15. Parikkhārahāravibhaṅgavaṇṇanā
49. Tattha
M0.136 katamo parikkhāro hāroti parikkhārahāravibhaṅgo .Tattha yo dhammo yaṃ dhammaṃ janayati , tassa so parikkhāroti saṅkhepato parikkhāralakkhaṇaṃ vatvā taṃ vibhāgena dassetuṃ ‘‘ kiṃlakkhaṇo ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha hinoti attano phalaṃ paṭikāraṇabhāvaṃ gacchatīti hetu .
Paṭicca etasmā phalaṃ etīti paccayo .
Kiñcāpi hetupaccayasaddehi kāraṇameva vuccati , tathāpi tattha visesaṃ vibhāgena dassetuṃ ‘‘ asādhāraṇalakkhaṇo ’’ tiādi vuttaṃ .
Sabhāvo hetūti samānabhāvo
V0.261 bījaṃ hetu .
Nanu ca bījaṃ aṅkurādisadisaṃ na hotīti ?
No na hoti , aññato hi tādisassa anuppajjanato .‘‘ Yathā vā panā ’’ tiādināpi udāharaṇantaradassanena hetupaccayānaṃ visesameva vibhāveti .
Tattha duddhan ti khīraṃ .
Dadhi bhavatīti ekattanayena abhedopacārena vā vuttaṃ , na aññathā .
Na hi khīraṃ dadhi hoti .
Tenevāha –
‘‘ na catthi ekakālasamavadhānaṃ duddhassa ca dadhissa cā ’’ ti .
Atha vā ghaṭe duddhaṃ pakkhittaṃ dadhi bhavati , dadhi tattha kālantare jāyati paccayantarasamāyogena , tasmā na catthi ekakālasamavadhānaṃ duddhassa ca dadhissa ca rasakhīravipākādīhi bhinnasabhāvattā .
Evamevan ti yathā hetubhūtassa khīrassa phalabhūtena dadhinā na ekakālasamavadhānaṃ , evamaññassāpi hetussa phalena na ekakālasamavadhānaṃ , na tathā paccayassa , na hi paccayo ekantena phalena bhinnakālo evāti .
Evampi hetupaccayānaṃ viseso veditabboti adhippāyo .
Evaṃ bāhiraṃ hetupaccayavibhāgaṃ dassetvā idāni ajjhattikaṃ dassetuṃ ‘‘ ayañhi saṃsāro ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ‘‘ avijjā avijjāya hetū ’’ ti vutte kiṃ ekasmiṃ cittuppāde anekā avijjā vijjantīti ?
Āha ‘‘ purimikā avijjā pacchimikāya avijjāya hetū ’’ ti .
Tena ekasmiṃ kāle hetuphalānaṃ samavadhānaṃ natthīti etamevatthaṃ samattheti .
Tattha ‘‘ purimikā avijjā ’’ tiādinā hetuphalabhūtānaṃ avijjānaṃ vibhāgaṃ dasseti .
‘‘ Bījaṅkuro viyā ’’ tiādinā imamatthaṃ dasseti – yathā bījaṃ aṅkurassa hetu hontaṃ samanantarahetutāya hetu hoti .
Yaṃ pana bījato phalaṃ nibbattati , tassa bījaṃ paramparahetutāya hetu hoti .
Evaṃ avijjāyapi hetubhāve daṭṭhabbanti .
Puna
M0.137 ‘‘ yathā vā panā ’’ tiādināpi hetupaccayavibhāgameva dasseti .
Tattha thālakan ti dīpakapallikā .
Anaggikan ti aggiṃ vinā .
Dīpetun ti jāletuṃ .Iti sabhāvo hetūti evaṃ padīpujjālanādīsu aggiādipadīpasadisaṃ kāraṇaṃ sabhāvo hetu .
Parabhāvo paccayoti tattheva kapallikāvaṭṭitelādisadiso aggito añño sabhāvo paccayo .
Ajjhattikoti niyakajjhattiko niyakajjhatte bhavo .
Bāhiroti tato bahibhūto .
Janakoti nibbattako .
Pariggāhakoti upatthambhako .
Asādhāraṇoti āveṇiko .
Sādhāraṇoti aññesampi paccayuppannānaṃ samāno .
Idāni
V0.262 yasmā kāraṇaṃ ‘‘ parikkhāro ’’ ti vuttaṃ , kāraṇabhāvo ca phalāpekkhāya , tasmā kāraṇassa yo kāraṇabhāvo yathā ca so hoti , yañca phalaṃ yo ca tassa viseso , yo ca kāraṇaphalānaṃ sambandho , taṃ sabbaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ avupacchedattho ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha kāraṇaphalabhāvena sambandhatā santati .
Ko ca tattha sambandho , ko kāraṇaphalabhāvo ca ?
So eva avupacchedattho .
Yo phalabhūto aññassa akāraṇaṃ hutvā nirujjhati , so vupacchinno nāma hoti , yathā taṃ arahato cuticittaṃ .
Yo pana attano anurūpassa phalassa hetu hutvā nirujjhati , so anupacchinno eva nāma hoti , hetuphalasambandhassa vijjamānattāti āha –
‘‘ avupacchedattho santatiattho ’’ ti .
Yasmā ca kāraṇato nibbattaṃ phalaṃ nāma , na anibbattaṃ , tasmā ‘‘ nibbattiattho phalattho ’’ ti vuttaṃ .
Yasmā pana purimabhavena anantarabhavapaṭisandhānavasena pavattā upapattikkhandhā punabbhavo , tasmā vuttaṃ –
‘‘ paṭisandhiattho punabbhavattho ’’ ti .
Tathā yassa puggalassa kilesā uppajjanti , taṃ palibundhenti sammā paṭipajjituṃ na denti .
Yāva ca maggena asamugghātitā , tāva anusenti nāma , tena vuttaṃ –
‘‘ palibodhattho pariyuṭṭhānattho , asamugghātattho anusayattho ’’ ti .
Pariññābhisamayavasena pariññāte na kadāci taṃ nāmarūpaṅkurassa kāraṇaṃ hessatīti āha –
‘‘ apariññātattho viññāṇassa bījattho ’’ ti .Yattha avupacchedo tattha santatīti yattha rūpārūpappavattiyaṃ yathāvutto avupacchedo , tattha santativohāro
M0.138 .
Yattha santati tattha nibbattītiādi paccayaparamparadassanaṃ hetuphalasambandhavibhāvanameva .‘‘ Yathā vā pana cakkhuñca paṭiccā ’’ tiādinā ‘‘ sabhāvo hetū ’’ ti vuttamevatthaṃ vibhāgena dasseti .
Tattha sannissayatāyāti upanissayapaccayatāya .
Manasikāroti kiriyāmanodhātu .
Sā hi cakkhuviññāṇassa viññāṇabhāvena samānajātitāya sabhāvo hetu .
Saṅkhārā viññāṇassa paccayo sabhāvo hetūti puññādiabhisaṅkhārā paṭisandhiviññāṇassa paccayo , tattha yo sabhāvo , so hetūti .
Saṅkhārāti cettha sabbo lokiyo kusalākusalacittuppādo adhippeto .
Iminā nayena sesapadesupi attho veditabbo .
Evaṃ yo koci upanissayo sabbo so parikkhāroti yathāvuttappabhedo yo koci paccayo , so sabbo attano phalassa parikkharaṇato abhisaṅkharaṇato parikkhāro .
Tassa niddhāretvā kathanaṃ parikkhāro hāroti .
Parikkhārahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .