11. Paññattihāravibhaṅgavaṇṇanā
39. Tattha
V0.247 katamo paññattihāroti paññattihāravibhaṅgo .Tattha kā panāyaṃ paññattīti ?
Āha ‘‘ yā pakatikathāya desanā ’’ ti .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yā desanāhārādayo viya assādādipadatthavisesaniddhāraṇaṃ akatvā bhagavato sābhāvikadhammakathāya desanā .
Yā tassā paññāpanā , ayaṃ paññattihāro .
Yasmā pana sā bhagavato tathā tathā veneyyasantāne yathādhippetamatthaṃ nikkhipatīti nikkhepo .
Tassa cāyaṃ hāro dukkhādisaṅkhāte bhāge pakārehi ñāpeti , asaṅkarato vā ṭhapeti , tasmā ‘‘ nikkhepapaññattī ’’ ti vutto .
Iti pakatikathāya desanāti saṅkhepena vuttamatthaṃ vitthārena vibhajituṃ ‘‘ kā ca pakatikathāya desanā ’’ ti pucchitvā ‘‘ cattāri saccānī ’’ tiādimāha .
Tattha idaṃ dukkhanti ayaṃ paññattīti kakkhaḷaphusanādisabhāve rūpārūpadhamme atītādivasena anekabhedabhinne abhinditvā pīḷanasaṅkhatasantāpavipariṇāmaṭṭhatāsāmaññena yā kucchitabhāvādimukhena ekajjhaṃ gahaṇassa kāraṇabhūtā paññatti , kā pana sāti ?
Nāmapaññattinibandhanā tajjāpaññatti .
‘‘ Viññattivikārasahito saddo evā ’’ ti apare .
Iminā nayena tattha tattha paññattiattho veditabbo .
‘‘ Pañcannaṃ khandhānan ’’ tiādinā tassā paññattiyā upādānaṃ dasseti .
Dasannaṃ indriyānan ti aṭṭha rūpindriyāni manindriyaṃ vedanindriyanti evaṃ dasannaṃ .
Anubhavanasāmaññena hi vedanā ekamindriyaṃ katā , tathā saddhādayo ca maggapakkhiyāti .
Kabaḷaṃ karīyatīti kabaḷīkāroti vatthuvasena ayaṃ niddeso .
Yāya ojāya sattā yāpenti , tassāyetaṃ adhivacanaṃ .
Sā hi ojaṭṭhamakassa
M0.122 rūpassa āharaṇato āhāro .
Atthīti maggena asamucchinnatāya vijjati .
Rāgoti rañjanaṭṭhena rāgo .
Nandanaṭṭhena nandī .
Taṇhāyanaṭṭhena taṇhā .
Sabbānetāni lobhasseva nāmāni .
Patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ viruḷhan ti kammaṃ javāpetvā paṭisandhiākaḍḍhanasamatthatāya patiṭṭhitañceva viññāṇaṃ viruḷhañca .
Yatthāti tebhūmakavaṭṭe bhummaṃ , sabbattha vā purimapurimapade etaṃ bhummaṃ .Atthi tattha saṅkhārānaṃ vuddhīti ye imasmiṃ vipākavaṭṭe ṭhitassa āyatiṃ vaḍḍhanahetukā saṅkhārā , te sandhāya vuttaṃ –
‘‘ yattha atthi āyatiṃ punabbhavābhinibbattī ’’ ti yasmiṃ ṭhāne āyatiṃ punabbhavābhinibbatti atthi .
Atthi tattha āyatiṃ
V0.248 jātijarāmaraṇan ti yattha paṭisandhiggahaṇaṃ , tattha khandhānaṃ abhinibbattilakkhaṇā jāti , paripākalakkhaṇā jarā , bhedanalakkhaṇaṃ maraṇañca atthi .Ayaṃ pabhāvapaññatti dukkhassa ca samudayassa cāti ayaṃ yathāvuttā desanā dukkhasaccassa samudayasaccassa ca samuṭṭhānapaññatti , vipākavaṭṭassa saṅkhārānañca taṇhāpaccayaniddesatoti adhippāyo .
Natthi rāgoti aggamaggabhāvanāya samucchinnattā natthi ce rāgo .
Appatiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ aviruḷhan ti kammaṃ javāpetvā paṭisandhiākaḍḍhanasamatthatāyābhāvena appatiṭṭhitañceva aviruḷhañcāti vuttapaṭipakkhanayena attho veditabbo .
‘‘ Ayaṃ pariññāpaññattī ’’ tiādinā ekābhisamayavaseneva maggasammādiṭṭhi catūsu ariyasaccesu pavattatīti dasseti .
Ayaṃ bhāvanāpaññattīti ayaṃ dvārārammaṇehi chadvārappavattanadhammānaṃ aniccānupassanā maggassa bhāvanāpaññatti .
Nirodhapaññatti nirodhassāti rodhasaṅkhātāya taṇhāya maggena anavasesanirodhapaññatti .
Uppādapaññattīti uppannassa paññāpanā .
Okāsapaññattīti ṭhānassa paññāpanā .
Āhaṭanāpaññattīti nīharaṇapaññatti .
Āsāṭikānan ti gunnaṃ vaṇesu nīlamakkhikāhi ṭhapitaaṇḍakā āsāṭikā nāma .
Ettha yassa uppannā , tassa sattassa anayabyasanahetutāya āsāṭikā viyāti āsāṭikā , kilesā , tesaṃ āsāṭikānaṃ .
Abhinighātapaññattīti samugghātapaññatti .
41. Evaṃ vaṭṭavivaṭṭamukhena sammasanaupādānakkhandhamukheneva saccesu paññattivibhāgaṃ dassetvā idāni teparivaṭṭavasena dassetuṃ ‘‘ idaṃ ‘ dukkhan ’ ti me , bhikkhave ’’ tiādi
M0.123 āraddhaṃ .
Tattha dassanaṭṭhena cakkhu .
Yathāsabhāvato jānanaṭṭhena ñāṇaṃ .
Paṭivijjhanaṭṭhena paññā .
Viditakaraṇaṭṭhena vijjā .
Obhāsanaṭṭhena āloko .
Sabbaṃ paññāvevacanameva .
Ayaṃ vevacanapaññatti .
Sacchikiriyāpaññattīti paccakkhakaraṇapaññatti .Tulamatulañcāti gāthāya pacurajanānaṃ paccakkhabhāvato tulitaṃ paricchinnanti tulaṃ , kāmāvacaraṃ .
Na tulanti atulaṃ , tulaṃ vā sadisamassa aññaṃ lokiyakammaṃ natthīti atulaṃ , mahaggatakammaṃ .
Kāmāvacararūpāvacarakammaṃ vā tulaṃ , arūpāvacaraṃ atulaṃ , appavipākaṃ vā tulaṃ .
Bahuvipākaṃ atulaṃ .
Sambhavati etenāti sambhavaṃ , sambhavahetubhūtaṃ .
Bhavasaṅkhāraṃ punabbhavasaṅkharaṇakaṃ .
Avassajīti vissajjesi .
Munīti buddhamuni .
Ajjhattaratoti niyakajjhattarato
V0.249 .
Samāhitoti upacārappanāsamādhivasena samāhito .
Abhindi kavacamivāti kavacaṃ viya bhindi .
Attasambhavan ti attani sañjātaṃ kilesaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti – savipākaṭṭhena sambhavaṃ bhavābhisaṅkharaṇaṭṭhena bhavasaṅkhāranti ca laddhanāmaṃ tulātulasaṅkhātaṃ lokiyakammañca ossaji , saṅgāmasīse mahāyodho kavacaṃ viya attasambhavaṃ kilesañca ajjhattarato samāhito hutvā abhindīti .
Atha vā tulan ti tulayanto tīrento .
Atulañca sambhavan ti nibbānañceva sambhavañca .
Bhavasaṅkhāran ti bhavagāmikammaṃ .
Avassaji munīti ‘‘ pañcakkhandhā aniccā , tesaṃ nirodho nibbānaṃ niccan ’’ tiādinā ( paṭi . ma .3.38 atthato samānaṃ ) nayena tulayanto buddhamuni bhave ādīnavaṃ nibbāne ānisaṃsañca disvā taṃ khandhānaṃ mūlabhūtaṃ bhavasaṅkhāraṃ kammakkhayakarena ariyamaggena avassaji .
Kathaṃ ?
Ajjhattarato .
So hi vipassanāvasena ajjhattarato samathavasena samāhito kavacamiva attabhāvaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ attani sambhavattā ‘‘ attasambhavan ’’ ti laddhanāmaṃ sabbaṃ kilesajātaṃ abhindi , kilesābhāve kammaṃ appaṭisandhikattā avassaṭṭhaṃ nāma hoti , kilesābhāvena kammaṃ jahīti attho ( dī . ni . aṭṭha .2.169; udā . aṭṭha .51).
Saṅkhatāsaṅkhatadhātuvinimuttassa abhiññeyyassa abhāvato vuttaṃ ‘‘ tula … pe … dhammānan ’’ ti .
Tena dhammapaṭisambhidā vuttā hotīti āha –
‘‘ nikkhepapaññatti dhammapaṭisambhidāyā ’’ ti .
Bhavasaṅkhāre samudayapakkhiyaṃ sandhāyāha ‘‘ pariccāgapaññattī ’’ ti .
Dukkhasaccapakkhiyavasena ‘‘ pariññāpaññattī ’’ ti .
SamādhānavisiṭṭhassaM0.124 ajjhattaratabhāvassa vasena ‘‘ bhāvanāpaññatti kāyagatāya satiyā ’’ ti vuttaṃ .
Ajjhattaratatāvisiṭṭhassa pana samādhānassa vasena ‘‘ ṭhitipaññatti cittekaggatāyā ’’ ti vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Abhinibbidāpaññatti cittassāti āyusaṅkhārossajjanavasena cittassa abhinīharaṇapaññatti .
Upādānapaññattīti gahaṇapaññatti .
Sabbaññutāyāti sammāsambuddhabhāvassa .
Etena asammāsambuddhassa āyusaṅkhārossajjanaṃ natthīti dasseti .
Kilesābhāvena bhagavā kammaṃ jahatīti dassento ‘‘ padālanāpaññatti avijjaṇḍakosānan ’’ ti āha .Yo dukkhamaddakkhi yatonidānan ti yo āraddhavipassako sabbaṃ tebhūmakaṃ dukkhaṃ adakkhi passi , tañca yatonidānaṃ yaṃ hetukaṃ , tampissa kāraṇabhāvena taṇhaṃ passi .
Kāmesu so jantu kathaṃ
V0.250 nameyyāti so evaṃ paṭipanno puriso savatthukāmesu kilesakāmesu yena pakārena nameyya abhinameyya , so pakāro natthi .
Kasmā ?
Kāmā hi loke saṅgoti ñatvā .
Yasmā imasmiṃ loke kāmasadisaṃ bandhanaṃ natthi .
Vuttañcetaṃ bhagavatā ‘‘ na taṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrā ’’ tiādi ( dha . pa .345; saṃ . ni .1.121; netti .106; peṭako 15), tasmā saṅkhāre āsajjanaṭṭhena saṅgoti viditvā .
Tesaṃ satīmā vinayāya sikkheti kāyagatāsatiyogena satimā tesaṃ kāmānaṃ vūpasamāya tīsupi sikkhāsu appamatto sikkheyyāti attho .
Vevacanapaññattīti khandhādīnaṃ vevacanapaññatti .
Adakkhīti pana padena sambandhattā vuttaṃ –
‘‘ dukkhassa pariññāpaññatti cā ’’ ti .
Paccatthikato dassanapaññattīti anatthajananato paccatthikato dassanapaññatti .
Pāvakakappāti jalitaaggikkhandhasadisā .
Papātauragopamāti papātūpamāuragopamā ca .Mohasambandhano lokoti ayaṃ loko avijjāhetukehi saṃyojanehi bandho .
Bhabbarūpova dissatīti vipannajjhāsayopi māyāya sāṭheyyena ca paṭicchāditasabhāvo bhabbajātikaṃ viya attānaṃ dasseti .
Upadhibandhano bālo , tamasā parivāritoti tassa pana bālassa tathā dassane sammohatamasā parivāritattā kāmaguṇesu anādīnavadassitāya kilesābhisaṅkhārehi bandhattā .
Tathā bhūto cāyaṃ
M0.125 bālo paṇḍitānaṃ assirī viya khāyati alakkhiko eva hutvā upaṭṭhāti .
Tayidaṃ sabbaṃ bālassa sato rāgādikiñcanato .
Paṇḍitassa pana paññācakkhunā passato natthi kiñcananti ayaṃ saṅkhepattho .
Mohasīsena vipallāsā gahitāti āha –
‘‘ desanāpaññatti vipallāsānan ’’ ti .
Viparītapaññattīti viparītākārena upaṭṭhahamānassa paññāpanā .Atthi nibbānanti samaṇabrāhmaṇānaṃ vācāvatthumattameva .
Natthi nibbānanti paramatthato alabbhamānasabhāvattāti vippaṭipannānaṃ micchāvādaṃ bhañjituṃ bhagavatā vuttaṃ –
‘‘ atthi , bhikkhave , ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhatan ’’ ti .
Tattha hetuṃ dassetuṃ ‘‘ no cetaṃ , bhikkhave ’’ tiādi vuttaṃ .
Tassattho – bhikkhave , yadi asaṅkhatā dhātu na abhavissa , na idha sabbassa saṅkhatassa nissaraṇaṃ siyā .
Nibbānañhi ārammaṇaṃ katvā pavattamānā sammādiṭṭhiādayo maggadhammā anavasesakilese samucchindanti , tato tividhassapi vaṭṭassa appavattīti .
Tatthāyamadhippāyo
V0.251 – yathā pariññeyyatāya sauttarānaṃ kāmānaṃ rūpānañca paṭipakkhabhūtaṃ tabbidhurasabhāvaṃ nissaraṇaṃ paññāyati , evaṃ taṃsabhāvānaṃ saṅkhabhadhammānaṃ paṭipakkhabhūtena tabbidhuratāsabhāvena nissaraṇena bhavitabbaṃ , yañca taṃ nissaraṇaṃ .
Sā asaṅkhatā dhātu .
Kiñca bhiyyo ?
Saṅkhatadhammārammaṇaṃ vipassanāñāṇaṃ .
Api ca anulomañāṇaṃ kilese na samucchedavasena pajahituṃ sakkoti .
Sammutisaccārammaṇampi paṭhamajjhānādīsu ñāṇaṃ vikkhambhanamattameva karoti , kilesānaṃ na samucchedaṃ , samucchedappahānakarañca ariyamaggañāṇaṃ , tassa saṅkhatadhammasammutisaccaviparītena ārammaṇena bhavitabbaṃ , sā asaṅkhatā dhātu .
Tathā nibbāna-saddo katthaci visaye aviparītattho veditabbo , upacāravuttisabbhāvato , yathā taṃ ‘‘ sīhasaddo ’’ ti .
Atha vā ‘‘ atthi , bhikkhave , ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhatan ’’ ti ( udā .73) vacanaṃ aviparītatthaṃ , bhagavatā bhāsitattā .
Yañhi bhagavatā bhāsitaṃ , taṃ aviparītatthaṃ .
Yathā taṃ ‘‘ sabbe saṅkhārā aniccā , sabbe saṅkhārā dukkhā , sabbe dhammā anattā ’’ ti ( ma . ni .1.353,356; kathā .753; cūḷani . ajitamāṇavapucchāniddesa 4; paṭi . ma .1.31; netti .5; dha . pa .277-279), evampi yuttivasena asaṅkhatāya dhātuyā paramatthato sabbhāvo veditabbo .
Kiṃ vā etāya yutticintāya ?
Yasmā bhagavatāM0.126 ‘‘ atthi , bhikkhave , ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhatanti ( udā .73), appaccayā dhammā asaṅkhatā dhammāti ( dha . sa . dukamātikā 7-8) ca , asaṅkhatañca vo , bhikkhave , dhammaṃ desessāmi asaṅkhatagāminiñca paṭipadan ’’ tiādinā ( saṃ . ni .4.366-367,377) ca anekehi suttapadehi nibbānadhātuyā paramatthato sabbhāvo desitoti .
Tattha upanayanapaññattīti paṭipakkhato hetuupanayanassa paññāpanā .
Jotanāpaññattīti paṭiññātassa atthassa siddhiyā pakāsanāpaññatti .
Sesaṃ sabbaṃ suviññeyyameva .
Paññattihāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .
12. Otaraṇahāravibhaṅgavaṇṇanā