42. Tattha katamo otaraṇo hāroti otaraṇahāravibhaṅgo .

Tattha asekkhā vimuttīti ayaṃ tedhātuke vītarāgatā asekkhā phalavimutti .

Tāniyevāti tāni asekkhāyaṃ vimuttiyaṃ saddhādīniV0.252 . Ayaṃ indriyehi otaraṇāti asekkhāya vimuttiyā niddhāritehi saddhādīhi indriyehi saṃvaṇṇanāya otaraṇā .

Pañcindriyāni vijjāti sammāsaṅkappo viya sammādiṭṭhiyā upakārakattā paññākkhandhe saddhādīni cattāri indriyāni vijjāya upakārakattā saṅgaṇhanavasena vuttāni .

Saṅkhārapariyāpannānīti pañcasu khandhesu saṅkhārakkhandhe antogadhāni . Ye saṅkhārā anāsavāti taṃ saṅkhārakkhandhaṃ viseseti , aggaphalassa adhippetattā . Tato eva ca no bhavaṅgā . Dhammadhātusaṅgahitāti aṭṭhārasadhātūsu dhammadhātusaṅgahitā .

Yadipi pubbe vītarāgatā asekkhā vimutti dassitā , tassā pana paṭipattidassanatthaṃ ‘‘ ayaṃ ahamasmīti anānupassī ’’ ti dassanamaggo idha vuttoti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ ayaṃ ahamasmīti anānupassī ’’ tiādi vuttaṃ .

Sabbaṃ vuttanayameva .

43. Nissitassa calitan ti taṇhādiṭṭhivasena kammaṃ anavaṭṭhānaṃ . Cutūpapātoti aparāparaṃ cavanaṃ upapatanañca .

Nissitapade labbhamānaṃ nissayanaṃ uddharanto āha – ‘‘ nissayo nāmā ’’ ti . Taṇhānissayoti taṇhābhiniveso . So hi taṇhācaritassa patiṭṭhābhāvena tathā vutto . EvaṃM0.127 diṭṭhinissayo pi daṭṭhabbo .

Rattassa cetanāti cetanāpadhānattā saṅkhārakkhandhadhammānaṃ cetanāsīsena taṇhaṃ eva vadati . Tenevāha – ‘‘ ayaṃ taṇhānissayo ’’ ti .

Yasmā pana viparītābhiniveso mohassa balavabhāve eva hoti , tasmā ‘‘ yā mūḷhassa cetanā , ayaṃ diṭṭhinissayo ’’ ti vuttaṃ .

Evaṃ cetanāsīsena taṇhādiṭṭhiyo vatvā idāni tattha nippariyāyena cetanaṃyeva gaṇhanto ‘‘ cetanā pana saṅkhārā ’’ ti āha .

Yā rattassa vedanā , ayaṃ sukhā vedanāti sukhāya vedanāya rāgo anusetīti katvā vuttaṃ .

Tathā adukkhamasukhāya vedanāya avijjā anusetīti āha – ‘‘ yā sammūḷhassa vedanā , ayaṃ adukkhamasukhā vedanā ’’ ti . Idha vedanāsīsena cetanā vuttā .

Taṇhāyāti taṇhaṃ . Diṭṭhiyāti diṭṭhiṃ . Yathā vā sesadhammānaṃ taṇhāya nissayabhāve puggalo taṇhāya nissitoti vuccati . Evaṃ taṇhāya sesadhammānaṃ paccayabhāve puggalo taṇhāya nissitoti vuccatīti āha – ‘‘ taṇhāya anissito ’’ ti .

Passaddhīti darathapaṭippassambhanā . Kāyikāti karajakāyasannissitā . Cetasikāti cittasannissitā .

Yasmā pana sā darathapaṭippassaddhi kāyacittānaṃ sukhe sati pākaṭā hoti , tasmāV0.253 ‘‘ yaṃ kāyikaṃ sukhan ’’ tiādinā phalūpacārena vuttāya passaddhiyā natiabhāvassa kāraṇabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ passaddhakāyo ’’ tiādi vuttaṃ .

Soti evaṃ vimuttacitto khīṇāsavo . Rūpasaṅkhaye vimuttoti rūpānaṃ saṅkhayasaṅkhāte nibbāne vimutto . Atthītipi na upetīti sassato attā ca loko cātipi taṇhādiṭṭhiupayena na upeti na gaṇhāti . Natthīti asassatoti . Atthi natthīti ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassatanti . Nevatthi no natthīti amarāvikkhepavasena . Gambhīroti uttānabhāvahetūnaṃ kilesānaṃ abhāvena gambhīro . Nibbutoti atthītiādinā upagamanakilesānaṃ vūpasamena parinibbuto sītibhūto .

Idhāgatīti paralokato idha āgati . Gatīti idhalokato paralokagamanaṃ . Taṃ pana punabbhavoti āha ‘‘ peccabhavo ’’ ti .

Idha huran ti dvārārammaṇadhammā dassitāti ‘‘ ubhayamantarenā ’’ ti padena dvārappavattadhamme dassento ‘‘ phassasamuditesu dhammesū ’’ ti āha . Tassattho – phassenaM0.128 saddhiṃ phassena kāraṇabhūtena ca samuditesu sambhūtesu viññāṇavedanāsaññācetanāvitakkavicārādidhammesu . Attānaṃ na passatīti tesaṃ dhammānaṃ anattabhāveneva tattha attānaṃ na passati .

Virajjati virāgā vimuccatīti padehi lokuttaradhammānaṃ paṭiccasamuppādabhāvaṃ dassento tadatthatāya sīlādīnampi pariyāyena tabbhāvamāha ‘‘ lokuttaro ’’ tiādinā .

44. Nāmasampayuttoti nāmena missito .

Saupādisesā nibbānadhātūti arahattaphalaṃ adhippetaṃ . Tañca paññāpadhānanti āha – ‘‘ saupādisesā nibbānadhātu vijjāti .

Sesaṃ sabbaṃ uttānameva .

Otaraṇahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .