79. Evaṃ nānāsuttavasena ekasuttavasena ca hāravicāraṃ dassetvā idāni nayavicāraṃ dassetuṃ ‘‘ tattha katamaṃ nayasamuṭṭhānan ’’ tiādi āraddhaṃ . Kasmā panettha yathā ‘‘ tattha katamo desanāhāro , assādādīnavatāti gāthā . Ayaṃ desanāhāro kiṃ desayatī ’’ tiādinā hāraniddeso āraddho , evaṃ ‘‘ tattha katamo nandiyāvaṭṭo , taṇhañca avijjampi cāti gāthā , ayaṃ nandiyāvaṭṭo kiṃ nayatī ’’ tiādinā anārabhitvā samuṭṭhānamukhena āraddhanti ? Vuccate – hāranayānaṃ visayabhedato . Yathā hi hārā byañjanamukhena suttassa atthasaṃvaṇṇanā , na evaṃ nayā . Nayā pana nānāsuttato niddhāritehi taṇhāvijjādīhi mūlapadehi catusaccayojanāya nayato anubujjhiyamāno dukkhādiattho . So hi maggañāṇaṃ nayati sampāpetīti nayo . Paṭivijjhantānaṃ pana ugghaṭitaññuādīnaṃ tiṇṇaṃ veneyyānaṃ vasena mūlapadavibhāgato tidhā vibhattā . Ekameko cettha yato neti , yañca neti , tesaṃ saṃkilesavodānānaṃ vibhāgato dvisaṅgaho catuchaaṭṭhadiso cāti bhinno hāranayānaṃ visayo . Tathā hi vuttaṃ – ‘‘ hārā byañjanavicayo , suttassa nayā tayo ca suttattho ’’ ti ( netti . saṅgahavāra ). Evaṃ visiṭṭhavisayattā hāranayānaṃ hārehi aññathā naye niddisanto ‘‘ tattha katamaṃ nayasamuṭṭhānan ’’ tiādimāha . TatthāyaṃV0.314M0.193 vacanattho – samuṭṭhahanti etenāti samuṭṭhānaṃ . Ke samuṭṭhahanti ? Nayā . Nayānaṃ samuṭṭhānaṃ nayasamuṭṭhānaṃ . Kiṃ pana taṃ ? Taṃtaṃmūlapadehi catusaccayojanā . Sā hi nandiyāvaṭṭādīnaṃ nayānaṃ uppattiṭṭhānatāya samuṭṭhānaṃ bhūmīti ca vuccati . Tathā ca vakkhati – ‘‘ ayaṃ vuccati nandiyāvaṭṭassa nayassa bhūmī ’’ ti ( netti .81).

Pubbā koṭi na paññāyati avijjāya ca bhavataṇhāya cātiādi nandiyāvaṭṭassa nayassa bhūmidassanaṃ . Tattha pubbā koṭi na paññāyatīti asukassa nāma buddhassa bhagavato , asukassa vā cakkavattino kāle avijjā bhavataṇhā ca uppannā . Tato pubbe nāhosīti evaṃ avijjābhavataṇhānaṃ na kāci purimā mariyādā upalabbhati . Kasmā ? Anamataggattā saṃsārassa . Vuttañhetaṃ – ‘‘ anamataggoyaṃ , bhikkhave , saṃsāro , pubbā koṭi na paññāyatī ’’ ti ( saṃ . ni .2.124; kathā .75) vitthāro . Tatthāti avijjābhavataṇhāsu . Yadipi avijjāya saṃyojanabhāvo , taṇhāya ca nīvaraṇabhāvo pāḷiyaṃ vutto , tathāpi avijjāya paṭicchāditādīnavehi bhavehi taṇhā saṃyojetīti imassa atthassa dassanatthaṃ ‘‘ avijjānīvaraṇaṃ taṇhāsaṃyojanan ’’ ti vuttaṃ .

Avijjāsaṃyuttāti avijjāya missitā , avijjāya vā abhinivesavatthūsu baddhā . Avijjāpakkhena vicarantīti avijjāpakkhena avijjāsahāyena dvādasavidhena vipallāsena abhinivesavatthubhūte ārammaṇe pavattanti . Te vuccanti diṭṭhicaritāti te avijjābhibhūtā rūpādīni niccādito abhinivisantā diṭṭhicaritāti vuccanti , diṭṭhicaritā nāmāti attho .

Taṇhāpakkhenāti aṭṭhasatataṇhāvicaritena . Diṭṭhivicarite taṇhāvicarite ca paṭipattiyā vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ diṭṭhicaritā ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha attakilamathānuyogan ti attano kāyassa kilissanapayogaṃ attaparitāpanapaṭipattiṃ .

Kāmasukhallikānuyogan ti kāmasukhassa allīyanapayogaṃ kāmesu pātabyataṃ .

Yadipi bāhirakā ‘‘ dukkhaṃ taṇhā ’’ ti ca jānanti ‘‘ idaṃ dukkhaṃ , ettakaṃ dukkhan ’’ ti ,‘‘ ayaṃ taṇhā , ayaṃ tassā virāgo ’’ ti pariññeyyapahātabbabhāvena pana na jānanti , iti pavattipavattihetumattampi na jānanti . Kā pana kathā nivattinivattihetūsūti āha –

‘‘ ito bahiddhā natthi saccavavatthānan ’’ tiādi . TatthaM0.194 saccappakāsanāti saccadesanā . Samathavipassanākosallan ti samathavipassanāsu bhāvanākosallaṃ , tāsu uggahaparipucchāsavanamanasikārakosallaṃ vā . Vipassanādhiṭṭhānañcettha samathaṃ adhippetaṃ . UpasamasukhappattītiV0.315 kilesānaṃ vūpasamasukhādhigamo .

Viparītacetāti micchābhiniviṭṭhacetā . Natthi sukhena sukhan ti yaṃ anavajjapaccayaparibhogasukhena kāyaṃ cittañca paṭippassaddhadarathaṃ katvā ariyehi pattabbaṃ upasamasukhaṃ , taṃ paṭikkhipati . Dukkhenāti kāyakhedanadukkhena .

So lokaṃ vaḍḍhayatīti so kāme paṭisevento attabhāvasaṅkhātaṃ lokaṃ vaḍḍheti pīneti . Puttanattuparamparāya vā saṃsārassa anupacchedanato sattalokaṃ vaḍḍheti . Bahuṃ puññaṃ pasavatīti attano pañcahi kāmaguṇehi santappanena puttamukhadassanena ca bahuṃ puññaṃ uppādeti . Abhinivesassa nātidaḷhatāya evaṃsaññī . Daḷhatāya evaṃdiṭṭhī dukkhena sukhaṃ patthayamānā attakilamathānuyogamanuyuttā kāmesu puññasaññī kāmasukhallikānuyogamanuyuttā ca viharantīti yojetabbaṃ . Tadabhiññā santāti tathāsaññino samānā . Rogameva vaḍḍhayantīti attabhāvarogameva kilesarogameva vā aparāparaṃ vaḍḍhenti . Gaṇḍasallesu pi eseva nayo . Rogābhitunnāti yathāvuttarogabyādhitā . Gaṇḍapaṭipīḷitāti yathāvuttagaṇḍabādhitā . Sallānuviddhāti yathāvuttasallena anupaviṭṭhā . Ummujjanimujjānīti upapajjanacavanāni . Ugghātanigghātan ti uccāvacabhāvaṃ . Rogagaṇḍasallabhesajjan ti yathāvuttarogāditikicchanaṃ , samathavipassanaṃ sandhāya vadati . Tenevāha – ‘‘ samathavipassanā roganigghātakabhesajjan ’’ ti . Tattha roganigghātakan ti rogavūpasamanaṃ .

‘‘ Saṃkileso dukkhan ’’ tiādinā saccāni tesaṃ pariññeyyādibhāvena katheti .

Tattha saṃkileso dukkhan ti attakilamathānuyogakāmasukhallikānuyogasaṃkilesavanto , tehi vā saṃkilissamāno rūpārūpakāyo dukkhaṃ ariyasaccaṃ .

Tadabhisaṅgo taṇhāti tattha abhisaṅgo āsaṅgoti laddhanāmā taṇhā .

80. Idāni diṭṭhicaritataṇhācaritānaṃ sakkāyadiṭṭhidassane pavattibhedaṃ dassetuṃ ‘‘ diṭṭhicaritā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha diṭṭhicaritā rūpaṃ attato upagacchantītiM0.195 diṭṭhicaritā diṭṭhābhinivesassa balavabhāvato rūpaṃ ‘‘ attā ’’ ti gaṇhanti . Tesañhi attābhiniveso balavā , na tathā attaniyābhiniveso . Esa nayo vedanan tiādīsupi .

Taṇhācaritā rūpavantaṃ attānan ti taṇhācaritā taṇhābhinivesassa balavabhāvato rūpaṃ attano kiñcanapalibodhabhāve ṭhapetvā avasesaṃ vedanādiṃ ‘‘ attā ’’ ti gaṇhanti .

Attani vā rūpan ti attādhāraṃ vā rūpaṃ . Rūpasmiṃ vāV0.316 attānan ti rūpādhāraṃ vā attānaṃ . Vedanāvantan tiādīsupi eseva nayo . Etesañhi attaniyābhiniveso balavā , na tathā attābhiniveso . Tasmā yathāladdhaṃ attaniyanti kappetvā tadaññaṃ ‘‘ attā ’’ ti gaṇhanti . Ayaṃ vuccati vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhīti ayaṃ pañcasu upādānakkhandhesu ekekasmiṃ catunnaṃ catunnaṃ gāhānaṃ vasena vīsativatthukā sati vijjamāne khandhapañcakasaṅkhāte kāye , satī vā vijjamānā tattha diṭṭhīti sakkāyadiṭṭhi .

Lokuttarā sammādiṭṭhīti paṭhamamaggasammādiṭṭhi . Anvāyikāti sammādiṭṭhiyā anugāmino . Yadā sammādiṭṭhi sakkāyadiṭṭhiyā pajahanavasena pavattā , tadā tassā anuguṇabhāvena pavattamānakāti attho . Ke pana teti ? Āha ‘‘ sammāsaṅkappo ’’ tiādi .

‘‘ Te tayo khandhā ’’ tiādinā ariyamaggato khandhamukhena samathavipassanā niddhāreti .

‘‘ Tattha sakkāyo ’’ tiādi catusaccaniddhāraṇaṃ . Taṃ sabbaṃ suviññeyyameva .

Puna ‘‘ tattha ye rūpaṃ attato upagacchantī ’’ tiādinā sakkāyadassanamukhena ucchedādiantadvayaṃ , majjhimañca paṭipadaṃ niddhāreti .

Tattha ime vuccanti ucchedavādinoti ime rūpādike pañcakkhandhe attato upagacchantā rūpādīnaṃ aniccabhāvato ucchijjati attā vinassati na hoti paraṃ maraṇāti evaṃ abhinivisanato ‘‘ ucchedavādino ’’ ti vuccanti .

Ime vuccanti sassatavādinoti ime ‘‘ rūpavantaṃ vā attānan ’’ tiādinā rūpādivinimutto añño koci attāti upagacchantā ‘‘ so nicco dhuvo sassato ’’ ti abhinivisanato ‘‘ sassatavādino ’’ ti vuccanti . ‘‘ Ucchedasassatavādā ubho antā , ayaṃ saṃsārapavattī ’’ tiādi saccaniddhāraṇaṃ , taṃ suviññeyyaṃ .

Ucchedasassataṃ samāsato vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhīti attā ucchijjati attā niccoti ca ādippavattanato ucchedasassatadassanaṃ saṅkhepatoM0.196 vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi eva hoti . Sabbopi hi attavādo sakkāyadiṭṭhiantogadho evāti . Vitthārato dvāsaṭṭhi diṭṭhigatānīti ucchedasassatadassanaṃ vitthārena brahmajāle ( dī . ni .1.28 ādayo ) āgatāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni . Tesan ti evaṃ saṅkhepavitthāravantānaṃ ucchedasassatadassanānaṃ . Paṭipakkhoti pahāyakapaṭipakkho . Tecattālīsaṃ bodhipakkhiyā dhammāti aniccasaññā dukkhasaññā anattasaññā pahānasaññā virāgasaññā nirodhasaññā cattāro satipaṭṭhānā … pe … ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti ete tecattālīsaṃ bodhipakkhiyā dhammā . EvaṃV0.317 vipassanāvasena paṭipakkhaṃ dassetvā puna samathavasena dassetuṃ ‘‘ aṭṭha vimokkhā dasa ca kasiṇāyatanānī ’’ ti vuttaṃ .

Dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni mohajālan ti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni mohajālahetukattā mohajālañca . Anādianidhanappavattan ti purimāya koṭiyā abhāvato anādi . Asati paṭipakkhādhigame santānavasena anupacchedena pavattanato anidhanappavattaṃ . Yasmā pana mohajālahetukāni diṭṭhigatāni mohajāle padālite padālitāni honti , tasmā vuttaṃ –

‘‘ tecattālīsaṃ bodhipakkhiyā dhammā ñāṇavajiraṃ mohajālappadālanan ’’ ti . Tattha ñāṇavajiran ti vajirūpamañāṇaṃ . Aṭṭha samāpattiyo samāpajjitvā tejetvā tikkhasabhāvaṃ āpāditaṃ vipassanāñāṇaṃ maggañāṇañca ñāṇavajiraṃ . Idameva hi ñāṇaṃ bhagavato pavattaṃ ‘‘ mahāvajirañāṇan ’’ ti vuccati . Taṃ pana sasambhāraṃ katvā dassento ‘‘ tecattālīsaṃ bodhipakkhiyā dhammā ’’ ti āha . Mohajālappadālanan ti pubbabhāge vikkhambhanavasena maggakkhaṇe samucchedavasena avijjābhavataṇhānaṃ padālanaṃ .

Atītādibhedabhinnesu rūpādīsu sakaattabhāvādīsu ca saṃsibbanavasena pavattanato jālaṃ bhavataṇhā . Tassā hi taṇhā jālinī sibbinī jālanti ca adhivacananti . Evaṃ attakilamathānuyogakāmasukhallikānuyogadiṭṭhitaṇhābhinivesasassatucchedānaṃ niddhāraṇavasena mohajālapariyāyavisesato avijjātaṇhā vibhajitvā yathānusandhinā saṃkilesapakkhaṃ nigamento ‘‘ tena vuccati pubbā koṭi na paññāyati avijjāya ca bhavataṇhāya cā ’’ ti āha .

81.‘‘ TatthaM0.197 diṭṭhicarito ’’ tiādinā vodānapakkhaṃ dasseti . Tattha sallekhānusantatavuttīti anupaddutasallekhavutti . Kasmā ? Yasmā sallekhe tibbagāravo . Diṭṭhicarito hi tapojigucchādinā anupāyenapi yebhuyyena kilesānaṃ sallekhanādhippāyena carati , tasmā so sāsane pabbajito dhutadhammavasena sallekhapaṭipadaṃ pūreti .

Sikkhānusantatavuttīti acchiddacatupārisuddhisīlavutti . Diṭṭhiyā savisaye paññāsadisī pavattīti so visujjhamāno paññādhiko hotīti āha –

‘‘ diṭṭhicarito sammattaniyāmaṃ okkamanto dhammānusārī bhavatī ’’ ti .

Taṇhāvasena micchāvimokkho hotīti taṇhācarito visujjhamāno saddhādhikova hoti , tasmā vuttaṃ – ‘‘ taṇhācarito sammattaniyāmaṃ okkamanto saddhānusārī bhavatī ’’ ti .

Diṭṭhicarito sukhāya paṭipadāyātiādi paṭipadāniddeso heṭṭhā desanāhāravibhaṅge ( netti .5 ādayo ) āgato eva , atthopi tattha sabbappakārato vutto eva . ApubbapadesuV0.318 pana viveciyamānoti vimociyamāno . Paṭinissaratīti niyyāti vimuccatīti attho . Dandhañca dhammaṃ ājānātīti taṇhācaritassa mandapaññassa vasena vuttaṃ . Tikkhapañño pana khippaṃ dhammaṃ ājānātīti .

‘‘ Sattāpi duvidhā ’’ tiādinā indriyavibhāgena puna paṭipadāvibhāgaṃ dasseti , taṃ suviññeyyaṃ .

‘‘ Ye hi kecī ’’ tiādinā tāsaṃ paṭipadānaṃ niyyāne tīsupi kālesu ekantikabhāvaṃ dasseti . Tattha imāhi eva catūhi paṭipadāhīti imāhi eva catūhi paṭipadāhi , tabbinimuttāya aññāya paṭipadāya abhāvato .

Catukkamaggan ti paṭipadācatukkaṃ , paṭipadā hi maggoti . Atha vā catukkamaggan ti nandiyāvaṭṭassa catuddisāsaṅkhātaṃ maggaṃ . Tā pana catasso disā disālocananaye āgamissanti . Kimatthaṃ pana catukkamaggaṃ paññapentīti āha ‘‘ abudhajanasevitāyā ’’ tiādi . Tattha abudhajanasevitāyāti apaṇḍitajanasevitāya . Bālakantāyāti bālajanakāmitāya . Rattavāsiniyāti rattesu rāgābhibhūtesu vasatīti rattavāsinī , tassā . Nandiyāti tatra tatrābhinandanaṭṭhena nandīsaṅkhātāya . Avaṭṭanatthan ti samucchindanatthaṃ .

Ayaṃ vuccati nandiyāvaṭṭassa nayassa bhūmīti ayaṃ taṇhāvijjānaṃ vasena saṃkilesapakkhe dve disā samathavipassanānaṃ vasenaM0.198 vodānapakkhepi dve disā catusaccayojanā nandiyāvaṭṭassa nayassa samuṭṭhānatāya bhūmīti .

82. Evaṃ nandiyāvaṭṭassa nayassa bhūmiṃ niddisitvā idāni tassa disābhūtadhamme niddisantena yasmā cassa disābhūtadhammesu vuttesu disālocananayo vuttoyeva hoti , tasmā ‘‘ veyyākaraṇesu hi ye kusalākusalā ’’ ti disālocanalakkhaṇaṃ ekadesena paccāmasitvā ‘‘ te duvidhā upaparikkhitabbā ’’ tiādi āraddhaṃ . Tattha teti disābhūtadhammā . Duvidhāti ‘‘ ime saṃkilesadhammā , ime vodānadhammā ’’ ti evaṃ duvidhena . Upaparikkhitabbāti upapattito parito ikkhitabbā , dhammayuttito taṃtaṃdisābhāvena pekkhitabbā ālocitabbāti attho . Yaṃ pakāraṃ sandhāya ‘‘ duvidhā upaparikkhitabbā ’’ ti vuttaṃ , taṃ dasseti ‘‘ lokavaṭṭānusārī ca lokavivaṭṭānusārī cā ’’ ti . Tassattho – loko eva vaṭṭaṃ lokavaṭṭaṃ . Lokavaṭṭabhāvena anusarati pavattatīti lokavaṭṭānusārī , saṃkilesadhammoti attho . Lokassa , lokato vā vivaṭṭaṃ lokavivaṭṭaṃ , nibbānaṃ . Taṃ anusarati anulomanavasena gacchatīti lokavivaṭṭānusārī , vodānadhammoti attho . Tenevāha –

‘‘ vaṭṭaṃ nāma saṃsāro , vivaṭṭaṃ nibbānan ’’ ti .

TaṃV0.319 kathaṃ daṭṭhabban ti taṃ kathaṃ kena pakārena daṭṭhabbanti ce ? Upacayena . Yathā kataṃ kammaṃ phaladānasamatthaṃ hoti , tathā kataṃ upacitanti vuccati . Evaṃ upacitabhāve kammaṃ nāma hoti , vipākavaṭṭassa kāraṇaṃ hotīti attho .

Sabbepi kilesā catūhi vipallāsehi niddisitabbā , dasannampi kilesānaṃ vipallāsahetubhāvato .

Te kattha daṭṭhabbāti te pana vipallāsā kattha passitabbāti āha –

‘‘ dasa vatthuke kilesapuñje ’’ ti . Dasavidhakāraṇe kilesasamūheti attho . Tattha kilesāpi kilesavatthu , kilesānaṃ paccayadhammāpi kilesavatthu . Tesu kāraṇabhāvena purimasiddhā kilesā parato paresaṃ kilesānaṃ paccayabhāvato kilesāpi kilesavatthu . Ayonisomanasikāro , ayonisomanasikāraparikkhatā ca dhammā kilesuppattihetubhāvato kilesappaccayāpi kilesavatthūti daṭṭhabbaṃ .

CattāroM0.199 āhārāti ettha āhārasīsena tabbisayā kilesāpi adhippetā . Catasso viññāṇaṭṭhitiyoti etthāpi eseva nayo .

‘‘ Paṭhame āhāre ’’ tiādinā dasavatthuke kilesapuñje purimaṃ purimaṃ pacchimassa pacchimassa kāraṇanti dasseti . Tattha paṭhame āhāreti visayabhūte paṭhame āhāre paṭhamo vipallāso pavattatīti attho . Sesāhāresupi eseva nayo .

Paṭhame vipallāseti paṭhame vipallāse appahīne sati paṭhamaṃ upādānaṃ pavattatīti attho .

Sesapadesupi eseva nayo .

Yaṃ panettha vattabbaṃ , taṃ niddeseyeva kathayissāma .

83. Idāni dasavatthukaṃ kilesapuñjaṃ taṇhāvijjāvasena dve koṭṭhāse karonto ‘‘ yo ca kabaḷīkāro āhāro ’’ tiādimāha . Tattha kabaḷīkārāhāraṃ phassāhārañca aparijānantassa taṇhācaritassa yathākkamaṃ kāyavedanāsu tibbo chandarāgo hoti , iti upakkilesassa chandarāgassa hetubhāvato yo ca kabaḷīkāro āhāro , yo ca phasso āhāro , ime taṇhācaritassa puggalassa upakkilesāti vuttā .

Tathā manosañcetanāhāraṃ viññāṇāhārañca aparijānanto diṭṭhicarito tesu attasaññī niccasaññī ca hotīti vuttanayeneva te diṭṭhicaritassa puggalassa upakkilesāti vuttā .

Tathā purimakā dve vipallāsā purimakāni eva ca dve dveupādānayogaganthāsavaoghasallaviññāṇaṭṭhitiagatigamanāni taṇhāpadhānattā taṇhāsabhāvattā taṇhāvisayattā ca taṇhācaritassa upakkilesāti vuttā .

Pacchimakāni pana tāni diṭṭhipadhānattā diṭṭhisabhāvattā diṭṭhivisayattā ca diṭṭhicaritassa upakkilesāti vuttāti daṭṭhabbā .

84. Kabaḷīkāre āhāre ‘‘ asubhe subhan ’’ ti vipallāsoti catūsu āhāresu kabaḷīkāreV0.320 āhāre catūsu ca vipallāsesu ‘‘ asubhe subhan ’’ ti vipallāso daṭṭhabbo kabaḷīkārāhārassa asubhasabhāvattā asubhasamuṭṭhānattā ca . Tathā phassāhārassa dukkhasabhāvattā dukkhapaccayattā ca visesato tattha ‘‘ dukkhe sukhan ’’ ti vipallāso . Tathā yebhuyyena sattā viññāṇe niccasaññino , saṅkhāresu ca attasaññino , cetanāpadhānā ca saṅkhārāti vuttaṃ – ‘‘ viññāṇe āhāre … pe … attāti vipallāso ’’ ti .

Paṭhame vipallāse ṭhito kāme upādiyatīti ‘‘ asubhe subhan ’’ ti vipariyesaggāhī kilesakāmena vatthukāme daḷhaṃ gaṇhātiM0.200 . Idaṃ vuccati kāmupādānan ti yaṃ tathā kāmānaṃ gahaṇaṃ , idaṃ vuccati kāmupādānaṃ .

‘‘ Dukkhe sukhan ’’ ti vipariyesaggāhī ‘‘ sīlabbatehi anāgate bhavavisuddhīti taṃ nibbutisukhan ’’ ti daḷhaṃ gaṇhāti .

‘‘ Anicce niccan ’’ ti vipariyesaggāhī ‘‘ sabbe bhavā niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā ’’ ti saṃsārābhinandiniṃ bhavadiṭṭhiṃ daḷhaṃ gaṇhāti .

‘‘ Anattani attā ’’ ti vipariyesaggāhī ‘‘ asati attani kassidaṃ kammaphalaṃ , tasmā so karoti , so paṭisaṃvedetī ’’ ti attadiṭṭhiṃ daḷhaṃ gaṇhātīti imamatthaṃ dasseti ‘‘ dutiye vipallāse ṭhito ’’ tiādinā .

Ayaṃ vuccati kāmayogoti yena kāmarāgasaṅkhātena kāmupādānena vatthukāmehi saha satto saṃyojīyati , ayaṃ kāmarāgo ‘‘ kāmayogo ’’ ti vuccati .

Ayaṃ vuccati bhavayogoti yato sīlabbatupādānasaṅkhātena bhavupādānena bhavena saha satto saṃyojīyati , ayaṃ bhavarāgo ‘‘ bhavayogo ’’ ti vuccati .

Ayaṃ vuccati diṭṭhiyogoti yāya ahetukadiṭṭhiādisaṅkhātāya pāpikāya diṭṭhiyā , sakkāyadiṭṭhiādiavasiṭṭhadiṭṭhiyā ca satto dukkhena saha saṃyojīyati , ayaṃ pāpikā diṭṭhi ‘‘ diṭṭhiyogo ’’ ti vuccati .

Ayaṃ vuccati avijjāyogoti yāya attavādupādānena sakalavaṭṭadukkhena ca saha satto saṃyojīyati , ayaṃ avijjā ‘‘ avijjāyogo ’’ ti vuccati .

Yasmā pana kāmayogādayo abhijjhākāyaganthādīnaṃ paccayā honti , tasmā ‘‘ paṭhame yoge ṭhito abhijjhāya kāyaṃ ganthatī ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha abhijjhāya kāyaṃ ganthatīti parābhijjhāyanalakkhaṇāya abhijjhāya nāmakāyaṃ ganthati ghaṭṭetīti attho .

Tathā bhavapatthanāya appahīnattā bhavadiṭṭhibhavarāgavasena āghātavatthūsu sattā cittāni padūsentīti āha – ‘‘ dutiye yoge ṭhito byāpādena kāyaṃ ganthatī ’’ ti .

Tathā diṭṭhivasena avijjāvasena ca sīlabbatehi sujjhati , idameva saccaṃ moghamaññanti ca abhinivisatīti āha – ‘‘ tatiye … pe … idaṃsaccābhinivesena kāyaṃ ganthatī ’’ ti .

TassātiV0.321 tassa abhijjhādīhi samannāgatassa puggalassa . Evaṃ ganthitāti evaṃ abhijjhāyanādivasena nāmakāyaṃ ganthitvā ṭhitā . ĀsavantītiM0.201 āsavabhāvena pavattanti .

Kuto ca vuccati āsavantīti kuto pana hetuto te kilesā āsavantīti āsavahetuṃ pucchati .

Yasmā pana kilesā kusalappavattiṃ nivāretvā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhantā , maggena asamucchinnā eva vā āsavānaṃ uppattihetu honti , tasmā ‘‘ anusayato vā pariyuṭṭhānato vā ’’ ti vuttaṃ .

Abhijjhākāyaganthena kāmāsavoti abhijjhākāyaganthena siddhena kāmarāgasabhāvattā kāmāsavo siddho hoti . Katthacideva visaye domanassito tappaṭipakkhe visaye tabbisayabahule ca bhave patthetīti āha – ‘‘ byāpādakāyaganthena bhavāsavo ’’ ti . Parāmāsakāyaganthena diṭṭhāsavoti sīlabbataparāmāsakāyaganthena siddhena taṃsabhāvattā aparāparaṃ vā diṭṭhiyo ganthentassa diṭṭhāsavo siddho hoti . Idaṃsaccābhinivesakāyaganthena avijjāsavoti ‘‘ idameva saccaṃ moghamaññan ’’ ti abhinivisantassa ayonisomanasikārato anekehi akusalehi dhammehi saddhiṃ avijjāsavo uppajjati , sabbesaṃ vā akusaladhammānaṃ avijjāpubbaṅgamattā idaṃsaccābhinivesakāyaganthena siddhena tassa hetubhūto avijjāsavo siddho hoti .

Yasmā pana āsavā eva paribuddhā vaṭṭasmiṃ ohananti osādentīti ‘‘ oghā ’’ ti vuccanti , tasmā vuttaṃ – ‘‘ tassa ime cattāro āsavā ’’ tiādi .

Anusayasahagatāti anusayabhāvaṃ appaṭikkhipitvā gatā pavattā , anusayabhūtā vā . Ajjhāsayan ti cittaṃ . Anupaviṭṭhāti ogāḷhā . Hadayaṃ āhacca tiṭṭhantīti cittassa abbhantarasaṅkhātaṃ hadayaṃ āhantvā tiṭṭhanti . Tathā hi vuttaṃ aṭṭhasāliniyaṃ ( dha . sa . aṭṭha .5)‘‘ abbhantaraṭṭhena hadayan ’’ ti . Tena vuccanti sallāti yasmā ajjhāsayaṃ anupaviṭṭhā hadayaṃ āhacca tiṭṭhanti , tena vuccanti ‘‘ sallā ’’ ti . Pīḷājananaṃ duruddharaṇatā ca sallaṭṭho .

‘‘ Eso me attā ’’ ti gahaṇamukhena ‘‘ esohamasmī ’’ ti gahaṇaṃ hotīti diṭṭhiṃ nissāyapi mānaṃ jappentīti āha ‘‘ diṭṭhoghena mānasallo ’’ ti .

Pariyādinnan ti aññassa okāsaṃ adatvā samantato gahitaṃ . Catūsu dhammesu saṇṭhahatīti ārammaṇapaccayatāya ārammaṇabhūtesu catūsuM0.202 dhammesu patiṭṭhahati . Tāni sarūpato dasseti ‘‘ rūpe vedanāya saññāya saṅkhāresū ’’ ti .

Nandūpasecanenāti lobhasahagatassa sampayuttā nandī sahajātakoṭiyāV0.322 , itarassa upanissayakoṭiyā upasecananti nandūpasecanaṃ , tena nandūpasecanena . Kena pana taṃ nandūpasecananti āha – ‘‘ rāgasallena nandūpasecanena viññāṇenā ’’ ti . Tattha rāgasallenāti rāgasallena hetubhūtena nandūpasecanena viññāṇenāti itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ . Rūpūpagā viññāṇaṭṭhitīti rūpameva ārammaṇakaraṇavasena upagantabbato , viññāṇassa patiṭṭhābhāvato ca rūpūpagā viññāṇaṭṭhiti . Tiṭṭhati etthāti ṭhiti . Pañcavokārabhavasmiñhi abhisaṅkhāraviññāṇaṃ rūpakkhandhaṃ nissāya tiṭṭhati . Dosasallenāti sahajātena dosasallena . Yadā vedanūpagā viññāṇaṭṭhiti vuccati , tadā upanissayakoṭiyāva nandiyā upasittaṃ viññāṇaṃ daṭṭhabbaṃ . Vedanāpi domanassavedanāva . Yadā ca upanissayapaccayabhūtena dosasallena vedanūpagā viññāṇaṭṭhiti vuccati , tadā sahajātakoṭiyā , upanissayakoṭiyā vā nandiyā upasittaṃ viññāṇaṃ daṭṭhabbaṃ . Vedanā pana tissopi tissannaṃ vedanānaṃ ārammaṇūpanissayabhāvato . Tattha paṭhamanayo domanassārammaṇassa abhisaṅkhāraviññāṇassa vasena vutto . Dutiyo sabbavedanārammaṇassa vasenāpi daṭṭhabbaṃ . Mānasallenāti mānasallena sahajātena , upanissayabhūtena vā . Mohasallenāti etthāpi eseva nayo . Ettha ca anādimatisaṃsāre itthipurisā rūpābhirāmāti rāgasallavasena paṭhamā viññāṇaṭṭhiti yojitā . Sabbāyapi vedanāya dukkhapariyāyasabbhāvato dukkhāya ca doso anusetīti dosasallavasena dutiyā , saññāvasena ‘‘ seyyohamasmī ’’ ti maññanā hotīti mānasallavasena tatiyā , saṅkhāresu samūhaghanaṃ dubbinibbhoganti mohasallavasena catutthī viññāṇaṭṭhiti yojitāti daṭṭhabbā .

Upatthaddhan ti olubbhārammaṇabhūtāhi viññāṇaṭṭhitīhi upatthambhitaṃ .

Tañca kamman ti yaṃ ‘‘ cetanā cetasikan ’’ ti pubbe ( netti .82) vuttaṃ . Ime ca kilesāti ime ca dasavatthukā kilesā . Sesaṃ suviññeyyameva .

85. IdāniM0.203 āhārādayo nayānaṃ saṃkilesapakkhe disābhāvena vavatthapetuṃ ‘‘ imā catasso disā ’’ tiādi āraddhaṃ , taṃ uttānameva . Puna kabaḷīkāro āhārotiādi āhārādīsuyeva yassa puggalassa upakkilesā , taṃ vibhajitvā dassetuṃ āraddhaṃ .

Yathā ca paṭhamadisābhāvena vuttadhammā rāgacaritassa upakkilesā , evaṃ dutiyadisābhāvena vuttadhammā dosacaritassa .

Tatiyacatutthadisābhāvena vuttadhammā yathākkamaṃ diṭṭhicaritassa mandassa tikkhassa ca upakkilesā vuttā .

Tatiyacatutthadisābhāvena vuttadhammā yathākkamaṃ diṭṭhicaritassa mandassa tikkhassa ca upakkilesā vuttā .

Tattha dasannaṃ suttānan ti ekadesesu samudāyavohārena vuttaṃ . Samudāyesu hi pavattā samaññā avayavesupi dissatiV0.323 ,‘‘ yathā paṭo daḍḍho , samuddo diṭṭho ’’ ti ca . Eko atthoti ekassa atthassa nipphādanato vuttaṃ . Byañjanameva nānan ti ettha byañjanaggahaṇena byañjanatthopi gahitoti daṭṭhabbaṃ . Dasahipi suttapadehi savatthukā taṇhā vuttā . Taṇhā ca rāgacaritaṃ puggalaṃ khippaṃ dūsetīti āha – ‘‘ ime rāgacaritassa puggalassa upakkilesā ’’ ti .

Yathā ca paṭhamadisābhāvena vuttadhammā rāgacaritassa upakkilesā , evaṃ dutiyadisābhāvena vuttadhammā dosacaritassa .

Tatiyacatutthadisābhāvena vuttadhammā yathākkamaṃ diṭṭhicaritassa mandassa tikkhassa ca upakkilesā vuttā .

Tatiyacatutthadisābhāvena vuttadhammā yathākkamaṃ diṭṭhicaritassa mandassa tikkhassa ca upakkilesā vuttā .

Tatiyacatutthadisābhāvena vuttadhammā yathākkamaṃ diṭṭhicaritassa mandassa tikkhassa ca upakkilesā vuttā .

Tatiyacatutthadisābhāvena vuttadhammā yathākkamaṃ diṭṭhicaritassa mandassa tikkhassa ca upakkilesā vuttā .

Āhāravipallāsādayo yadipi sabbehi tīhi vimokkhamukhehi pubbabhāge yathārahaṃ pariññeyyā pahātabbā ca . Yassa pana dukkhānupassanā purime āhāradvaye dukkhākārena bahulaṃ pavattati , tassa vasena yo ca kabaḷīkāro āhāro , yo ca phasso āhāro , ime appaṇihitena vimokkhamukhena pariññaṃ gacchantīti vuttaṃ . Esa nayo sesesu . Evañcetaṃ , na aññathā . Na hi ariyamaggānaṃ viya pahātabbesu vimokkhamukhānaṃ pariññeyyapahātabbesu koci niyamo sambhavati .

Iti sabbe lokavaṭṭānusārino dhammā niyyanti , te lokā tīhi vimokkhamukhehīti nigamanaṃ . Tassattho – iti evaṃ vuttappakārā sabbe āhārādayo lokasaṅkhātavaṭṭānusārino dhammā te lokabhūtā vaṭṭato niyyanti aniccānupassanādīhi tīhi vimokkhamukhehīti .

86. Evaṃ saṃkilesapakkhe disābhūtadhamme niddisitvā idāni vodānapakkhe disābhūtadhamme dassetuṃ ‘‘ catasso paṭipadā ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha dibbabrahmaariyaāneñjavihāroti cattāro vihārā . Mānappahānaālayasamugghātaavijjāpahānabhavūpasamā cattāro acchariyā abbhutā dhammā . Saccādhiṭṭhānādīni cattāri adhiṭṭhānāni . Chandasamādhibhāvanādayo catasso samādhibhāvanā . Indriyasaṃvaro tapasaṅkhāto puññadhammoM0.204 bojjhaṅgabhāvanā sabbūpadhipaṭinissaggasaṅkhātaṃ nibbānañcāti cattāro sukhabhāgiyā dhammā veditabbāti .

Paṭhamā paṭipadātiādi paṭipadāsatipaṭṭhānādīnaṃ abhedasandassanaṃ . Yadi evaṃ kasmā visuṃ gahaṇaṃ katanti ? Dasavatthukassa kilesapuñjassa paṭipakkhabhāvadassanatthaṃ paṭipadādidasakaniddeso . Tathā hi vakkhati – ‘‘ cattāro āhārā tesaṃ paṭipakkho catasso paṭipadā ’’ tiādiV0.324 ( netti .87). Kiñcāpi catūsu satipaṭṭhānesu ‘‘ idaṃ nāma satipaṭṭhānaṃ imāya eva paṭipadāya ijjhatī ’’ ti niyamo natthi , tathāpi paṭhamāya paṭipadāya paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ sambhavatīti sambhavavasena evaṃ vuttaṃ – ‘‘ paṭhamā paṭipadā , paṭhamaṃ satipaṭṭhānan ’’ ti . Yasmā pana āhāravipallāsādīnaṃ viya paṭipadāsatipaṭṭhānādīnaṃ atthato nānattaṃ natthi . Satipaṭṭhānāniyeva hi tathā tathā paṭipajjamānāni dukkhāpaṭipadādandhābhiññādināmakāni honti , tasmā yathā saṃkilesapakkhe ‘‘ paṭhame āhāre paṭhamo vipallāso ’’ tiādinā adhikaraṇabhedena vuttaṃ , evaṃ adhikaraṇabhedaṃ akatvā ‘‘ paṭhamā paṭipadā , paṭhamaṃ satipaṭṭhānan ’’ tiādi vuttaṃ . Sesesupi eseva nayo .

Andhassa pabbatārohanaṃ viya kadācideva uppajjanakaṃ acchariyaṃ , accharāyoggaṃ acchariyanti porāṇā . Abhūtapubbaṃ bhūtanti abbhutaṃ . Ubhayampetaṃ vimhayāvahassa adhivacanaṃ .

Na hi mānappahānādito aññaṃ durabhisambhavataraṃ vimhanīyañca upalabbhatīti adhitiṭṭhati etena , ettha vā adhiṭṭhānamattameva vā tanti adhiṭṭhānaṃ . Saccañca taṃ adhiṭṭhānañca , saccassa vā adhiṭṭhānaṃ , saccaṃ adhiṭṭhānaṃ etassāti vā saccādhiṭṭhānaṃ . Sesesupi eseva nayo .

Samādhi eva bhāvetabbatāya samādhibhāvanā .

Sukhaṃ bhajatīti sukhabhāgiyo , sukhabhāgassa vā sukhakoṭṭhāsassa hitoti sukhabhāgiyo .

Ekassapi sattassa asubhabhāvanādayo viya ekadese avattitvā anavasesapariyādānato natthi etissā pamāṇanti appamaññā .

Paṭhamā paṭipadā bhāvitā bahulīkatā paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ paripūretīti paṭhamāya paṭipadāya bhāvanābahulīkāro paṭhamassa satipaṭṭhānassa bhāvanāpāripūrīti attho . Sesapadesupi eseva nayo . Yathā hi ariyamagge bhāvite satipaṭṭhānādayo bodhipakkhiyadhammā sabbepi bhāvitā eva honti , evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ .

KāyānupassanāyaM0.205 kāmarāgassa ujuvipaccanīkabhāvato ‘‘ paṭhamo satipaṭṭhāno bhāvito bahulīkato kāmapaṭipakkhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ paripūretī ’’ ti vuttaṃ . Tathā pītipaṭisaṃvedanādivasena pavattamānaṃ dutiyaṃ satipaṭṭhānaṃ , sappītikassa dutiyajjhānassa cittassa abhippamodanavasena pavattamānaṃ tatiyaṃ satipaṭṭhānaṃ ukkaṃsagatasukhassa tatiyajjhānassa aniccavirāgādivasena pavattiyā saṅkhāresu upekkhakaṃ catutthaṃ satipaṭṭhānaṃ upekkhāsatipārisuddhibhāvato catutthajjhānassa pāripūriyā saṃvattati .

YasmāV0.325 pana rūpāvacarapaṭhamajjhānaṃ rūpāvacarasamāpattīnaṃ , dutiyajjhānaṃ byāpādavitakkādidūrībhāvena brahmavihārānaṃ , tatiyajjhānaṃ pītivirāgena sukhena vipassanāya adhiṭṭhānabhūtaṃ ariyavihārānaṃ , catutthajjhānaṃ upekkhāsatipārisuddhiāneñjappattaṃ āneñjavihārānaṃ visesato paccayo hoti , tasmā ‘‘ paṭhamaṃ jhānaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ paṭhamaṃ vihāraṃ paripūretī ’’ tiādi vuttaṃ . Iti yo yassa visesapaccayo , so taṃ paripūretīti vuttoti daṭṭhabbaṃ .

87. Idāni paṭipadādayo vodānapakkhe disābhāvena vavatthapetuṃ ‘‘ tattha imā catasso disā ’’ tiādi vuttaṃ . Taṃ suviññeyyameva .

Puna ‘‘ paṭhamā paṭipadā ’’ tiādi paṭipadācatukkādīsu yena yassa puggalassa vodānaṃ , taṃ vibhajitvā dassetuṃ āraddhaṃ . Taṃ heṭṭhā vuttanayameva .

Yadipi tīsu vimokkhamukhesu ‘‘ idaṃ nāma vimokkhamukhaṃ imāya eva paṭipadāya ijjhatī ’’ ti niyamo natthi . Yesaṃ pana puggalānaṃ purimāhi dvīhi paṭipadāhi appaṇihitena vimokkhamukhena ariyamaggādhigamo . Tathā yassa tatiyāya paṭipadāya suññatavimokkhamukhena , yassa ca catutthāya paṭipadāya animittavimokkhamukhena ariyamaggādhigamo , tesaṃ puggalānaṃ vasena ayaṃ paṭipadāvimokkhamukhasaṃsandanā . Satipaṭṭhānādīhi vimokkhamukhasaṃsandanāyapi eseva nayo .

Tesaṃ vikkīḷitan ti tesaṃ asantāsanajavaparakkamādivisesayogena sīhānaṃ buddhānaṃ paccekabuddhānaṃ buddhasāvakānañca vikkīḷitaṃ viharaṇaṃ . Yadidaṃ āhārādikilesavatthusamatikkamanamukhena saparasantāne paṭipadādisampādanā .

Idāni āhārādīnaṃ paṭipadādīhi yena samatikkamanaṃ , taṃ nesaṃ paṭipakkhabhāvaṃ dassento ‘‘ cattāro āhārā tesaṃ paṭipakkho catassoM0.206 paṭipadā ’’ tiādimāha . Tattha tesaṃ paṭipakkhabhāvo pahātabbabhāvo pahāyakabhāvo ca āhāraviññāṇaṭṭhitīnañcettha pahātabbabhāvo tappaṭibandhachandarāgavasena daṭṭhabbo .

Tattha ‘‘ vikkīḷitaṃ bhāvanā sacchikiriyā cā ’’ tiādi tassāyaṃ saṅkhepattho – tesaṃ vikkīḷitan ti ettha yadetaṃ vikkīḷitaṃ nāma bhāvetabbānaṃ bodhipakkhiyadhammānaṃ bhāvanā , sacchikātabbānaṃ phalanibbānānaṃ sacchikiriyā ca . Tathā pahātabbassa dasavatthukassa kilesapuñjassa tadaṅgādivasena pahānaṃ byantīkiriyā anavasesananti .

Idāni taṃ saṅkhepena dassento ‘‘ indriyādhiṭṭhānaṃ vikkīḷitaṃ vipariyāsānadhiṭṭhānan ’’ ti āha . Indriyādhiṭṭhānan ti indriyānaṃ pavattanaṃ bhāvanā sacchikiriyā ca . Vipariyāsānadhiṭṭhānan ti vipallāsānaṃ apavattanaṃ pahānaṃ anuppādanaṃ .

Indriyāni saddhammagocaroti indriyāni cettha saddhammassaV0.326 gocarabhūtāni pavattihetūti adhippetāni saddhindriyādīnīti attho . Vipariyāsā kilesagocaroti vipallāsā saṃkilesapakkhassa pavattiṭṭhānaṃ pavattihetūti .

Ayaṃ vuccati sīhavikkīḷitassa nayassa bhūmīti yāyaṃ ‘‘ cattāro āhārā ’’ tiādinā saṃkilesapakkhe dasannaṃ catukkānaṃ ,‘‘ catasso paṭipadā ’’ tiādinā vodānapakkhepi dasannaṃ catukkānaṃ taṇhācaritādīnaṃ upakkilesavodānavibhāvanāmukhena niddhāraṇā , ayaṃ sīhavikkīḷitassa nayassa bhūmi nāma .

88. Idāni ugghaṭitaññuādipuggalattayavasena tipukkhalanayassa bhūmiṃ vibhāvetukāmo yasmā pana nayānaṃ aññamaññānuppavesassa icchitattā sīhavikkīḷitanayato tipukkhalanayo niggacchati , tasmā paṭipadāvibhāgato cattāro puggale sīhavikkīḷitanayassa bhūmiṃ niddisitvā tato eva ugghaṭitaññuādipuggalattaye niddhāretuṃ ‘‘ tattha ye dukkhāya paṭipadāyā ’’ tiādi āraddhaṃ . Tattha ime dve puggalāti ime purimānaṃ dvinnaṃ paṭipadānaṃ vasena dve puggalā . Esa nayo itaratthāpi .

Puna ‘‘ tattha ye dukkhāya paṭipadāyā ’’ tiādi yathāvuttapuggalacatukkato ugghaṭitaññuādipuggalattayaṃ niddhāretuṃ vuttaṃ . Tattha yo sādhāraṇāyāti dukkhāpaṭipadāya khippābhiññāya , sukhāpaṭipadāya dandhābhiññāya ca niyyātīti sambandho . Kathaṃ pana paṭipadādvayaṃ ekassa sambhavatīti ? Nayidamevaṃ daṭṭhabbaṃ . Ekassa puggalassa ekasmiṃ dve paṭipadā sambhavantīti . Yathāvuttāsu pana dvīsuM0.207 paṭipadāsu yo yāya kāyaci niyyāti , ayaṃ vipañcitaññūti ayamettha adhippāyo . Yasmā pana aṭṭhasāliniyaṃ ( dha . sa . aṭṭha .350) paṭipadā calati na calatīti vicāraṇāyaṃ ‘‘ calatī ’’ ti vuttaṃ , tasmā ekassapi puggalassa jhānantaramaggantaresu paṭipadābhedo icchitovāti .

‘‘ Tattha bhagavā ’’ tiādinā desanāvibhāgehipi tameva puggalavibhāgaṃ vibhāveti . Taṃ heṭṭhā vuttanayameva . Tattha adhicittan ti adhicittasikkhañcāti ca -saddo luttaniddiṭṭho . Tena adhicittasikkhañca adhipaññāsikkhañca vipañcitaññussa paññapetīti attho . Adhisīlan ti etthāpi eseva nayo . Adhisīlasikkhaṃ adhicittasikkhaṃ adhipaññāsikkhañcāti yojetabbaṃ .

Tattha yo sādhāraṇāyāti dukkhāpaṭipadāya khippābhiññāya , sukhāpaṭipadāya dandhābhiññāya ca niyyātīti sambandho .

Cattāri hutvā tīṇi bhavantīti liṅgavipallāsena vuttaṃ , cattāro puggalā hutvā tayo puggalā hontīti attho .

‘‘ Tattha bhagavā ’’ tiādinā desanāvibhāgehipi tameva puggalavibhāgaṃ vibhāveti . Taṃ heṭṭhā vuttanayameva . Tattha adhicittan ti adhicittasikkhañcāti ca -saddo luttaniddiṭṭho . Tena adhicittasikkhañca adhipaññāsikkhañca vipañcitaññussa paññapetīti attho . Adhisīlan ti etthāpi eseva nayo . Adhisīlasikkhaṃ adhicittasikkhaṃ adhipaññāsikkhañcāti yojetabbaṃ .

‘‘ Tattha bhagavā ’’ tiādinā desanāvibhāgehipi tameva puggalavibhāgaṃ vibhāveti . Taṃ heṭṭhā vuttanayameva . Tattha adhicittan ti adhicittasikkhañcāti ca -saddo luttaniddiṭṭho . Tena adhicittasikkhañca adhipaññāsikkhañca vipañcitaññussa paññapetīti attho . Adhisīlan ti etthāpi eseva nayo . Adhisīlasikkhaṃ adhicittasikkhaṃ adhipaññāsikkhañcāti yojetabbaṃ .

‘‘ Tattha bhagavā ’’ tiādinā desanāvibhāgehipi tameva puggalavibhāgaṃ vibhāveti . Taṃ heṭṭhā vuttanayameva . Tattha adhicittan ti adhicittasikkhañcāti ca -saddo luttaniddiṭṭho . Tena adhicittasikkhañca adhipaññāsikkhañca vipañcitaññussa paññapetīti attho . Adhisīlan ti etthāpi eseva nayo . Adhisīlasikkhaṃ adhicittasikkhaṃ adhipaññāsikkhañcāti yojetabbaṃ .

‘‘ Tattha bhagavā ’’ tiādinā desanāvibhāgehipi tameva puggalavibhāgaṃ vibhāveti . Taṃ heṭṭhā vuttanayameva . Tattha adhicittan ti adhicittasikkhañcāti ca -saddo luttaniddiṭṭho . Tena adhicittasikkhañca adhipaññāsikkhañca vipañcitaññussa paññapetīti attho . Adhisīlan ti etthāpi eseva nayo . Adhisīlasikkhaṃ adhicittasikkhaṃ adhipaññāsikkhañcāti yojetabbaṃ .

Cattāri hutvā tīṇi bhavantīti liṅgavipallāsena vuttaṃ , cattāro puggalā hutvā tayo puggalā hontīti attho .

Cattāri hutvā tīṇi bhavantīti liṅgavipallāsena vuttaṃ , cattāro puggalā hutvā tayo puggalā hontīti attho .

Cattāri hutvā tīṇi bhavantīti liṅgavipallāsena vuttaṃ , cattāro puggalā hutvā tayo puggalā hontīti attho .

Cattāri hutvā tīṇi bhavantīti liṅgavipallāsena vuttaṃ , cattāro puggalā hutvā tayo puggalā hontīti attho . AyaṃV0.327 saṃkilesoti ayaṃ akusalamūlādidvādasattikasaṅgaho saṃkilissati etenāti saṃkilesoti katvā . Idaṃ vodānan ti etthāpi eseva nayo .

AyaṃV0.327 saṃkilesoti ayaṃ akusalamūlādidvādasattikasaṅgaho saṃkilissati etenāti saṃkilesoti katvā . Tatthāyaṃ saṃkilesapakkho , tīṇi akusalamūlāni , tayo phassā , tisso vedanā , tayo upavicārā , tayo kilesā , tayo vitakkā , tayo pariḷāhā , tīṇi saṅkhatalakkhaṇāni , tisso dukkhatā . Tīṇi akusalamūlānīti lobho akusalamūlaṃ , doso akusalamūlaṃ , moho akusalamūlaṃ . Tayo phassāti sukhavedanīyo phasso , dukkhavedanīyo phasso , adukkhamasukhavedanīyo phasso . Tisso vedanāti sukhā vedanā , dukkhā vedanā , adukkhamasukhā vedanā . Tayo upavicārāti somanassūpavicāro , domanassūpavicāro , upekkhūpavicāro . Tayo kilesāti lobho , doso , moho . Tayo vitakkāti kāmavitakko , byāpādavitakko , vihiṃsāvitakko . Tayo pariḷāhātiV0.333 rāgajo , dosajo , mohajo . Tīṇi saṅkhatalakkhaṇānīti uppādo , ṭhiti , vayo . Tisso dukkhatāti dukkhadukkhatā , vipariṇāmadukkhatā , saṅkhāradukkhatā . Tattha lobho akusalamūlaṃ manāpikena ārammaṇena samuṭṭhahati . Tadeva manāpikārammaṇaṃ paṭicca uppajjati sukhavedanīyo phasso , sukhavedanīyaṃ phassaṃ paṭicca uppajjati sukhā vedanā , sukhaṃ vedanaṃ paṭicca uppajjati somanassūpavicāro , somanassūpavicāraṃ paṭicca uppajjati rāgo , rāgaṃ paṭicca uppajjati kāmavitakko , kāmavitakkaṃ paṭicca uppajjati rāgajo pariḷāho , rāgajaṃ pariḷāhaṃ paṭicca uppajjati uppādo saṅkhatalakkhaṇaṃ , uppādaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ paṭicca uppajjati vipariṇāmadukkhatā . Doso akusalamūlaṃ amanāpikena ārammaṇena samuṭṭhahati . Tadeva amanāpikārammaṇaṃ paṭicca uppajjati dukkhavedanīyo phasso , dukkhavedanīyaṃM0.214 phassaṃ paṭicca uppajjati dukkhā vedanā , dukkhaṃ vedanaṃ paṭicca uppajjati domanassūpavicāro , domanassūpavicāraṃ paṭicca uppajjati doso , dosaṃ paṭicca uppajjati byāpādavitakko , byāpādavitakkaṃ paṭicca uppajjati dosajo pariḷāho , dosajaṃ pariḷāhaṃ paṭicca uppajjati ṭhitassa aññathattaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ , ṭhitassa aññathattaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ paṭicca uppajjati dukkhadukkhatā . Moho akusalamūlaṃ upekkhāṭhāniyaṃ ārammaṇena samuṭṭhahati . Tadeva upekkhāṭhāniyaṃ ārammaṇaṃ paṭicca uppajjati adukkhamasukhavedanīyo phasso , adukkhamasukhavedanīyaṃ phassaṃ paṭicca uppajjati adukkhamasukhā vedanā , adukkhamasukhaṃ vedanaṃ paṭicca uppajjati upekkhūpavicāro , upekkhūpavicāraṃ paṭicca uppajjati moho , mohaṃ paṭicca uppajjati vihiṃsāvitakko , vihiṃsāvitakkaṃ paṭicca uppajjati mohajo pariḷāho , mohajaṃ pariḷāhaṃ paṭicca uppajjati vayo saṅkhatalakkhaṇaṃ , vayaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ paṭicca uppajjati saṅkhāradukkhatā . Iti ayaṃ tīhi ākārehi kilesānaṃ niddeso . Yo koci akusalapakkho , sabbo so tīsu akusalamūlesu samosaratīti .

Tayo vitakkāti kāmavitakko , byāpādavitakko , vihiṃsāvitakko .

Tayo vitakkāti kāmavitakko , byāpādavitakko , vihiṃsāvitakko .

Tayo vitakkāti kāmavitakko , byāpādavitakko , vihiṃsāvitakko .

Tisso vedanāti sukhā vedanā , dukkhā vedanā , adukkhamasukhā vedanā .

Tisso dukkhatāti dukkhadukkhatā , vipariṇāmadukkhatā , saṅkhāradukkhatā .

Tayo kilesāti lobho , doso , moho .

Tayo kilesāti lobho , doso , moho .

Tayo kilesāti lobho , doso , moho .

Tatthāyaṃ saṃkilesapakkho , tīṇi akusalamūlāni , tayo phassā , tisso vedanā , tayo upavicārā , tayo kilesā , tayo vitakkā , tayo pariḷāhā , tīṇi saṅkhatalakkhaṇāni , tisso dukkhatā .

Tatthāyaṃ saṃkilesapakkho , tīṇi akusalamūlāni , tayo phassā , tisso vedanā , tayo upavicārā , tayo kilesā , tayo vitakkā , tayo pariḷāhā , tīṇi saṅkhatalakkhaṇāni , tisso dukkhatā .

Idaṃ vodānan ti etthāpi eseva nayo . Tattha katamo kusalapakkho ? Tīṇi kusalamūlāni alobho , adoso , amoho . Tisso paññā sutamayī , cintāmayī , bhāvanāmayī . Tayo samādhī savitakkasavicāro , avitakkavicāramatto , avitakkaavicāro . Tisso sikkhā adhisīlasikkhā , adhicittasikkhāV0.334 , adhipaññāsikkhā . Tīṇi nimittāni samathanimittaṃ , paggahanimittaṃ , upekkhānimittaṃ . Tayo vitakkā nekkhammavitakko , abyāpādavitakko , avihiṃsāvitakko . Tīṇi indriyāni anaññātaññassāmītindriyaṃ , aññindriyaṃ , aññātāvindriyaṃ . Tayo upavicārā nekkhammūpavicāro , abyāpādūpavicāro , avihiṃsūpavicāro tisso esanā kāmesanā , bhavesanā , brahmacariyesanā . Tayo khandhā sīlakkhandho , samādhikkhandho , paññākkhandho . Tattha alobho kusalamūlaṃ sutamayipaññaṃ paripūreti . Sutamayi paññā paripuṇṇā savitakkasavicāraṃ samādhiṃ paripūreti , savitakkasavicāro samādhi paripuṇṇo adhisīlasikkhaṃ paripūreti , adhisīlasikkhā paripuṇṇāM0.215 samathanimittaṃ paripūreti , samathanimittaṃ paripuṇṇaṃ nekkhammavitakkaṃ paripūreti , nekkhammavitakko paripuṇṇo anaññātaññassāmītindriyaṃ paripūreti , anaññātaññassāmītindriyaṃ paripuṇṇaṃ nekkhammasitūpavicāraṃ paripūreti , nekkhammūpavicāraṃ paripuṇṇo kāmesanaṃ pajahati . Kāmesanappahānaṃ sīlakkhandhaṃ paripūreti . Adoso kusalamūlaṃ cintāmayipaññaṃ paripūreti , cintāmayipaññā paripuṇṇā avitakkavicāramattaṃ samādhiṃ paripūreti , avitakkavicāramatto samādhi paripuṇṇo adhicittasikkhaṃ paripūreti , adhicittasikkhā paripuṇṇā upekkhānimittaṃ paripūreti , upekkhānimittaṃ paripuṇṇaṃ abyāpādavitakkaṃ paripūreti , abyāpādavitakko paripuṇṇo aññindriyaṃ paripūreti , aññindriyaṃ paripuṇṇaṃ abyāpādūpavicāraṃ paripūreti , abyāpādūpavicāro paripuṇṇo bhavesanaṃ pajahati , bhavesanappahānaṃ samādhikkhandhaṃ paripūreti . Amoho kusalamūlaṃ bhāvanāmayipaññaṃ paripūreti , bhāvanāmayipaññā paripuṇṇā avitakkaavicāraṃ samādhiṃ paripūreti , avitakkaavicāro samādhi paripuṇṇo adhipaññāsikkhaṃ paripūreti , adhipaññāsikkhā paripuṇṇā paggahanimittaṃ paripūreti , paggahanimittaṃ paripuṇṇaṃ avihiṃsāvitakkaṃ paripūreti , avihiṃsāvitakko paripuṇṇo aññātāvindriyaṃ paripūreti , aññātāvindriyaṃ paripuṇṇaṃ avihiṃsūpavicāraṃ paripūreti , avihiṃsūpavicāro paripuṇṇo brahmacariyesanaṃ paripūreti , brahmacariyesanā paripuṇṇā paññākkhandhaṃ paripūreti . Iti ime tayo dhammā akusalapakkhikā kusalapakkhikā ca tikaniddesehi niddiṭṭhā tipukkhalanayassaV0.335 disā nāma .

Tīṇi kusalamūlāni alobho , adoso , amoho .

Tīṇi kusalamūlāni alobho , adoso , amoho .

Tayo vitakkā nekkhammavitakko , abyāpādavitakko , avihiṃsāvitakko .

Tayo samādhī savitakkasavicāro , avitakkavicāramatto , avitakkaavicāro .

Tayo vitakkā nekkhammavitakko , abyāpādavitakko , avihiṃsāvitakko .

Tayo vitakkā nekkhammavitakko , abyāpādavitakko , avihiṃsāvitakko .

Tīṇi kusalamūlāni alobho , adoso , amoho .

Tīṇi kusalamūlāni alobho , adoso , amoho .

Tīṇi kusalamūlāni alobho , adoso , amoho .

Tisso sikkhā adhisīlasikkhā , adhicittasikkhāV0.334 , adhipaññāsikkhā .

Tayo khandhā sīlakkhandho , samādhikkhandho , paññākkhandho .

Tassa pariyosānaṃ tayo vimokkhā appaṇihito suññato animitto , ayaṃ tipukkhalo nāma dutiyo nayo .

Tīṇi hutvā dve bhavantīti nandiyāvaṭṭanayassa disābhūtadhammadassanatthaṃ vuttaṃ . Tenevāha – ‘‘ taṇhā ca avijjā cā ’’ tiādi , taṃ sabbaṃ suviññeyyameva . Tattha ye ime tayo puggalā ugghaṭitaññū vipañcitaññū neyyoti imesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ dve puggalā sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya , sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya ca niyyanti , dveyeva puggalā dukkhāya paṭipadāya khippābhiññāya , dukkhāya paṭipadāya dandhābhiññāya ca niyyanti , ime cattāro . Te visesena dve honti diṭṭhicarito ca taṇhācarito ca . ImeM0.216 cattāro hutvā tayo honti , tayo hutvā dve honti .

‘‘ taṇhā ca avijjā cā ’’ tiādi , taṃ sabbaṃ suviññeyyameva . Imesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ ayaṃ saṃkileso – avijjā ca taṇhā ca ahirīkañca anottappañca asati ca asampajaññañca nīvaraṇāni ca saṃyojanāni ca ajjhosānañca abhiniveso ca ahaṃkāro ca mamaṃkāro ca assaddhiyañca dovacassatā ca kosajjañca ayonisomanasikāro ca vicikicchā ca avijjā ca asaddhammassavanañca asamāpatti ca . Tattha avijjā ca ahirīkañca asati ca nīvaraṇāni ca ajjhosānañca ahaṃkāro ca assaddhiyañca kosajjañca vicikicchā ca asaddhammassavanañca , ayaṃ ekā disā . Taṇhā ca anottappañca asampajaññañca saṃyojanāni ca abhiniveso ca mamaṃkāro ca dovacassatā ca ayonisomanasikāro ca avijjā ca asamāpatti ca , ayaṃ dutiyā disā . Dasannaṃ dukānaṃ dasa padāni paṭhamā disāti kātabbāni . Saṃkhittena atthaṃ ñāpenti paṭipakkhe kaṇhapakkhassa dasannaṃ dukānaṃ dasa padāni dutiyakāni , ayaṃ dutiyā disā .

‘‘ taṇhā ca avijjā cā ’’ tiādi , taṃ sabbaṃ suviññeyyameva . Tattha katamo kusalapakkho ? Samatho ca vipassanā ca vijjā ca caraṇañca sati ca sampajaññañca hirī ca ottappañca ahaṃkārappahānañca mamaṃkārappahānañca sammāvāyāmo ca yonisomanasikāro ca sammāsati ca sammāsamādhi ca paññā ca nibbidā ca samāpatti ca saddhammassavanañca somanassañca dhammānudhammapaṭipatti ca . Dasannaṃ dukānaṃ samathādīni somanassapariyosānāni paṭhamāni dasa padāni paṭhamā disā , vipassanādīni dhammānudhammapaṭipattipariyosānāni dutiyāni dasa padāni dutiyā disā . Iti akusalapakkhe kusalapakkhe ca nandiyāvaṭṭassa nayassa catasso disā . TāsuV0.336 kusalapakkhe samathādīhi akusalapakkhe taṇhādayo pahānaṃ gacchanti , tesaṃ pahānā rāgavirāgā cetovimutti , kusalapakkhe vipassanādīhi akusalapakkhe avijjādayo pahānaṃ gacchanti , tesaṃ pahānā avijjāvirāgā paññāvimutti . Iti imā dve vimuttiyo nandiyāvaṭṭanaye pariyosānaṃ .

Tattha katamo tipukkhalanayo ? Paṭipadāvibhāgena catūsu puggalesu yo sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya niyyāti , ayaṃ ugghaṭitaññū . Yo sukhāya vā paṭipadāya , dandhābhiññāya , dukkhāya vā paṭipadāya khippābhiññāya niyyāti , ayaṃ vipañcitaññū . Yo dukkhāya paṭipadāya dandhābhiññāya niyyāti , ayaṃ neyyo . Iti cattāro hutvā tayo honti . Tattha ugghaṭitaññussa samathapubbaṅgamā vipassanā sappāyāM0.213 . Neyyassa vipassanāpubbaṅgamo samatho , vipañcitaññussa samathavipassanā yuganaddhā . Ugghaṭitaññussa mudukā desanā , neyyassa tikkhā desanā , vipañcitaññussa tikkhamudukā desanā . Ugghaṭitaññussa adhipaññāsikkhā , vipañcitaññussa adhicittasikkhā ca adhipaññāsikkhā ca , neyyassa adhisīlasikkhā ca adhicittasikkhā ca adhipaññāsikkhā ca . Iti imesaṃ puggalānaṃ catūhi paṭipadāhi niyyānaṃ .

Yā āloketvā kusalapakkhe akusalapakkhe ca ‘‘ ayaṃ dhammo imaṃ dhammaṃ bhajatī ’’ ti jānantena sammā yojanā , ayaṃ aṅkuso nayoti ime pañca nayā .

Nayasamuṭṭhānavāravaṇṇanā niṭṭhitā .