thūṇāyaṃ nimmantya , dārumhi tva ’ raṇī dvisu ;
Gāhappaccā ’ havanīyo , dakkhiṇaggi tayo ’ ggayo .
420.
Cāgo vissajjanaṃ dānaṃ , vossaggo cāpadesanaṃ ;
Vissāṇanaṃ vitaraṇaṃ , vihāyitā pavajjanaṃ .
421.
Pañca
M0.36 mahāpariccāgo , vutto seṭṭha , dhanassa ca ;Vasena putta dārānaṃ , rajjassa ’ ṅgāna meva ca .
422.
Annaṃ pānaṃ gharaṃ vatthaṃ , yānaṃ mālā vilepanaṃ ;
Gandho seyyā padīpeyyaṃ , dānavatthū siyuṃ dasa .
423.
Matatthaṃ tadahe dānaṃ , tīsveta muddhadehikaṃ ;
Pitudānaṃ tu nivāpo , saddhaṃ tu taṃva sātthato .
424.
Pume atithi āgantu , pāhunā vesikā pyatha ;
Aññattha gantu micchanto , gamiko thā ggha magghiyaṃ .
425.
Pajjaṃ pādodakādo tha , sattā ’ gantvādayo tisu ;
Apacitya ’ ccanā pūjā , pahāro bali mānanā .
426.
Namassā tu namakkāro , vandanā cābhivādanaṃ ;
Patthanā paṇidhānañca , purise paṇidhīrito .
427.
Ajjhesanā tu sakkāra , pubbaṅgamaniyojanaṃ ;
428.
Pariyesanā nvesanā , pariyeṭṭhi gavesanā ;
Upāsanaṃ tu sussūsā , sā pāricariyā bhave .
429.
Mona mabhāsanaṃ tuṇhī , bhāvo tha paṭipāṭi sā ;
Anukkamo pariyāyo , anupubbya ’ pume kamo .
430.
Tapo ca saṃyamo sīlaṃ , niyamo tu vatañca vā ;
Vītikkamo ’ jjhacāro tha , viveko puthugattatā .
431.
Khuddānukhuddakaṃ ābhi , samācārika muccate ;
Ādibrahmacariyaṃ tu , tadaññaṃ sīla mīritaṃ .
432.
Yo pāpehi upāvatto , vāso saddhiṃ guṇehi so ;
Upavāsoti viññeyyo , sabbabhogavivajjito .
433.
Tapassī bhikkhu samaṇo , pabbajito tapodhano ;
Vācaṃyamo tu muni ca , tāpaso tu isī rito .
434.
Yesaṃyatindriyagaṇā , yatayo vasino ca te ;
Sāriputto ’ patisso tu , dhammasenāpatī rito .
435.
Kolito moggallāno tha ,
Ariyo dhigato siyā ;
Sotāpannādikā sekhā , nariyo tu puthujjano .
436.
Aññā
M0.37 tu arahattañca , thūpo tu cetiyaṃ bhave ;Dhammabhaṇḍāgāriko ca , ānando dve samā tha ca .
437.
Visākhā migāramātā , sudatto ’ nāthapiṇḍiko ;
438.
Bhikkhupi sāmaṇero ca , sikkhamānā ca bhikkhunī ;
Sāmaṇerīti kathitā , pañcete sahadhammikā .
439.
Patto ticīvaraṃ kāya , bandhanaṃ vāsi sūci ca ;
Parissāvana miccete , parikkhārā ’ ṭṭha bhāsitā .
440.
Sāmaṇero ca samaṇu , ddeso cātha digambaro ;
Aceḷako nigaṇṭho ca , jaṭilo tu jaṭādharo .
441.
Kuṭīsakādikā catu , ttiṃsa dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo ;
Iti channavuti ete , pāsaṇḍā sampakāsitā .
442.
Pavitto payato pūto , cammaṃ tu ajinaṃ pyatha ;
Dantapoṇo dantakaṭṭhaṃ , vakkalo vā tirīṭakaṃ .
443.
Patto pātitthiyaṃnitthī , kamaṇḍalu tu kuṇḍikā ;
Athālambaṇadaṇḍasmiṃ , kattarayaṭṭhi nāriyaṃ .
444.
Yaṃ dehasādhanāpekkhaṃ , niccaṃ kammamayaṃ yamo ;
Āgantusādhanaṃ kammaṃ , aniccaṃ niyamo bhave .
Iti brāhmaṇavaggo .
445.
Vesso ca vesiyāno tha , jīvanaṃ vutti jīvikā ;
Ājīvo vattanaṃ cātha , kasikammaṃ kasitthiyaṃ .
446.
Vāṇijjañca vaṇijjā tha , gorakkhā pasupālanaṃ ;
Vessassa vuttiyo tisso , gahaṭṭhā ’ gārikā gihi .
447.
Khettājīvo kassako tha , khettaṃ kedāra muccate ;
Leḍḍu ’ tto mattikākhaṇḍo , khaṇitti ’ tthya ’ vadāraṇaṃ .
448.
Dāttaṃ lavitta masitaṃ [‘‘ asita ’’ saddo puṃnapuṃsake-1005-gāthā passitabbā ], patodo tutta pājanaṃ ;
Yottaṃ tu rajju rasmitthī , phālo tu kasako bhave .
449.
Naṅgalañca halaṃ sīro , īsā naṅgaladaṇḍako ;
Sammā tu yugakīlasmiṃ , sītā tu halapaddhati .
450.
Muggādike
M0.38 paraṇṇa ñca , pubbaṇṇaṃ sāliādike ;Sāli vīhi ca kudrūso , godhumo varako yavo ;
Kaṅgūti satta dhaññāni , nīvārādī tu tabbhidā .
451.
Caṇako ca kaḷāyo tha ,
Siddhattho sāsapo bhave .
452.
Atha kaṅgu piyaṅgu ’ tthī , ummā tu atasī bhave ;
Kiṭṭhañca sassaṃ dhaññañca [ viññeyyaṃ ( ṭī .)], vīhi thambakarī [ thambhakarī ( ka .)] rito .
453.
Kaṇḍo tu nāḷa matha so , palālaṃ nitthi nipphalo ;
Bhusaṃ kaliṅgaro cātha , thuso dhaññattace tha ca .
454.
Setaṭṭikā sassarogo ,
Kaṇo tu kuṇḍako bhave ;
Khalo ca dhaññakaraṇaṃ , thambo [ thambho ( ka .)] gumbo tiṇādinaṃ .
455.
Ayoggo musalo nitthī , kullo suppa manitthiyaṃ ;
Atho ’ ddhanañca culli ’ tthī , kilañjo tu kaṭo bhave .
456.
Kumbhī ’ tthī piṭharo kuṇḍaṃ , khaḷopyu ’ kkhali thālyu ’ khā ;
Kolambo cātha maṇikaṃ , bhāṇako ca arañjaro .
457.
Ghaṭo dvīsu kuṭo nitthī , kumbho kalasa , vārakā ;
Kaṃso bhuñjanapatto thā , mattaṃ patto ca bhājanaṃ .
458.
Aṇḍupakaṃ cumbaṭakaṃ , sarāvo tu ca mallako ;
Pume kaṭacchudabbi ’ tthī , kusūlo koṭṭha muccate .
459.
Sāko anitthiyaṃ ḍāko , siṅgīveraṃtu addakaṃ ;
Mahosadhaṃ tu taṃ sukkhaṃ , maricaṃ tu ca kolakaṃ .
460.
Sovīraṃ kañjiyaṃ vuttaṃ , āranāḷaṃ thusodakaṃ ;
Dhaññambilaṃ biḷaṅgo tha , lavaṇaṃ loṇa muccate .
461.
Sāmuddaṃ sindhavo nitthī , kāḷaloṇaṃ tu ubbhidaṃ ;
Biḷakaṃ [ biḷāla ( ka .)] ceti pañcete , pabhedā lavaṇassa hi .
462.
Guḷo ca phāṇitaṃ khaṇḍo , macchaṇḍī sakkharā iti ;
Ime ucchuvikārā tha , guḷasmiṃ visakaṇṭakaṃ .
463.
Lājā
M0.39 siyā ’ kkhataṃ cātha , dhānā bhaṭṭhayave bhave ;Abaddhasattu mantho ca , pūpā ’ pūpā tu piṭṭhako .
464.
Bhattakāro sūpakāro , sūdo āḷāriko tathā ;
Odaniko ca rasako , sūpo tu byañjanaṃ bhave .
465.
Odano vā kuraṃ bhattaṃ , bhikkhā cā ’ nna mathā sanaṃ ;
Āhāro bhojanaṃ ghāso ,
Taralaṃ yāgu nāriyaṃ .
466.
Khajjaṃ tu bhojja leyyāni , peyyanti catudhā ’ sanaṃ ;
Nissāvo ca tathā ’ cāmo ,
Ālopo kabaḷo bhave .
467.
Maṇḍo nitthīrasaggasmiṃ , vighāso bhuttasesake ;
Vighāsādo ca damako , pipāsā tu ca tassanaṃ .
468.
Khuddā jighacchā , maṃsassa , paṭicchādaniyaṃ raso ;
Udreko ceva uggāro , sohiccaṃ titti tappanaṃ .
469.
Kāmaṃ tviṭṭhaṃ nikāmañca , pariyattaṃ yathacchitaṃ ;
Kayavikkayiko sattha , vāhā ’ paṇika vāṇijā .
470.
Vikkayiko tu vikketā ,
Kayiko tu ca kāyiko ;
Uttamaṇṇo ca dhaniko , dhamaṇṇo tu iṇāyiko .
471.
Uddhāro tu iṇaṃ vuttaṃ , mūlaṃ tu pābhataṃ bhave ;
Saccāpanaṃ saccaṃkāro , vikkeyyaṃ paṇiyyaṃ tisu .
472.
Paṭidānaṃ parivatto , nyāso tū ’ panidhī rito ;
473.
Aṭṭhārasantā saṅkhyeyye , saṅkhyā ekādayo tisu ;
Saṅkhyāne tu ca saṅkhyeyye , ekatte vīsatā dayo ;
Vaggabhede bahuttepi , tā ānavuti nāriyaṃ .
474.
Sataṃ sahassaṃ niyutaṃ [ nahutaṃ-nayutaṃ ( katthaci )], lakkhaṃ koṭi pakoṭiyo ;
Koṭipakoṭi nahutaṃ , tathā ninnahutampi ca .
475.
Akkhobhanītthiyaṃ
M0.40 [ akkhobhiṇī ( ka .)] bindu , abbudañca nirabbudaṃ ;Ahahaṃ ababaṃ cevā , ṭaṭaṃ sogandhi kuppalaṃ .
476.
Kumudaṃ puṇḍarīkañca , padumaṃ kathānampi ca ;
Mahākathānā ’ saṅkhyeyyā , ni ’ ccetāsu satādi ca .
477.
Koṭyādikaṃ dasaguṇaṃ , satalakkhaguṇaṃ kamā ;
Catuttho ’ ḍḍhena aḍḍhuḍḍho ,
Tatiyo ḍḍhatiyo tathā .
478.
Aḍḍhateyyo diyaḍḍho tu ,
Divaḍḍho dutiyo bhave ;
Tulā , pattha , ṅguli , vasā , tidhā māna matho siyā .
479.
Cattāro vihayo guñjā ,
Dve guñjā māsako bhave ;
Dve akkhā māsakā pañca , kkhānaṃ dharaṇa maṭṭhakaṃ .
480.
Suvaṇṇo pañcadharaṇaṃ , nikkhaṃ tvanitthi pañca te ;
Pādo bhāge catutthe tha , dharaṇāni palaṃ dasa .
481.
Tulā palasataṃ cātha , bhāro vīsati tā tulā ;
Atho kahāpaṇo nitthī , kathyate karisāpaṇo .
482.
Kuḍuvo pasato eko ,
Pattho te caturo siyuṃ ;
Āḷhako caturo patthā , doṇaṃ vācaturā ’ ḷhakaṃ .
483.
Mānikā caturo doṇā , khārī tthī catumānikā ;
Khāriyo vīsa vāho tha ,
Siyā kumbho dasambaṇaṃ .
484.
Āḷhako nitthiyaṃ tumbho , patthotu nāḷi nāriyaṃ ;
Vāho tu sakaṭo cekā ,
Dasa doṇā tu ambaṇaṃ .
485.
Paṭivīso ca koṭṭhāso ,
Aṃso bhāgo dhanaṃ tu so ;
Dabbaṃ vittaṃ sāpateyyaṃ , vasva ’ ttho vibhavo bhave .
486.
Koso
M0.41 hirañña ñca katā , kataṃ kañcana , rūpiyaṃ ;Kuppaṃ tadaññaṃ tambādi , rūpiyaṃ dvaya māhataṃ .
487.
Suvaṇṇaṃ kanakaṃ jāta , rūpaṃ soṇṇañca kañcanaṃ ;
Satthuvaṇṇo harī kambu , cāru hemañca hāṭakaṃ .
488.
Tapaniyaṃ hiraññaṃ ta , bbhedā cāmīkarampi ca ;
Sātakumbhaṃ tathā jambu , nadaṃ siṅgī ca nāriyaṃ .
489.
Rūpiyaṃ rajataṃ sajjhu , rūpī sajjhaṃ atho vasu ;
Ratanañca maṇi dvīsu , puppharāgā dī tabbhidā .
490.
Suvaṇṇaṃ rajataṃ muttā , maṇi veḷuriyāni ca ;
Vajirañca pavāḷanti , sattā ’ hu ratanāni ’ me .
491.
Lohitaṅko ca paduma , rāgo rattamaṇi pyatha ;
Vaṃsavaṇṇo veḷuriyaṃ , pavāḷaṃ vā ca viddumo .
492.
Masāragallaṃ kabaramaṇi , atha muttā ca muttikaṃ ;
Rīti [ rīrī ( ṭī .)] tthī ārakūṭo vā , amalaṃ tva ’ bbhakaṃ bhave .
493.
Loho nitthī ayo kāḷā ,
Yasañca pārado raso ;
Kāḷatipu tu sīsañca , haritālaṃ tu pītanaṃ .
494.
Cinapiṭṭhañca sindūraṃ , atha tūlo tathā picu ;
Khuddajaṃ tu madhu khuddaṃ , madhucchiṭṭhaṃ tu sitthakaṃ .
495.
Gopālo gopa gosaṅkhyā ,
Gomā tu gomiko pyatha ;
Usabho balībaddho [ balibadda ( ka .)] ca , goṇo govasabho vuso .
496.
Vuddho jaraggavo so tha , dammo vacchataro samā ;
Dhuravāhī tu dhorayho , govindo dhikato gavaṃ .
497.
Vaho ca khandhadeso tha , kakudho [ kakudo ( ka .)] kaku vuccate ;
Atho visāṇaṃ siṅgañca , rattagāvī tu rohiṇī .
498.
Gāvī ca siṅginī go ca , vañjhā tu kathyate vasā ;
Navappasūtikā dhenu , vacchakāmā tu vacchalā .
499.
Gaggarī
M0.42 manthanītthī dve , sandānaṃ dāmamuccate ;Gomiḷho gomayo nitthī , atho sappi ghataṃ bhave .
500.
Navuddhaṭaṃ tu nonītaṃ , damimaṇḍaṃ tu matthu ca ,
Khīraṃ duddhaṃ payo thaññaṃ , takkaṃ tu mathitaṃ pyatha .
501.
Khīraṃ dadhi ghataṃ takkaṃ , nonītaṃ pañca gorasā ;
Urabbho meṇḍa mesā ca , uraṇo avi eḷako .
502.
Vasso tvajo chagalako ,
Oṭṭho tu karabho bhave ;
Gadrabho tu kharo vutto , uraṇī tu ajī ajā .
Iti vessavaggo .
503.
Suddo ’ ntavaṇṇo vasalo , saṃkiṇṇā māgadhādayo ;
Māgadho suddakhattājo , uggo suddāya khattajo .
504.
Dvijākhattiyajo sūto , kārutu sippikopume ;
Saṅghātotu sajātīnaṃ , tesaṃ seṇī dvisuccate .
505.
Tacchako tantavāyo ca , rajako ca nahāpito ;
Pañcamo cammakāroti , kāravo pañcime siyuṃ .
506.
Tacchako vaḍḍhakī mato , palagaṇḍo thapatyapi ;
Rathakāro tha suvaṇṇa , kāro nāḷindhamo bhave .
507.
Tantavāyo pesakāro ,
Mālākāro tu māliko ;
Kumbhakāro kulālo tha ,
Tunnavāyo ca sūciko .
508.
Cammakāro rathakāro , kappako tu nahāpito ;
Raṅgājīvo cittakāro , pukkuso pupphachaḍḍako .
509.
Veno vilīvakāro ca , naḷakāro samā tayo ;
Cundakāro bhamakāro ,
Kammāro lohakārako .
510.
Ninnejako ca rajako , nettiko udahārako ;
Vīṇāvādī veṇiko tha , usukāro ’ suvaḍḍhakī .
511.
Veṇudhamo
M0.43 veṇaviko ,Pāṇivādo tu pāṇigho [ pāṇiyo ( katthaci )];
Pūpiyo pūpapaṇiyo , soṇḍiko majjavikkayī .
512.
Māyā tu sambarī māyā , kāro tu indajāliko ;
513.
Orabbhikā sūkarikā , māgavikā te ca sākuṇikā ;
Hantvā jīvante ’ ḷaka , sūkara , miga , pakkhino kamato .
514.
Vāguriko jāliko tha ,
Bhāravāho tu bhāriko ;
Vetaniko tu bhatako , kammakaro tha kiṃ karo ;
Dāso ca ceṭako pesso , bhacco ca paricāriko .
515.
Antojāto dhanakkīto , dāsabyo ’ pagato sayaṃ ;
Dāsā karamarānīto , ccevaṃ te catudhā siyuṃ .
516.
Adāso tu bhujisso tha ,
Nīco jammo nihīnako ;
Nikkosajjo akilāsu ,
Mando tu alaso pyatha .
517.
Sapāko ceva caṇḍālo , mātaṅgo sapaco bhave ;
Tabbhedā milakkhajātī , kirāta , savarā dayo .
518.
Nesādo luddako byādho ,
Migavo tu migabyadho ;
Sārameyyo ca sunakho , suno soṇo ca kukkuro .
519.
Svāno suvāno sāḷūro ,
Sūno sāno ca sā pume ;
Ummattādita māpanno , aḷakkoti suno mato .
520.
Sābandhanaṃ tu gaddūlo , dīpako tu ca cetako ;
Bandhanaṃ gaṇṭhi pāso tha , vāgurā [ vākarā ( sī . ṭī .)] migabandhanī .
521.
Thiyaṃ kuveṇī kumīnaṃ , ānayo jāla muccate ;
Āghātanaṃ vadhaṭṭhānaṃ , sūnā tu adhikoṭṭanaṃ .
522.
Takkaro
M0.44 mosako coro ,Thene ’ kāgāriko samā ;
Theyyañca corikā moso ,
Vemo vāyanadaṇḍako .
523.
Suttaṃ tantu pume tantaṃ , potthaṃ lepyādikammani ;
Pañcālikā potthalikā , vatthadantādinimmitā .
524.
Ugghāṭanaṃ ghaṭīyantaṃ , kūpambubbāhanaṃ bhave ;
Mañjūsā peḷā piṭako , tvitthiyaṃ pacchi peṭako .
525.
Byābhaṅgī tvitthiyaṃ kājo , sikkā tvatrā ’ valambanaṃ ;
Upāhano vā pādu ’ tthī , tabbhedā pādukā pyatha .
526.
Varattā vaddhikā naddhi , bhastā cammapasibbakaṃ ;
Soṇṇādyāvattanī mūsā ,
Tha kūṭaṃ vā ayoghano .
527.
Kammārabhaṇḍā saṇḍāso , muṭṭhyā ’ dhikaraṇītthīyaṃ ;
Tabbhastā gaggarī nārī , sattaṃ tu pipphalaṃ bhave .
528.
Sāṇo tu nikaso vutto ,
Ārā tu sūcivijjhanaṃ ;
Kharo ca kakaco nitthī , sippaṃ kammaṃ kalādikaṃ .
529.
Paṭimā paṭibimbañca , bimbo paṭinidhīrito ;
Tīsu samo paṭibhāgo , sannikāso sarikkhako .
530.
Samāno sadiso tulyo ,
Saṅkāso sannibho nibho ;
Opamma mupamānaṃ cu , pamā bhati tu nāriyaṃ .
531.
Nibbeso vetanaṃ mūlyaṃ , jūtaṃ tvanitthi ketavaṃ ;
Dhutto ’ kkhadhutto kitavo , jūtakāra , kkhadevino .
532.
Pāṭibhogotu paṭibhū , akkho tu pāsako bhave ;
Pumevā ’ ṭṭhapadaṃ [ aṭṭhāpadaṃ ( ṭī . sī .)] sāri , phalake tha paṇo , bbhuto .
533.
Kiṇṇaṃ
M0.45 tu madirābīje , madhu madhvāsave mataṃ ;Madirā vāruṇī majjaṃ , surā bhavo tu merayaṃ .
534.
Sarako casako nitthī , āpānaṃ pānamaṇḍalaṃ ;
535.
Ye ’ tra bhūrippayogattā , yogikekasmi mīritā ;
Liṅgantarepi te ñeyyā , taddhammattā ’ ññavuttiyanti .
Iti suddavaggo .
Catubbaṇṇavaggo niṭṭhito .