4. Catutthavaggavaṇṇanā
151. Catutthavaggassa
P0.144 paṭhame rasesūti ambilamadhuratittakakaṭukaloṇikakhārikakasāvādibhedesu sāyanīyesu .Gedhaṃ akaran ti giddhiṃ akaronto , taṇhaṃ anuppādentoti vuttaṃ hoti .
Aloloti ‘‘ idaṃ sāyissāmi , idaṃ sāyissāmī ’’ ti evaṃ rasavisesesu anākulo .
Anaññaposīti posetabbakasaddhivihārikādivirahito , kāyasandhāraṇamattena santuṭṭhoti vuttaṃ hoti .
Yathā vā pubbe uyyāne rasesu gedhakaraṇalolo hutvā aññaposī āsiṃ , evaṃ ahutvā yāya taṇhāya lolo hutvā rasesu gedhaṃ karoti , taṃ taṇhaṃ hitvā āyatiṃ taṇhāmūlakassa aññassa attabhāvassa anibbattanena anaññaposīti dasseti .
Atha vā atthabhañjanakaṭṭhena kilesā ‘‘ aññe ’’ ti vuccanti , tesaṃ aposanena anaññaposīti ayamettha attho .
Sapadānacārīti avokkammacārī anupubbacārī , gharapaṭipāṭiṃ achaḍḍetvā aḍḍhakulañca daliddakulañca nirantaraṃ piṇḍāya pavisamānoti attho .
Kule kule appaṭibaddhacittoti khattiyakulādīsu yattha katthaci kilesavasena alaggacitto , candūpamo niccanavako hutvāti attho .
Sesaṃ vuttanayamevāti ( su . ni . aṭṭha .1.65; apa . aṭṭha .1.1.121).
Paṭhamaṃ .
152. Dutiye
V0.124M0.133 āvaraṇānīti nīvaraṇāneva , tāni atthato uragasutte ( su . ni .1 ādayo ) vuttāni .Tāni pana yasmā abbhādayo viya candaṃ sūriyaṃ vā ceto āvaranti , tasmā ‘‘ āvaraṇāni cetaso ’’ ti vuttāni .
Tāni upacārena vā appanāya vā pahāya .
Upakkileseti upagamma cittaṃ vibādhente akusale dhamme , vatthopamādīsu ( ma . ni .1.70 ādayo ) vutte abhijjhādayo vā .
Byapanujjāti panuditvā vināsetvā , vipassanāmaggena pajahitvāti attho
P0.145 .Sabbeti anavasese .
Evaṃ samathavipassanāsampanno paṭhamamaggena diṭṭhinissayassa pahīnattā anissito .
Sesamaggehi chetvā tedhātukagataṃ sinehadosaṃ , taṇhārāganti vuttaṃ hoti .
Sineho eva hi guṇapaṭipakkhato sinehadosoti vutto .
Sesaṃ vuttanayameva ( su . ni . aṭṭha .1.66).
Dutiyaṃ .
153. Tatiye vipiṭṭhikatvānāti piṭṭhito katvā , chaḍḍetvā jahitvāti attho .
Sukhaṃ dukhañcāti kāyikaṃ sātāsātaṃ .
Somanassadomanassan ti cetasikaṃ sātāsātaṃ .
Upekkhan ti catutthajjhānupekkhaṃ .
Samathan ti catutthajjhānasamathameva .
Visuddhan ti pañcanīvaraṇavitakkavicārapītisukhasaṅkhātehi navahi paccanīkadhammehi vimuttattā atisuddhaṃ , niddhantasuvaṇṇamiva vigatūpakkilesanti attho .
Ayaṃ pana yojanā – vipiṭṭhikatvāna sukhaṃ dukkhañca pubbeva , paṭhamajjhānūpacārabhūmiyaṃyeva dukkhaṃ , tatiyajjhānūpacārabhūmiyañca sukhanti adhippāyo .
Puna ādito vuttaṃ ca -kāraṃ parato netvā ‘‘ somanassaṃ domanassañca vipiṭṭhikatvāna pubbevā ’’ ti adhikāro .
Tena somanassaṃ catutthajjhānūpacāre , domanassañca dutiyajjhānūpacāreyevāti dīpeti .
Etāni hi etesaṃ pariyāyato pahānaṭṭhānāni .
Nippariyāyato pana dukkhassa paṭhamajjhānaṃ , domanassassa dutiyajjhānaṃ , sukhassa tatiyajjhānaṃ , somanassassa catutthajjhānaṃ pahānaṭṭhānaṃ .
Yathāha –
‘‘ paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharati etthuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī ’’ tiādi ( saṃ . ni .5.510).
Taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayena gahetabbaṃ .
Parato pubbevāti tīsu paṭhamajjhānadīsu dukkhadomanassasukhāni
M0.134 vipiṭṭhikatvā ettheva ca catutthajjhāne somanassaṃ vipiṭṭhikatvā imāya paṭipadāya laddhānupekkhaṃ samathaṃ visuddhaṃ eko care iti .Sesaṃ vuttanayamevāti ( su . ni . aṭṭha .1.67; apa . aṭṭha .1.1.123).
Tatiyaṃ .
154. Catutthe
V0.125P0.146 āraddhaṃ vīriyaṃ assāti āraddhaviriyo .Etena attano vīriyārambhaṃ ādivīriyaṃ dasseti .
Paramattho vuccati nibbānaṃ , tattha pattiyā paramatthapattiyā .
Etena vīriyārambhena pattabbaphalaṃ dasseti .
Alīnacittoti etena vīriyupatthambhānaṃ cittacetasikānaṃ alīnataṃ dasseti .
Akusītavuttīti etena ṭhānāsanacaṅkamādīsu kāyassa anavasīdanaṃ .
Daḷhanikkamoti etena ‘‘ kāmaṃ taco ca nhāru cā ’’ ti ( ma . ni .1.184; saṃ . ni .2.22; a . ni .2.5; mahāni .196) evaṃ pavattaṃ padahanavīriyaṃ dasseti .
Yaṃ taṃ anupubbasikkhādīsu padahanto ‘‘ kāyena ceva paramatthasaccaṃ sacchikaroti , paññāya ca naṃ ativijjha passatī ’’ ti vuccati .
Atha vā etena maggasampayuttavīriyaṃ dasseti .
Tañhi daḷhañca bhāvanāpāripūrigatattā , nikkamo ca sabbaso paṭipakkhā nikkhantattā , tasmā taṃsamaṅgīpuggalopi daḷho nikkamo assāti ‘‘ daḷhanikkamo ’’ ti vuccati .
Thāmabalūpapannoti maggakkhaṇe kāyathāmena ñāṇabalena ca upapanno .
Atha vā thāmabhūtena balena upapannoti thāmabalūpapanno , thirañāṇabalūpapannoti vuttaṃ hoti .
Etena tassa vīriyassa vipassanāñāṇasampayogaṃ dīpento yoniso padahanabhāvaṃ sādheti .
Pubbabhāgamajjhimaukkaṭṭhavīriyavasena vā tayopi pādā yojetabbā .
Sesaṃ vuttanayamevāti ( su . ni . aṭṭha .1.68).
Catutthaṃ .
155. Pañcame paṭisallānan ti tehi tehi sattasaṅkhārehi paṭinivattitvā sallīnaṃ , ekattasevitā ekībhāvo kāyavivekoti attho .
Jhānan ti paccanīkajhāpanato ārammaṇalakkhaṇūpanijjhānato ca cittaviveko vuccati .
Tattha aṭṭha samāpattiyo nīvaraṇādipaccanīkajhāpanato kasiṇādiārammaṇūpanijjhānato ca ‘‘ jhānan ’’ ti vuccati .
Vipassanāmaggaphalāni
M0.135 sattasaññādipaccanīkajhāpanato lakkhaṇūpanijjhānato ca ‘‘ jhānan ’’ ti vuccati .Idha pana ārammaṇūpanijjhānameva adhippetaṃ
P0.147 .Evametaṃ paṭisallānañca jhānañca ariñcamānoti ajahamāno anissajjamāno .
Dhammesūti vipassanupagesu pañcakkhandhādidhammesu .
Niccan ti satataṃ samitaṃ abbokiṇṇaṃ .
Anudhammacārīti te dhamme ārabbha pavattamānena anugataṃ vipassanādhammaṃ caramāno .
Atha vā dhammesūti ettha dhammāti nava lokuttaradhammā , tesaṃ dhammānaṃ anulomo dhammoti anudhammo , vipassanāyetaṃ adhivacanaṃ .
Tattha ‘‘ dhammānaṃ niccaṃ anudhammacārī ’’ ti vattabbe gāthābandhasukhatthaṃ vibhattibyattayena ‘‘ dhammesū ’’ ti vuttaṃ siyā .
Ādīnavaṃ sammasitā bhavesūti tāya anudhammacāritāsaṅkhātāya vipassanāya aniccākārādidosaṃ tīsu bhavesu samanupassanto evaṃ imāya kāyavivekacittavivekaṃ ariñcamāno sikhāppattavipassanāsaṅkhātāya
V0.126 paṭipadāya adhigatoti vattabbo eko careti evaṃ yojanā veditabbā ( su . ni . aṭṭha .1.69; apa . aṭṭha .1.1.125).Pañcamaṃ .
156. Chaṭṭhe taṇhakkhayan ti nibbānaṃ , evaṃ diṭṭhādīnavāya taṇhāya eva appavattiṃ .
Appamattoti sātaccakārī .
Aneḷamūgoti alālāmukho .
Atha vā aneḷo ca amūgo ca , paṇḍito byattoti vuttaṃ hoti .
Hitasukhasampāpakaṃ sutamassa atthīti sutavā , āgamasampannoti vuttaṃ hoti .
Satīmāti cirakatādīnaṃ anussaritā .
Saṅkhātadhammoti dhammūpaparikkhāya pariññātadhammo .
Niyatoti ariyamaggena niyāmaṃ patto .
Padhānavāti sammappadhānavīriyasampanno .
Uppaṭipāṭiyā esa pāṭho yojetabbo .
Evametehi appamādādīhi samannāgato niyāmasampāpakena padhānena padhānavā , tena padhānena pattaniyāmattā niyato , tato arahattappattiyā saṅkhātadhammo .
Arahā hi puna saṅkhātabbābhāvato ‘‘ saṅkhātadhammo ’’ ti vuccati .
Yathāha –
‘‘ ye ca saṅkhātadhammāse , ye ca sekkhā puthū idhā ’’ ti ( saṃ . ni .2.31; su . ni .1044; cūḷani . ajitamāṇavapucchā 63, ajitamāṇavapucchāniddesa 7; netti .14; peṭako .45).
Sesaṃ vuttanayamevāti ( su . ni . aṭṭha .1.70).
Chaṭṭhaṃ .
157. Sattame
P0.148M0.136 sīhoti cattāro sīhā – tiṇasīho , paṇḍusīho , kāḷasīho , kesarasīhoti .Tesaṃ kesarasīho aggamakkhāyati , eso idha adhippeto .
Vāto puratthimādivasena anekavidho .
Padumaṃ rattasetādivasena .
Tesu yo koci vāto yaṃ kiñci padumaṃ vaṭṭatiyeva .
Tattha yasmā santāso attasinehena hoti , attasineho ca taṇhālepo , sopi diṭṭhisampayuttena vā diṭṭhivippayuttena vā lobhena hoti , sopi ca taṇhāyeva .
Sajjanaṃ pana tattha upaparikkhāvirahitassa mohena hoti , moho ca avijjā .
Tattha samathena taṇhāya pahānaṃ hoti , vipassanāya avijjāya .
Tasmā samathena attasinehaṃ pahāya sīho viya saddesu aniccadukkhādīsu asantasanto , vipassanāya mohaṃ pahāya vātova jālamhi khandhāyatanādīsu asajjamāno , samatheneva lobhaṃ , lobhasampayuttaṃ eva diṭṭhiñca pahāya , padumaṃva toyena sabbabhavabhogalobhena alippamāno .
Ettha
V0.127 ca samathassa sīlaṃ padaṭṭhānaṃ , samatho samādhi , vipassanā paññāti evaṃ tesu dvīsu dhammesu siddhesu tayopi khandhā siddhā honti .Tattha sīlakkhandhena surato hoti , so sīhova saddhesu āghātavatthūsu akujjhitukāmatāya na santasati , paññākkhandhena paṭividdhasabhāvo vātova jālamhi khandhādidhammabhede na sajjati , samādhikkhandhena vītarāgo padumaṃva toyena rāgena na lippati .
Evaṃ samathavipassanāhi sīlasamādhipaññākkhandhehi ca yathāsambhavaṃ avijjātaṇhānaṃ , tiṇṇañca akusalamūlānaṃ pahānavasena asantasanto asajjamāno alippamāno ca veditabbo .
Sesaṃ vuttanayamevāti ( su . ni . aṭṭha .1.71; apa . aṭṭha .1.1.127).
Sattamaṃ .
158. Aṭṭhame sahanā ca hananā ca sīghajavattā ca sīho .
Kesarasīhova idha adhippeto .
Dāṭhā balamassa atthīti dāṭhabalī .
Pasayha abhibhuyyāti ubhayaṃ cārī saddena saha yojetabbaṃ pasayhacārī abhibhuyyacārīti .
Tattha pasayha niggayha pavāhetvā caraṇena pasayhacārī
P0.149 .Abhibhavitvā
M0.137 santāsetvā vasīkatvā caraṇena abhibhuyhacārī .Svāyaṃ kāyabalena pasayhacārī , tejasā abhibhuyyacārī .
Tattha sace koci vadeyya ‘‘ kiṃ pasayha abhibhuyyacārī ’’ ti .
Tato migānan ti sāmivacanaṃ upayogatthe katvā ‘‘ mige pasayha abhibhuyyacārī ’’ ti paṭivattabbaṃ .
Pantānīti dūrāni .
Senāsanānīti vasanaṭṭhānāni .
Sesaṃ pubbe vuttanayeneva sakkā jānitunti na vitthāritaṃ ( su . ni . aṭṭha .1.72).
Aṭṭhamaṃ .
159. Navame ‘‘ sabbe sattā sukhitā bhavantū ’’ tiādinā nayena hitasukhūpanayanakāmatā mettā .
‘‘ Aho vata imamhā dukkhā vimucceyyun ’’ tiādinā nayena ahitadukkhāpanayanakāmatā karuṇā .
‘‘ Modanti vata bhonto sattā , modanti sādhu suṭṭhū ’’ tiādinā nayena hitasukhāvippayogakāmatā muditā .
‘‘ Paññāyissanti sakena kammenā ’’ ti sukhadukkhesu ajjhupekkhanatā upekkhā .
Gāthābandhasukhatthaṃ pana uppaṭipāṭiyā mettaṃ vatvā upekkhā vuttā , muditā ca pacchā .
Vimuttin ti catassopi hi vimuttī .
Etā attano paccanīkadhammehi vimuttattā vimuttiyo .
Tena vuttaṃ –
‘‘ mettaṃ upekkhaṃ karuṇaṃ vimuttiṃ , āsevamāno muditañca kāle ’’ ti .
Tattha
V0.128 āsevamānoti tisso tikacatukkajjhānavasena bhāvayamāno , upekkhaṃ catutthajjhānavasena bhāvayamāno .Kāleti mettaṃ āsevitvā tato vuṭṭhāya karuṇaṃ , tato vuṭṭhāya muditaṃ , tato itarato vā nippītikajjhānato vuṭṭhāya upekkhaṃ āsevamānova ‘‘ kāle āsevamāno ’’ ti vuccati , āsevituṃ phāsukāle vā .
Sabbena lokena avirujjhamānoti dasasu disāsu sabbena sattalokena avirujjhamāno .
Mettādīnañhi bhāvitattā sattā appaṭikkūlā honti , sattesupi virodhabhūto paṭigho vūpasammati .
Tena vuttaṃ –
‘‘ sabbena lokena avirujjhamāno ’’ ti .
Sesaṃ vuttasadisamevāti ( su . ni . aṭṭha .1.73).
Navamaṃ .
160. Dasame
P0.150 saṃyojanānīti dasa saṃyojanāni , tāni ca tena tena maggena sandālayitvāna .Asantasaṃ jīvitasaṅkhayamhīti jīvitasaṅkhayo vuccati
M0.138 cuticittassa paribhedo , tasmiñca jīvitasaṅkhaye jīvitanikantiyā pahīnattā asantasanti .Ettāvatā saupādisesanibbānadhātuṃ attano dassetvā gāthāpariyosāne anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyīti ( su . ni . aṭṭha .1.74).
Dasamaṃ .
161. Ekādasame bhajantīti sarīrena allīyitvā payirupāsanti .
Sevantīti añjalikammādīhi kiṃkārapaṭissāvitāya ca paricaranti .
Kāraṇaṃ attho etesanti kāraṇatthā , bhajanāya sevanāya ca nāññaṃ kāraṇamatthi , attho eva tesaṃ kāraṇaṃ , atthahetu sevantīti vuttaṃ hoti .
Nikkāraṇā dullabhā ajja mittāti ‘‘ ito kiñci lacchāmā ’’ ti evaṃ attapaṭilābhakāraṇena nikkāraṇā , kevalaṃ –
‘‘ Upakāro ca yo mitto , sukhe dukkhe ca yo sakhā ;
Atthakkhāyī ca yo mitto , yo ca mittānukampako ’’ ti .( su . ni . aṭṭha .1.75; apa . aṭṭha .1.1.131; dī . ni .3.265)–
Evaṃ vuttena ariyena mittabhāvena samannāgatā dullabhā ajja mittā .
Attani ṭhitā etesaṃ paññā , attānaṃyeva olokenti , na aññanti attaṭṭhapaññā .
‘‘ Diṭṭhatthapaññā ’’ ti ayampi kira porāṇapāṭho
V0.129 .Sampati diṭṭheyeva atthe etesaṃ paññā , āyatiṃ na pekkhantīti vuttaṃ hoti .
Asucīti asucinā anariyena kāyavacīmanokammena samannāgatāti .
Sesaṃ pubbe vuttanayeneva veditabbaṃ .
Yaṃ antarantarā ativitthārabhayena na vuttaṃ , taṃ sabbaṃ pāṭhānusāreneva veditabbaṃ ( su . ni . aṭṭha .1.75; apa . aṭṭha .1.1.131).
Ekādasamaṃ .
Catutthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
Saddhammappajjotikāya cūḷaniddesa-aṭṭhakathāya
Khaggavisāṇasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .