Issues
Select Version
Nettippakaraṇapāḷi
Nettippakaraṇapāḷi

Paññattihāravibhaṅgavaṇṇanā

Author: _System_commentary_ @ Administrator

11. Paññattihāravibhaṅgavaṇṇanā

39. TatthaV0.247 katamo paññattihāroti paññattihāravibhaṅgo .
Tattha kā panāyaṃ paññattīti ? Āha ‘‘ yā pakatikathāya desanā ’’ ti . Idaṃ vuttaṃ hoti – yā desanāhārādayo viya assādādipadatthavisesaniddhāraṇaṃ akatvā bhagavato sābhāvikadhammakathāya desanā . Yā tassā paññāpanā , ayaṃ paññattihāro . Yasmā pana sā bhagavato tathā tathā veneyyasantāne yathādhippetamatthaṃ nikkhipatīti nikkhepo . Tassa cāyaṃ hāro dukkhādisaṅkhāte bhāge pakārehi ñāpeti , asaṅkarato vā ṭhapeti , tasmā ‘‘ nikkhepapaññattī ’’ ti vutto .
Iti pakatikathāya desanāti saṅkhepena vuttamatthaṃ vitthārena vibhajituṃ ‘‘ kā ca pakatikathāya desanā ’’ ti pucchitvā ‘‘ cattāri saccānī ’’ tiādimāha .
Tattha idaṃ dukkhanti ayaṃ paññattīti kakkhaḷaphusanādisabhāve rūpārūpadhamme atītādivasena anekabhedabhinne abhinditvā pīḷanasaṅkhatasantāpavipariṇāmaṭṭhatāsāmaññena yā kucchitabhāvādimukhena ekajjhaṃ gahaṇassa kāraṇabhūtā paññatti , kā pana sāti ? Nāmapaññattinibandhanā tajjāpaññatti . ‘‘ Viññattivikārasahito saddo evā ’’ ti apare . Iminā nayena tattha tattha paññattiattho veditabbo .
‘‘ Pañcannaṃ khandhānan ’’ tiādinā tassā paññattiyā upādānaṃ dasseti .
Dasannaṃ indriyānan ti aṭṭha rūpindriyāni manindriyaṃ vedanindriyanti evaṃ dasannaṃ . Anubhavanasāmaññena hi vedanā ekamindriyaṃ katā , tathā saddhādayo ca maggapakkhiyāti .
Kabaḷaṃ karīyatīti kabaḷīkāroti vatthuvasena ayaṃ niddeso . Yāya ojāya sattā yāpenti , tassāyetaṃ adhivacanaṃ . Sā hi ojaṭṭhamakassaM0.122 rūpassa āharaṇato āhāro . Atthīti maggena asamucchinnatāya vijjati . Rāgoti rañjanaṭṭhena rāgo . Nandanaṭṭhena nandī . Taṇhāyanaṭṭhena taṇhā . Sabbānetāni lobhasseva nāmāni . Patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ viruḷhan ti kammaṃ javāpetvā paṭisandhiākaḍḍhanasamatthatāya patiṭṭhitañceva viññāṇaṃ viruḷhañca . Yatthāti tebhūmakavaṭṭe bhummaṃ , sabbattha vā purimapurimapade etaṃ bhummaṃ .
Atthi tattha saṅkhārānaṃ vuddhīti ye imasmiṃ vipākavaṭṭe ṭhitassa āyatiṃ vaḍḍhanahetukā saṅkhārā , te sandhāya vuttaṃ –
‘‘ yattha atthi āyatiṃ punabbhavābhinibbattī ’’ ti yasmiṃ ṭhāne āyatiṃ punabbhavābhinibbatti atthi .
Atthi tattha āyatiṃV0.248 jātijarāmaraṇan ti yattha paṭisandhiggahaṇaṃ , tattha khandhānaṃ abhinibbattilakkhaṇā jāti , paripākalakkhaṇā jarā , bhedanalakkhaṇaṃ maraṇañca atthi .
Ayaṃ pabhāvapaññatti dukkhassa ca samudayassa cāti ayaṃ yathāvuttā desanā dukkhasaccassa samudayasaccassa ca samuṭṭhānapaññatti , vipākavaṭṭassa saṅkhārānañca taṇhāpaccayaniddesatoti adhippāyo .
Natthi rāgoti aggamaggabhāvanāya samucchinnattā natthi ce rāgo . Appatiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ aviruḷhan ti kammaṃ javāpetvā paṭisandhiākaḍḍhanasamatthatāyābhāvena appatiṭṭhitañceva aviruḷhañcāti vuttapaṭipakkhanayena attho veditabbo .
‘‘ Ayaṃ pariññāpaññattī ’’ tiādinā ekābhisamayavaseneva maggasammādiṭṭhi catūsu ariyasaccesu pavattatīti dasseti . Ayaṃ bhāvanāpaññattīti ayaṃ dvārārammaṇehi chadvārappavattanadhammānaṃ aniccānupassanā maggassa bhāvanāpaññatti . Nirodhapaññatti nirodhassāti rodhasaṅkhātāya taṇhāya maggena anavasesanirodhapaññatti . Uppādapaññattīti uppannassa paññāpanā . Okāsapaññattīti ṭhānassa paññāpanā . Āhaṭanāpaññattīti nīharaṇapaññatti . Āsāṭikānan ti gunnaṃ vaṇesu nīlamakkhikāhi ṭhapitaaṇḍakā āsāṭikā nāma . Ettha yassa uppannā , tassa sattassa anayabyasanahetutāya āsāṭikā viyāti āsāṭikā , kilesā , tesaṃ āsāṭikānaṃ . Abhinighātapaññattīti samugghātapaññatti .
41. Evaṃ vaṭṭavivaṭṭamukhena sammasanaupādānakkhandhamukheneva saccesu paññattivibhāgaṃ dassetvā idāni teparivaṭṭavasena dassetuṃ ‘‘ idaṃ ‘ dukkhan ’ ti me , bhikkhave ’’ tiādiM0.123 āraddhaṃ . Tattha dassanaṭṭhena cakkhu . Yathāsabhāvato jānanaṭṭhena ñāṇaṃ . Paṭivijjhanaṭṭhena paññā . Viditakaraṇaṭṭhena vijjā . Obhāsanaṭṭhena āloko . Sabbaṃ paññāvevacanameva . Ayaṃ vevacanapaññatti . Sacchikiriyāpaññattīti paccakkhakaraṇapaññatti .
Tulamatulañcāti gāthāya pacurajanānaṃ paccakkhabhāvato tulitaṃ paricchinnanti tulaṃ , kāmāvacaraṃ . Na tulanti atulaṃ , tulaṃ vā sadisamassa aññaṃ lokiyakammaṃ natthīti atulaṃ , mahaggatakammaṃ . Kāmāvacararūpāvacarakammaṃ vā tulaṃ , arūpāvacaraṃ atulaṃ , appavipākaṃ vā tulaṃ . Bahuvipākaṃ atulaṃ . Sambhavati etenāti sambhavaṃ , sambhavahetubhūtaṃ . Bhavasaṅkhāraṃ punabbhavasaṅkharaṇakaṃ . Avassajīti vissajjesi . Munīti buddhamuni . Ajjhattaratoti niyakajjhattaratoV0.249 . Samāhitoti upacārappanāsamādhivasena samāhito . Abhindi kavacamivāti kavacaṃ viya bhindi . Attasambhavan ti attani sañjātaṃ kilesaṃ . Idaṃ vuttaṃ hoti – savipākaṭṭhena sambhavaṃ bhavābhisaṅkharaṇaṭṭhena bhavasaṅkhāranti ca laddhanāmaṃ tulātulasaṅkhātaṃ lokiyakammañca ossaji , saṅgāmasīse mahāyodho kavacaṃ viya attasambhavaṃ kilesañca ajjhattarato samāhito hutvā abhindīti . Atha vā tulan ti tulayanto tīrento . Atulañca sambhavan ti nibbānañceva sambhavañca . Bhavasaṅkhāran ti bhavagāmikammaṃ . Avassaji munīti ‘‘ pañcakkhandhā aniccā , tesaṃ nirodho nibbānaṃ niccan ’’ tiādinā ( paṭi . ma .3.38 atthato samānaṃ ) nayena tulayanto buddhamuni bhave ādīnavaṃ nibbāne ānisaṃsañca disvā taṃ khandhānaṃ mūlabhūtaṃ bhavasaṅkhāraṃ kammakkhayakarena ariyamaggena avassaji . Kathaṃ ? Ajjhattarato . So hi vipassanāvasena ajjhattarato samathavasena samāhito kavacamiva attabhāvaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ attani sambhavattā ‘‘ attasambhavan ’’ ti laddhanāmaṃ sabbaṃ kilesajātaṃ abhindi , kilesābhāve kammaṃ appaṭisandhikattā avassaṭṭhaṃ nāma hoti , kilesābhāvena kammaṃ jahīti attho ( dī . ni . aṭṭha .2.169; udā . aṭṭha .51). Saṅkhatāsaṅkhatadhātuvinimuttassa abhiññeyyassa abhāvato vuttaṃ ‘‘ tula … pe … dhammānan ’’ ti . Tena dhammapaṭisambhidā vuttā hotīti āha – ‘‘ nikkhepapaññatti dhammapaṭisambhidāyā ’’ ti . Bhavasaṅkhāre samudayapakkhiyaṃ sandhāyāha ‘‘ pariccāgapaññattī ’’ ti . Dukkhasaccapakkhiyavasena ‘‘ pariññāpaññattī ’’ ti . SamādhānavisiṭṭhassaM0.124 ajjhattaratabhāvassa vasena ‘‘ bhāvanāpaññatti kāyagatāya satiyā ’’ ti vuttaṃ . Ajjhattaratatāvisiṭṭhassa pana samādhānassa vasena ‘‘ ṭhitipaññatti cittekaggatāyā ’’ ti vuttanti daṭṭhabbaṃ . Abhinibbidāpaññatti cittassāti āyusaṅkhārossajjanavasena cittassa abhinīharaṇapaññatti . Upādānapaññattīti gahaṇapaññatti . Sabbaññutāyāti sammāsambuddhabhāvassa . Etena asammāsambuddhassa āyusaṅkhārossajjanaṃ natthīti dasseti . Kilesābhāvena bhagavā kammaṃ jahatīti dassento ‘‘ padālanāpaññatti avijjaṇḍakosānan ’’ ti āha .
Yo dukkhamaddakkhi yatonidānan ti yo āraddhavipassako sabbaṃ tebhūmakaṃ dukkhaṃ adakkhi passi , tañca yatonidānaṃ yaṃ hetukaṃ , tampissa kāraṇabhāvena taṇhaṃ passi . Kāmesu so jantu kathaṃV0.250 nameyyāti so evaṃ paṭipanno puriso savatthukāmesu kilesakāmesu yena pakārena nameyya abhinameyya , so pakāro natthi . Kasmā ? Kāmā hi loke saṅgoti ñatvā . Yasmā imasmiṃ loke kāmasadisaṃ bandhanaṃ natthi . Vuttañcetaṃ bhagavatā ‘‘ na taṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrā ’’ tiādi ( dha . pa .345; saṃ . ni .1.121; netti .106; peṭako 15), tasmā saṅkhāre āsajjanaṭṭhena saṅgoti viditvā . Tesaṃ satīmā vinayāya sikkheti kāyagatāsatiyogena satimā tesaṃ kāmānaṃ vūpasamāya tīsupi sikkhāsu appamatto sikkheyyāti attho . Vevacanapaññattīti khandhādīnaṃ vevacanapaññatti . Adakkhīti pana padena sambandhattā vuttaṃ – ‘‘ dukkhassa pariññāpaññatti cā ’’ ti . Paccatthikato dassanapaññattīti anatthajananato paccatthikato dassanapaññatti . Pāvakakappāti jalitaaggikkhandhasadisā . Papātauragopamāti papātūpamāuragopamā ca .
Mohasambandhano lokoti ayaṃ loko avijjāhetukehi saṃyojanehi bandho . Bhabbarūpova dissatīti vipannajjhāsayopi māyāya sāṭheyyena ca paṭicchāditasabhāvo bhabbajātikaṃ viya attānaṃ dasseti . Upadhibandhano bālo , tamasā parivāritoti tassa pana bālassa tathā dassane sammohatamasā parivāritattā kāmaguṇesu anādīnavadassitāya kilesābhisaṅkhārehi bandhattā . Tathā bhūto cāyaṃM0.125 bālo paṇḍitānaṃ assirī viya khāyati alakkhiko eva hutvā upaṭṭhāti . Tayidaṃ sabbaṃ bālassa sato rāgādikiñcanato . Paṇḍitassa pana paññācakkhunā passato natthi kiñcananti ayaṃ saṅkhepattho . Mohasīsena vipallāsā gahitāti āha – ‘‘ desanāpaññatti vipallāsānan ’’ ti . Viparītapaññattīti viparītākārena upaṭṭhahamānassa paññāpanā .
Atthi nibbānanti samaṇabrāhmaṇānaṃ vācāvatthumattameva . Natthi nibbānanti paramatthato alabbhamānasabhāvattāti vippaṭipannānaṃ micchāvādaṃ bhañjituṃ bhagavatā vuttaṃ – ‘‘ atthi , bhikkhave , ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhatan ’’ ti . Tattha hetuṃ dassetuṃ ‘‘ no cetaṃ , bhikkhave ’’ tiādi vuttaṃ . Tassattho – bhikkhave , yadi asaṅkhatā dhātu na abhavissa , na idha sabbassa saṅkhatassa nissaraṇaṃ siyā . Nibbānañhi ārammaṇaṃ katvā pavattamānā sammādiṭṭhiādayo maggadhammā anavasesakilese samucchindanti , tato tividhassapi vaṭṭassa appavattīti . TatthāyamadhippāyoV0.251 – yathā pariññeyyatāya sauttarānaṃ kāmānaṃ rūpānañca paṭipakkhabhūtaṃ tabbidhurasabhāvaṃ nissaraṇaṃ paññāyati , evaṃ taṃsabhāvānaṃ saṅkhabhadhammānaṃ paṭipakkhabhūtena tabbidhuratāsabhāvena nissaraṇena bhavitabbaṃ , yañca taṃ nissaraṇaṃ . Sā asaṅkhatā dhātu . Kiñca bhiyyo ? Saṅkhatadhammārammaṇaṃ vipassanāñāṇaṃ . Api ca anulomañāṇaṃ kilese na samucchedavasena pajahituṃ sakkoti . Sammutisaccārammaṇampi paṭhamajjhānādīsu ñāṇaṃ vikkhambhanamattameva karoti , kilesānaṃ na samucchedaṃ , samucchedappahānakarañca ariyamaggañāṇaṃ , tassa saṅkhatadhammasammutisaccaviparītena ārammaṇena bhavitabbaṃ , sā asaṅkhatā dhātu . Tathā nibbāna-saddo katthaci visaye aviparītattho veditabbo , upacāravuttisabbhāvato , yathā taṃ ‘‘ sīhasaddo ’’ ti . Atha vā ‘‘ atthi , bhikkhave , ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhatan ’’ ti ( udā .73) vacanaṃ aviparītatthaṃ , bhagavatā bhāsitattā . Yañhi bhagavatā bhāsitaṃ , taṃ aviparītatthaṃ . Yathā taṃ ‘‘ sabbe saṅkhārā aniccā , sabbe saṅkhārā dukkhā , sabbe dhammā anattā ’’ ti ( ma . ni .1.353,356; kathā .753; cūḷani . ajitamāṇavapucchāniddesa 4; paṭi . ma .1.31; netti .5; dha . pa .277-279), evampi yuttivasena asaṅkhatāya dhātuyā paramatthato sabbhāvo veditabbo . Kiṃ vā etāya yutticintāya ? Yasmā bhagavatāM0.126 ‘‘ atthi , bhikkhave , ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhatanti ( udā .73), appaccayā dhammā asaṅkhatā dhammāti ( dha . sa . dukamātikā 7-8) ca , asaṅkhatañca vo , bhikkhave , dhammaṃ desessāmi asaṅkhatagāminiñca paṭipadan ’’ tiādinā ( saṃ . ni .4.366-367,377) ca anekehi suttapadehi nibbānadhātuyā paramatthato sabbhāvo desitoti . Tattha upanayanapaññattīti paṭipakkhato hetuupanayanassa paññāpanā . Jotanāpaññattīti paṭiññātassa atthassa siddhiyā pakāsanāpaññatti . Sesaṃ sabbaṃ suviññeyyameva . Paññattihāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā . 12. Otaraṇahāravibhaṅgavaṇṇanā