Ārammaṇavibhāgavaṇṇanā
291.
Etesaṃ pana cittānaṃ , ārammaṇamito paraṃ ;
Dassayissāmahaṃ tena , vinā natthi hi sambhavo .
Ito paraṃ ito paricchedato paraṃ ahaṃ etesaṃ pana cittānaṃ ārammaṇaṃ dassayissāmi .
Hi kasmā ?
Tena vinā taṃ ārammaṇaṃ vajjetvā cittānaṃ sambhavo natthi yasmā kāraṇā , tasmā kāraṇā dassayissāmi .
292.
Rūpaṃ
M0.58 saddaṃ gandhaṃ rasaṃ , phoṭṭhabbaṃ dhammameva ca ;Chadhā ārammaṇaṃ āhu , chaḷārammaṇakovidā .
Chaḷārammaṇesu chekā paṇḍitā ārammaṇaṃ chadhā chappakāraṃ āhu kathesuṃ .
293. Tattha bhūte upādāya .
Tattha tesu ārammaṇesu bhūte upādāya bhūte paṭicca vaṇṇo catusamuṭṭhito
V1.51 kammacittautuāhārasaṅkhātehi catūhi paccayehi samuṭṭhito nibbatto nidassanena saha pavatto paṭighena saha pavatto rūpārammaṇasaññito . 294. Duvidhopi samuddiṭṭho , saddo cittotusambhavo saddo duvidhopi muninā samuddiṭṭho cittotusambhavo , saviññāṇakasaddova cittasamuṭṭhito hoti .
Kathaṃ ?
Vacībhedakacittena bhūtāya jātāya bhūmiyā pathavīdhātuyā vikāratā pathavīlakkhaṇabhāvato atithaddhalakkhaṇatā vikāratā nāma .
Sā vacīviññatti viññāyatīti viññattiyā upādiṇṇaghaṭṭanassa kammajapathavīdhātuyā ghaṭṭanassa kāraṇaṃ cittajapathavīdhātuyā kammajapathavīdhātuyā ghaṭṭanañca saddo ca apubbaṃ acarimaṃ hoti .
295. Aviññāṇakasaddo yo so aviññāṇakasaddo utusamuṭṭhito hoti .
Ayaṃ duvidhopi saddo saddārammaṇataṃ gato saddārammaṇabhāvaṃ patto .
296. Dharīyatīti gacchanto gacchanto janehi dharīyateti gandho .
Gamu sappa gatimhi , dhara dhāraṇe .
Sūcanato attano sādhāraṇassa pupphādino vatthussa pakāsanatopi vā gandho nāma .
Gandha sūcane .
Ayaṃ gandho catūhi samuṭṭhānaṃ etassāti catusamuṭṭhāno .
Gandhārammaṇasammato .
297. Rasamānā
M0.59 rasantīti , rasoti parikittito janā rasamānā yaṃ dhammajātaṃ rasanti anubhavanti , iti yasmā kāraṇā , tasmā kāraṇā raso iti raso nāma paṇḍitehi parikittito , so raso catusambhūto rasārammaṇanāmako . 298. Phusīyatīti phoṭṭhabbaṃ yaṃ dhammajātaṃ janehi phusīyatīti tasmā phoṭṭhabbaṃ , pathavītejavāyavo .
Taṃ phoṭṭhabbaṃ catusambhūtaṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ mataṃ .
299. Sabbaṃ nāmañca rūpañca , hitvā rūpādipañcakaṃ rūpādipañcakaṃ hitvā sabbaṃ nāmañca cittacetasikanibbānanāmañca rūpañca pañcapasādasukhumarūpañca lakkhaṇāni ca aniccadukkhaanattalakkhaṇāni ca paññatti ca dhammārammaṇasaññitaṃ .
300. Chārammaṇāni
V1.52 labbhanti , kāmāvacarabhūmiyaṃ kāmāvacarabhūmiyaṃ chārammaṇāni labbhanti .Tīṇi rūpāvacare rūpasaddadhammārammaṇavasena labbhanti .
Arūpe pana ekekaṃ dhammārammaṇaṃ labbhati .
301-3.
Khaṇavatthuparittattā , āpāthaṃ na vajanti ye ye rūpādayo pañca visayā khaṇavatthuparittattā pañcārammaṇānaṃ khaṇassa parittattā mandattā tesaṃ appāyukattā vatthuparittattā pañcārammaṇānaṃ atikhuddakavatthukattā āpāthaṃ pañcadvāresu pākaṭabhāvaṃ na vajanti , pañcapasādesu ghaṭṭanakiccaṃ na sādhenti , te rūpādayo pañca visayā dhammārammaṇaṃ honti .
Iti yesaṃ ekaccānaṃ ācariyānaṃ mataṃ hoti .
Kirāti anussavanatthe nipāto .
Te paṭikkhipitabbāva te evaṃ vādino ekacce ācariyā paṭikkhipitabbā , mayā paṭisedhitabbā .
Kasmā ?
Cakkhuviññāṇaṃ sotaviññāṇassa gocarabhūtaṃ saddaṃ na paṭianubhoti , sotaviññāṇaṃ cakkhuviññāṇassa gocarabhūtaṃ
M0.60 rūpaṃ na paṭianubhoti .Iti aññamaññassa gocaraṃ neva paccanubhontānaṃ tesaṃ pañcannaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ viññāṇānaṃ tañca gocaraṃ manodhātumanoviññāṇadhātusaṅkhātaṃ javanaṃ pana paccanubhoti .
Iti vacanassa bhagavatā vuttattā paṭikkhipitabbā .
Rūpādayo pana visayā rūpādipañcārammaṇāni eva honti .
304-6.
Dibbacakkhādiñāṇānaṃ , rūpādīneva gocarā tāni rūpādīni eva gocarā dibbacakkhādiñāṇānaṃ anāpāthagatānaṃ eva pākaṭabhāvaṃ appattāneva .
Itipi vacanaṃ vuttaṃ na yujjati .
Yaṃ dhammajātaṃ rūpārammaṇaṃ bhavantaṃ , taṃ dhammajātaṃ kathaṃ kena pakārena dhammārammaṇaṃ bhaveyya ?
Evaṃ sati rūpārammaṇassa dhammārammaṇatte sati etesaṃ rūpārammaṇadhammārammaṇānaṃ niyamopi kathaṃ bhave kena pakārena bhaveyya ?
Sabbaṃ ārammaṇaṃ etaṃ etaṃ sabbaṃ ārammaṇaṃ chabbidhaṃ chappakāraṃ bhagavatā samudīritaṃ .
Taṃ parittattikādīnaṃ vasena bahuppakārehi mataṃ .
307. Sabbo kāmavipāko ca sabbo tevīsatikāmavipāko ca kriyāhetudvayampi ca manodhātuhasituppādavasena kiriyāhetudvayampi cāti pañcavīsati cittuppādā ekantaparittārammaṇā ekantakāmāvacarārammaṇā siyuṃ bhaveyyuṃ .
308-10.
Iṭṭhādibhedā pañceva , rūpasaddādayo pana dvipañcannaṃ viññāṇānaṃ paṭipāṭiyā anukkamena gocarā honti .
Rūpādipañcakaṃ sabbaṃ , manodhātuttayassa tu manodhātuttayassa pana sabbaṃ
V1.53 rūpādipañcakaṃ ārammaṇaṃ hoti , etesaṃ terasannaṃ pana cittānaṃ rūpakkhandhova gocaro ārammaṇaṃ hoti .Nārūpaṃ nāmaṃ ārammaṇaṃ na karonti .
Na ca paññattiṃ paññattiṃ ārammaṇaṃ na karonti .
Nātītaṃ atītaṃ ārammaṇaṃ na karonti
M0.61 .Na canāgataṃ anāgataṃ ārammaṇaṃ na karonti eva .
Hi saccaṃ vattamāno gocaro etesaṃ dvipañcaviññāṇānaṃ , manodhātuttayassa cāti terasannaṃ cittānaṃ taṃ ārammaṇaṃ vattamānaṃ eva paccuppannaṃ eva .
311. Terasetāni cittāni , jāyante kāmadhātuyaṃ etāni terasa cittāni kāmadhātuyaṃ jāyanti , rūpāvacare puññajāni cakkhusotaviññāṇasampaṭicchanāni , kiriyāmanodhātu cāti cattāri cittāni jāyanti .
Arūpisu arūpabhūmīsu neva kiñcipi ekampi cittaṃ neva jāyati .
312-3.
Mahāpākānamaṭṭhannaṃ aṭṭhannaṃ mahāvipākānaṃ pavattiyaṃ chasu dvāresu tadārammaṇakiccānaṃ rūpādichaparittāni gocarā .
Santīraṇattayassapi pavattiyaṃ pañcadvāre santīraṇattayakiccassa , chadvāresu tadālambaṇakiccassa ca rūpādichaparittāni gocarā .
Rūpādayo parittā cha , hasituppādagocarā hasituppādassa rūpādayo cha parittā gocarā honti .
Pañcadvāre paṭuppannā pañcasu dvāresu ye gocarā paccuppannā , manodvāre tikālikā ye gocarā tikālikā tīsu kālesu niyuttā .
314-5.
Dutiyāruppacittañca , catutthāruppamānasaṃ kusalavipākakiriyāvasena chabbidhaṃ cittaṃ mahaggatagocaraṃ niyataṃ niyatārammaṇaṃ hoti , taṃ chabbidhaṃ cittaṃ mahaggatagocaraṃ pubbe attanā adhigataākāsānañcāyatanaākiñcaññāyatanakusalārammaṇaṃ , tesu dve dutiyacatutthāruppapākā ‘‘ yassa yassa kusalajhānassa yaṃ yaṃ ārammaṇaṃ gahetvā brahmaloke paṭisandhi hotī ’’ ti vacanato sakasakakusalassa ārammaṇaṃ eva tesaṃ vipākānaṃ ārammaṇaṃ hoti .
Nibbānārammaṇattā hi , ekantena anaññato aṭṭhānāsavacittānaṃ appamāṇova nibbānaṃ eva gocaraṃ ārammaṇaṃ hoti
M0.62 .Hi kasmā kāraṇā ?
Nibbānārammaṇattā , na aññato ārammaṇato .
316-320.
Cattāro ñāṇahīnā ca , kāmāvacarapuññato kāmāvacarakusalavasena cattāro ñāṇahīnā ca kriyato kiriyavasena cattāro ñāṇahīnā ca dvādasākusalāni ca te parittārammaṇā ceva mahaggatagocarā ca , te na vattabbā ca honti .
Kasmā ?
Paññattārammaṇattā
V1.54 .Cattāro ñāṇasaṃyuttā , puññato kusalavasena cattāro ñāṇasampayuttā , kriyato kiriyavasena cattāro ñāṇasampayuttā ca tathā abhiññādvayañca kiriyāvoṭṭhabbanampi ca ekādasannaṃ etesaṃ cittānaṃ gocaro parittamahaggataappamāṇavasena tividho hoti .
Ime ekādasa na vattabbāpi honti .
Kasmā ?
Paññattārammaṇattā .
Yāni vuttāvasesāni vuttato cittato sesāni yāni cittāni , tāni na vattabbārammaṇānīti vibhāvinā viññeyyāni .
Parittārammaṇattikaṃ samattaṃ .
321.
Dutiyāruppacittañca , catutthāruppamānasaṃ ;
Chabbidhaṃ pana ekantaatītārammaṇaṃ siyā .
322-6.
Viññāṇānaṃ dvipañcannaṃ dvinnaṃ pañcaviññāṇānaṃ , manodhātuttayassa ca terasannaṃ cittānaṃ gocarā rūpādayo pañca dhammā paccuppannāva , aṭṭha kāmamahāvipākā tadārammaṇakiccavasena atītānāgatapaccuppannagocarā , cutikiccavasena atītārammaṇā , paṭisandhibhavaṅgakiccavasena paccuppannātītārammaṇā .
Somanassasantīraṇaṃ santīraṇakiccavasena paccuppannārammaṇaṃ .
Tadārammaṇakiccavasena paccuppannānāgatātītārammaṇaṃ .
Sesasantīraṇadvayaṃ santīraṇakiccavasena paccuppannārammaṇaṃ
M0.63 , tadārammaṇakiccavasena paccuppannānāgatātītārammaṇaṃ , cutikiccavasena atītārammaṇaṃ , paṭisandhibhavaṅgakiccavasena paccuppannātītārammaṇaṃ .Hasituppādacittaṃ javanakiccavasena paccuppannātītānāgatagocaraṃ .
Iti ete dvādasa mānasā pana siyātītārammaṇā atītārammaṇā siyuṃ .
Paccuppannānāgatagocarā paccuppannārammaṇā anāgatārammaṇā siyuṃ .
Kāme vīsati kusalākusalā kriyato kiriyavasena kāme nava mānasā , voṭṭhabbaṃ voṭṭhabbanakiccavasena paccuppannārammaṇaṃ , āvajjanakiccavasena tikālārammaṇaṃ .
Mahākiriyamānasā javanakiccavasena tikālārammaṇā , sante paññattikāle navattabbārammaṇā .
Dve abhiññāmānasāpi abhiññākiccavasena atītādigocarā siyuṃ .
Ime mānasā paññattikālepi sante navattabbā bhavanti .
Rūpārūpabhavesu mayā vuttato sesāni sabbāni cittāni atītārammaṇādinā atītārammaṇādivasena paṇḍitena na vattabbāni na kathitabbāni honti eva , paññattārammaṇāni eva hontīti attho .
327. Kāmato
V1.55 ca kriyā pañca kāmāvacaravasena pañca kiriyā , rūpato rūpāvacaravasena pañcamī kriyā abhiññācittaṃ , etesaṃ channaṃ cittānaṃ natthi kiñci ekampi agocaraṃ anārammaṇaṃ , sabbārammaṇanti attho .‘‘ Pañcamī kriyā ’’ ti vacanaṃ abhiññācittavasena vuttaṃ .
Suddhajhānassa pañcamarūpakiriyassa paññattārammaṇaṃ evāti veditabbaṃ .
328. Nibbānañca catubbidhaṃ phalaṃ , maggaṃ rūpañca arūpaṃ cittacetasikasaṅkhātaṃ nāmañca gocaraṃ kātuṃ yāni cittāni sakkonti , tāni cittāni me vada , ācariya , tāni mayhaṃ kathehi .
329-30.
Cattāro ñāṇasaṃyuttā , puññato puññavasena cattāro ñāṇasampayuttā , kriyato tathā kiriyavasena
M0.64 cattāro ñāṇasampayuttā , dve abhiññāmānasā , kiriyāvoṭṭhabbanampi cāti ekādasa cittāni nibbānañca phalañca maggañca rūpañca arūpaṃ nāmañca gocaraṃ kātuṃ sakkonti . 331-4.
Cittesu pana sabbesu yāni cittāni arahattaphalaṃ arahattamaggaṃ gocaraṃ kātuṃ sakkonti , tāni kati cittāni me vada tāni mayhaṃ tvaṃ kathehi .
Sabbesu pana cittesu , cha ca cittāni me suṇa , bho bhaddamukha , tvaṃ mayhaṃ vacanaṃ suṇohi , sabbesu pana cittesu cha cittāni arahattaphalaṃ arahattamaggaṃ gocaraṃ kātuṃ sakkonti .
Cattāro ñāṇasaṃyuttā , kiriyā ca voṭṭhabbanampi ca kiriyābhiññāmano cāti cha ca cittāni gocaraṃ kātuṃ sakkonti .
Puññato puññavasena cattāro ñāṇasampayuttā , puññato puññavasena abhiññācittañca arahattaphalaṃ maggaṃ gocaraṃ kātuṃ na sakkonti .
335-8.
Arahato khīṇāsavassa maggacittaṃ phalamānasaṃ vā puthujjanā vā sekkhā vā vijānituṃ na sakkonti .
Kasmā kāraṇā ?
Puthujjano sotāpannassa mānasaṃ na jānāti , sotāpanno sakadāgāmissa mānasaṃ na jānāti , sakadāgāmī anāgāmissa mānasaṃ na jānāti , anāgāmī arahantassa mānasaṃ na jānāti .
Heṭṭhimo heṭṭhimo puggalo uparūpari ṭhitassa puggalassa mānasaṃ neva jānāti , uparūpari ṭhito puggalopi heṭṭhimassa heṭṭhimassa puggalassa mānasaṃ jānāti .
339-342.
Yo
V1.56 dhammo yassa dhammassa ārammaṇaṃ hoti , taṃ ārammaṇaṃ ekaṃ ekaṃ uddharitvā ito paraṃ pavakkhāmi .Kusalārammaṇaṃ kāme kāme aṭṭhavidhaṃ kusalaṃ aṭṭhavidhassa kāmāvacara kusalassa ārammaṇaṃ hoti .
Kathaṃ
M0.65 ?Pubbeva kataṃ aṭṭhavidhaṃ mahākusalaṃ pacchā somanassasahagatañāṇasampayuttacittadvayena vā somanassasahagatañāṇavippayuttacittadvayena vā upekkhāsahagatañāṇasampayuttadvayena vā upekkhāsahagatañāṇavippayuttadvayena vā anussaraṇakaālādīsu tassa aṭṭhavidhassa kusalassa javanakiccavasena ārammaṇaṃ hoti , vippaṭisārakālādīsu dvādasavidhassa akusalassa ārammaṇaṃ hoti , kusalassa abhiññāmānasassa ca kiriyassa abhiññāmānasassa ca ārammaṇaṃ hoti , ekādasavidhassa kāmāvacaravipākassa tadārammaṇavasena ārammaṇaṃ hoti .
Tathā kāmakriyassāti javanakiccavasena hasanassa āvajjanakiccavasena voṭṭhabbanassa javanakiccavasena mahākiriyassa ārammaṇaṃ hoti , etesaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇaṃ siyā bhaveyya .
Rūpāvacarapuññāni pañca tato charāsito kāmavipākaṃ vajjetvā pañcannaṃ rāsīnaṃ ārammaṇāni honti .
Tadā lobhamūlamohamūlavasena attanā paṭiladdhajhānānaṃ anussaraṇakāle tassa dasavidhassa akusalassa ārammaṇaṃ hoti , tihetukapaṭisandhino sattassa jhānato parihīnassa jhānaṃ paccavekkhato jhānārammaṇaṃ domanassayuttaṃ hoti , tadā tassa paṭighadvayassa ārammaṇaṃ hoti .
Kāmakriyassāti ekantaparittārammaṇāni kiriyāmanodhātuhasanāni vajjetvā āvajjanakiccavasena voṭṭhabbanassa , javanakiccavasena mahākiriyassa ca ārammaṇaṃ hoti .
343. Āruppakusalañcāpi , tebhūmakusalassa ca mahākusalassa ca abhiññākiccavasena pañcamarūpakusalassa ca dutiyacatutthaarūpakusalassa ca tebhūmakakriyassāpi voṭṭhabbanassa mahākiriyassa ca abhiññākiccavasena pañcamarūpakiriyassa ca dutiyacatutthāruppakiriyassa ca ārammaṇaṃ hoti , dutiyāruppakiriyassa ca paṭhamāruppakiriyāya ārammaṇena
M0.66 bhavitabbaṃ , catutthāruppakiriyassa ca tatiyāruppakiriyāya ārammaṇena bhavitabbaṃ , evañca sati kathaṃ paṭhamāruppakusalaṃ dutiyāruppakiriyassa ārammaṇaṃ hoti , tatiyāruppakusalañca catutthāruppakiriyassa ārammaṇaṃ hotīti ce vattabbaṃ , yadā puthujjanayogī vā sekkho vā yogī rūpasamāpattiṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhahitvā ākāsānañcāyatanasaṅkhātaṃ paṭhamāruppasamāpattiṃ samāpajjitvā vītarāgo hutvā attanā adhigatā samāpattiyo gahetvā puthujjanasekkhakāle attanā anadhigataṃ dutiyaṃ arūpasamāpattiṃ samāpajji , tadā khīṇāsavakāleV1.57 samāpajjitaṃ dutiyaṃ arūpakiriyaṃ paṭhamāruppakusalaṃ ārammaṇaṃ karoti , evaṃ paṭhamāruppakusalaṃ dutiyāruppakiriyassa ārammaṇaṃ hoti .Yadā yogī rūpasamāpattiyo samāpajjitvā tato vuṭṭhahitvā paṭhamāruppakusalaṃ dutiyāruppakusalaṃ tatiyāruppakusalañca samāpajjitvā khīṇāsavo hutvā attanā adhigatā samāpattiyo gahetvā attanā anadhigataṃ catutthaṃ arūpasamāpattiṃ samāpajji , tadā catutthāruppakiriyā tatiyāruppakusalaṃ ārammaṇaṃ karoti , evaṃ catutthāruppakiriyassa tatiyāruppakusalaṃ ārammaṇaṃ hoti , pacchā khīṇāsavakāle samāpajjitā rūpārūpasamāpattiyo honti .
Yathā hoti , tathā eva akusalassapi ārammaṇaṃ hoti .
344-7.
Arūpāvacarapākānan ti jātiniddhāraṇaṃ , catutthadutiyānaṃ arūpapākānampi ārammaṇaṃ hoti ,‘‘ catutthadutiyānan ’’ ti vattabbe tiyānaṃ-saddassa lopaṃ katvā ‘‘ catutthadū ’’ ti vuttaṃ , tadā dvinnaṃ arūpapākānaṃ paṭhamāruppatatiyāruppajavanāni ārammaṇāni honti ,‘‘ yassa kusalassa jhānassa yaṃ ārammaṇaṃ gahetvā brahmaloke paṭisandhi hotī ’’ ti vacanato sakasakakusalānaṃ ārammaṇabhūtāni
M0.67 ākāsānañcāyatanaākiñcaññāyatanāni tesaṃ dutiyacatutthāruppapākānaṃ ārammaṇāni honti , evaṃ arūpakusalaṃ imesaṃ aṭṭharāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti .Apariyāpannapuññampi catubbidhalokuttarakusalampi kāmāvacarato kāmāvacaravasena kusalassa ñāṇasampayuttamahākusalassa ca kriyassa voṭṭhabbanassa , ñāṇasampayuttato kiriyassa ca rūpato rūpāvacaravasena pañcamassa rūpakusalassa ca pañcamassa rūpakiriyassa cāti catunnaṃ rāsīnaṃ ārammaṇaṃ sadā hoti , ayamettha adhippāyo – sekkhānaṃ ñāṇasampayuttamahākusalassa , voṭṭhabbanassa , pañcamassa rūpakusalassa ca tividhaṃ lokuttarapuññaṃ ārammaṇaṃ hoti .
Khīṇāsavassa voṭṭhabbanassa , ñāṇasampayuttamahākiriyassa , pañcamassa rūpakiriyassa ca arahattapuññaṃ ārammaṇaṃ hoti .
Yathā tathā eva sabbaṃ akusalaṃ kāmāvacarato kāmāvacaravasena kusalassa mahākusalassa , kriyassa hasanavoṭṭhabbanamahākiriyassa ca rūpāvacarato pana rūpāvacaravasena pañcamassa rūpakusalassa , pañcamassa rūpakiriyassa ca ārammaṇaṃ hoti , yathā tathā eva sabbassa akusalassa ca kāmāvacaravipākānaṃ tadārammaṇakiccavasena ekādasannañcāti channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇaṃ bhagavatā īritaṃ .
348-352.
Vipākārammaṇaṃ
V1.58 kāme sabbaṃ vipākārammaṇaṃ kāmāvacaratopi kāmāvacaravasenapi kusalassa mahākusalassa , kriyassa hasanavoṭṭhabbanamahākiriyassa ca rūpāvacarato ceva rūpāvacaravasena ca eva pañcamassa rūpakusalassa , pañcamassa rūpakiriyassa ca kāmāvacarapākānaṃ kāmāvacaravipākānaṃ ekādasannañca tatheva akusalassa ca channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇaṃ hoti .Rūpe vipākārammaṇaṃ kāmāvacaratopi ca kāmāvacaravasenapi ca kusalassa mahākusalassa
M0.68 , kriyassa ca voṭṭhabbanamahākiriyassa ca rūpāvacarato ceva rūpāvacaravasena ca eva kusalassa ca apuññassa cāti pañcannaṃ rāsīnaṃ gocaro hoti , arūpāvacarapākesu ayaṃ nayo bhagavatā mato .Vaṭṭe na pariyāpannā nappaviṭṭhāti apariyāpannā , tesaṃ puggalānaṃ pākāpi kāmato kāmāvacaravasena kusalassa ñāṇasampayuttamahākusalassa , kriyassa ca voṭṭhabbanañāṇasampayuttamahākiriyassa ca rūpatopi rūpāvacaravasenapi kusalassa pañcamassa rūpakusalassa , kriyassa ca pañcamassa rūpakiriyassa ca evaṃ ārammaṇaṃ hotīti .
Etthāyamadhippāyo apariyāpannapuññe vuttanayeneva veditabbo .
353-6.
Kāme idaṃ sabbakiriyacittaṃ kāmāvacaratopi ca kāmāvacaravasenapi ca kusalassa mahākusalassa , kriyassa ca hasanavoṭṭhabbanamahākiriyassa ca rūpāvacarato ceva rūpāvacaravasena ca eva kusalassa pañcamassa rūpakusalassa , kriyassa ca pañcamassa rūpakiriyassa ca ekādasakāmāvacarapākassa ca tatheva akusalassa ca etesaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇaṃ hoti .
Yaṃ kriyāmānasaṃ rūpe rūpāvacare yaṃ kiriyāmānasaṃ , kāmapākaṃ tato vinā tato rāsito kāmapākaṃ vinā vajjetvā pañcannaṃ pana rāsīnaṃ ārammaṇaṃ hoti .
Kāmāvacarato kāmāvacaravasena kiriyassa voṭṭhabbanamahākiriyassa ārammaṇaṃ hoti , hasanaṃ ekantaparittārammaṇattā rūpakiriyaṃ ārammaṇaṃ na karoti .
Kriyācittaṃ panāruppe arūpakiriyācittaṃ pana tesaṃ pañcannaṃ eva ca rāsīnaṃ āruppakriyassāpi paṭhamāruppakiriyaṃ dutiyāruppakiriyassa ārammaṇaṃ hoti , tatiyāruppakiriyaṃ catutthāruppakiriyassa ārammaṇaṃ hoti .
Iti channaṃ rāsīnaṃ gocaro hotiyeva .
357-8.
Rūpaṃ
M0.69 catusamuṭṭhānaṃ , rūpārammaṇasaññitaṃ ;Kāmāvacarapuññassa , tatheva kusalassa ca ;
Abhiññādvayacittassa , kāmapākakriyassa ca .
Dvicakkhuviññāṇamanodhātudvayasantīraṇattayamahāpākassa
V1.59 ca kāmakiriyassa cāti ekādasavidhassa kāmakiriyassa ca channaṃ etesaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti . 359-360.
Nibbānārammaṇaṃ kāmarūpāvacarato kāmarūpāvacaravasena sekkhānaṃ ñāṇasampayuttamahākusalassa , rūpāvacaravasena pañcamassa rūpakusalassa ca kāmarūpakiriyassa ca khīṇāsavānaṃ voṭṭhabbanañāṇasampayuttamahākiriyassa ca pañcamarūpakiriyassa ca ubhayassāpi cittassa ārammaṇaṃ hoti .
Apariyāpannato ceva lokuttaravasena ca eva phalassa , kusalassa ca etesaṃ channaṃ rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti .
361-2.
Nānappakārakaṃ sabbaṃ , paññattārammaṇaṃ pana tebhūmakassa puññassa mahākusalassa , suddhajhānassa pañcavidhassa rūpakusalassa , paṭhamāruppatatiyāruppakusalassa ca tatheva akusalassa ca rūpārūpavipākassa sabbassa rūpavipākassa , paṭhamāruppatatiyāruppavipākassa ca tebhūmakakriyassa ca hasanavoṭṭhabbanamahākiriyassa sabbassa rūpakiriyassa , paṭhamāruppatatiyāruppakiriyassa cāti navannaṃ pana rāsīnaṃ ārammaṇapaccayo hoti .
363-4.
Rūpārammaṇikā dve tu dve cittuppādā rūpārammaṇikā , dve dve saddādigocarā dve dve cittuppādā saddārammaṇādigocarā , tayo manodhātusaṅkhātā cittuppādā pañcārammaṇikā nāma matā bhagavatā .
Idha imasmiṃ kāmāvacarādhikāre
M0.70 ekacattālīseva cittuppādā chaḷārammaṇikā matā .Ayaṃ kāmāvacaracittānaṃ ārammaṇakkamo .
365-9.
Pañcābhiññā vivajjetvā , rūpārūpā anāsavā ime sabbe cittuppādā dhammārammaṇagocarā honti .
Paṭhamāruppakusalaṃ dutiyāruppacetaso kusalassa ārammaṇaṃ hoti , dutiyāruppacetaso vipākassa ca ārammaṇaṃ hoti , dutiyāruppacetaso kiriyassa ca ārammaṇaṃ hoti .
Dutiyāruppacetaso kiriyassa paṭhamāruppakusalārammaṇabhāve kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva .
Paṭhamāruppapākoyaṃ , dutiyāruppacetaso kusalassa ca dutiyāruppacetaso vipākassa ca dutiyāruppacetaso kiriyassa ca ārammaṇaṃ na hoti .
Hi kasmā ?
Tesaṃ dutiyāruppakusalavipākakiriyānaṃ paṭhamāruppakusalārammaṇattā .
Paṭhamaṃ tu kriyācittaṃ paṭhamaṃ kiriyācittaṃ pana dutiyāruppacetaso puññassa ārammaṇaṃ na hoti .
Dutiyāruppacetaso vipākassa ārammaṇaṃ na
V1.60 hoti .Rūpārūpabhavesu hi khīṇāsavā vipākacittāni cutivasena sakasakakusalānaṃ ārammaṇaṃ karonti .
Paṭhamaṃ tu kriyācittaṃ pana dutiyāruppacetaso kiriyassa ārammaṇaṃ hoti .
Iti evaṃ iminā mayā vuttappakārena cittānaṃ ārammaṇuppatti vibhāvinā dhīrena ñeyyā .
370-3.
Puthujjanassa sekkhassa , arūpārammaṇaṃ dvidhā dvippakāraṃ kusalaṃ kusalassa dutiyāruppakusalassa ārammaṇaṃ hoti , taṃ paṭhamāruppakusalaṃ dutiyāruppavipākassa ārammaṇaṃ siyā bhaveyya .
Khīṇāsavassa bhikkhussa , paṭhamāruppamānasaṃ ārammaṇaṃ tidhā tippakāraṃ hoti .
Iti vacanaṃ mahesinā vuttaṃ .
Kriyassāpi dutiyāruppakiriyassāpi paṭhamāruppakiriyā ārammaṇaṃ hoti .
Kusalampi paṭhamāruppakusalampi dutiyāruppakiriyassa ca ārammaṇaṃ hoti .
Kusalaṃ
M0.71 paṭhamāruppakusalaṃ dutiyāruppavipākassa ārammaṇaṃ hoti .Evaṃ iminā mayā vuttappakārena paṭhamāruppamānasaṃ ārammaṇaṃ tidhā hoti .
Tatiyāruppacittampi catutthāruppacetaso kusalassa ārammaṇaṃ hoti , catutthāruppacetaso vipākassa ca taṃ ārammaṇaṃ hoti .
Evameva yathā paṭhamāruppamānasaṃ ārammaṇaṃ dvidhā hoti , evameva tathā tatiyāruppacittaṃ ārammaṇaṃ dvidhā hoti .
Yathā paṭhamāruppamānasaṃ ārammaṇaṃ tidhā hoti , evameva tathā tatiyāruppacittaṃ ārammaṇaṃ tidhā siyā .
374. Yaṃ yaṃ pana idhārabbha idha imasmiṃ adhikāre yaṃ yaṃ gocaraṃ ārabbha paṭicca ye ye cittuppādā jāyanti , so so gocaro tesañca tesañca cittuppādānaṃ ārammaṇapaccayo hoti .
375. Yo pana naro imassa abhidhammāvatārassa kira pāraṃ duttaraṃ idha imasmiṃ loke uttarati , so naro abhidhammamahaṇṇave pāraṃ duttaraṃ uttaraṃ uttarati eva .
Iti abhidhammāvatāraṭīkāya
Ārammaṇavibhāgavaṇṇanā niṭṭhitā .
Chaṭṭho paricchedo .