Issues
Select Version
Vibhaṅgapāḷi
Vibhaṅgapāḷi

4. Catukkaniddeso

Author: _System_commentary_ @ Administrator

793. Catubbidhena ñāṇavatthuniddese atthi dinnan tiādīsu dinnapaccayā phalaṃ atthīti iminā upāyena attho veditabbo . Idaṃ vuccatīti yaṃ ñāṇaṃ ‘ idaṃ kammaṃ sakaṃ , idaṃ no sakan ’ ti jānāti – idaṃ kammassakatañāṇaṃ nāma vuccatīti attho . Tattha tividhaṃ kāyaduccaritaṃ , catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ , tividhaṃ manoduccaritanti idaṃ na sakakammaṃ nāma . Tīsu dvāresu dasavidhampi sucaritaṃ sakakammaṃ nāma . Attano vāpi hotu parassa vā sabbampi akusalaṃ na sakakammaṃ nāma . Kasmā ? Atthabhañjanato anatthajananato ca . Attano vā hotu parassa vā sabbampi kusalaṃ sakakammaṃ nāma . Kasmā ? Anatthabhañjanato atthajananato ca . Evaṃ jānanasamatthe imasmiṃ kammassakatañāṇe ṭhatvā bahuṃ dānaṃ datvā sīlaṃ pūretvā uposathaṃ samādiyitvā sukhena sukhaṃ sampattiyā sampattiṃ anubhavitvā nibbānaṃ pattānaṃ gaṇanaparicchedo natthi . Yathā hi sadhano puriso pañcasu sakaṭasatesu sappimadhuphāṇitādīni ceva loṇatilataṇḍulādīni ca āropetvā kantāramaggaṃ paṭipanno kenacideva karaṇīyena atthe uppanne sabbesaṃ upakaraṇānaṃ gahitattā na cinteti , na paritassati , sukheneva khemantaṃM0.398 pāpuṇāti ; evameva imasmimpi kammassakatañāṇe ṭhatvā bahuṃ dānaṃ datvā … pe … nibbānaṃ pattānaṃ gaṇanapatho natthi .
Ṭhapetvā saccānulomikaṃ ñāṇan ti maggasaccassa paramatthasaccassa ca anulomanato saccānulomikanti laddhanāmaṃ vipassanāñāṇaṃ ṭhapetvā avasesā sabbāpi sāsavā kusalā paññā kammassakatañāṇamevāti attho .
794. MaggasamaṅgissaV0.393 ñāṇaṃ dukkhepetaṃ ñāṇan ti ettha ekamevaP0.416 maggañāṇaṃ catūsu saccesu ekapaṭivedhavasena catūsu ṭhānesu saṅgahitaṃ .
796. Dhamme ñāṇan ti ettha maggapaññā tāva catunnaṃ saccānaṃ ekapaṭivedhavasena dhamme ñāṇaṃ nāma hotu ; phalapaññā kathaṃ dhamme ñāṇaṃ nāmāti ? Nirodhasaccavasena . Duvidhāpi hesā paññā aparappaccaye atthapaccakkhe ariyasaccadhamme kiccato ca ārammaṇato ca pavattattā dhamme ñāṇanti veditabbā .
So iminā dhammenāti ettha maggañāṇaṃ dhammagocarattā gocaravohārena dhammoti vuttaṃ , upayogatthe vā karaṇavacanaṃ ; imaṃ dhammaṃ ñātenāti attho ; catusaccadhammaṃ jānitvā ṭhitena maggañāṇenāti vuttaṃ hoti . Diṭṭhenāti dassanena ; dhammaṃ passitvā ṭhitenāti attho . Pattenāti cattāri ariyasaccāni patvā ṭhitattā dhammaṃ pattena . Viditenāti maggañāṇena cattāri ariyasaccāni viditāni pākaṭāni katāni . Tasmā taṃ dhammaṃ viditaṃ nāma hoti . Tena viditadhammena . Pariyogāḷhenāti catusaccadhammaṃ pariyogāhetvā ṭhitena . Nayaṃ netīti atīte ca anāgate ca nayaṃ neti harati peseti . Idaṃ pana na maggañāṇassa kiccaṃ , paccavekkhaṇañāṇassa kiccaṃ . Satthārā pana maggañāṇaṃ atītānāgate nayaṃ nayanasadisaṃ kataṃ . Kasmā ? Maggamūlakattā . Bhāvitamaggassa hi paccavekkhaṇā nāma hoti . Tasmā satthā maggañāṇameva nayaṃ nayanasadisaṃ akāsi . Apica evamettha attho daṭṭhabbo – yadetaṃ iminā catusaccagocaraṃ maggañāṇaṃ adhigataṃ , tena ñāṇena kāraṇabhūtena atītānāgate paccavekkhaṇañāṇasaṅkhātaṃ nayaṃ neti .
Idāni yathā tena nayaṃ neti , taṃ ākāraṃ dassetuṃ ye hi keci atītamaddhānan tiādimāha . Tattha abbhaññaṃsūti jāniṃsu paṭivijjhiṃsu . Imaññevāti yaṃ dukkhaṃ atīte abbhaññaṃsu , yañca anāgate abhijānissanti , na taññeva imaṃ ; sarikkhaṭṭhena pana evaṃ vuttaṃ . Atītepi hi ṭhapetvā taṇhaṃ tebhūmakakkhandheyevaM0.399 dukkhasaccanti paṭivijjhiṃsu , taṇhaṃyevaP0.417 samudayasaccanti nibbānameva nirodhasaccanti ariyamaggameva maggasaccanti paṭivijjhiṃsu , anāgatepi evameva paṭivijjhissanti , etarahipi evameva paṭivijjhantīti sarikkhaṭṭhena ‘‘ imaññevā ’’ ti vuttaṃ .
Idaṃ vuccati anvaye ñāṇan ti idaṃ anugamanañāṇaṃ nayanañāṇaṃ kāraṇañāṇanti vuccati .
PariyeV0.394 ñāṇan ti cittaparicchedañāṇaṃ .
Parasattānan ti ṭhapetvā attānaṃ sesasattānaṃ . Itaraṃ tasseva vevacanaṃ . Cetasā ceto paricca pajānātīti attano cittena tesaṃ cittaṃ sarāgādivasena paricchinditvā nānappakārato jānāti .
Sarāgaṃ vātiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā satipaṭṭhānavibhaṅge vuttameva . Ayaṃ pana viseso – idha anuttaraṃ vā cittaṃ vimuttaṃ vā cittanti ettha lokuttarampi labbhati . Avipassanūpagampi hi paracittañāṇassa visayo hotiyeva .
Avasesā paññāti dhamme ñāṇādikā tisso paññā ṭhapetvā sesā sabbāpi paññā ñāṇanti sammatattā sammutiñāṇaṃ nāma hoti . Vacanattho panettha sammutimhi ñāṇanti sammutiñāṇaṃ .
797. Kāmāvacarakusale paññāti ayañhi ekantena vaṭṭasmiṃ cutipaṭisandhiṃ ācinateva , tasmā ‘‘ ācayāya no apacayāyā ’’ ti vuttā . Lokuttaramaggapaññā pana yasmā cutipaṭisandhiṃ apacinateva , tasmā ‘‘ apacayāya no ācayāyā ’’ ti vuttā . Rūpāvacarārūpāvacarapaññā cutipaṭisandhimpi ācinati , vikkhambhanavasena kilese ceva kilesamūlake ca dhamme apacinati , tasmā ‘‘ ācayāya ceva apacayāya cā ’’ ti vuttā . Sesā neva cutipaṭisandhiṃ ācinati na apacinati , tasmā ‘‘ neva ācayāya no apacayāyā ’’ ti vuttā .
798. Na ca abhiññāyo paṭivijjhatīti idaṃ paṭhamajjhānapaññaṃ sandhāya vuttaṃ . Sā hissa kāmavivekena pattabbattā kilesanibbidāya saṃvattati . Tāya cesa kāmesu vītarāgo hoti , abhiññāpādakabhāvaṃ pana appattatāya neva pañca abhiññāyo paṭivijjhati , nimittārammaṇattā na saccāni paṭivijjhati . Evamayaṃ paññā nibbidāya hoti no paṭivedhāya .
SvevātiP0.418 paṭhamajjhānaṃ patvā ṭhito . Kāmesu vītarāgo samānoti tathā vikkhambhitānaṃyeva kāmānaṃ vasena vītarāgo . Abhiññāyo paṭivijjhatītiM0.400 pañca abhiññāyo paṭivijjhati . Idaṃ catutthajjhānapaññaṃ sandhāya vuttaṃ . Catutthajjhānapaññā hi abhiññāpādakabhāvenāpi pañca abhiññāyo paṭivijjhati , abhiññābhāvappattiyāpi paṭivijjhati eva . Tasmā sā paṭivedhāya hoti . Paṭhamajjhānapaññāya eva pana kilesesupi nibbindattā no nibbidāya . Yā panāyaṃ dutiyatatiyajjhānapaññā , sā katarakoṭṭhāsaṃ bhajatīti ? Somanassavasena paṭhamajjhānampi bhajati , avitakkavasena catutthajjhānampi . Evamesā paṭhamajjhānasannissitā vā catutthajjhānasannissitā vā kātabbā .
NibbidāyaV0.395 ceva paṭivedhāya cāti maggapaññā sabbasmimpi vaṭṭe nibbindanato nibbidāya , chaṭṭhaṃ abhiññaṃ paṭivijjhanato paṭivedhāya ca hoti .
799. Paṭhamassa jhānassa lābhītiādīsu yvāyaṃ appaguṇassa paṭhamajjhānassa lābhī . Taṃ tato vuṭṭhitaṃ ārammaṇavasena kāmasahagatā hutvā saññāmanasikārā samudācaranti tudanti codenti . Tassa kāmānupakkhandānaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena sā paṭhamajjhānapaññā hāyati parihāyati ; tasmā hānabhāginīti vuttā .
Tadanudhammatāti tadanurūpasabhāvā . Sati santiṭṭhatīti idaṃ micchāsatiṃ sandhāya vuttaṃ , na sammāsatiṃ . Yassa hi paṭhamajjhānānurūpasabhāvā paṭhamajjhānaṃ santato paṇītato disvā assādayamānā abhinandamānā nikanti uppajjati , tassa nikantivasena sā paṭhamajjhānapaññā neva hāyati , na vaḍḍhati , ṭhitikoṭṭhāsikā hoti . Tena vuttaṃ ṭhitibhāginī paññāti .
Avitakkasahagatāti avitakkaṃ dutiyajjhānaṃ santato paṇītato manasikaroto ārammaṇavasena avitakkasahagatā . Samudācarantīti paguṇato paṭhamajjhānato vuṭṭhitaṃ dutiyajjhānādhigamatthāya tudanti codenti .
Tassa upari dutiyajjhānānupakkhandānaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena sā paṭhamajjhānapaññā visesabhūtassa dutiyajjhānassa uppattiṭṭhānatāya visesabhāginīti vuttā . Nibbidāsahagatāti tamevaP0.419 paṭhamajjhānato vuṭṭhitaṃ nibbidāsaṅkhātena vipassanāñāṇena sahagatā . Vipassanāñāṇañhi jhānaṅgabhede vattante nibbindati ukkaṇṭhati , tasmā nibbidāti vuccati . Samudācarantīti nibbānasacchikiriyatthāya tudanti codenti . Virāgūpasañhitāti virāgasaṅkhātena nibbānena upasaṃhitā . Vipassanāñāṇamhi sakkā iminā maggena virāgaṃ nibbānaṃ sacchikātunti pavattito ‘‘ virāgūpasañhitan ’’ ti vuccati . Taṃsampayuttā saññāmanasikārāpi virāgūpasañhitā eva nāma . Tassa tesaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena sā paṭhamajjhānapaññā ariyamaggapaṭivedhassaM0.401 padaṭṭhānatāya nibbedhabhāginīti vuttā .
801. Kicchena kasirena samādhiṃ uppādentassāti lokuttarasamādhiṃ uppādentassa pubbabhāge āgamanakāle kicchena kasirena dukkhena sasaṅkhārena sappayogena kilamantassa kilese vikkhambhetvā āgatassa . Dandhaṃ taṇṭhānaṃ abhijānantassāti vikkhambhitesu kilesesu vipassanāparivāse ciraṃ vasitvā taṃ lokuttarasamādhisaṅkhātaṃ ṭhānaṃ dandhaṃ saṇikaṃ abhijānantassa paṭivijjhantassaV0.396 , pāpuṇantassāti attho . Ayaṃ vuccatīti yā esā evaṃ uppajjati , ayaṃ kilesavikkhambhanapaṭipadāya dukkhattā , vipassanāparivāsapaññāya ca dandhattā maggakāle ekacittakkhaṇe uppannāpi paññā āgamanavasena dukkhapaṭipadā dandhābhiññā nāmāti vuccati . Upari tīsu padesupi imināva nayena attho veditabbo .
802. Samādhissa na nikāmalābhissāti yo samādhissa na nikāmalābhī hoti , so tassa na nikāmalābhī nāma . Yassa samādhi uparūpari samāpajjanatthāya ussakkituṃ paccayo na hoti , tassa appaguṇajjhānalābhissāti attho . Ārammaṇaṃ thokaṃ pharantassāti paritte suppamatte vā sarāvamatte vā ārammaṇe parikammaṃ katvā tattheva appanaṃ patvā taṃ avaḍḍhitaṃ thokameva ārammaṇaṃ pharantassāti attho . Sesapadesupi eseva nayo .
Nanikāmalābhīpaṭipakkhato hi paguṇajjhānalābhī ettha nikāmalābhīti vutto .
Avaḍḍhitārammaṇapaṭipakkhato ca vaḍḍhitārammaṇaṃ vipulan ti vuttaṃ . Sesaṃ tādisameva .
JarāmaraṇepetaṃP0.420 ñāṇan ti nibbānameva ārammaṇaṃ katvā catunnaṃ saccānaṃ ekapaṭivedhavasena etaṃ vuttaṃ .
Jarāmaraṇaṃ ārabbhātiādīni pana ekekaṃ vatthuṃ ārabbha pavattikāle pubbabhāge saccavavatthāpanavasena vuttāni . Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti . Catukkaniddesavaṇṇanā . (5.) Pañcakaniddesavaṇṇanā