22. Tattha katamo padaṭṭhāno hārotiādi padaṭṭhānahāravibhaṅgo .
Tattha yasmā ‘‘ idaṃ imassa padaṭṭhānaṃ , idaṃ imassa padaṭṭhānan ’’ ti tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ padaṭṭhānabhūtadhammavibhāvanalakkhaṇo padaṭṭhāno hāro , tasmā pavattiyā mūlabhūtaṃ avijjaṃ ādiṃ katvā sabhāvadhammānaṃ padaṭṭhānaṃ āsannakāraṇaṃ niddhārento avijjāya sabhāvaṃ niddisati ‘‘ sabbadhammayāthāvaasampaṭivedhalakkhaṇā avijjā ’’ ti .
Tassattho – sabbesaṃ dhammānaṃ aviparītasabhāvo na sampaṭivijjhīyati etenāti sabbadhammayāthāvaasampaṭivedho .
So lakkhaṇaṃ etissāti sā tathā vuttā .
Etena dhammasabhāvappaṭicchādanalakkhaṇā avijjāti vuttaṃ hoti .
Atha vā sammā paṭivedho sampaṭivedho .
Tassa paṭipakkho asampaṭivedho .
Kattha pana so sampaṭivedhassa paṭipakkhoti āha –
‘‘ sabba … pe … lakkhaṇā ’’ ti .
Yasmā pana asubhe subhantiādivipallāse sati tattha sammoho uparūpari jāyatiyeva na hāyati , tasmā ‘‘ tassā vipallāsā padaṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ .
Piyarūpaṃ sātarūpan ti piyāyitabbajātiyaṃ iṭṭhajātiyañca padaṭṭhānaṃ .
‘‘ Yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjatī ’’ ti ( dī . ni .2.400; ma . ni .1.133; vibha .203) hi vuttaṃ .
Adinnādānan ti adinnādānacetanā .
Sā hi ekavāraṃ uppannāpi anādīnavadassitāya lobhassa uppattikāraṇaṃ hotīti tassa padaṭṭhānaṃ vuttaṃ .
Dosassa pāṇātipāto padaṭṭhānaṃ , mohassa micchāpaṭipadā padaṭṭhānanti etthāpi imināva nayena attho veditabbo .
Vaṇṇasaṇṭhānabyañjanaggahaṇalakkhaṇāti nimittānubyañjanaggahaṇalakkhaṇā .
Sukhasaññāya phassassa upagamanalakkhaṇatā phassapaccayatāva vuttā .
‘‘ Phuṭṭho sañjānātī ’’ ti ( saṃ . ni .4.93) hi vuttaṃ
M0.92 .Assādoti taṇhā .
Saṅkhatalakkhaṇāni uppādavayaññathattāni .
Yebhuyyena niccaggahaṇaṃ viññāṇādhīnanti niccasaññāya viññāṇapadaṭṭhānatā vuttā .
Tathā hi so bhikkhu taṃyeva viññāṇaṃ sandhāvati saṃsaratīti viññāṇavisayameva attano niccaggāhaṃ pavedesi .
Pañcannaṃ
V0.220 khandhānaṃ yadi aniccatā dukkhatā ca sudiṭṭhā , attasaññā sukhasaññā anavakāsāti āha –
‘‘ aniccasaññādukkhasaññāasamanupassanalakkhaṇā attasaññā ’’ ti .
‘‘ Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ , yaṃ dukkhaṃ tadanattā ’’ ti ( saṃ . ni .3.15) hi vuttaṃ .
Yebhuyyena attābhiniveso arūpadhammesūti āha –
‘‘ tassā nāmakāyo padaṭṭhānan ’’ ti .Sabbaṃ neyyan ti cattāri saccāni catusaccavinimuttassa ñeyyassa abhāvato .
Cittavikkhepapaṭisaṃharaṇaṃ uddhaccavikkhambhanaṃ .
Asubhāti asubhānupassanā , paṭibhāganimittabhūtā asubhā eva vā , taṇhāpaṭipakkhattā samathassa asubhā padaṭṭhānanti vuttaṃ .
Abhijjhāya tanukaraṇato adinnādānāveramaṇī alobhassa padaṭṭhānanti vuttā .
Tathā byāpādassa tanukaraṇato pāṇātipātāveramaṇī adosassa padaṭṭhānanti vuttā .
Vatthuavippaṭipatti visayasabhāvapaṭivedho , sammāpaṭipatti sīlasamādhisampadānaṃ nibbidāñāṇena anabhiratiñāṇameva vā tathā pavattaṃ .
Sabbāpi vedanā dukkhadukkhatādibhāvato dukkhanti katvā vuttaṃ –
‘‘ dukkhasaññāya vedanā padaṭṭhānan ’’ ti .
Dhammasaññāti dhammamattanti saññā .
Sattānaṃ kāye avītarāgatā pañcannaṃ ajjhattikāyatanānaṃ vasena hotīti āha –
‘‘ pañcindriyāni rūpīni rūparāgassa padaṭṭhānan ’’ ti .
Kāyo hi idha rūpanti adhippeto .
Visesato jhānanissayabhūte manāyatane ca nikanti hotīti āha –
‘‘ chaṭṭhāyatanaṃ bhavarāgassa padaṭṭhānan ’’ ti .
Edisaṃ mā rūpaṃ nibbattatu , mā edisī vedanāti evaṃ pavattā rūpādiabhinandanā nibbattabhavānupassitā .
Ñāṇadassanassāti kammassakataññāṇadassanassa .
Yonisomanasikāravato hi pubbenivāsānussati kammassakataññāṇassa kāraṇaṃ hoti , na ayoniso ummujjantassa .
Imassa ca atthassa vibhāvanatthaṃ mahānāradakassapajātakaṃ ( jā .2.22.1153 ādayo ), brahmajāle ( dī . ni .1.38 ādayo ) ekaccasassatavādo ca udāharitabbo .
‘‘ Okappanalakkhaṇā ’’ tiādinā saddhāpasādānaṃ visesaṃ dasseti .
So pana saddhāyayeva avatthāviseso daṭṭhabbo .
Tattha okappanaṃ saddahanavasena ārammaṇassa ogāhaṇaṃ nicchayo .
Anāvilatā
M0.93 assaddhiyāpagamena cittassa akālussiyatā .Abhipatthiyanā saddahanameva .
Aveccapasādo paññāsahito āyatanagato abhippasādo .
Apilāpanaṃ asammoso nimujjitvā viya ārammaṇassa ogāhaṇaṃ vā , ettha ca saddhādīnaṃ pasādasaddhāsammappadhānasatipaṭṭhānajhānaṅgāni yathākkamaṃ padaṭṭhānanti vadantena avatthāvisesavasena padaṭṭhānabhāvo vuttoti daṭṭhabbaṃ .
Satisamādhīnaṃ vā kāyādayo satipaṭṭhānāti .
Vitakkādayo ca jhānānīti padaṭṭhānabhāvena vuttā .
Assādamanasikāro
V0.221 saṃyojanīyesu dhammesu assādānupassitā .Punabbhavavirohaṇāti punabbhavāya virohaṇā , punabbhavanibbattanārahatā vipākadhammatāti attho .
Opapaccayikanibbattilakkhaṇan ti upapattibhavabhāvena nibbattanasabhāvaṃ .
Nāmakāyarūpakāyasaṅghātalakkhaṇan ti arūparūpakāyānaṃ samūhiyabhāvaṃ .
Indriyavavatthānan ti cakkhādīnaṃ channaṃ indriyānaṃ vavatthitabhāvo .
Opapaccayikan ti upapattikkhandhanibbattakaṃ .
Upadhīti attabhāvo .
Attano piyassa maraṇaṃ cintentassa bālassa yebhuyyena soko uppajjatīti maraṇaṃ sokassa padaṭṭhānanti vuttaṃ .
Ussukkaṃ cetaso santāpo .
Odahanan ti avadahanaṃ .
Attano nissayassa santapanameva bhavassāti vuttaṃ bhavaṃ dassetuṃ ‘‘ imānī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha bhavassa aṅgāni bhavasaṅkhātāni ca aṅgāni bhavaṅgāni .
Tesu kilesā bhavassa aṅgāni .
Kammavipākavaṭṭaṃ bhavasaṅkhātāni aṅgāni .
Samaggānīti sabbāni .
Khandhāyatanādīnaṃ aparāparuppattisaṃsaraṇaṃ saṃsāro .
Tassa purimapurimajātinipphannaṃ kilesādivaṭṭaṃ kāraṇanti āha –
‘‘ bhavo saṃsārassa padaṭṭhānan ’’ ti .
Sampāpakahetubhāvaṃ sandhāya ‘‘ maggo nirodhassa padaṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ .
Kammaṭṭhānogāhakassa otaraṇaṭṭhānatāya bahussuto titthaṃ nāma , tassa sammāpayirupāsanā titthaññutā .
Dhammūpasañhitaṃ pāmojjaṃ pītaṃ nāma , sappāyadhammassavanena taṃ uppādetvā kammaṭṭhānassa brūhanā pītaññutā , bhāvanāya thokampi layāpattiyā uddhaṃpattiyā ca jānanā pattaññutā .
Attano pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgatassa jānanā attaññutā , tesu purimānaṃ purimānaṃ pacchimassa pacchimassa padaṭṭhānabhāvo suviññeyyo eva .
Katapuññasseva patirūpadesavāso sambhavati
M0.94 , na itarassāti ‘‘ pubbekatapuññatā patirūpadesavāsassa padaṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ .
Yathābhūtañāṇadassanaṃ saha adhiṭṭhānena taruṇavipassanā .
Nibbidāti balavavipassanā .
Virāgoti maggo .
Vimuttīti phalaṃ .Evan ti yadidaṃ ‘‘ tassā vipallāsā padaṭṭhānan ’’ tiādinā avijjādīnaṃ padaṭṭhānaṃ dassitaṃ , iminā nayena athāpi yo koci upanissayo balavapaccayoti yo koci avasesapaccayo , sabbo so padaṭṭhānaṃ kāraṇanti veditabbaṃ .
‘‘ Evaṃ yā kāci upanisā yogato ca paccayato cā ’’ tipi paṭhanti .
Tattha upanisāti kāraṇaṃ , yogatoti yuttito , paccayatoti paccayabhāvamattatoti attho veditabbo .
Yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ , taṃ suviññeyyameva .
Padaṭṭhānahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .