1. Paṭhamavaggavaṇṇanā
121. Ito
V0.83P0.96M0.88 paraṃ khaggavisāṇasuttaniddesavaṇṇanāya okāso anuppatto .Tattha ‘‘ sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍan ’’ ti ito paraṃ atirekapadamattameva vaṇṇayissāma .
Tattha sabbesūti anavasesesu .
Bhūtesūti sattesu .
Ettha bhūtesūti kiñcāpi bhūtasaddo ‘‘ bhūtasmiṃ pācittiyan ’’ ti evamādīsu ( pāci .69) vijjamāne ,‘‘ bhūtamidaṃ , sāriputta , samanupassasī ’’ ti evamādīsu khandhapañcake ,‘‘ cattāro kho , bhikkhu , mahābhūtā hetū ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .3.86) catubbidhe pathavīdhātvādirūpe ,‘‘ yo ca kālaghaso bhūto ’’ ti evamādīsu ( jā .1.2.190) khīṇāsave ,‘‘ sabbeva nikkhipissanti , bhūtā loke samussayan ’’ ti evamādīsu ( dī . ni .2.220) sabbasatte ,‘‘ bhūtagāmapātabyatāyā ’’ ti evamādīsu ( pāci .90) rukkhādike ,‘‘ bhūtaṃ bhūtato pajānātī ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.3) cātumahārājikānaṃ heṭṭhā sattanikāyaṃ upādāya vattati .
Idha pana avisesato pathavīpabbatādīsu jātā sattā bhūtāti veditabbā .
Tesu bhūtesu .
Nidhāyāti nikkhipitvā .
Daṇḍan ti kāyavacīmanodaṇḍaṃ , kāyaduccaritādīnametaṃ adhivacanaṃ .
Kāyaduccaritañhi daṇḍayatīti daṇḍo , bādheti anayabyasanaṃ pāpetīti vuttaṃ hoti .
Evaṃ vacīduccaritañca manoduccaritañca .
Paharaṇadaṇḍo eva vā daṇḍo , taṃ nidhāyātipi vuttaṃ hoti .
Aviheṭhayan ti aviheṭhayanto .
Aññatarampīti yaṃ kiñci ekampi .
Tesampīti tesaṃ sabbabhūtānaṃ .
Na puttamiccheyyāti atrajo khettajo dinnako antevāsikoti imesu catūsu puttesu yaṃ kiñci puttaṃ na iccheyya .
Kuto sahāyan ti sahāyaṃ pana iccheyyāti kuto eva etaṃ .
Ekoti pabbajjāsaṅkhātena eko , adutiyaṭṭhena eko , taṇhāpahānaṭṭhena
P0.97 eko , ekantavigatakilesoti eko , eko paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti eko .Samaṇasahassassapi hi
V0.84 majjhe vattamāno gihisaññojanassa chinnattā eko , evaṃ pabbajjāsaṅkhātena ekoM0.89 .Eko tiṭṭhati , eko gacchati , eko nisīdati , eko seyyaṃ kappeti , eko iriyati vattatīti eko .
Evaṃ adutiyaṭṭhena eko .
‘‘ Taṇhādutiyo puriso , dīghamaddhāna saṃsaraṃ ;
Itthabhāvaññathābhāvaṃ , saṃsāraṃ nātivattati .
‘‘ Evamādīnavaṃ ñatvā , taṇhaṃ dukkhassa sambhavaṃ ;
Vītataṇho anādāno , sato bhikkhu paribbaje ’’ ti .( itivu .15,105; mahāni .191; cūḷani . pārāyanānugītigāthāniddesa 107)–
Evaṃ taṇhāpahānaṭṭhena eko .
Sabbakilesāssa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammāti evaṃ ekantavigatakilesoti eko .
Anācariyako hutvā sayambhū sāmaññeva paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti evaṃ eko paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti eko .
Careti yā imā aṭṭha cariyāyo .
Seyyathidaṃ – yā paṇidhisampannānaṃ catūsu iriyāpathesu iriyāpathacariyā , indriyesu guttadvārānaṃ ajjhattikāyatanesu āyatanacariyā , appamādavihārīnaṃ catūsu satipaṭṭhānesu saticariyā , adhicittamanuyuttānaṃ catūsu jhānesu samādhicariyā , buddhisampannānaṃ catūsu ariyasaccesu ñāṇacariyā , sammā paṭipannānaṃ catūsu ariyamaggesu maggacariyā , adhigataphalānaṃ catūsu sāmaññaphalesu paṭipatticariyā , tiṇṇaṃ buddhānaṃ sabbasattesu lokatthacariyā , tattha padesato paccekabuddhasāvakānanti .
Yathāha –
‘‘ cariyāti aṭṭha cariyāyo yā iriyāpathacariyā ’’ ti ( cūḷani . khaggavisāṇasuttaniddesa 121; paṭi . ma .1.197;3.28) vitthāro .
Tāhi cariyāhi samannāgato bhaveyyāti attho .
Atha vā yā imā ‘‘ adhimuccanto saddhāya carati , paggaṇhanto vīriyena carati , upaṭṭhahanto satiyā carati , avikkhitto samādhinā
P0.98 carati , pajānanto paññāya carati , vijānanto viññāṇena carati , evaṃ paṭipannassa kusalā dhammā āyāpentīti āyatanacariyāya carati , evaṃ paṭipanno visesamadhigacchatīti visesacariyāya caratī ’’ ti ( cūḷani . khaggavisāṇasuttaniddesa 121; paṭi . ma .1.197;3.29) evaṃ aparāpi aṭṭha cariyā vuttā .Tāhi samannāgato bhaveyyāti attho .
Khaggavisāṇakappoti khaggavisāṇo nāma khaggamigasiṅgaṃ .
Kappa
V0.85M0.90 -saddo panāyaṃ abhisaddahanavohārakālapaññatticchedavikappalesasamantabhāvasadisādianekattho .Tathā hissa ‘‘ okappanīyametaṃ bhoto gotamassa .
Yathā taṃ arahato sammāsambuddhassā ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.387) abhisaddahanattho .
‘‘ Anujānāmi , bhikkhave , pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitun ’’ ti evamādīsu ( cūḷava .250) vohāro .
‘‘ Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.387) kālo .
‘‘ Iccāyasmā kappo ’’ ti evamādīsu ( su . ni .1098; cūḷani . kappamāṇavapucchā 117, kappamāṇavapucchāniddesa 61) paññatti .
‘‘ Alaṅkato kappitakesamassū ’’ ti evamādīsu ( jā .2.22.1368) chedanaṃ .
‘‘ Kappati dvaṅgulakappo ’’ ti evamādīsu ( cūḷava .446) vikappo .
‘‘ Atthi kappo nipajjitun ’’ ti evamādīsu ( a . ni .8.80) leso .
‘‘ Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .1.94) samantabhāvo .
‘‘ Satthukappena vata kira , bho , sāvakena saddhiṃ mantayamānā na jānimhā ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.260) sadiso , paṭibhāgoti attho .
Idha panassa sadiso paṭibhāgoti attho veditabbo , khaggavisāṇasadisoti vuttaṃ hoti .
Ayaṃ tāvettha padato atthavaṇṇanā .
Adhippāyānusandhito pana evaṃ veditabbo – yvāyaṃ vuttappakāro daṇḍo bhūtesu pavattiyamāno ahito hoti , taṃ tesu appavattiyamānesu tappaṭipakkhabhūtāya mettāya hitūpasaṃhārena ca sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ , nihitadaṇḍattā eva ca yathā anihitadaṇḍā sattā bhūtāni daṇḍena vā
P0.99 satthena vā pāṇinā vā leḍḍunā vā viheṭhenti , tathā aviheṭhayaṃ , aññatarampi tesaṃ imaṃ mettākammaṭṭhānamāgamma yadeva tattha vedanāgataṃ saññāsaṅkhāraviññāṇagataṃ tañca tadanusāreneva tadaññañca saṅkhāragataṃ vipassitvā imaṃ paccekabodhiṃ adhigatomhī ’’ ti ayaṃ tāva adhippāyo .Ayaṃ pana anusandhi – evaṃ vutte te amaccā āhaṃsu –
‘‘ idāni , bhante , kuhiṃ gacchathā ’’ ti ?
Tato tena ‘‘ pubbapaccekasambuddhā kattha vasantī ’’ ti āvajjetvā ñatvā ‘‘ gandhamādanapabbate ’’ ti vutte punāhaṃsu –
‘‘ amhe dāni , bhante , pajahatha , na icchathā ’’ ti .
Atha paccekabuddho āha –
‘‘ na puttamiccheyyā ’’ ti sabbaṃ .
Tatrāyaṃ adhippāyo – ahaṃ idāni atrajādīsu yaṃ
M0.91 kiñci puttampi na iccheyyaṃ , kuto pana tumhādisaṃ sahāyaṃ .Tasmā tumhesupi yo mayā saddhiṃ gantukāmo mādiso vā hotuṃ icchati , so eko care khaggavisāṇakappo .
Atha vā tehi ‘‘ amhe dāni , bhante , pajahatha , na icchathā ’’ ti vutte so paccekasambuddho ‘‘ na puttamiccheyya , kuto sahāyan ’’ ti vatvā attano yathāvuttenaṭṭhena ekacariyāya
V0.86 guṇaṃ disvā pamudito pītisomanassajāto imaṃ udānaṃ udānesi ( su . ni . aṭṭha .1.35).Tattha tasāti vipāsakiriyā .
Thāvarāti khīṇāsavā .
Bhayabheravāti khuddānukhuddakā cittutrāsā .
Nidhāyāti chaḍḍetvā .
Nidahitvāti ṭhapetvā .
Oropayitvāti adhokaritvā .
Samoropayitvāti adhogataṃ vissajjetvā .
Nikkhipitvāti tato apanetvā .
Paṭippassambhitvāti sannisīdāpetvā .
Ālapanan ti ādito lapanaṃ .
Sallapanan ti sammā lapanaṃ .
Ullapanan ti uddhaṃ katvā lapanaṃ .
Samullapanan ti punappunaṃ uddhaṃ katvā lapanaṃ .
Iriyāpathacariyāti iriyāpathānaṃ cariyā , pavattananti attho .
Sesesupi eseva nayo .
Āyatanacariyā pana āyatanesu satisampajaññānaṃ cariyā .
Pattīti phalāni .
Tāni hi pāpuṇīyantīti ‘‘ pattī ’’ ti vuttāni .
Sattalokassa diṭṭhadhammikasamparāyikā atthā lokatthāti ayaṃ viseso .
Idāni tāsaṃ cariyānaṃ bhūmiṃ dassento ‘‘ catūsu iriyāpathesū ’’ tiādimāha
P0.100 .Satipaṭṭhānesūti ārammaṇasatipaṭṭhānesupi vuccamānesu satito anaññāni , vohāravasena pana aññāni viya katvā vuttaṃ .
Ariyasaccesūti pubbabhāge lokiyasaccañāṇena visuṃ visuṃ saccapariggahavasena vuttaṃ .
Ariyamaggesu sāmaññaphalesūti ca vohāravaseneva vuttaṃ .
Padesatoti lokatthacariyāya ekadese .
Nippadesato hi lokatthacariyaṃ buddhā eva karonti .
Puna tā eva cariyāyo kārakapuggalavasena dassento ‘‘ paṇidhisampannānan ’’ tiādimāha .
Tattha paṇidhisampannā nāma iriyāpathānaṃ santattā iriyāpathāva ṭhitiyā sampannā akampitairiyāpathā bhikkhubhāvānurūpena santena iriyāpathena sampannā .
Indriyesu
M0.92 guttadvārānan ti cakkhādīsu chasu indriyesu attano attano visaye pavattaṃ ekekadvāravasena guttaṃ dvāraṃ etesanti guttadvārā , tesaṃ guttadvārānaṃ .Dvāranti cettha uppattidvāravasena cakkhādayo eva .
Appamādavihārīnan ti sīlādīsu appamādavihāravataṃ .
Adhicittamanuyuttānan ti vipassanāya pādakabhāvena adhicittasaṅkhātaṃ samādhiṃ anuyuttānaṃ .
Buddhisampannānan ti nāmarūpavavatthānaṃ ādiṃ katvā yāva gotrabhu , tāva pavattena ñāṇena sampannānaṃ
V0.87 .Sammā paṭipannānan ti catumaggakkhaṇe .
Adhigataphalānan ti catuphalakkhaṇe .
Tathāgatānan ti tathā āgatānaṃ .
Arahantānan ti dūrakilesānaṃ .
Sammāsambuddhānan ti sammā sāmañca sabbadhammabuddhānaṃ .
Imesaṃ padānaṃ attho heṭṭhā pakāsito eva .
Padesato paccekabuddhānan ti paccekasambuddhānaṃ ekadesato .
Sāvakānan ti sāvakānampi ekadesato .
Adhimuccantoti adhimokkhaṃ karonto .
Saddhāya caratīti saddhāvasena pavattati .
Paggaṇhantoti catusammappadhānavīriyena padahanto .
Upaṭṭhapentoti satiyā ārammaṇaṃ upaṭṭhapento .
Avikkhepaṃ karontoti samādhivasena vikkhepaṃ akaronto .
Pajānantoti catusaccajānanapaññāya pakārena jānanto .
Vijānantoti indriyasampayuttajavanapubbaṅgamena
P0.101 āvajjanaviññāṇena ārammaṇaṃ vijānanto .Viññāṇacariyāyāti āvajjanaviññāṇacariyāvasena .
Evaṃ paṭipannassāti sahāvajjanāya indriyacariyāya paṭipannassa .
Kusalā dhammā āyāpentīti samathavipassanāvasena pavattā kusalā dhammā bhusaṃ yāpenti , pavattantīti attho .
Āyatanacariyāyāti kusalānaṃ dhammānaṃ bhusaṃ yatanacariyāya , pavattanacariyāyāti vuttaṃ hoti .
Visesamadhigacchatīti vikkhambhanatadaṅgasamucchedapaṭippassaddhivasena visesaṃ adhigacchati .
Dassanacariyā ca sammādiṭṭhiyātiādīsu sammā passati , sammā vā tāya passanti , pasaṭṭhā sundarā vā diṭṭhīti sammādiṭṭhi , tassā sammādiṭṭhiyā nibbānapaccakkhakaraṇena dassanacariyā .
Sammā saṅkappeti , sammā vā tena saṅkappenti , pasaṭṭho sundaro vā saṅkappoti sammāsaṅkappo .
Tassa ārammaṇe cittassa abhiniropanacariyā .
Sammā vadati , sammā vā tāya vadanti , pasaṭṭhā sundarā vā vācāti sammāvācā , micchāvācāviratiyā etaṃ nāmaṃ .
Tassā catubbidhavacīsaṃvarapariggahacariyā .
Sammā karoti , sammā vā tena
M0.93 karonti , pasaṭṭhaṃ sundaraṃ vā kammanti sammākammaṃ , sammākammameva sammākammanto , micchākammantaviratiyā etaṃ nāmaṃ .Tassa tividhakāyasaṃvarasamuṭṭhānacariyā .
Sammā ājīvati , sammā vā tena ājīvanti , pasaṭṭho sundaro vā ājīvoti sammāājīvo , micchāājīvaviratiyā etaṃ nāmaṃ .
Tassa vodānacariyā parisuddhacariyā .
Sammā vāyamati , sammā vā tena vāyamanti , pasaṭṭho sundaro vā vāyāmoti sammāvāyāmo , tassa paggahacariyā .
Sammā sarati , sammā vā tāya saranti , pasaṭṭhā sundarā vā satīti sammāsati , tassā upaṭṭhānacariyā .
Sammā samādhiyati , sammā vā tena samādhiyanti , pasaṭṭho sundaro vā samādhīti sammāsamādhi , tassa avikkhepacariyā .
Takkappoti tena kappo , evarūpoti attho .
Tassadisoti tena sadiso ,‘‘ tassadiko ’’ ti
V0.88 vā pāṭho .Tappaṭibhāgoti tena paṭibhāgo tappaṭibhāgo , edisoti attho .
Sādurasaṃ atikkantaṃ loṇaṃ atiloṇaṃ .
Loṇakappoti loṇasadisoti vuccati .
Atitittakan ti
P0.102 atikkantatittakaṃ , pucimandādikappo tittakasadisoti vuccati .Atimadhuran ti khīrapāyāsādikaṃ .
Himakappoti himodakasadiso .
Satthukappoti satthunā buddhena sadiso .
Evamevāti opammasampaṭipādanaṃ .
Tatrāyaṃ etassa paccekabuddhassa saṅkhepena vipassanāācikkhanavidhiṃ dassetvā gamissāma .
Tattha nāmarūpapariggahaṃ kātukāmo paccekabodhisatto rūpārūpaaṭṭhasamāpattīsu yaṃ kiñci jhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya vitakkādīni jhānaṅgāni ca taṃsampayutte ca phassādayo dhamme lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānavasena paricchinditvā ‘‘ sabbampetaṃ ārammaṇābhimukhaṃ namanato namanaṭṭhena nāman ’’ ti vavatthapeti .
Tato tassa paccayaṃ pariyesanto ‘‘ hadayavatthuṃ nissāya pavattatī ’’ ti passati .
Puna vatthussa paccayabhūtāni ca upādārūpāni ca passitvā ‘‘ idaṃ sabbaṃ ruppanato rūpan ’’ ti pariggaṇhāti .
Puna tadubhayaṃ ‘‘ namanalakkhaṇaṃ nāmaṃ , ruppanalakkhaṇaṃ rūpan ’’ ti evaṃ saṅkhepato nāmarūpaṃ vavatthapeti .
Samathayānikavasenetaṃ vuttaṃ .
Vipassanāyāniko pana catudhātuvavatthānamukhena bhūtupādāyarūpāni paricchinditvā ‘‘ sabbampetaṃ ruppanato rūpan ’’ ti passati .
Tato evaṃ paricchinnarūpassa cakkhādīni nissāya pavattamānā arūpadhammā āpāthamāgacchanti .
Tato sabbepi te arūpadhamme namanalakkhaṇena ekato katvā ‘‘ idaṃ nāman ’’ ti passati , so
M0.94 ‘‘ idaṃ nāmaṃ , idaṃ rūpan ’’ ti dvedhā vavatthapeti .Evaṃ vavatthapetvā ‘‘ nāmarūpato uddhaṃ añño satto vā puggalo vā devo vā brahmā vā natthī ’’ ti passati .
Yathā hi aṅgasambhārā , hoti saddo ratho iti ;
Evaṃ khandhesu santesu , hoti ‘‘ satto ’’ ti sammuti .( saṃ . ni .1.171; mi . pa .2.1.1; kathā .233);
Evameva pañcasu upādānakkhandhesu santesu ‘‘ satto puggalo ’’ ti vohāramattaṃ hotīti evamādinā nayena nāmarūpānaṃ yāthāvadassanasaṅkhātena diṭṭhivisuddhibhūtena ñāṇena
P0.103 nāmarūpaṃ pariggahetvā puna tassa paccayampi pariggaṇhanto vuttanayena nāmarūpaṃ pariggahetvā ‘‘ ko nu kho imassa hetū ’’ ti pariyesanto ahetuvādavisamahetuvādesu dosaṃ disvā rogaṃ disvā tassa nidānaṃ samuṭṭhānampi pariyesanto vejjo viya tassa hetuñca paccayañca pariyesanto avijjā taṇhā upādānaṃ kammanti ime cattāro dhamme nāmarūpassa uppādapaccayattā ‘‘ hetū ’’ tiV0.89 .Āhāraṃ upatthambhanapaccayattā ‘‘ paccayo ’’ ti ca passati .
Imassa hi kāyassa avijjādayo tayo dhammā mātā viya dārakassa upanissayā honti , kammaṃ pitā viya puttassa janakaṃ , āhāro dhāti viya dārakassa sandhārakoti .
Evaṃ rūpakāyassa paccayapariggahaṃ katvā puna ‘‘ cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇan ’’ tiādinā ( saṃ . ni .4.60; kathā .465) nayena nāmakāyassapi paccayaṃ pariggaṇhāti , evaṃ pariggaṇhanto ‘‘ atītānāgatāpi dhammā evameva vattantī ’’ ti sanniṭṭhānaṃ karoti .
Tassa yā sā pubbantaṃ ārabbha ‘‘ ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānaṃ , na nu kho ahosiṃ , kiṃ nu kho , kathaṃ nu kho , kiṃ hutvā kiṃ ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānan ’’ ti pañcavidhā vicikicchā vuttā .
Yāpi aparantaṃ ārabbha ‘‘ bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhānaṃ , na nu kho bhavissāmi , kiṃ nu kho bhavissāmi , kathaṃ nu kho bhavissāmi , kiṃ hutvā kiṃ bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhānan ’’ ti ( ma . ni .1.18; saṃ . ni .2.20) pañcavidhā vicikicchā vuttā .
Yāpi
M0.95 etarahi vā pana paccuppannaṃ addhānaṃ ārabbha kathaṃkathī hoti ‘‘ ahaṃ nu khosmi , no nu khosmi , kiṃ nu khosmi , kathaṃ nu khosmi , ayaṃ nu kho satto kuto āgato , so kuhiṃ gāmī bhavissatī ’’ ti ( ma . ni .1.18; saṃ . ni .2.20) chabbidhā vicikicchā vuttā , sā sabbāpi pahiyyati .Evaṃ paccayapariggahaṇena tīsu addhāsu kaṅkhaṃ vitaritvā ṭhitaṃ ñāṇaṃ ‘‘ kaṅkhāvitaraṇavisuddhī ’’ tipi ‘‘ dhammaṭṭhitiñāṇan ’’ tipi ‘‘ yathābhūtañāṇan ’’ tipi ‘‘ sammādassanan ’’ tipi vuccati .
Ettha pana tisso hi lokiyapariññā ñātapariññā tīraṇapariññā pahānapariññāti .
Tattha ‘‘ ruppanalakkhaṇaṃ rūpaṃ , vedayitalakkhaṇā vedanā ’’ ti evaṃ tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ paccattalakkhaṇasallakkhaṇavasena
P0.104 pavattā paññā ñātapariññā nāma .‘‘ Rūpaṃ aniccaṃ , vedanā aniccā ’’ tiādinā pana nayena tesaṃyeva dhammānaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ āropetvā pavattā lakkhaṇārammaṇikavipassanāpaññā tīraṇapariññā nāma .
Tesu eva pana dhammesu niccasaññādipajahanavasena pavattā lakkhaṇārammaṇikavipassanāva paññā pahānapariññā nāma .
Tattha
V0.90 saṅkhāraparicchedato paṭṭhāya yāva paccayapariggahā ñātapariññāya bhūmi .Etasmiñhi antare dhammānaṃ paccattalakkhaṇapaṭivedhasseva ādhipaccaṃ hoti .
Kalāpasammasanato paṭṭhāya yāva udayabbayānupassanā tīraṇapariññāya bhūmi .
Etasmiñhi antare sāmaññalakkhaṇapaṭivedhasseva ādhipaccaṃ hoti .
Bhaṅgānupassanato paṭṭhāya upari pahānapariññāya bhūmi .
Tato ca paṭṭhāya hi aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahati , dukkhato anupassanto sukhasaññaṃ , anattato anupassanto attasaññaṃ , nibbindanto nandiṃ , virajjanto rāgaṃ , nirodhento samudayaṃ , paṭinissajjanto ādānaṃ pajahatīti evaṃ niccasaññādipahānasādhikānaṃ sattannaṃ anupassanānaṃ ādhipaccaṃ .
Iti imāsu tīsu pariññāsu saṅkhāraparicchedassa ceva paccayapariggahassa ca sādhitattā iminā yoginā ñātapariññāva adhigatā .
Puna ‘‘ yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā … pe … yaṃ dūre santike vā , sabbaṃ rūpaṃ hutvā abhāvato aniccaṃ , udayabbayapaṭipīḷitattā dukkhaṃ , avasavattittā anattā .
Yā kāci vedanā … saññā … ye keci saṅkhārā
M0.96 … yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā , sabbaṃ viññāṇaṃ hutvā abhāvato aniccaṃ , udayabbayapaṭipīḷitattā dukkhaṃ , avasavattittā anattā ’’ ti evamādinā ( saṃ . ni .3.48; paṭi . ma .1.48) nayena kalāpasammasanaṃ karoti .Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ tilakkhaṇaṃ āropetvā ’’ ti .
Evaṃ saṅkhāre aniccadukkhānattavasena kalāpasammasanaṃ katvā puna saṅkhārānaṃ udayabbayameva passati .
Kathaṃ
P0.105 ?‘‘ Avijjāsamudayā rūpasamudayo , taṇhākammaāhārasamudayā rūpasamudayo ’’ ti ( paṭi . ma .1.50).
Evaṃ rūpakkhandhassa paccayāyattatādassanena rūpakkhandhassa udayaṃ passati , nibbattilakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa udayaṃ passati .
Evaṃ pañcahākārehi rūpakkhandhassa udayaṃ passati .
‘‘ Avijjānirodhā rūpanirodho , taṇhākammaāhāranirodhā rūpanirodho ’’ ti ( paṭi . ma .1.50) paccayanirodhadassanena rūpakkhandhassa vayaṃ passati , vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa vayaṃ passatīti evaṃ pañcahākārehi rūpakkhandhassa vayaṃ passati .
Tathā ‘‘ avijjāsamudayā vedanāsamudayo , taṇhākammaphassasamudayā vedanāsamudayo ’’ ti ( paṭi . ma .1.50) paccayāyattatādassanena vedanākkhandhassa udayaṃ passati , nibbattilakkhaṇaṃ passantopi
V0.91 vedanākkhandhassa udayaṃ passati .‘‘ Avijjānirodhā vedanānirodho , taṇhākammaphassanirodhā vedanānirodho ’’ ti ( paṭi . ma .1.50) paccayanirodhadassanena vedanākkhandhassa vayaṃ passati , vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa vayaṃ passati .
Evaṃ saññākkhandhādīsupi .
Ayaṃ pana viseso – viññāṇakkhandhassa phassaṭṭhāne ‘‘ nāmarūpasamudayā , nāmarūpanirodhā ’’ ti yojetabbaṃ .
Evaṃ ekekasmiṃ khandhe paccayasamudayavasena ca nibbattilakkhaṇavasena ca paccayanirodhavasena ca vipariṇāmalakkhaṇavasena ca udayabbayadassanena ca dasa dasa katvā paññāsa lakkhaṇāni vuttāni .
Tesaṃ vasena ‘‘ evampi rūpassa udayo , evampi rūpassa vayo ’’ ti paccayato ceva khaṇato ca vitthārena manasikāraṃ karoti .
Tassevaṃ karoto ‘‘ iti kira ime dhammā ahutvā sambhonti , hutvā paṭiventī ’’ ti ñāṇaṃ visadaṃ hoti .
‘‘ Evaṃ kira ime dhammā anuppannā
M0.97 uppajjanti , uppannā nirujjhantī ’’ ti niccanavā hutvā saṅkhārā upaṭṭhahanti .Na kevalañca niccanavā , sūriyuggamane ussāvabindu viya udakabubbuḷo viya udake daṇḍarāji viya āragge sāsapo viya vijjuppādo viya ca parittaṭṭhāyino , māyāmarīcisupinālātacakkagandhabbanagarapheṇakadaliādayo viya asārā nissārā viya hutvā upaṭṭhahanti .
Ettāvatā ca pana anena ‘‘ vayadhammameva uppajjati , uppannañca vayaṃ upetī ’’ ti iminā ākārena sammasanapaññāya lakkhaṇāni
P0.106 paṭivijjhitvā ṭhitaṃ udayabbayānupassanaṃ nāma paṭhamaṃ taruṇavipassanāñāṇaṃ adhigataṃ hoti .Yassādhigamā ‘‘ āraddhavipassako ’’ ti saṅkhaṃ gacchati .
Athassa āraddhavipassakassa kulaputtassa obhāso ñāṇaṃ pīti passaddhi sukhaṃ adhimokkho paggaho upaṭṭhānaṃ upekkhā nikantīti dasa vipassanupakkilesā uppajjanti .
Ettha obhāso nāma vipassanakkhaṇe ñāṇassa balavattā lohitaṃ sannisīdati , tena ca cittobhāso nibbattati .
Taṃ disvā akusalo yogī ‘‘ maggo me patto ’’ ti tameva obhāsaṃ assādeti .
Ñāṇa mpi vipassanāñāṇameva .
Taṃ saṅkhāre sammasantassa suddhaṃ pasannaṃ hutvā pavattati .
Taṃ disvā pubbe viya ‘‘ maggo ’’ ti assādeti .
Pīti pi vipassanāpīti eva .
Tassa hi tasmiṃ khaṇe pañcavidhā pīti uppajjati .
Passaddhīti vipassanāpassaddhi .
Tasmiṃ samaye neva kāyacittānaṃ daratho , na gāravaṃ , na kakkhaḷatā , na akammaññatā , na gelaññatā , na
V0.92 vaṅkatā hoti .Sukha mpi vipassanāsukhameva .
Tassa kira tasmiṃ samaye sakalasarīraṃ abhisandayamānaṃ atipaṇītaṃ sukhaṃ uppajjati .
Adhimokkho nāma vipassanakkhaṇe pavattā saddhā .
Tasmiñhi khaṇe cittacetasikānaṃ ativiya pasādabhūtā balavatī saddhā uppajjati .
Paggaho nāma vipassanāsampayuttaṃ vīriyaṃ .
Tasmiñhi khaṇe asithilaṃ anaccāraddhaṃ supaggahitaṃ vīriyaṃ uppajjati .
Upaṭṭhānan ti vipassanāsampayuttā sati .
Tasmiñhi khaṇe supaṭṭhitā sati uppajjati .
Upekkhā duvidhā vipassanāvajjanavasena .
Tasmiñhi khaṇe sabbasaṅkhāragahaṇe majjhattabhūtaṃ vipassanupekkhāsaṅkhātaṃ ñāṇaṃ balavantaṃ hutvā uppajjati manodvārāvajjanupekkhā ca .
Sā ca taṃ taṃ
M0.98 ṭhānaṃ āvajjantassa sūrā tikhiṇā hutvā vahati .Nikantīti
P0.107 vipassanānikanti .Obhāsādīsu hi ālayaṃ kurumānā sukhumā santākārā nikanti uppajjati .
Ettha obhāsādayo kilesavatthutāya ‘‘ upakkilesā ’’ ti vuttā na akusalattā .
Nikanti pana upakkileso ceva kilesavatthu ca .
Paṇḍito pana bhikkhu obhāsādīsu uppannesu vikkhepaṃ agacchanto ‘‘ obhāsādayo dhammā na maggo , upakkilesavimuttaṃ pana vīthipaṭipannaṃ vipassanāñāṇaṃ maggo ’’ ti maggañca amaggañca vavatthapeti .
Tassevaṃ ‘‘ ayaṃ maggo , ayaṃ na maggo ’’ ti ñatvā ṭhitaṃ ñāṇaṃ maggāmaggañāṇadassanavisuddhīti vuccati .
Ito paṭṭhāya aṭṭhannaṃ vipassanāñāṇānaṃ vasena sikhāpattavipassanāñāṇaṃ navamañca saccānulomikaṃ ñāṇanti ayaṃ paṭipadāñāṇadassanavisuddhi nāma hoti .
Udayabbayānupassanāñāṇaṃ bhaṅgānupassanāñāṇaṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ ādīnavānupassanāñāṇaṃ nibbidānupassanāñāṇaṃ muñcitukamyatāñāṇaṃ paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ saṅkhārupekkhāñāṇanti imāni aṭṭha ñāṇāni nāma .
Navamaṃ saccānulomikaṃ ñāṇanti anulomassetaṃ nāmaṃ .
Tasmā taṃ sampādetukāmena upakkilesavimuttaṃ udayabbayañāṇaṃ ādiṃkatvā etesu ñāṇesu yogo karaṇīyo .
Udayabbayaṃ passantassa hi aniccalakkhaṇaṃ yathābhūtaṃ upaṭṭhāti , udayabbayapaṭipīḷanaṃ passato dukkhalakkhaṇañca ,‘‘ dukkhameva hi sambhoti , dukkhaṃ tiṭṭhati veti cā ’’ ti ( saṃ . ni .1.171; kathā .233) passato anattalakkhaṇañca .
Ettha ca aniccaṃ aniccalakkhaṇaṃ dukkhaṃ dukkhalakkhaṇaṃ anattā anattalakkhaṇanti ayaṃ
V0.93 vibhāgo veditabbo .Tattha aniccan ti khandhapañcakaṃ .
Kasmā ?
Uppādavayaññathattabhāvā , hutvā abhāvato vā .
Aññathattaṃ nāma jarā .
Uppādavayaññathattaṃ aniccalakkhaṇaṃ , hutvā abhāvasaṅkhāto vā ākāravikāro .
‘‘ Yadaniccaṃ , taṃ dukkhan ’’ ti vacanato tadeva khandhapañcakaṃ dukkhaṃ .
Kasmā ?
Abhiṇhaṃ paṭipīḷanato .
Abhiṇhaṃ paṭipīḷanākāro dukkhalakkhaṇaṃ .
‘‘ Yaṃ dukkhaṃ , tadanattā ’’ ti ( saṃ . ni .3.15-16) vacanato tadeva khandhapañcakaṃ anattā .
Kasmā ?
Avasavattanato
P0.108 .Avasavattanākāro anattalakkhaṇaṃ .
Imāni tīṇipi lakkhaṇāni udayabbayaṃ passantasseva ārammaṇāni honti .
Punapi
M0.99 so rūpārūpadhamme ‘‘ evaṃ aniccā ’’ tiādinā vipassati , tassa saṅkhārā lahuṃ lahuṃ āpāthaṃ āgacchanti , tato uppādaṃ vā ṭhitiṃ vā pavattaṃ vā nimittaṃ vā ārammaṇaṃ akatvā tesaṃ khayavayanirodhe eva sati santiṭṭhati , idaṃ bhaṅgañāṇaṃ nāma .Imassa uppādato paṭṭhāya ayaṃ yogī ‘‘ yathā ime saṅkhārā bhijjanti nirujjhanti , evaṃ atītepi saṅkhāragataṃ bhijji , anāgatepi bhijjissatī ’’ ti nirodhameva passanto tiṭṭhati .
Tassa bhaṅgānupassanāñāṇaṃ āsevantassa bahulīkarontassa sabbabhavayoni gatiṭṭhiti sattāvāsesu pabhedakā saṅkhārā jalitaaṅgārakāsuādayo viya mahābhayaṃ hutvā upaṭṭhahanti .
Etaṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ nāma .
Tassa taṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ āsevantassa sabbe bhavādayo ādittaaṅgāraṃ viya samussitakhaggo viya paccatthiko appaṭisaraṇā sādīnavā hutvā upaṭṭhahanti .
Idaṃ ādīnavānupassanāñāṇaṃ nāma .
Tassa evaṃ saṅkhāre ādīnavato passantassa bhavādīsupi saṅkhārānaṃ ādīnavattā saṅkhāresu ukkaṇṭhanā anabhirati uppajjati , idaṃ nibbidānupassanāñāṇaṃ nāma .
Sabbasaṅkhāresu nibbindantassa ukkaṇṭhantassa tasmā saṅkhāragatā muñcitukāmatā nissaritukāmatā hoti .
Idaṃ muñcitukamyatāñāṇaṃ nāma .
Puna tasmā saṅkhāragatā muñcituṃ pana te eva saṅkhāre paṭisaṅkhānupassanāñāṇena tilakkhaṇaṃ āropetvā tīraṇaṃ paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ nāma .
So evaṃ tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre pariggaṇhanto tesu anattalakkhaṇassa sudiṭṭhattā ‘‘ attā ’’ ti vā ‘‘ attaniyan ’’ ti vā agaṇhanto saṅkhāresu bhayañca nandiñca pahāya saṅkhāresu udāsīno hoti majjhatto ,‘‘ ahan ’’ ti vā ‘‘ maman ’’ ti vā na gaṇhāti , tīsu bhavesu upekkhako , idaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ nāma .
Taṃ
V0.94 panesa ce santipadaṃ nibbānaṃ santato passati , sabbasaṅkhārapavattaṃ vissajjetvā nibbānaninnaṃ pakkhandaṃ hoti .No ce nibbānaṃ santato passati , punappunaṃ ‘‘ aniccan ’’ ti vā ‘‘ dukkhan ’’ ti vā ‘‘ anattā ’’ ti vā tividhānupassanāvasena
P0.109 saṅkhārārammaṇameva hutvā pavattati .Evaṃ tiṭṭhamānañca etaṃ tividhavimokkhamukhabhāvaṃ āpajjitvā tiṭṭhati .
Tisso hi anupassanā ‘‘ tīṇi vimokkhamukhānī ’’ ti vuccanti .
Evaṃ aniccato manasikaronto adhimokkhabahulo animittaṃ vimokkhaṃ paṭilabhati , dukkhato manasikaronto passaddhibahulo
M0.100 appaṇihitaṃ vimokkhaṃ paṭilabhati , anattato manasikaronto vedabahulo suññataṃ vimokkhaṃ paṭilabhati .Ettha ca animitto vimokkhoti animittākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto ariyamaggo .
So hi animittāya dhātuyā uppannattā animitto , kilesehi ca vimuttattā vimokkho .
Eteneva nayena appaṇihitākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto appaṇihito , suññatākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto suññatoti veditabbo .
Evaṃ adhigatasaṅkhārupekkhassa kulaputtassa vipassanā sikhāppattā hoti .
Vuṭṭhānagāminivipassanāti etadeva .
Assa taṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ āsevantassa tikkhatarā saṅkhārupekkhā uppajjati .
Tassa ‘‘ idāni maggo uppajjissatī ’’ ti saṅkhāre ‘‘ aniccā ’’ ti vā ‘‘ dukkhā ’’ ti vā ‘‘ anattā ’’ ti vā sammasitvā bhavaṅgaṃ otarati , bhavaṅgānantaraṃ saṅkhārupekkhāya kathitanayeneva aniccādiākārena manasikaritvā uppajjati manodvārāvajjanaṃ , tatheva manasikaroto paṭhamaṃ javanacittaṃ uppajjati .
Yaṃ parikammanti vuccati , tadanantaraṃ tadeva dutiyajavanacittaṃ uppajjati .
Yaṃ upacāranti vuccati , tadanantarampi tadeva uppajjati tatiyaṃ javanacittaṃ .
Yaṃ anulomanti vuccati , idaṃ tesaṃ pāṭiekkaṃ nāma .
Avisesena pana tividhampetaṃ ‘‘ āsevanan ’’ tipi ‘‘ parikamman ’’ tipi ‘‘ upacāran ’’ tipi ‘‘ anuloman ’’ tipi vuccati .
Idaṃ pana anulomañāṇaṃ saṅkhārārammaṇāya vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya pariyosānaṃ hoti , nippariyāyena pana gotrabhuñāṇameva vipassanāya pariyosānanti vuccati .
Tato paraṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ kurumānaṃ puthujjanagottaṃ atikkamamānaṃ ariyagottaṃ okkamamānaṃ nibbānārammaṇe paṭhamasamannāhārabhūtaṃ apunarāvaṭṭakaṃ
P0.110 gotrabhuñāṇaṃ uppajjati .Idaṃ pana ñāṇaṃ paṭipadāñāṇadassanavisuddhiñca ñāṇadassanavisuddhiñca na bhajati .
Antarā abbohārikameva hoti .
Vipassanāsote patitattā ‘‘ paṭipadāñāṇadassanavisuddhī ’’ ti vā ‘‘ vipassanā ’’ ti vā saṅkhaṃ gacchati .
Nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā gotrabhuñāṇe niruddhe tena dinnasaññāya nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā diṭṭhisaṃyojanaṃ
V0.95M0.101 sīlabbataparāmāsasaṃyojanaṃ vicikicchāsaṃyojananti tīṇi saṃyojanāni viddhaṃsento sotāpattimaggo uppajjati , tadanantaraṃ tasseva vipākabhūtāni dve tīṇi vā phalacittāni uppajjanti anantaravipākattā lokuttarakusalānaṃ , phalapariyosāne panassa uppannabhavaṅgaṃ vicchinditvā paccavekkhaṇatthāya manodvārāvajjanaṃ uppajjati .So hi ‘‘ iminā vatāhaṃ maggena āgato ’’ ti maggaṃ paccavekkhati .
Tato ‘‘ me ayaṃ ānisaṃso laddho ’’ ti phalaṃ paccavekkhati .
Tato ‘‘ ime nāma kilesā pahīnā ’’ ti pahīnakilese paccavekkhati .
Tato ‘‘ ime nāma kilesā avasiṭṭhā ’’ ti uparimaggattayavajjhakilese paccavekkhati .
Avasāne ca ‘‘ ayaṃ dhammo mayā paṭividdho ’’ ti amataṃ nibbānaṃ paccavekkhati .
Iti sotāpannassa ariyasāvakassa pañca paccavekkhaṇāni honti .
Tathā sakadāgāmianāgāmiphalāvasāne .
Arahattaphalāvasāne avasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇaṃ nāma natthi .
Evaṃ sabbānipi ekūnavīsatipaccavekkhaṇāni honti .
Evaṃ paccavekkhitvā so yogāvacaro tasmiṃyeva āsane nisinno vuttanayena vipassitvā kāmarāgabyāpādānaṃ tanubhāvaṃ karonto dutiyamaggaṃ pāpuṇāti , tadanantaraṃ vuttanayeneva phalañca .
Tato vuttanayena vipassitvā kāmarāgabyāpādānaṃ anavasesappahānaṃ karonto tatiyamaggaṃ pāpuṇāti , vuttanayena phalañca .
Tato tasmiṃyevāsane vuttanayena vipassitvā rūparāgārūparāgamānuddhaccāvijjānaṃ anavasesappahānaṃ karonto catutthamaggaṃ pāpuṇāti , vuttanayena phalañca .
Ettāvatā cesa hoti arahā mahākhīṇāsavo paccekabuddho .
Iti imesu catūsu maggesu ñāṇaṃ ñāṇadassanavisuddhi nāma .
Ettāvatā ‘‘ sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ aviheṭhayaṃ aññatarampi
P0.111 tesan ’’ ti etena pātimokkhasaṃvarādisīlassa vuttattā sīlavisuddhi .‘‘ Na puttamiccheyya kuto sahāyan ’’ ti etena paṭighānunayavivajjanavasena mettādīnaṃ vuttattā cittavisuddhi .
‘‘ Eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti iminā pana nāmarūpapariggahādīnaṃ vuttattā diṭṭhivisuddhi kaṅkhāvitaraṇavisuddhi maggāmaggañāṇadassanavisuddhi paṭipadāñāṇadassanavisuddhi ñāṇadassanavisuddhīti satta visuddhiyo vuttā honti .
Ayamettha mukhamattanidassanaṃ , vitthāraṃ pana icchantena
M0.102 visuddhimaggaṃ ( visuddhi .2.662,678,692,737,806 ādayo ) oloketvā gahetabbaṃ .Ettāvatā ceso paccekabuddho –
‘‘ Cātuddiso
V0.96 appaṭigho ca hoti , santussamāno itarītarena ;Parissayānaṃ sahitā achambhī , eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti .( su . ni .42; cūḷani . khaggavisāṇasuttaniddesa 128)–
Pasaṃsiyādibhāvaṃ āpajjitvā gandhamādanapabbataṃ upasobhayamāno vihāsinti evaṃ sabbattha .
Paṭhamagāthāniddesavaṇṇanā .
122. Dutiye saṃsaggajātassāti jātasaṃsaggassa .
Tattha dassanasavanakāyasamullapanasambhogavasena pañcavidho saṃsaggo .
Tattha aññamaññaṃ disvā cakkhuviññāṇavīthivasena uppannarāgo dassanasaṃsaggo nāma .
Tattha sīhaḷadīpe kāḷadīghavāpīgāme piṇḍāya carantaṃ kalyāṇavihāravāsiṃ daharabhikkhuṃ disvā paṭibaddhacittā kenaci upāyena taṃ alabhitvā kālakatā kuṭumbiyadhītā tassā nivāsanacoḷakkhaṇḍaṃ disvā ‘‘ evarūpāya vatthadhāriniyā nāma saddhiṃ saṃvāsaṃ nālatthan ’’ ti hadayaṃ phāletvā kālakato so eva ca daharo nidassanaṃ .
Parehi pana kathiyamānaṃ rūpādisampattiṃ attanā vā hasitalapitagītasaddaṃ
P0.112 sutvā sotaviññāṇavīthivasena uppanno rāgo savanasaṃsaggo nāma .Tatrāpi girigāmavāsīkammāradhītāya pañcahi kumārīhi saddhiṃ padumassaraṃ gantvā nhāyitvā mālaṃ sīse āropetvā uccāsaddena gāyantiyā ākāsena gacchanto saddaṃ sutvā kāmarāgena jhānā parihāyitvā anayabyasanaṃ patto pañcaggaḷaleṇavāsī tissadaharo nidassanaṃ .
Aññamaññaṃ aṅgaparāmasanena uppannarāgo kāyasaṃsaggo nāma .
Dhammagāyanadaharabhikkhu cettha nidassanaṃ .
Mahāvihāre kira daharabhikkhu dhammaṃ bhāsati , tattha mahājane āgate rājāpi agamāsi saddhiṃ antepurena .
Tato rājadhītāya tassa rūpañca saddañca āgamma balavarāgo uppanno tassa ca daharassāpi .
Taṃ disvā rājā sallakkhetvā sāṇipākārena parikkhipāpesi ,
M0.103 te aññamaññaṃ parāmasitvā āliṅgisu .Puna sāṇipākāraṃ apanetvā passantā dvepi kālakateyeva addasaṃsūti .
Aññamaññaṃ ālapanasamullapane uppannarāgo pana samullapanasaṃsaggo nāma .
Bhikkhubhikkhunīhi saddhiṃ paribhogakaraṇe uppannarāgo sambhogasaṃsaggo nāma .
Dvīsupi ca etesu maricavaṭṭivihāre
V0.97 bhikkhu ca bhikkhunī ca nidassanaṃ .Maricavaṭṭimahāvihāramahe kira duṭṭhagāmaṇi abhayamahārājā mahādānaṃ paṭiyādetvā ubhatosaṅghaṃ parivisati .
Tattha uṇhayāguyā dinnāya saṅghanavakasāmaṇerī anādhārakassa sattavassikasaṅghanavakasāmaṇerassa dantavalayaṃ datvā samullāpaṃ akāsi , te ubhopi upasampajjitvā saṭṭhivassā hutvā paratīraṃ gatā aññamaññaṃ samullāpena pubbasaññaṃ paṭilabhitvā tāvadeva jātasinehā sikkhāpadāni vītikkamitvā pārājikā ahesunti .
Evaṃ pañcavidhe saṃsagge yena kenaci saṃsaggena jātasaṃsaggassa bhavanti snehā , purimarāgapaccayā balavarāgo uppajjati .
Tato snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahotīti tameva snehaṃ anugacchantaṃ sandiṭṭhikasamparāyikasokaparidevādinānappakārakaṃ dukkhamidaṃ pahoti nibbattati bhavati
P0.113 jāyati .Apare pana ‘‘ ārammaṇe cittavosaggo saṃsaggo ’’ ti bhaṇanti .
Tato sneho snehadukkhanti .
Evamatthappabhedaṃ imaṃ aḍḍhagāthaṃ vatvā so paccekabuddho āha –
‘‘ svāhaṃ yamidaṃ snehanvayaṃ sokādidukkhaṃ pahoti , tassa dukkhassa mūlaṃ khananto paccekasambodhiṃ adhigato ’’ ti .
Evaṃ vutte te amaccā āhaṃsu –
‘‘ amhehi dāni , bhante , kiṃ kattabban ’’ ti ?
Tato so āha –
‘‘ tumhe vā aññe vā yo imamhā dukkhā muccitukāmo , so sabbopi ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno , eko care khaggavisāṇakappoti .
Ettha ca yaṃ taṃ ‘‘ snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahotī ’’ ti vuttaṃ , tadeva sandhāya ‘‘ ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno ’’ ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Atha vā yathāvuttena saṃsaggena saṃsaggajātassa bhavanti snehā , snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahoti , evaṃ yathābhūtaṃ ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno ahaṃ adhigatoti evampi abhisambandhitvā catutthapādo pubbe vuttanayeneva udānavasena vuttoti veditabbo .
Tato paraṃ sabbaṃ purimagāthāya vuttasadisamevāti ( su . ni . aṭṭha .1.36).
Niddese
M0.104 anuppādetīti rūpasmiṃ anubyañjanaṃ disvā allīyati .Anubandhatīti rūpasmiṃ snehavasena bandhati .
Bhavantīti honti .
Jāyantīti uppajjanti .
Nibbattantīti vattanti .
Pātubhavantīti pākaṭā honti .
Sambhavanti sañjāyanti abhinibbattantīti tīṇi upasaggena vaḍḍhitāni .
Ito paraṃ aṭṭhakavagge ( mahāni .1 ādayo ) vuttanayeneva veditabbaṃ .
Dutiyagāthāniddesavaṇṇanā .
123. Tatiye
V0.98 mettāyanavasena mittā .Suhadabhāvena suhajjā .
Keci hi ekantahitakāmatāya mittāva honti , na suhajjā .
Keci gamanāgamanaṭṭhānanisajjāsamullāpādīsu hadayasukhajananena suhajjāva honti , na mittā .
Keci tadubhayavasena suhajjā ceva mittā ca .
Te duvidhā honti agāriyā ca anagāriyā ca .
Tattha agāriyā tividhā honti upakārā samānasukhadukkhā anukampakāti .
Anagāriyā visesena atthakkhāyino
P0.114 .Evaṃ te catūhi catūhi aṅgehi samannāgatā honti .
Yathāha –
‘‘ Catūhi kho , gahapatiputta , ṭhānehi upakāro mitto suhado veditabbo .
Pamattaṃ rakkhati , pamattassa sāpateyyaṃ rakkhati , bhītassa saraṇaṃ hoti , uppannesu kiccakaraṇīyesu taddiguṇaṃ bhogaṃ anuppadeti ( dī . ni .3.261).
Tathā –
‘‘ Catūhi kho , gahapatiputta , ṭhānehi samānasukhadukkho mitto suhado veditabbo .
Guyhamassa ācikkhati , guyhamassa parigūhati , āpadāsu na vijahati , jīvitampissa atthāya pariccattaṃ hoti ( dī . ni .3.262).
Tathā –
‘‘ Catūhi kho , gahapatiputta , ṭhānehi anukampako mitto suhado veditabbo .
Abhavenassa na nandati , bhavenassa nandati , avaṇṇaṃ bhaṇamānaṃ nivāreti , vaṇṇaṃ bhaṇamānaṃ pasaṃsati ( dī . ni .3.264).
Tathā
M0.105 –‘‘ Catūhi kho , gahapatiputta , ṭhānehi atthakkhāyī mitto suhado veditabbo .
Pāpā nivāreti , kalyāṇe niveseti , assutaṃ sāveti , saggassa maggaṃ ācikkhatī ’’ ti ( dī . ni .3.263).
Tesu idha agāriyā adhippetā , atthato pana sabbepi yujjanti .
Te mitte suhajje .
Anukampamānoti anudayamāno , tesaṃ sukhaṃ upasaṃharitukāmo dukkhaṃ apaharitukāmo .
Hāpeti
V0.99 atthan ti diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthavasena tividhaṃ , tathā attatthaparatthaubhayatthavasenāpi tividhaṃ atthaṃ laddhavināsanena aladdhānuppādanenāti dvidhāpi hāpeti vināseti .Paṭibaddhacittoti ‘‘ ahaṃ imaṃ vinā na jīvāmi , eso me gati , eso me parāyaṇan ’’ ti evaṃ attānaṃ nīce ṭhāne ṭhapentopi paṭibaddhacitto hoti .
‘‘ Ime maṃ vinā na jīvanti , ahaṃ tesaṃ gati , ahaṃ tesaṃ parāyaṇan ’’ ti evaṃ attānaṃ ucce ṭhāne ṭhapentopi paṭibaddhacitto hoti .
Idha pana evaṃ paṭibaddhacitto adhippeto .
Etaṃ bhayan ti etaṃ atthahāpanabhayaṃ , attano samāpattihāniṃ sandhāya bhaṇati .
Santhaveti tividho santhavo taṇhādiṭṭhimittasanthavavasena .
Tattha aṭṭhasatappabhedāpi taṇhā taṇhāsanthavo , dvāsaṭṭhippabhedāpi diṭṭhi diṭṭhisanthavo , paṭibaddhacittatāya mittānukampanā mittasanthavo .
So idha adhippeto
P0.115 .Tena hissa samāpatti parihīnā .
Tenāha –
‘‘ etaṃ bhayaṃ santhave pekkhamāno ’’ ti .
Sesaṃ pubbasadisamevāti veditabbaṃ .
Niddese vattabbaṃ natthi ( su . ni . aṭṭha .1.37; apa . aṭṭha .1.1.93-94).
Tatiyagāthāniddesavaṇṇanā .
124. Catutthe vaṃsoti veḷu .
Visāloti vitthiṇṇo .
Va -kāro avadhāraṇattho , evakāro vā ayaṃ .
Sandhivasenettha e -kāro naṭṭho .
Tassa parapadena sambandho , taṃ pacchā yojessāma .
Yathāti paṭibhāge .
Visattoti laggo jaṭito saṃsibbito .
Puttesu dāresu cāti puttadhītubhariyāsu .
Yā apekkhāti yā taṇhā yo sneho
M0.106 .Vaṃsakkaḷīrova asajjamānoti vaṃsakaḷīro viya alaggamāno .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Yathā vaṃso visālo visatto eva hoti , puttesu ca dāresu ca yā apekkhā , sāpi evaṃ tāni vatthūni saṃsibbitvā ṭhitattā visattā eva .
Svāhaṃ tāya apekkhāya apekkhavā visālo vaṃso viya visattoti evaṃ apekkhāya ādīnavaṃ disvā taṃ apekkhaṃ maggañāṇena chindanto ayaṃ vaṃsakaḷīrova rūpādīsu vā diṭṭhādīsu vā lābhādīsu vā kāmabhavādīsu vā taṇhāmānadiṭṭhivasena asajjamāno paccekasambodhiṃ adhigatoti .
Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ .
Imāyapi niddese atirekaṃ natthi ( su . ni . aṭṭha .1.38).
Catutthagāthāniddesavaṇṇanā .
125. Pañcame migoti sabbesaṃ āraññikacatuppadānaṃ eva etaṃ adhivacanaṃ .
Idha pana pasadamigo
V0.100 adhippeto .Araññamhīti gāmañca gāmūpacārañca ṭhapetvā avasesaṃ araññaṃ , idha pana uyyānaṃ adhippetaṃ , tasmā ‘‘ uyyānamhī ’’ ti vuttaṃ hoti .
Yathāti paṭibhāge .
Abaddhoti rajjubandhanādīsu yena kenaci abaddho .
Etena vissaṭṭhacariyaṃ dīpeti .
Yenicchakaṃ gacchati gocarāyāti yena disābhāgena gantuṃ icchati , tena gocaratthaṃ gacchati .
Tasmā tattha yattakaṃ icchati gantuṃ , tattakaṃ gacchati .
Yaṃ icchati khādituṃ , taṃ khādatīti dīpeti .
Viññū naroti paṇḍitapuriso .
Seritan ti
P0.116 sacchandavuttitaṃ aparāyattabhāvaṃ .Pekkhamānoti paññācakkhunā olokayamāno .
Atha vā dhammaseritaṃ puggalaseritañca .
Lokuttaradhammā hi kilesavasaṃ agamanato serino tehi samannāgatā puggalā ca , tesaṃ bhāvaniddeso seritaṃ pekkhamānoti .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Migo araññamhi yathā abaddho , yenicchakaṃ gacchati gocarāya .
Kadā nu kho ahampi taṇhābandhanaṃ chinditvā evaṃ gaccheyyanti iti me tumhehi ito cito ca parivāretvā ṭhitehi baddhassa yenicchakaṃ gantuṃ alabhantassa tasmiṃ yenicchakagamanābhāve ādīnavaṃ yenicchakagamane ānisaṃsaṃ disvā anukkamena samathavipassanāpāripūriṃ agamiṃ .
Tato paccekabodhiṃ adhigatomhi .
Tasmā aññopi viññū naro seritaṃ pekkhamāno , eko care khaggavisāṇakappoti ( su . ni . aṭṭha .1.39 ādayo ).
Pañcamagāthāniddesavaṇṇanā .
126. Chaṭṭhe
M0.107 ayaṃ piṇḍattho – sahāyamajjhe ṭhitassa divāseyyasaṅkhāte vāse ca mahāupaṭṭhānasaṅkhāte ṭhāne ca uyyānagamanasaṅkhāte gamane ca janapadacārikasaṅkhātāya cārikāya ca ‘‘ idaṃ me suṇa , idaṃ me dehī ’’ tiādinā nayena tathā tathā āmantanā hoti , tasmā ahaṃ tattha tattha nibbijjitvā yāyaṃ ariyajanasevitā anekānisaṃsā ekantasukhā , evaṃ santepi lobhābhibhūtehi sabbakāpurisehi anabhijjhitā apatthitā pabbajjā , taṃ anabhijjhitaṃ paresaṃ avasavattanena bhabbapuggalavaseneva ca seritaṃ pekkhamāno vipassanaṃ ārabhitvā anukkamena paccekasambodhiṃ adhigatoti .Sesaṃ vuttanayameva ( su . ni . aṭṭha .1.39-42).
Chaṭṭhagāthāniddesavaṇṇanā .
127. Sattame khiḍḍāti kīḷanā .
Sā duvidhā hoti kāyikā ca vācasikā ca .
Tattha
V0.101 kāyikā nāma hatthīhipi kīḷanti , assehipi rathehipi dhanūhipi tharūhipīti evamādi .Vācasikā nāma gītaṃ silokabhaṇanaṃ
P0.117 mukhabherikanti evamādi .Ratīti pañcakāmaguṇarati .
Vipulan ti yāva aṭṭhimiñjaṃ āhacca ṭhānena sakalattabhāvabyāpakaṃ .
Sesaṃ pākaṭameva .
Anusandhiyojanāpi cettha saṃsaggagāthāya vuttanayeneva veditabbā ( su . ni . aṭṭha .1.41).
Sattamagāthāniddesavaṇṇanā .
128. Aṭṭhame cātuddisoti catūsu disāsu yathāsukhavihārī ,‘‘ ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī ’’ tiādinā ( dī . ni .1.556;3.308; a . ni .4.125; vibha .643; cūḷani . khaggavisāṇasuttaniddesa 128) vā nayena brahmavihārabhāvanāpharitā catasso disā assa santītipi cātuddiso .
Tāsu disāsu katthaci satte vā saṅkhāre vā bhayena na paṭihaññatīti appaṭigho .
Santussamānoti dvādasavidhassa santosassa vasena santussako .
Itarītarenāti uccāvacena paccayena .
Parissayānaṃ sahitā achambhīti ettha parissayanti kāyacittāni , parihāpenti vā tesaṃ sampattiṃ , tāni vā paṭicca sayantīti parissayā , bāhirānaṃ sīhabyagghādīnaṃ abbhantarānañca kāmacchandādīnaṃ kāyacittupaddavānaṃ etaṃ adhivacanaṃ .
Te parissaye adhivāsanakhantiyā ca vīriyādīhi ca dhammehi sahatīti parissayānaṃ sahitā .
Thaddhabhāvakarabhayābhāvena
M0.108 achambhī .Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Yathā te cattāro samaṇā , evaṃ itarītarena paccayena santussamāno ettha paṭipattipadaṭṭhāne santose ṭhito catūsu disāsu mettādibhāvanāya cātuddiso , sattasaṅkhāresu paṭihananakarabhayābhāvena appaṭigho ca hoti .
So cātuddisattā vuttappakārānaṃ parissayānaṃ sahitā , appaṭighattā achambhī ca hotīti etaṃ paṭipattiguṇaṃ disvā yoniso paṭipajjitvā paccekasambodhiṃ adhigatomhīti .
Atha vā te samaṇā viya santussamāno itarītarena vuttanayeneva cātuddiso hotīti ñatvā evaṃ cātuddisabhāvaṃ patthayanto yoniso paṭipajjitvā adhigatomhi .
Tasmā aññopi īdisaṃ ṭhānaṃ patthayamāno cātuddisatāya parissayānaṃ sahitā appaṭighatāya ca achambhī hutvā eko care khaggavisāṇakappoti ( su . ni . aṭṭha .1.42).
Niddese mettāti atthato tāva mijjatīti mettā , sinehatīti attho .
Mitte vā bhavā , mittassa vā esā pavattītipi mettā .
Mettāsahagatenāti
P0.118 mettāya samannāgatena .Cetasāti cittena .
Ekaṃ disan ti ekissā disāya paṭhamapariggahitaṃ sattaṃ upādāya ekaṃ disaṃ pariyāpannasattapharaṇavasena
V0.102 vuttaṃ .Pharitvāti phusitvā ārammaṇaṃ katvā .
Viharatīti brahmavihārādhiṭṭhitaṃ iriyāpathavihāraṃ pavatteti .
Tathā dutiyan ti yathā puratthimādīsu disāsu yaṃ kiñci ekaṃ disaṃ pharitvā viharati , tatheva tadanantaraṃ dutiyaṃ tatiyaṃ catutthañcāti attho .
Iti uddhan ti eteneva ca nayena uparimaṃ disanti vuttaṃ hoti .
Adho tiriyan ti adhodisampi tiriyaṃ disampi evameva .
Tattha ca adhoti heṭṭhā .
Tiriyan ti anudisā .
Evaṃ sabbadisāsu assamaṇḍale assamiva mettāsahagataṃ cittaṃ sāretipi paccāsāretipīti .
Ettāvatā ekamekaṃ disaṃ pariggahetvā odhiso mettāpharaṇaṃ dassitaṃ .
Sabbadhītiādi pana anodhiso dassanatthaṃ vuttaṃ .
Tattha sabbadhīti sabbattha .
Sabbattatāyāti sabbesu hīnamajjhimaukkaṭṭhamittasapattamajjhattānippabhedesu attatāya ,‘‘ ayaṃ parasatto ’’ ti vibhāgaṃ akatvā attasamatāyāti vuttaṃ hoti .
Atha
M0.109 vā sabbattatāyāti sabbena cittabhāvena , īsakampi bahi avikkhipamānoti vuttaṃ hoti .Sabbāvantan ti sabbasattavantaṃ , sabbasattayuttanti attho .
Lokan ti sattalokaṃ .
Vipulenāti evamādipariyāyadassanato panettha puna ‘‘ mettāsahagatenā ’’ ti vuttaṃ .
Yasmā vā ettha odhiso pharaṇe viya puna tathā-saddo iti-saddo vā na vutto , tasmā puna ‘‘ mettāsahagatena cetasā ’’ ti vuttaṃ .
Nigamanavasena vā etaṃ vuttaṃ .
Vipulenāti ettha ca pharaṇavasena vipulatā daṭṭhabbā .
Bhūmivasena pana taṃ mahaggataṃ .
Paguṇavasena appamāṇasattārammaṇavasena ca appamāṇaṃ .
Byāpādapaccatthikappahānena averaṃ .
Domanassappahānena abyāpajjaṃ .
Niddukkhanti vuttaṃ hoti ( visuddhi .1.254).
Karuṇā heṭṭhā vuttatthāyeva .
Modanti tāya taṃsamaṅgino , sayaṃ vā modati , modanamattameva vā sāti muditā .
‘‘ Averā hontū ’’ tiādibyāpādappahānena majjhattabhāvūpagamanena ca upekkhatīti upekkhā .
Lakkhaṇādito panettha hitākārappavattilakkhaṇā mettā , hitūpasaṃhārarasā
P0.119 , āghātavinayapaccupaṭṭhānā , sattānaṃ manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā .Byāpādūpasamo etissā sampatti , sinehasambhavo vipatti .
Dukkhāpanayanākārappavattilakkhaṇā karuṇā , paradukkhāsahanarasā , avihiṃsāpaccupaṭṭhānā , dukkhābhibhūtānaṃ anāthabhāvadassanapadaṭṭhānā .
Vihiṃsūpasamo tassā sampatti , sokasambhavo vipatti .
Pamodalakkhaṇā muditā , anissāyanarasā , arativighātapaccupaṭṭhānā , sattānaṃ sampattidassanapadaṭṭhānā .
Arativūpasamo tassā sampatti , pahānasambhavo vipatti .
Sattesu majjhattākārappavattilakkhaṇā upekkhā , sattesu samabhāvadassanarasā , paṭighānunayavūpasamapaccupaṭṭhānā
V0.103 ,‘‘ kammassakā sattā , te kassa ruciyā sukhitā vā bhavissanti , dukkhato vā muccissanti , pattasampattito vā na parihāyissantī ’’ ti evaṃ pavattakammassakatādassanapadaṭṭhānā .Paṭighānunayavūpasamo tassā sampatti , gehassitāya aññāṇupekkhāya sambhavo vipatti .
Tattha santuṭṭho hotīti paccayasantosavasena santuṭṭho hoti .
Itarītarena cīvarenāti na thūlasukhumalūkhapaṇītathirajiṇṇānaṃ yena
M0.110 kenaci cīvarena , atha kho yathāladdhānaṃ itarītarena yena kenaci santuṭṭho hotīti attho .Cīvarasmiñhi tayo santosā – yathālābhasantoso , yathābalasantoso , yathāsāruppasantosoti .
Piṇḍapātādīsupi eseva nayo .
Iti ime tayo santose sandhāya ‘‘ santuṭṭho hoti itarītarena cīvarena .
Yathāladdhādīsu yena kenaci cīvarena santuṭṭho hotī ’’ ti vuttaṃ .
Ettha ca cīvaraṃ jānitabbaṃ , cīvarakhettaṃ jānitabbaṃ , paṃsukūlaṃ jānitabbaṃ , cīvarasantoso jānitabbo , cīvarapaṭisaṃyuttāni dhutaṅgāni jānitabbāni .
Tattha cīvaraṃ jānitabban ti khomādīni cha cīvarāni dukūlādīni cha anulomacīvarānipi jānitabbāni .
Imāni dvādasa kappiyacīvarāni .
Kusacīraṃ vākacīraṃ phalakacīraṃ kesakambalaṃ vāḷakambalaṃ potthako cammaṃ ulūkapakkhaṃ rukkhadussaṃ latādussaṃ erakadussaṃ kadalidussaṃ veḷudussanti evamādīni pana akappiyacīvarāni .
Cīvarakhettan ti
P0.120 ‘‘ saṅghato vā gaṇato vā ñātito vā mittato vā attano vā dhanena paṃsukūlaṃ vā ’’ ti evaṃ uppajjanato cha khettāni , aṭṭhannañca mātikānaṃ vasena aṭṭha khettāni jānitabbāni .Paṃsukūlan ti sosānikaṃ pāpaṇikaṃ rathiyaṃ saṅkārakūṭaṃ sotthiyaṃ sinānaṃ titthaṃ gatapaccāgataṃ aggiḍaḍḍhaṃ gokhāyitaṃ upacikākhāyitaṃ undūrakhāyitaṃ antacchinnaṃ dasacchinnaṃ dhajāhaṭaṃ thūpaṃ samaṇacīvaraṃ sāmuddiyaṃ ābhisekiyaṃ panthikaṃ vātāhaṭaṃ iddhimayaṃ devadattiyanti tevīsati paṃsukūlāni veditabbāni .
Ettha ca sotthiyan ti gabbhamalaharaṇaṃ .
Gatapaccāgatan ti matakasarīraṃ pārupitvā susānaṃ netvā ānītacīvaraṃ .
Dhajāhaṭan ti dhajaṃ ussāpetvā tato ānītaṃ .
Thūpan ti vammike pūjitacīvaraṃ .
Sāmuddiyan ti samuddavīcīhi thalaṃ pāpitaṃ .
Panthikan ti panthaṃ gacchantehi corabhayena pāsāṇehi koṭṭetvā pārutacīvaraṃ .
Iddhimayan ti ehibhikkhucīvaraṃ .
Sesaṃ pākaṭameva .
Cīvarasantosoti
V0.104 vīsati cīvarasantosā – cīvare vitakkasantoso gamanasantoso pariyesanasantoso paṭilābhasantoso mattapaṭiggahaṇasantoso loluppavivajjanasantoso yathālābhasantosoM0.111 yathābalasantoso yathāsāruppasantoso udakasantoso dhovanasantoso karaṇasantoso parimāṇasantoso suttasantoso sibbanasantoso rajanasantoso kappasantoso paribhogasantoso sannidhiparivajjanasantoso vissajjanasantosoti .Tattha sādakabhikkhuno temāsaṃ nibaddhavāsaṃ vasitvā ekamāsamattaṃ vitakkituṃ vaṭṭati .
So hi pavāretvā cīvaramāse cīvaraṃ karoti .
Paṃsukūliko addhamāseneva karoti .
Idaṃ māsaddhamāsamattaṃ vitakkanaṃ vitakkasantoso .
Cīvaratthāya gacchantassa pana ‘‘ kattha labhissāmī ’’ ti acintetvā kammaṭṭhānasīseneva gamanaṃ gamanasantoso nāma .
Pariyesantassa pana yena vā tena vā saddhiṃ apariyesitvā lajjiṃ pesalabhikkhuṃ gahetvā pariyesanaṃ pariyesanasantoso nāma .
Evaṃ pariyesantassa āhariyamānaṃ cīvaraṃ dūratova disvā ‘‘ etaṃ manāpaṃ bhavissati , etaṃ amanāpan ’’ ti evaṃ avitakketvā
P0.121 thūlasukhumādīsu yathāladdheneva santussanaṃ paṭilābhasantoso nāma .Evaṃ laddhaṃ gaṇhantassāpi ‘‘ ettakaṃ dupaṭṭassa bhavissati , ettakaṃ ekapaṭṭassā ’’ ti attano pahonakamatteneva santussanaṃ mattapaṭiggahaṇasantoso nāma .
Cīvaraṃ pariyesantassa pana ‘‘ asukassa gharadvāre manāpaṃ labhissāmī ’’ ti acintetvā dvārapaṭipāṭiyā caraṇaṃ loluppavivajjanasantoso nāma .
Lūkhapaṇītesu yena kenaci yāpetuṃ sakkontassa yathāladdheneva yāpanaṃ yathālābhasantoso nāma .
Attano thāmaṃ jānitvā yena yāpetuṃ sakkoti , tena yāpanaṃ yathābalasantoso nāma .
Manāpaṃ aññassa datvā attanā yena kenaci yāpanaṃ yathāsāruppasantoso nāma .
‘‘ Kattha udakaṃ manāpaṃ , kattha amanāpan ’’ ti avicāretvā yena kenaci dhovanupagena udakena dhovanaṃ udakasantoso nāma .
Tathā paṇḍumattikagerukapūtipaṇṇarasakiliṭṭhāni pana udakāni vajjetuṃ vaṭṭati .
Dhovantassa pana muggarādīhi apaharitvā hatthehi madditvā dhovanaṃ dhovanasantoso nāma .
Tathā asujjhantaṃ paṇṇāni pakkhipitvā tāpitaudakenāpi dhovituṃ vaṭṭati .
Evaṃ dhovitvā karontassa ‘‘ idaṃ thūlaṃ , idaṃ sukhuman ’’ ti akopetvā pahonakanīhāreneva karaṇaṃ karaṇasantoso nāma .
Timaṇḍalapaṭicchādanamattasseva karaṇaṃ parimāṇasantoso
M0.112 nāma .Cīvarakaraṇatthāya pana ‘‘ manāpaṃ suttaṃ pariyesissāmī ’’ ti avicāretvā rathikādīsu vā devaṭṭhāne vā āharitvā pādamūle vā ṭhapitaṃ yaṃ kiñcideva suttaṃ gahetvā karaṇaṃ suttasantoso nāma .
Kusibandhanakāle pana aṅgulimatte sattavāre na vijjhitabbaṃ .
Evaṃ karontassa hi yo bhikkhu sahāyo na hoti , tassa vattabhedopi natthi .
Tivaṅgulamatte pana sattavāre vijjhitabbaṃ .
Evaṃ
V0.105 karontassa maggapaṭipannenāpi sahāyena bhavitabbaṃ .Yo na hoti , tassa vattabhedo .
Ayaṃ sibbanasantoso nāma .
Rajantena pana kāḷakacchakādīni pariyesantena na rajitabbaṃ , somavakkalādīsu yaṃ labhati , tena rajitabbaṃ .
Alabhantena
P0.122 pana manussehi araññe vākaṃ gahetvā chaḍḍitarajanaṃ vā bhikkhūhi pacitvā chaḍḍitakasaṭaṃ vā gahetvā rajitabbaṃ .Ayaṃ rajanasantoso nāma .
Nīlakaddamakāḷasāmesu yaṃ kiñci gahetvā hatthipiṭṭhe nisinnassa paññāyamānakappakaraṇaṃ kappasantoso nāma .
Hirikopīnapaṭicchādanamattavasena paribhuñjanaṃ paribhogasantoso nāma .
Dussaṃ pana labhitvā suttaṃ vā sūciṃ vā kārakaṃ vā alabhantena ṭhapetuṃ vaṭṭati , labhantena na vaṭṭati .
Katampi ce antevāsikādīnaṃ dātukāmo hoti , te ca asannihitā , yāva āgamanā ṭhapetuṃ vaṭṭati , āgatamattesu tesu dātabbaṃ .
Dātuṃ asakkontena adhiṭṭhātabbaṃ .
Aññasmiṃ cīvare sati paccattharaṇampi adhiṭṭhātuṃ vaṭṭati .
Anadhiṭṭhitameva hi sannidhi hoti .
Adhiṭṭhitaṃ na hotīti mahāsīvatthero āha .
Ayaṃ sannidhiparivajjanasantoso nāma .
Vissajjentena pana mukhaṃ oloketvā na dātabbaṃ , sāraṇīyadhamme ṭhatvāva vissajjetabbanti ayaṃ vissajjanasantoso nāma .
Cīvarapaṭisaṃyuttāni dhutaṅgāni nāma paṃsukūlikaṅgañceva tecīvarikaṅgañca .
Iti cīvarasantosamahāariyavaṃsaṃ pūrayamāno paccekasambuddho imāni dve dhutaṅgāni gopeti , imāni gopento cīvarasantosamahāariyavaṃsavasena santuṭṭho hoti .
Vaṇṇavādīti eko santuṭṭho hoti , santosassa vaṇṇaṃ na katheti .
Eko na santuṭṭho hoti , santosassa vaṇṇaṃ katheti
M0.113 .Eko neva santuṭṭho hoti , na santosassa vaṇṇaṃ katheti .
Eko santuṭṭho ca hoti , santosassa ca vaṇṇaṃ katheti .
Tathārūpo so paccekasambuddho taṃ dassetuṃ ‘‘ itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī ’’ ti vuttaṃ .
Anesanan ti dūteyyapahiṇagamanānuyogappabhedaṃ nānappakāraṃ anesanaṃ .
Appatirūpan ti ayuttaṃ .
Aladdhā cāti alabhitvā .
Yathā ekacco ‘‘ kathaṃ nu kho cīvaraṃ labhissāmī ’’ ti puññavantehi bhikkhūhi saddhiṃ ekato hutvā kohaññaṃ karonto uttasati paritassati , paccekasambuddho evaṃ aladdhā ca cīvaraṃ na paritassati .
Laddhā
P0.123 cāti dhammena samena labhitvā .Adhigatoti vigatalobhagiddho .
Amucchitoti adhimattataṇhāya mucchanaṃ anāpanno .
Anajjhāpannoti
V0.106 taṇhāya anotthaṭo apariyonaddho .Ādīnavadassāvīti anesanāpattiyañca gadhitaparibhoge ca ādīnavaṃ passamāno .
Nissaraṇapaññoti ‘‘ yāvadeva sītassa paṭighātāyā ’’ ti ( ma . ni .1.23; a . ni .6.58) vuttaṃ nissaraṇameva pajānanto .
Itarītaracīvarasantuṭṭhiyāti yena kenaci cīvarena santuṭṭhiyā .
Nevattānukkaṃsetīti yathā panidhekacco ‘‘ ahaṃ paṃsukūliko , mayā upasampadamāḷeyeva paṃsukūlikaṅgaṃ gahitaṃ , ko mayā sadiso atthī ’’ ti attukkaṃsanaṃ karoti .
Evaṃ so attukkaṃsanaṃ na karoti .
Na paraṃ vambhetīti ‘‘ ime panaññe bhikkhū na paṃsukūlikāti vā paṃsukūlikamattampi etesaṃ natthī ’’ ti vā evaṃ paraṃ na vambheti .
Yo hi tattha dakkhoti yo tasmiṃ cīvarasantose vaṇṇavādī .
Tāsu vā dakkho cheko byatto .
Analasoti sātaccakiriyāya ālasiyavirahito .
Sampajāno patissatoti sampajānapaññāya ceva satiyā ca yutto .
Ariyavaṃse ṭhitoti ariyavaṃse patiṭṭhito .
Itarītarena piṇḍapātenāti yena kenaci piṇḍapātena .
Etthapi piṇḍapāto jānitabbo , piṇḍapātakhettaṃ jānitabbaṃ , piṇḍapātasantoso jānitabbo , piṇḍapātapaṭisaṃyuttaṃ dhutaṅgaṃ jānitabbaṃ .
Tattha piṇḍapātoti odano kummāso sattu maccho maṃsaṃ khīraṃ dadhi sappi navanītaṃ telaṃ madhu phāṇitaṃ yāgu khādanīyaṃ sāyanīyaṃ lehanīyanti soḷasa piṇḍapātā .
Piṇḍapātakhettan ti
M0.114 saṅghabhattaṃ uddesabhattaṃ nimantanaṃ salākabhattaṃ pakkhikaṃ uposathikaṃ pāṭipadikaṃ āgantukabhattaṃ gamikabhattaṃ gilānabhattaṃ gilānupaṭṭhākabhattaṃ dhurabhattaṃ kuṭibhattaṃ vārabhattaṃ vihārabhattanti pannarasa piṇḍapātakhettāni .Piṇḍapātasantosoti piṇḍapāte vitakkasantoso gamanasantoso pariyesanasantoso paṭilābhasantoso paṭiggahaṇasantoso mattapaṭiggahaṇasantoso loluppavivajjanasantoso yathālābhasantoso yathābalasantoso yathāsāruppasantoso upakārasantoso parimāṇasantoso paribhogasantoso sannidhiparivajjanasantoso
P0.124 vissajjanasantosoti pannarasa santosā .Tattha sādako bhikkhu mukhaṃ dhovitvā vitakketi .
Piṇḍapātikena pana gaṇena saddhiṃ caratā sāyaṃ therupaṭṭhānakāle ‘‘ sve kattha piṇḍāya carissāmā ’’ ti ‘‘ asukagāme , bhante ’’ ti ettakaṃ cintetvā tato paṭṭhāya na vitakketabbaṃ .
Ekacārikena vitakkamāḷake ṭhatvā vitakketabbaṃ .
Tato paṭṭhāya vitakkento pana ariyavaṃsā cuto hoti paribāhiro .
Ayaṃ vitakkasantoso nāma .
Piṇḍāya
V0.107 pavisantena pana ‘‘ kuhiṃ labhissāmī ’’ ti acintetvā kammaṭṭhānasīsena gantabbaṃ .Ayaṃ gamanasantoso nāma .
Pariyesantena yaṃ vā taṃ vā aggahetvā lajjiṃ pesalameva gahetvā pariyesitabbaṃ .
Ayaṃ pariyesanasantoso nāma .
Dūratova āhariyamānaṃ disvā ‘‘ etaṃ manāpaṃ , etaṃ amanāpan ’’ ti cittaṃ na uppādetabbaṃ .
Ayaṃ paṭilābhasantoso nāma .
‘‘ Idaṃ manāpaṃ gaṇhissāmi , idaṃ amanāpaṃ na gaṇhissāmī ’’ ti acintetvā yaṃ kiñci yāpanamattaṃ gahetabbameva .
Ayaṃ paṭiggahaṇasantoso nāma .
Ettha pana deyyadhammo bahu , dāyako appaṃ dātukāmo , appaṃ gahetabbaṃ .
Deyyadhammo bahu , dāyakopi bahudātukāmo , pamāṇeneva gahetabbaṃ .
Deyyadhammopi na bahu , dāyakopi appaṃ dātukāmo , appaṃ gahetabbaṃ .
Deyyadhammo na bahu , dāyako pana bahudātukāmo , pamāṇena gahetabbaṃ .
Paṭiggahaṇasmiñhi mattaṃ ajānanto manussānaṃ pasādaṃ makkheti , saddhādeyyaṃ vinipāteti , sāsanaṃ na karoti .
Vijātamātuyāpissa cittaṃ gahetuṃ na sakkoti .
Iti mattaṃ jānitvāva paṭiggahetabbanti ayaṃ mattapaṭiggahaṇasantoso nāma .
Aḍḍhakulāniyeva agantvā dvārapaṭipāṭiyā
M0.115 gantabbaṃ .Ayaṃ loluppavivajjanasantoso nāma .
Yathālābhasantosā dayo cīvare vuttanayā eva .
Piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā ‘‘ samaṇadhammaṃ anupālessāmī ’’ ti evaṃ upakāraṃ ñatvā paribhuñjanaṃ upakārasantoso nāma .
Pattaṃ pūretvā ānītaṃ na paṭiggahetabbaṃ .
Anupasampanne sati tena gāhāpetabbaṃ , asati āharāpetvā paṭiggahaṇaparimāṇamattaṃ gahetabbaṃ .
Ayaṃ parimāṇasantoso nāma .
Jighacchāya paṭivinodanaṃ ‘‘ na idamettha nissaraṇan ’’ ti
P0.125 evaṃ paribhuñjanaṃ paribhogasantoso nāma .Nidahitvā na paribhuñjitabbaṃ .
Ayaṃ sannidhiparivajjanasantoso nāma .
Mukhaṃ anoloketvā sāraṇīyadhamme ṭhitena vissajjetabbaṃ .
Ayaṃ vissajjanasantoso nāma .
Piṇḍapātapaṭisaṃyuttāni pana pañca dhutaṅgāni piṇḍapātikaṅgaṃ sapadānacārikaṅgaṃ ekāsanikaṅgaṃ pattapiṇḍikaṅgaṃ khalupacchābhattikaṅganti .
Iti piṇḍapātasantosamahāariyavaṃsaṃ pūrayamāno paccekasambuddho imāni pañca dhutaṅgāni gopeti , imāni gopento piṇḍapātasantosamahāariyavaṃsavasena santuṭṭho hoti .
Vaṇṇavādītiādīni vuttanayeneva veditabbāni .
Senāsanānīti idha senāsanaṃ jānitabbaṃ , senāsanakhettaṃ jānitabbaṃ , senāsanasantoso jānitabbo , senāsanapaṭisaṃyuttadhutaṅgaṃ jānitabbaṃ .
Tattha senāsanan ti mañco pīṭhaṃ bhisi bimbohanaṃ
V0.108 vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṃ guhā leṇaṃ aṭṭo māḷo veḷugumbo rukkhamūlaṃ yattha vā pana bhikkhū paṭikkamantīti imāni pannarasa senāsanāni .Senāsanakhettan ti saṅghato vā gaṇato vā ñātito vā mittato vā attano vā dhanena paṃsukūlaṃ vāti cha khettāni .
Senāsanasantosoti senāsane vitakkasantosādayo pannarasa santosā .
Te piṇḍapāte vuttanayeneva veditabbā .
Senāsanapaṭisaṃyuttāni pana pañca dhutaṅgāni āraññikaṅgaṃ rukkhamūlikaṅgaṃ abbhokāsikaṅgaṃ sosānikaṅgaṃ yathāsanthatikaṅganti .
Iti senāsanasantosaṃ mahāariyavaṃsaṃ pūrayamāno paccekasambuddho imāni pañca dhutaṅgāni gopeti , imāni gopento senāsanasantosamahāariyavaṃsavasena santuṭṭho hoti .
Iti
M0.116 āyasmā dhammasenāpati sāriputtatthero pathaviṃ pattharamāno viya sāgarakucchiṃ pūrayamāno viya ākāsaṃ vitthārayamāno viya ca paṭhamaṃ cīvarasantosaṃ ariyavaṃsaṃ kathetvā candaṃ uṭṭhāpento viya sūriyaṃ ullaṅghento viya ca dutiyapiṇḍapātasantosaṃ kathetvā sineruṃ ukkhipento viya tatiyaṃ senāsanasantosaṃ ariyavaṃsaṃ kathetvāP0.126 idāni gilānapaccayasantosaṃ ariyavaṃsaṃ kathetuṃ ‘‘ santuṭṭho hoti itarītarena gilānapaccayabhesajjaparikkhārenā ’’ tiādimāha .Taṃ piṇḍapātagatikameva .
Tattha yathālābhayathābalayathāsāruppasantoseneva santussitabbaṃ .
Bhāvanārāmaariyavaṃso pana idha anāgato , nesajjikaṅgaṃ bhāvanārāmaariyavaṃsaṃ bhajati ( dī . ni . aṭṭha .3.309; a . ni . aṭṭha .2.4.28).
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ Pañca senāsane vuttā , pañca āhāranissitā ;
Eko vīriyasaṃyutto , dve ca cīvaranissitā ’’ ti .( dī . ni . aṭṭha .3.309; a . ni . aṭṭha .2.4.28);
Porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhitoti ettha porāṇeti na adhunuppattike .
Aggaññeti aggehi jānitabbe .
Ariyavaṃseti ariyānaṃ vaṃse .
Yathā hi khattiyavaṃso brāhmaṇavaṃso vessavaṃso suddavaṃso samaṇavaṃso kulavaṃso rājavaṃso , evamayampi aṭṭhamo ariyavaṃso , ariyatanti ariyapaveṇi nāma hoti .
So kho panāyaṃ vaṃso imesaṃ vaṃsānaṃ mūlagandhādīnaṃ kālānusārigandhādayo viya aggamakkhāyati .
Ke pana te ariyā , yesaṃ eso vaṃsoti ?
Ariyā
V0.109 vuccanti buddhā ca paccekabuddhā ca tathāgatasāvakā ca , etesaṃ ariyānaṃ vaṃsoti ariyavaṃso .Ito pubbe hi satasahassakappādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake taṇhaṅkaro medhaṅkaro saraṇaṅkaro dīpaṅkaroti cattāro buddhā uppannā , te ariyā , tesaṃ ariyānaṃ vaṃsoti ariyavaṃso .
Tesaṃ buddhānaṃ parinibbānato aparabhāge asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā koṇḍañño nāma buddho uppanno … pe … imasmiṃ kappe kakusandho koṇāgamano kassapo amhākaṃ bhagavā gotamoti cattāro buddhā uppannā , tesaṃ ariyānaṃ vaṃsoti ariyavaṃso .
Api ca atītānāgatapaccuppannānaṃ sabbabuddhapaccekabuddhabuddhasāvakānaṃ ariyānaṃ vaṃsoti ariyavaṃso , tasmiṃ ariyavaṃse ( a . ni . aṭṭha .2.4.28).
Ṭhitoti patiṭṭhito .
Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ .
Aṭṭhamagāthāniddesavaṇṇanā .
129. Navame
P0.127M0.117 ayaṃ yojanā – dussaṅgahā pabbajitāpi eke , ye asantosābhibhūtā , tathāvidhā eva ca atho gahaṭṭhā gharamāvasantā .Etamahaṃ dussaṅgahabhāvaṃ jigucchanto vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti .
Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ .
Niddese anassavāti vacanaṃ assavanakā .
Avacanakarāti dubbacā .
Paṭilomavuttinoti paccanīkaṃ kathanasīlā , paṭimallā hutvā pavattantīti attho .
Aññeneva mukhaṃ karontīti ovādadāyake disvā mukhaṃ parivattetvā aññaṃ disābhāgaṃ olokenti .
Abyāvaṭo hutvāti avāvaṭo hutvā .
Anapekkho hutvāti anallīno hutvā .
Navamagāthāniddesavaṇṇanā .
130. Dasame oropayitvāti apanetvā .
Gihibyañjanānīti kesamassuodātavatthālaṅkāramālāgandhavilepanaitthiputtadāsidāsādīni .
Etāni gihibhāvaṃ byañjayanti , tasmā ‘‘ gihibyañjanānī ’’ ti vuccanti .
Sañchinnapattoti patitapatto .
Chetvānāti maggañāṇena chinditvā .
Vīroti maggavīriyasamannāgato .
Gihibandhanānīti kāmabandhanāni .
Kāmā hi gihīnaṃ bandhanāni .
Ayaṃ tāva padattho .
Ayaṃ pana adhippāyo –
‘‘ aho vatāhampi oropayitvā gihibyañjanāni sañchinnapatto yathā
V0.110 koviḷāro bhaveyyan ’’ ti evañhi cintayamāno vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti ( su . ni . aṭṭha .1.44).Sesaṃ purimanayeneva jānitabbaṃ .
Niddese sārāsanañcāti sāraṃ āsanaṃ .
Chinnānīti gaḷitāni .
Sañchinnānīti nipaṇṇāni .
Patitānīti vaṇṭato muttāni .
Paripatitānīti bhūmiyaṃ patitāni .
Dasamagāthāniddesavaṇṇanā .
Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Dutiyavaggavaṇṇanā
131-2.
Dutiyavaggassa
P0.128M0.118 paṭhamadvaye nipakan ti pakatinipuṇaṃ paṇḍitaṃ kasiṇaparikammādīsu kusalaṃ .Sādhuvihārin ti appanāvihārena vā upacārena vā samannāgataṃ .
Dhīran ti dhitisampannaṃ .
Tattha nipakattena dhitisampadā vuttā .
Idha pana dhitisampannamevāti attho .
Dhiti nāma asithilaparakkamatā ,‘‘ kāmaṃ taco ca nhāru cā ’’ ti ( ma . ni .2.184; a . ni .2.5; mahāni .196) evaṃ pavattavīriyassetaṃ adhivacanaṃ .
Api ca dhikkatapāpotipi dhīro .
Rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāyāti yathā paṭirājā ‘‘ vijitaṃ raṭṭhaṃ anatthāvahan ’’ ti ñatvā rajjaṃ pahāya eko carati evaṃ bālasahāyaṃ pahāya eko care .
Atha vā rājāva raṭṭhan ti yathā sutasomo rājā vijitaṃ raṭṭhaṃ pahāya eko cari , yathā ca mahājanako evaṃ ekova careti ayampi etassattho .
Sesaṃ vuttānusārena sakkā jānitunti na vitthāritaṃ ( su . ni . aṭṭha .1.45-46).
Niddese vattabbaṃ natthi .
Paṭhamadvayaṃ .
133. Tatiyagāthā padatthato uttānā eva .
Kevalañca pana sahāyasampadan ti ettha asekkhehi sīlādikkhandhehi sampannā sahāyā eva ‘‘ sahāyasampadā ’’ ti veditabbā .
Ayaṃ panettha yojanā – yā ayaṃ vuttā sahāyasampadā , taṃ sahāyasampadaṃ addhā pasaṃsāma , ekaṃseneva thomemāti vuttaṃ hoti .
Kathaṃ ?
Seṭṭhā samāsevitabbā sahāyāti .
Kasmā ?
Attano sīlādīhi seṭṭhe sevamānassa sīlādayo dhammā anuppannā uppajjanti , uppannā vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇanti .
Same sevamānassa aññamaññasamadhāraṇena kukkuccavinodanena ca laddhā na parihāyanti
V0.111 .Ete pana sahāyake seṭṭhe ca same ca aladdhā kuhanādimicchājīvaṃ vajjetvā dhammena samena uppannaṃ bhojanaṃ bhuñjanto tattha ca paṭighānunayaṃ
P0.129 anuppādento anavajjabhojī hutvā atthakāmo kulaputto eko care khaggavisāṇakappo .Ahampi hi evaṃ caranto imaṃ sampattiṃ adhigatomhīti ( su . ni . aṭṭha .1.47).
Niddeso vuttanayo eva .
Tatiyaṃ .
134. Catutthe
M0.119 disvāti oloketvā .Suvaṇṇassāti kañcanassa .
‘‘ Valayānī ’’ ti pāṭhaseso .
Sāvasesapāṭho hi ayaṃ attho .
Pabhassarānīti pabhāsanasīlāni , jutimantānīti vuttaṃ hoti .
Sesaṃ uttānapadatthameva .
Ayaṃ pana yojanā – disvā bhujasmiṃ suvaṇṇassa valayāni ‘‘ gaṇavāse sati saṅghaṭṭanā , ekavāse sati aghaṭṭanā ’’ ti evaṃ cintento vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti .
Sesaṃ vuttanayamevāti ( su . ni . aṭṭha .1.48).
Nūpurānīti valayāni .
‘‘ Niyurā ’’ ti keci vadanti .
Ghaṭṭentīti aññamaññaṃ hananti .
Catutthaṃ .
135. Pañcamagāthā padatthato uttānā eva .
Ayaṃ pana ettha adhippāyo – yvāyaṃ etena dutīyena kumārena sītuṇhādīni nivedentena sahavāsena taṃ saññāpentassa mama vācābhilāpo , tasmiṃ sinehavasena abhisajjanā vā jātā .
Sace ahaṃ imaṃ na pariccajāmi , tato āyati mpi tatheva hessati .
Yathā idāni , evaṃ dutīyena saha mamassa , vācābhilāpo abhisajjanā vā .
Ubhayampi cetaṃ antarāyakaraṃ visesādhigamassāti etaṃ bhayaṃ āyatiṃ pekkhamāno taṃ chaḍḍetvā yoniso paṭipajjitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti ( su . ni . aṭṭha .1.49).
Sesaṃ vuttanayameva .
Pañcamaṃ .
136. Chaṭṭhe kāmāti dve kāmā vatthukāmā ca kilesakāmā ca .
Tattha vatthukāmā manāpiyā rūpādayo dhammā , kilesakāmā chandādayo sabbepi rāgappabhedā .
Idha pana vatthukāmā adhippetā
P0.130 .Rūpādianekappakārena citrā .
Lokassādavasena madhurā .
Bālaputhujjanānaṃ manaṃ ramentīti manoramā .
Virūparūpenāti virūpena rūpena , anekavidhena sabhāvenāti vuttaṃ hoti .
Te
V0.112 hi rūpādivasena citrā , rūpādīsupi nīlādivasena vividharūpā .Evaṃ tena virūparūpena tathā tathā assādaṃ dassetvā mathenti cittaṃ , pabbajjāya abhiramituṃ na dentīti .
Sesamettha pākaṭameva .
Nigamanampi dvīhi tīhi vā padehi yojetvā purimagāthāsu vuttanayena veditabbaṃ ( su . ni . aṭṭha .1.50).
Kāmaguṇāti
M0.120 kāmayitabbaṭṭhena kāmā .Bandhanaṭṭhena guṇā .
‘‘ Anujānāmi , bhikkhave , ahatānaṃ vatthānaṃ diguṇaṃ saṅghāṭin ’’ ti ( mahāva .348) ettha paṭalaṭṭho guṇaṭṭho .
‘‘ Accenti kālā tarayanti rattiyo , vayoguṇā anupubbaṃ jahantī ’’ ti ( saṃ . ni .1.4) ettha rāsaṭṭho guṇaṭṭho .
‘‘ Sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā ’’ ti ( ma . ni .3.379) ettha ānisaṃsaṭṭho guṇaṭṭho .
‘‘ Antaṃ antaguṇaṃ ( dī . ni .2.377; ma . ni .1.110; khu . pā .3. dvattiṃsākāra ), kayirā mālāguṇe bahū ’’ ti ettha bandhanaṭṭho guṇaṭṭho .
Idhāpi eseva adhippeto , tena vuttaṃ –
‘‘ bandhanaṭṭhena guṇā ’’ ti .
Cakkhuviññeyyāti cakkhuviññāṇena passitabbā .
Etenupāyena sotaviññeyyā dīsupi attho veditabbo .
Iṭṭhāti pariyiṭṭhā vā hontu , mā vā , iṭṭhārammaṇabhūtāti attho .
Kantāti kāmanīyā .
Manāpāti manavaḍḍhanakā .
Piyarūpāti piyajātikā .
Kāmūpasaṃhitāti ārammaṇaṃ katvā uppajjamānena kāmena upasaṃhitā .
Rajanīyāti rajjaniyā , rāguppattikāraṇabhūtāti attho .
Yadi muddāyātiādīsu muddāti aṅgulipabbesu saññaṃ ṭhapetvā hatthamuddā .
Gaṇanāti acchiddagaṇanā .
Saṅkhānan ti piṇḍagaṇanā .
Yāya khettaṃ oloketvā ‘‘ idha ettakā vīhī bhavissanti ’’, rukkhaṃ oloketvā ‘‘ idha ettakāni phalāni bhavissanti ’’, ākāsaṃ oloketvā ‘‘ ime ākāse sakuṇā ettakā nāma bhavissantī ’’ ti jānanti .
Kasīti kasikammaṃ .
Vaṇijjāti jaṅghavaṇijjathalavaṇijjādivaṇippatho .
Gorakkhan ti attano vā paresaṃ vā gāvo rakkhitvā pañcagorasavikkayena jīvanakammaṃ .
Issattho vuccati āvudhaṃ
P0.131 gahetvā upaṭṭhānakammaṃ .Rājaporisan ti vinā āvudhena rājakammaṃ katvā rājupaṭṭhānaṃ .
Sippaññataran ti gahitāvasesahatthiassasippādi .
Sītassa purakkhatoti lakkhaṃ viya sarassa sītassa purato ṭhito , sītena bādhiyamānoti attho .
Uṇhepi eseva nayo .
Ḍaṃsā dīsu ḍaṃsāti piṅgalamakkhikā .
Makasāti sabbamakkhikā .
Sarīsapāti ye keci saritvā gacchanti .
Rissamānoti pīḷiyamāno ruppamāno ghaṭṭiyamāno .
Mīyamānoti maramāno .
Ayaṃ , bhikkhaveti bhikkhave , ayaṃ muddādīhi jīvikakappanaṃ āgamma sītādipaccayo
V0.113 ābādho .Kāmānaṃ ādīnavoti kāmesu
M0.121 upaddavo , upasaggoti attho .Sandiṭṭhikoti paccakkho sāmaṃ passitabbo .
Dukkhakkhandhoti dukkharāsi .
Kāmahetūtiādīsu paccayaṭṭhena kāmā assa hetūti kāmahetu .
Mūlaṭṭhena kāmā nidānamassāti kāmanidāno .
Liṅgavipallāsena pana ‘‘ kāmanidānan ’’ ti vutto .
Kāraṇaṭṭhena kāmā adhikaraṇaṃ assāti kāmādhikaraṇo .
Liṅgavipallāseneva pana ‘‘ kāmādhikaraṇan ’’ ti vutto .
Kāmānameva hetūti idaṃ niyamavacanaṃ kāmapaccayā uppajjatiyevāti attho .
Uṭṭhahatoti ājīvasamuṭṭhāpakavīriyena uṭṭhahantassa .
Ghaṭatoti taṃ vīriyaṃ pubbenāparaṃ ghaṭentassa .
Vāyamatoti vāyāmaṃ parakkamaṃ payogaṃ karontassa .
Nābhinipphajjantīti na nipphajjanti , hatthaṃ nābhiruhanti .
Socatīti citte uppannabalavasokena socati .
Kilamatīti kāye uppannadukkhena kilamati .
Paridevatīti vācāya paridevati .
Urattāḷin ti uraṃ tāḷetvā .
Kandatīti rodati .
Sammohaṃ āpajjatīti visaññī viya sammūḷho hoti .
Moghan ti tucchaṃ .
Aphaloti nipphalo .
Ārakkhādhikaraṇan ti ārakkhakāraṇā .
Kinti meti kena nu kho me upāyena .
Yampi meti yampi mayhaṃ kasikammādīni katvā uppāditaṃ dhanaṃ ahosi .
Tampi no natthīti tampi amhākaṃ idāni natthi .
Puna caparaṃ , bhikkhave , kāmahetūtiādināpi kāraṇaṃ dassetvāva ādīnavaṃ dīpeti .
Tattha kāmahetūti kāmapaccayā rājānopi rājūhi vivadantīti attho .
Kāmanidānan ti bhāvanapuṃsakaṃ , kāme nidānaṃ katvā vivadantīti attho .
Kāmādhikaraṇan tipi
P0.132 bhāvanapuṃsakameva , kāme adhikaraṇaṃ katvā vivadantīti attho .Kāmānameva hetūti gāmanigamasenāpatipurohitaṭṭhānantarādīnaṃ kāmānaṃyeva hetu vivadantīti attho .
Upakkamantīti paharanti .
Asicamman ti asiñceva kheṭakaphalakādīni ca .
Dhanukalāpaṃ sannayhitvāti dhanuṃ gahetvā sarakalāpaṃ sannayhitvā .
Ubhatobyūḷhan ti ubhatorāsibhūtaṃ .
Pakkhandantīti pavisanti .
Usūsūti kaṇḍesu .
Vijjotalantesūti parivattamānesu .
Te tatthāti te tasmiṃ saṅgāme .
Addāvalepanā
V0.114M0.122 upakāriyoti cettha manussā pākārapādaṃ assakhurasaṇṭhānena iṭṭhakāhi cinitvā upari sudhāya limpanti .Evaṃ katapākārapādā ‘‘ upakāriyo ’’ ti vuccanti .
Tā tintena kalalena sittā addāvalepanā nāma honti .
Pakkhandantīti tāsaṃ heṭṭhā tikhiṇaayasūlarukkhasūlādīhi vijjhiyamānā pākārassa picchillabhāvena ārohituṃ asakkontāpi upadhāvantiyeva .
Chakaṇakāyāti kuthitagomayena .
Abhivaggenāti satadantena .
Taṃ aṭṭhadantākārena katvā ‘‘ nagaradvāraṃ bhinditvā pavisissāmā ’’ ti āgate uparidvāre ṭhitā tassa bandhanayottāni chinditvā tena abhivaggena omaddanti .
Sandhimpi chindantīti gharasandhimpi .
Nillopan ti gāme paharitvā mahāvilopaṃ karonti .
Ekāgārikan ti paṇṇāsamattāpi saṭṭhimattāpi parivāretvā jīvaggāhaṃ gahetvā dhanaṃ āharāpenti .
Paripanthepi tiṭṭhantīti panthadūhanakammaṃ karonti .
Aḍḍhadaṇḍakehīti muggarehi ( ma . ni . aṭṭha .1.169).
Sesaṃ vuttatthameva .
Chaṭṭhaṃ .
137. Sattame etīti īti , āgantukānaṃ akusalabhāgiyānaṃ byasanahetūnaṃ etaṃ adhivacanaṃ .
Tasmā kāmaguṇāpi ete anekabyasanāvahaṭṭhena daḷhasannipātaṭṭhena ca īti .
Gaṇḍopi asuciṃ paggharati , uddhumātaparipakkaparibhinno hoti .
Tasmā
P0.133 ete kilesā asucipaggharaṇato uppādajarābhaṅgehi uddhumātaparipakkaparibhinnabhāvato ca gaṇḍo .Upaddavatīti upaddavo , anatthaṃ janento abhibhavati ajjhottharatīti attho , rāgagaṇḍādīnametaṃ adhivacanaṃ .
Tasmā kāmaguṇāpete aviditanibbānatthāvahahetutāya sabbupaddavavatthutāya ca upaddavo .
Yasmā panete kilesāturabhāvaṃ janentā sīlasaṅkhātamārogyaṃ loluppaṃ vā uppādentā pākatikameva ārogyaṃ vilumpanti , tasmā iminā ārogyavilumpanaṭṭhena rogo .
Abbhantaramanupaviṭṭhaṭṭhena pana antotudanaṭṭhena dunnīharaṇīyaṭṭhena ca sallaṃ .
Diṭṭhadhammikasamparāyikabhayāvahanato bhayaṃ .
Metan ti etaṃ sesamettha pākaṭameva .
Nigamanampi vuttanayeneva veditabbaṃ ( su . ni . aṭṭha .1.51).
Kāmarāgarattāyan ti
M0.123 kāmarāgena ratto ayaṃ .Chandarāgavinibaddhoti chandarāgena snehena baddho .
Diṭṭhadhammikāpi gabbhāti imasmiṃ attabhāve vattamānasaḷāyatanagabbhā .
Samparāyikāpi gabbhāti paralokepi saḷāyatanagabbhā .
Na parimuccatīti parimuccituṃ na sakkoti .
Otiṇṇo sātarūpenāti
V0.115 madhurasabhāvena rāgena otiṇṇo ogāhito .Palipathan ti kāmakalalamaggaṃ .
Duggan ti duggamaṃ .
Sattamaṃ .
138. Aṭṭhame sītaṃ dubbidhaṃ abbhantaradhātukkhobhapaccayañca bāhiradhātukkhobhapaccayañca .
Tathā uṇhaṃ .
Tattha ḍaṃsāti piṅgalamakkhikā .
Sarīsapeti ye keci dīghajātikā saritvā gacchanti .
Sesaṃ pākaṭameva .
Nigamanampi vuttanayeneva veditabbaṃ .
Aṭṭhamaṃ .
139. Navamagāthā padatthato pākaṭā eva .
Ayaṃ panettha adhippāyayojanā – sā ca kho yuttivasena , na anussavavasena .
Yathā ayaṃ hatthī manussakantesu sīlesu dantattā adantabhūmiṃ nāgacchatīti vā , sarīramahantatāya vā nāgo .
Evaṃ kudāssu nāmāhampi ariyakantesu sīlesu dantattā
P0.134 adantabhūmiṃ nāgamanena , āguṃ akaraṇena , puna itthattaṃ anāgamanena ca guṇasarīramahantatāya vā nāgo bhaveyyaṃ .Yathā cesa yūthāni vivajjayitvā ekacariyasukhena yathābhirantaṃ vihare araññe , eko care khaggavisāṇakappo , kudāssu nāmāhampi evaṃ gaṇaṃ vivajjayitvā ekattābhiratisukhena jhānasukhena yathābhirantaṃ araññe attano yathā yathā sukhaṃ , tathā tathā yattakaṃ vā icchāmi , tattakaṃ araññe nivāsaṃ eko care khaggavisāṇakappo eko careyyanti attho .
Yathā cesa susaṇṭhitakkhandhamahantatāya sañjātakkhandho , kudāssu nāmāhampi evaṃ asekkhasīlakkhandhamahantatāya sañjātakkhandho bhaveyyaṃ .
Yathā cesa padumasadisagattatāya vā , padumakule uppannatāya vā padumī , kudāssu nāmāhampi evaṃ padumasadisabojjhaṅgamahantatāya vā , ariyajātipadume uppannatāya vā padumī bhaveyyaṃ .
Yathā cesa thāmabalajavādīhi uḷāro , kudāssu nāmāhampi evaṃ parisuddhakāyasamācāratādīhi sīlasamādhinibbedhikapaññādīhi
M0.124 vā uḷāro bhaveyyanti evaṃ cintento vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti .Navamaṃ .
140. Dasame aṭṭhānatan ti aṭṭhānaṃ taṃ , akāraṇaṃ tanti vuttaṃ hoti .
Anunāsikassa lopo
V0.116 kato ‘‘ ariyasaccāna dassanan ’’ tiādīsu ( khu . pā .5.11; su . ni .270) viya .Saṅgaṇikāratassāti gaṇābhiratassa .
Yan ti kāraṇavacanametaṃ ‘‘ yaṃ hirīyati hirīyitabbenā ’’ tiādīsu ( dha . sa .30) viya .
Phassayeti adhigacche .
Sāmayikaṃ vimuttin ti lokiyasamāpattiṃ .
Sā hi appitappitasamaye eva paccanīkehi vimuccanato ‘‘ sāmayikā vimuttī ’’ ti vuccati .
Taṃ sāmayikaṃ vimuttiṃ .
‘‘ Aṭṭhānaṃ taṃ , na taṃ kāraṇaṃ vijjati saṅgaṇikāratassa , yena kāraṇena phassaye iti etaṃ ādiccabandhussa paccekabuddhassa vaco nisamma saṅgaṇikāratiṃ pahāya yoniso paṭipajjanto adhigatomhī ’’ ti āha .
Sesaṃ vuttanayameva ( su . ni . aṭṭha .1.54; apa . aṭṭha .1.1.110).
Niddese
P0.135 nekkhammasukhan ti pabbajjāsukhaṃ .Pavivekasukhan ti kāyacittaupadhiviveke sukhaṃ .
Upasamasukhan ti kilesupasamaṃ phalasamāpattisukhaṃ .
Sambodhisukhan ti maggasukhaṃ .
Nikāmalābhīti attano rucivasena yathākāmalābhī .
Akicchalābhīti adukkhalābhī .
Akasiralābhīti vipulalābhī .
Asāmayikan ti lokuttaraṃ .
Akuppan ti kuppavirahitaṃ acalitaṃ lokuttaramaggaṃ .
Dasamaṃ .
Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Tatiyavaggavaṇṇanā
141. Tatiyavaggassa
P0.136 paṭhame diṭṭhīvisūkānīti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni .Tāni hi maggasammādiṭṭhiyā visūkaṭṭhena vijjhanaṭṭhena vilomaṭṭhena ca visūkāni .
Evaṃ diṭṭhiyā visūkānīti diṭṭhivisūkāni , diṭṭhiyo eva vā visūkāni diṭṭhivisūkāni .
Upātivattoti
M0.125 dassanamaggena atikkanto .Patto niyāman ti avinipātadhammatāya sambodhiparāyanatāya ca niyatabhāvaṃ adhigato , sammattaniyāmasaṅkhātaṃ vā paṭhamamagganti .
Ettāvatā paṭhamamaggakiccanipphatti ca tassa paṭilābho ca vutto .
Idāni paṭiladdhamaggoti iminā sesamaggapaṭilābhaṃ dasseti .
Uppannañāṇomhīti uppannapaccekabodhiñāṇo amhi .
Etena phalaṃ dasseti .
Anaññaneyyoti aññehi ‘‘ idaṃ saccaṃ idaṃ saccan ’’ ti nanetabbo .
Etena sayambhutaṃ dīpeti .
Patte vā paccekabodhiñāṇe aññaneyyatāya abhāvā sayaṃvasitaṃ .
Samathavipassanāya vā diṭṭhivisūkāni upātivatto , ādimaggena patto niyāmaṃ , sesehi paṭiladdhamaggo , phalañāṇena
V0.117 uppannañāṇo , taṃ sabbaṃ attanāva adhigatoti anaññaneyyo .Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ ( su . ni . aṭṭha .1.54; apa . aṭṭha .1.1.111).
Na paraneyyoti na aññehi netabbo .
Na parappattiyoti paccakkhadhammattā na aññehi saddahāpetabbo .
Na parappaccayoti na assa paro paccayo , na parassa saddhāya vattatīti na parappaccayo .
Na parapaṭibaddhagūti na aññesaṃ paṭibaddhañāṇagamano .
Paṭhamaṃ .
142. Dutiye nillolupoti alolupo .
Yo hi rasataṇhābhibhūto hoti , so bhusaṃ luppati punappunañca luppati , tena ‘‘ lolupo ’’ ti vuccati .
Tasmā esa taṃ paṭikkhipanto āha ‘‘ nillolupo ’’ ti .
Nikkuhoti ettha kiñcāpi yassa tividhakuhanavatthu natthi , so ‘‘ nikkuho ’’ ti vuccati , imissā pana gāthāya manuññabhojanādīsu
P0.137 vimhayamanāpajjanato nikkuhoti ayamadhippāyo .Nippipāsoti ettha pātumicchā pipāsā , tassā abhāvena nippipāso , sādurasalobhena bhottukamyatāvirahitoti attho .
Nimmakkhoti ettha paraguṇavināsanalakkhaṇo makkho , tassa abhāvena nimmakkho .
Attano gahaṭṭhakāle sūdassa guṇamakkhanābhāvaṃ sandhāya āha .
Niddhantakasāvamohoti ettha rāgādayo tayo kāyaduccaritādīni ca tīṇīti cha dhammā yathāsambhavaṃ
M0.126 appasannaṭṭhena sakabhāvaṃ vijahāpetvā parabhāvaṃ gaṇhāpanaṭṭhena kasaṭaṭṭhena ca ‘‘ kasāvā ’’ ti veditabbā .Yathāha –
‘‘ Tattha katame tayo kasāvā ?
Rāgakasāvo dosakasāvo mohakasāvo , ime tayo kasāvā .
Tattha katame aparepi tayo kasāvā ?
Kāyakasāvo vacīkasāvo manokasāvo ’’ ti ( vibha .924).
Tesu mohaṃ ṭhapetvā pañcannaṃ kasāvānaṃ tesañca sabbesaṃ mūlabhūtassa mohassa niddhantattā niddhantakasāvamoho , tiṇṇaṃ eva vā kāyavacīmanokasāvānaṃ mohassa ca niddhantattā niddhantakasāvamoho .
Itaresu nillolupatādīhi rāgakasāvassa , nimmakkhatāya dosakasāvassa niddhantabhāvo siddho eva .
Nirāsasoti nittaṇho .
Sabbaloketi sakalaloke , tīsu bhavesu dvādasasu vā āyatanesu bhavavibhavataṇhāvirahito hutvāti attho .
Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ
V0.118 .Atha vā tayopi pāde vatvā eko careti eko carituṃ sakkuṇeyyāti evampi ettha sambandho kātabbo ( su . ni . aṭṭha .1.96).
Dutiyaṃ .
143. Tatiye ayaṃ saṅkhepattho – yvāyaṃ dasavatthukāya pāpadiṭṭhiyā samannāgatattā pāpo .
Paresampi anatthaṃ dassetīti anatthadassī .
Kāyaduccaritādimhi ca visame niviṭṭho .
Taṃ atthakāmo kulaputto pāpaṃ sahāyaṃ parivajjayetha , anatthadassiṃ visame niviṭṭhaṃ .
Sayaṃ na seveti attano vasena taṃ na seveyya .
Yadi pana paravaso hoti , kiṃ sakkā kātunti vuttaṃ
P0.138 hoti .Pasutan ti pasaṭaṃ , diṭṭhivasena tattha tattha lagganti attho .
Pamattan ti kāmaguṇesu vossaṭṭhacittaṃ , kusalabhāvanārahitaṃ vā .
Taṃ evarūpaṃ na seve na bhaje na payirupāse , aññadatthu eko care khaggavisāṇakappoti .
Niddese sayaṃ na seveyyāti sāmaṃ na upasaṅkameyya .
Sāmaṃ na seveyyāti cittenapi na upasaṅkameyya .
Na seveyyāti na bhajeyya .
Na
M0.127 niseveyyāti samīpampi na gaccheyya .Na saṃseveyyāti dūre bhaveyya .
Na parisaṃseveyyāti paṭikkameyya .
Tatiyaṃ .
144. Catutthe ayaṃ saṅkhepattho – bahussutan ti duvidho bahussuto tīsu piṭakesu atthato nikhilo pariyattibahussuto ca maggaphalavijjābhiññānaṃ paṭividdhattā paṭivedhabahussuto ca .
Āgatāgamo dhammadharo .
Uḷārehi pana kāyavacīmanokammehi samannāgato uḷāro .
Yuttapaṭibhāno ca muttapaṭibhāno ca yuttamuttapaṭibhāno ca paṭibhānavā .
Pariyattiparipucchādhigamavasena vā tidhā paṭibhānavā veditabbo .
Yassa hi pariyatti paṭibhāti , so pariyattipaṭibhānavā .
Yassa atthañca ñāyañca lakkhaṇañca ṭhānāṭṭhānañca paripucchantassa paripucchā paṭibhāti , so paripucchāpaṭibhānavā .
Yena maggādayo paṭividdhā honti , so adhigamapaṭibhānavā .
Taṃ evarūpaṃ bahussutaṃ dhammadharaṃ bhajetha , mittaṃ uḷāraṃ paṭibhānavantaṃ .
Tato tassānubhāvena attatthaparatthaubhayatthabhedato vā diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthabhedato vā anekappakārāni aññāya atthāni , tato ‘‘ ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānan ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.18; saṃ . ni .2.20; mahāni .174) kaṅkhāṭṭhānesu
V0.119 vineyya kaṅkhaṃ vicikicchaṃ vinetvā vināsetvā evaṃ katasabbakicco eko care khaggavisāṇakappoti ( su . ni . aṭṭha .1.58).Catutthaṃ .
145. Pañcame
P0.139 khiḍḍā ca rati ca pubbe vuttāva .Kāmasukhan ti vatthukāmasukhaṃ .
Vatthukāmāpi hi sukhassa visayādibhāvena sukhanti vuccanti .
Yathāha –
‘‘ atthi rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatitan ’’ ti ( saṃ . ni .3.60).
Evametaṃ khiḍḍaṃ ratiṃ kāmasukhañca imasmiṃ okāsaloke analaṅkaritvā alanti akatvā ‘‘ etaṃ tappakan ’’ ti vā ‘‘ sārabhūtan ’’ ti vā evaṃ aggahetvā .
Anapekkhamānoti tena analaṅkaraṇena anapekkhanasīlo apihāluko nittaṇho .
Vibhūsaṭṭhānāvirato saccavādī eko careti .
Tattha vibhūsā duvidhā agārikavibhūsā ca anagārikavibhūsā ca .
Tattha agārikavibhūsā sākaṭaveṭhanamālāgandhādi ,
M0.128 anagārikavibhūsā ca pattamaṇḍanādi .Vibhūsā eva vibhūsaṭṭhānaṃ , tasmā vibhūsaṭṭhānā tividhāyapi viratiyā virato .
Avitathavacanato saccavādīti evamattho daṭṭhabbo ( su . ni . aṭṭha .1.59).
Pañcamaṃ .
146. Chaṭṭhe dhanānīti muttāmaṇiveḷuriyasaṅkhasilāpavāḷarajatajātarūpādīni ratanāni .
Dhaññānīti sālivīhiyavagodhumakaṅkuvarakakudrūsakappabhedāni satta sesāparaṇṇāni ca .
Bandhavānīti ñātibandhu , gottabandhu , mittabandhu , sippabandhuvasena catubbidhabandhave .
Yathodhikānīti sakasakaodhivasena ṭhitāniyeva .
Sesaṃ vuttanayamevāti ( su . ni . aṭṭha .1.60).
Chaṭṭhaṃ .
147. Sattame saṅgo esoti attano upabhogaṃ niddisati .
So hi sajjanti tattha pāṇino kaddame paviṭṭho hatthī viyāti saṅgo .
Parittamettha sokhyan ti ettha pañcakāmaguṇūpabhogakāle viparītasaññāya uppādetabbato kāmāvacaradhammapariyāpannato vā lāmakaṭṭhena sokhyaṃ parittaṃ , vijjuppabhāya obhāsitanaccadassanasukhaṃ viya ittaraṃ , tāvakālikanti vuttaṃ hoti .
Appassādo dukkhamettha bhiyyoti ettha ca yvāyaṃ ‘‘ yaṃ kho , bhikkhave , ime pañca kāmaguṇe paṭicca
P0.140 uppajjati sukhaṃ somanassaṃ , ayaṃ kāmānaṃ assādo ’’ tiV0.120 vutto , so yamidaṃ ‘‘ ko ca , bhikkhave , kāmānaṃ ādīnavo , idha , bhikkhave , kulaputto yena sippaṭṭhānena jīvikaṃ kappeti yadi muddāya yadi gaṇanāyā ’’ ti ( ma . ni .1.162) evamādinā nayenettha dukkhaṃ vuttaṃ , taṃ upanidhāya appodakabindumatto hoti , atha kho dukkhameva bhiyyo bahu , catūsu samuddesu udakasadiso hoti .Tena vuttaṃ –
‘‘ appassādo dukkhamettha bhiyyo ’’ ti .
Gaḷo esoti assādaṃ dassetvā ākaḍḍhanavasena baḷiso viya eso , yadidaṃ pañca kāmaguṇā .
Iti ñatvā matimāti evaṃ ñatvā buddhimā paṇḍito puriso sabbampetaṃ pahāya eko care khaggavisāṇakappoti ( su . ni . aṭṭha .1.61).
Sattamaṃ .
148. Aṭṭhamagāthāya
M0.129 dutiyapāde jālan ti suttamayaṃ vuccati .Ambūti udakaṃ , tattha caratīti ambucārī , macchassetaṃ adhivacanaṃ .
Salile ambucārī salilambucārī .
Tasmiṃ nadīsalile jālaṃ bhetvā gataambucārīvāti vuttaṃ hoti .
Tatiyapāde daḍḍhan ti daḍḍhaṭṭhānaṃ vuccati .
Yathā aggi daḍḍhaṭṭhānaṃ puna na nivattati , na tattha bhiyyo āgacchati , evaṃ maggañāṇagginā daḍḍhaṃ kāmaguṇaṭṭhānaṃ anivattamāno , tattha bhiyyo anāgacchantoti vuttaṃ hoti .
Sesaṃ vuttanayamevāti .
Saṃyojanānīti yassa saṃvijjanti , taṃ puggalaṃ vaṭṭasmiṃ saṃyojenti bandhantīti saṃyojanāni .
Imāni pana saṃyojanāni kilesapaṭipāṭiyāpi āharituṃ vaṭṭati maggapaṭipāṭiyāpi .
Kāmarāgapaṭighasaṃyojanāni anāgāmimaggena pahīyanti , mānasaṃyojanaṃ arahattamaggena , diṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsā sotāpattimaggena , bhavarāgasaṃyojanaṃ arahattamaggena , issāmacchariyāni sotāpattimaggena , avijjā arahattamaggena .
Maggapaṭipāṭiyā diṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsaissāmacchariyā sotāpattimaggena pahīyanti , kāmarāgapaṭighā anāgāmimaggena , mānabhavarāgaavijjā arahattamaggenāti .
Bhinditvāti bhedaṃ pāpetvā .
Pabhinditvāti
P0.141 chindaṃ katvā .Dālayitvāti phāletvā .
Padālayitvāti hīretvā .
Sampadālayitvāti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ .
Aṭṭhamaṃ .
149. Navame okkhittacakkhūti heṭṭhākhittacakkhu , satta gīvaṭṭhīni paṭipāṭiyā ṭhapetvā parivajjanapahātabbadassanatthaṃ
V0.121 yugamattaṃ pekkhamānoti vuttaṃ hoti .Na tu hanukaṭṭhinā hadayaṭṭhiṃ saṅghaṭṭento .
Evañhi okkhittacakkhutā na samaṇasārūppā hoti .
Na ca pādaloloti ekassa dutiyo dvinnaṃ tatiyoti evaṃ gaṇamajjhaṃ , pavisitukāmatāya kaṇḍūyamānapādo viya abhavanto , dīghacārikaanavaṭṭhitacārikavirato vā .
Guttindriyoti chasu indriyesu idha manindriyassa visuṃ vuttattā vuttāvasesavasena gopitindriyo .
Rakkhitamānasānoti mānasaṃyeva mānasānaṃ , taṃ rakkhitamassāti rakkhitamānasāno .
Yathā kileseti na
M0.130 viluppati , evaṃ rakkhitacittoti vuttaṃ hoti .Anavassutoti imāya paṭipattiyā tesu tesu ārammaṇesu kilesaanvāssavavirahito .
Apariḍayhamānoti evaṃ anvāssavavirahitā eva kilesaggīhi apariḍayhamāno , bahiddhā vā anavassuto , ajjhattaṃ apariḍayhamāno .
Sesaṃ vuttanayamevāti ( su . ni . aṭṭha .1.63).
Cakkhunā rūpaṃ disvāti kāraṇavasena ‘‘ cakkhū ’’ ti laddhavohārena rūpadassanasamatthena cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvā .
Porāṇā panāhu –
‘‘ Cakkhu rūpaṃ na passati acittakattā , cittaṃ na passati acakkhukattā , dvārārammaṇasaṅghaṭṭane pana pasādavatthukena cittena passati .
Īdisī panesā ‘ dhanunā vijjhatī ’ tiādīsu viya sasambhārakathā nāma hoti , tasmā cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvāti ayamevettha attho ’’ ti ( visuddhi .1.15; dha . sa . aṭṭha .1352).
Nimittaggāhīti itthipurisanimittaṃ vā subhanimittādikaṃ vā kilesavatthubhūtaṃ nimittaṃ chandarāgavasena gaṇhāti , diṭṭhamattavasena na saṇṭhāti .
Anubyañjanaggāhīti kilesānaṃ anubyañjanato pākaṭabhāvakaraṇato ‘‘ anubyañjanan ’’ ti laddhavohāraṃ hatthapādahasitalapitavilokitādibhedaṃ ākāraṃ gaṇhāti .
Yatvādhikaraṇamenan tiādimhi
P0.142 yaṃkāraṇā yassa cakkhundriyāsaṃvarassa hetu .Etaṃ puggalaṃ satikavāṭena cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ apihitacakkhudvāraṃ hutvā viharantaṃ ete abhijjhādayo dhammā anvāssaveyyuṃ .
Tassa saṃvarāya na paṭipajjatīti tassa cakkhundriyassa satikavāṭena pidahanatthāya na paṭipajjati .
Evaṃbhūtoyeva ca ‘‘ na rakkhati cakkhundriyaṃ .
Na cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī ’’ tipi vuccati .
Tattha
V0.122 kiñcāpi cakkhundriye saṃvaro vā asaṃvaro vā natthi .Na hi cakkhupasādaṃ nissāya sati vā muṭṭhassaccaṃ vā uppajjati , api ca yadā rūpārammaṇaṃ cakkhussa āpāthaṃ āgacchati , tadā bhavaṅge dvikkhattuṃ uppajjitvā niruddhe kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati , tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ tato vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṃ tato vipākāhetukamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ tato kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu
M0.131 voṭṭhapanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati , tadanantaraṃ javanaṃ javati .Tatrāpi neva bhavaṅgasamaye , na āvajjanādīnaṃ aññatarasamaye saṃvaro vā asaṃvaro vā atthi , javanakkhaṇe pana sace dussīlyaṃ vā muṭṭhassaccaṃ vā aññāṇaṃ vā akkhanti vā kosajjaṃ vā uppajjati , asaṃvaro hoti .
Evaṃ honto pana so cakkhundriye asaṃvaroti vuccati .
Kasmā ?
Yasmā tasmiṃ sati dvārampi aguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi .
Yathā kiṃ ?
Yathā nagare catūsu dvāresu asaṃvutesu kiñcāpi antogharadvārakoṭṭhakagabbhādayo susaṃvutā , tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ arakkhitaṃ agopitameva hoti .
Nagaradvārena hi pavisitvā corā yadicchanti , taṃ hareyyuṃ .
Evameva javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipīti .
Cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hotītiādīsu na nimittaggāhī hotīti chandarāgavasena vuttappakāraṃ nimittaṃ na gaṇhāti .
Evaṃ sesapadānipi vuttapaṭikkhepena veditabbāni .
Yathā ca heṭṭhā ‘‘ javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipī ’’ ti vuttaṃ , evamidha tasmiṃ sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṃ
P0.143 hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi .Yathā kiṃ ?
Yathā nagaradvāresu saṃvutesu kiñcāpi antogharādayo asaṃvutā honti .
Tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ surakkhitaṃ sugopitameva hoti .
Nagaradvāresu pihitesu corānaṃ paveso natthi .
Evameva javane sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi .
Tasmā javanakkhaṇe uppajjamānopi cakkhundriye saṃvaroti vutto ( dha . sa . aṭṭha .1352; visuddhi .1.15).
Avassutapariyāyañcāti kilesehi tintakāraṇañca .
Anavassutapariyāyañcāti kilesehi atintakāraṇañca .
Piyarūpe
V0.123 rūpeti iṭṭhajātike rūpārammaṇe .Appiyarūpe rūpeti aniṭṭhasabhāve rūpārammaṇe .
Byāpajjatīti dosavasena pūtibhāvamāpajjati .
Otāran ti chiddaṃ antaraṃ .
Ārammaṇan ti paccayaṃ .
Adhibhaṃsūti
M0.132 maddaṃsu .Na adhibhosīti na maddi .
Bahalamattikāti punappunaṃ dānavasena uddhamāyikā bahalamattikā .
Addāvalepanāti asukkhamattikadānā .
Sesamettha uttānaṃ .
Navamaṃ .
150. Dasame kāsāyavattho abhinikkhamitvāti imassa pādassa gehā abhinikkhamitvā kāsāyavattho hutvāti evamattho veditabbo .
Sesaṃ vuttanayeneva sakkā jānitunti na vitthāritanti .
Dasamaṃ .
Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .